नलचम्पू / दमयन्ती-कथा (त्रिविक्रम भट्ट - विषमपदप्रकाश व्याख्या सहित सम्पूर्ण ७ उच्छ्वास)

पञ्चम उच्छ्वासः । १४५ रामावसरं प्रतिपालयन्नेकान्तेऽन्यतमप्रदेशे तस्याः सरितः सूक्ष्ममुक्ता- फलक्षोदधवलवालुकापुलिनपृष्ठ एवास्थानगोष्ठीं बबन्ध ॥ क ॥ अथ नातिदूरे पुरोऽस्य शीतशैवलचक्रवाले चरतश्चक्रवाककदम्ब- कस्य मध्ये कोऽप्युत्क्षिप्य पक्षपुटम्, उन्नमय्य ग्रीवाग्रम्, अनङ्गपर- वशो दूरादुपसर्पन्ननुरागिणीं कांचिच्चक्रवाकीं, दर्शितचाटुचातुर्यश्चक्र- वाकयुवा दृष्टिपथमवातरत् ॥ ख ॥ अपरे च चत्वारो राजहंसास्तामेव चक्रवाकीं कामयमानास्तमाप- तन्तमन्तरान्तरा निपत्य स्खलयांबभूवुः ॥ ग ॥ तांश्चावलोक्य राजा विहसन्नासन्नवर्तिनं श्रुतशीलमावभाषे ॥ घ ॥ 'वयस्य, विलोक्यतामिदमसमञ्जसम् ॥ ङ ॥ अमी राजहंसाः सतीष्वपि स्वजात्युचितानुचरीषु कथमण्यासक्ता- मपीमां चक्रवाककामिनीं कामयन्ते ॥ च ॥ न खल्वेषामियमनङ्गभूमिः ॥ छ ॥ अथवा किमु कुवलयनेत्राः सन्ति नो नाकनार्य- स्त्रिदिवपतिरहल्यां तापसीं यत्सिषेवे । हृदयतृणकुटीरे दीप्यमाने स्मराग्ना- वुचितमनुचितं वा वेत्ति कः पण्डितोऽपि ॥ ५० ॥ एवंवादिनि राजनि, अकस्मात्कोमलकण्ठकुहरप्रेङ्खोलनालंकारसु- न्दरोऽमन्दमूर्छनावच्छिन्नसरसस्वरस्वरूपः प्रसन्नप्रयुज्यमानतानविशे- षोभिव्यक्तिस्पष्टश्रुतिसुभगो गगने गान्धारग्रामगामी गीतध्वनिरुदच- रत् ॥ ज ॥ मत्ता नलोषधादिप्रयोगात् । जालानि मर्कडिकाख्यकृमिकृतगृहाणि । कूटं वप्रम् ॥ क ॥ न खल्विति ॥ यथा चक्रवाकी चक्रवाकस्य सजातीया, एवं मनुष्यजातेर्न- लस्य मानुषी दमयन्त्युचिता । यथा हंसानां सानुचिता, एवं लोकपालानामति दमयन्तीति ॥ छ ॥ किमु इति ॥ ह्रस्वा कुटी कुटीरः । 'ह्रस्वे' इत्यधिकारे 'कुटीशमी-' इति सूत्रेण रप्रत्ययः ॥ ५० ॥ १ 'अन्तरा'. २ 'तां च'. ३ 'एतेषाम्'. ४ 'अनङ्गक्रीडाभूमिः'. ५ 'त्रिदश'. ६ 'अभिव्यक्त'. १९

१४६ नलचम्पूः । अैवाहीच्च चलदलिपटलपीयमानापूर्वपरिमलोद्गारिपारिजातमञ्जरी- मकरन्दबिन्दुवर्षवाही वायुः ॥ क ॥ अथ कौतुकोत्तानितानेनेन नरपतिनाप्यदृश्यत, शातकुम्भभङ्गोपि- शङ्गप्रभामण्डलमध्यवर्तिनः प्रधानपुरुषस्याग्रे गृहीतजात्यजाम्बूनददीर्घ- दण्डः कुण्डलालंकारवानुन्मिषन्मन्दारमुकुलमालामण्डितमौलिरवतर- न्नम्बराग्निर्निमेषः सुवेषः पुरुषः ॥ ख ॥ अवतीर्य च सोऽतिविस्मयविस्फारितविलोचनमवनिपालमवा- दीत् ॥ ग ॥ 'निषधेश्वर, त्वरितमुत्तिष्ठ । अर्घाय सज्जो भव ॥ घ ॥ किं न पश्यसि । अवतरति घृताचीस्कन्धविन्यस्तहस्तः श्रुतिसुखकृतगीते किंनरे दत्तकर्णः । किमपि सपरिरम्भं रम्भयारभ्यमाण- व्यजनविधिरधीशः स्वर्गिणामेष देवः ॥ ५१ ॥ अपि च । विरचितपरिवेशाः स्वाभिरङ्गप्रभाभि- र्भुवनवहनभारोद्धारधुर्यांसपीठाः । उरसि परिविलोलदीर्घदामान एते यमवरुणकुबेराः स्वामिनो लोकपालाः ॥ ५२ ॥ राजा तु तदाकर्ण्य ससंभ्रमोत्थानवशवलितोत्तरीयाञ्चलस्खल- त्कनककंकणरणत्कारमुखरितमाधाय मूर्ध्नि संपुटितपाणिपल्लवयुगल- माश्चर्यरसरभसवशसमुच्छ्वास्यमानसवाङ्गपुलकः कतिपयपदान्यभिमु- खं सह परिजनेनोच्चलितवान् ॥ ङ ॥ अथ सकलसुरशिरःशेखरायमाणचरणरेणुरनेकनाककामिनीकुचकु- म्भकुङ्कुममञ्जरीमुद्राङ्कितविपुलवक्षःस्थलीदृश्यमानमहानीलमणिमण्ड- ननिभभव्यवृत्रशत्रुव्रणः, श्रवणशिखरारोपितप्रत्यग्रपारिजातमञ्जरीग- अथ सकलेति ॥ अथानन्तरं पूर्वदिग्भागव्योम्नः पुरंदरोऽवातरत् । हारय- ष्टिर्मुक्तालता । अन्यत्र हरस्येयं हारी यष्टिः शूललक्षणा । अन्धको दैत्यविशेषः । १ 'अवाच्च'. २ 'कुम्भनिभाङ्ग'. ३ 'लोचन'. ४ 'धरण'; 'भरण'. ५ 'संपुटपाणि'. ६ 'रभसोत्थाप्यमान'. ७ 'शिरःशयचरण'; 'शिरःपर्यस्तचरण'; 'शयनचरण'. ८ 'नि- रुद्ध'; 'निभस्य'. CC-0. Prof. Satya Vrat Shastri Collection, New Delhi. Digitized by S3 Foundation USA

पञ्चम उच्छ्वासः । १४७ लद्वहत्किंजल्ककणानुपान्ते गायतास्तुम्बुरोः साक्षादमृतायमानगीतर- सतुषारानिव परिपूर्णकर्णोद्गीर्णान्कपोलपालिलभानुद्वहन्, अनवरतश- चीचुम्बनसंक्रान्तताम्बूललाञ्छनायमानाच्छाच्छहरिचन्दननिरुद्धव- न्धुरस्कन्धसंधिः, अन्धक इव हारयष्ट्यास्फ़ालितवक्षःस्थलः, विन्ध्यगिरि- रिव सहस्राक्षः, पन्नगेन्द्र इव कुण्डली पातालमुद्भासमानश्च, ❊कलिकाल- शापावतीर्णसरस्वतीगीतप्रवाह इव मत्तमातङ्गगामी, दिशि दिशि वि- कीर्णकनककपिशांशुंशुमानिवाविकृतपद्मरागारुणप्रभामण्डलमण्डनः, सह लोकपालैर्भगवान्पुरंदरः पूर्वदिग्भागान्म्वरादवातरत् ॥ क ॥ अवतीर्य चक्षुषां सहस्रेणोन्मीलन्नीरजवनानुकारिणा निरूप्य पाद्- योः पुरः पतितमष्टाङ्गाश्लिष्टभूतलमिमम्, ऐरावतकुम्भकूटास्फालन- कर्कशाङ्गुलिना, दुर्दान्तदैत्यदानववधूवैधव्यदानशालामूलस्तम्भेन, श- चीकुचकलशसंस्पर्शसंक्रान्तकुङ्कुमपत्रवल्लीकेन, दक्षिणपाणिना, सहेल- मुन्नमय्य मूर्ध्नि पस्पर्श ॥ ख ॥ कृत्वा च कुशलप्रश्नालापव्यवहारानुच्चैः काञ्चनासनं समुल्लसन्म- णिमयूखमञ्जरी जालजटिलमवनिभुजा ^२स्वभुजोपनीतमध्यतिष्ठत् ॥ ग ॥ उपविष्टेषु यथोचिता^३सँन्नमासनेषु यमवरुणकुवेरप्रमुखेषु देवेषु क्रमे- ण कृतोचिताचारः पुरः पृथ्वीपृष्ठ एव ^४विनैयन्निपद्य नृपधेश्वरः पुरं- दरमवादीत् ॥ घ ॥ दिष्ट्या दिवौकसां नाथ जातो युष्मत्समागमात् । आकल्पं कीर्तनीयानां श्रेयसामस्मि भाजनम् ॥ ५३ ॥ अपि च । सहस्रमक्षीणि यस्य । 'बहुव्रीहौ-' इति समासान्तः षच् । विन्ध्यपक्षे सहस्र- शब्दः प्राचुर्यवचनः । अक्षा बिभीतकाः । कुण्डलं कर्णांलंकारः तद्वान् । तथा पाता रक्षिता । अलमर्थे रोचमानश्च । पन्नगेन्द्रस्तु कुण्डलाकारः । तथा पाताले मृतपातालमुत्त्या भासमानः । मत्तमातङ्ग औचित्यादैरावणः क्लीबचाण्डालश्च । पद्मरागस्य मणेर्यरुणं लोहितं प्रभामण्डलं तन्मण्डनमस्य । अंशुमांस्तु अविकृतः पद्मानां रागोऽरुणस्य प्रभा मण्डलं विम्बम् । एतानि मण्डनं यस्य ॥ क ॥ ❊ पुराणादौ किल श्रूयते—पुरा सरस्वतीदधीच्योर्देवैलविषये संवादे जायमाने क्रुद्धेन दधीचिना शप्ता सती सरस्वती कलिकालै चाण्डालकुलेऽवततार । अतएव कलिकालै चाण्डाला एव मधुरं गायन्तीति विवृतिनामवटीका ॥ १ 'लाञ्छनाच्छाच्छ'. २ 'स्वहस्तोप'. ३ 'सनमासनेषु'; 'चितमासनमासनेषु'. ४ 'सविनय'. CC-0. Prof. Satya Vrat Shastri Collection, New Delhi. Digitized by S3 Foundation USA

१४८ नलचम्पूः । इष्ट्वा क्रतून्युगशतानि तपश्चरित्वा वाञ्छन्ति संगमरसुखं मुनयोऽपि येषाम् । तेषामनुग्रहकृतां स्वयमेत्य मेऽद्य युष्माकमादिशत किं प्रियमाचरामि ॥ ५४ ॥ इति प्रकाशितप्रश्रयालापे पार्थिवपुंगवे पुरंदरो दरदलितकुन्दकलि- काकान्तदन्तद्युतिद्योतिताधरदलमीषद्विहस्य लीलावलीतकंधरः कुबेर- मुखमवलोकयांचकार ॥ क ॥ सोऽपि 'निषधेश्वर, श्रूयतामस्मदागमनकारणम् ॥ ख ॥ 'अस्ति विदर्भाधिपतेर्भीमभूमिपालस्य सुता सुतारनयननिर्जितेन्दी- वरा वरार्थिनी निजकान्तितिरस्कृतत्रिदिवनारीरूपसंपत्तिः कुन्ददन्ती दमयन्ती नाम ॥ ग ॥ तस्याश्च चम्पकदलावदातदेहायाः किल स्वयंवरमहोत्सवः सांप्रतं प्रस्तुत:' इति नारदादधिगम्य वयमपि विदर्भाधिपतिपुरं प्रस्थिताः॥घ॥ किंतु लघयति पुरुषं स्वमुखेनार्थिभावो यतः तत्र गत्वापि दम- यन्तीं किं ब्रूमो वयमिन्द्रादयो लोकपालास्त्वामर्थयामहे इत्यसदृशं महिन्नोऽस्मद्विधेषु, स्पृहणीयरूपासि कं नोत्सुकयसीत्यनुचितमपरिचि- तेषु चाटुचातुर्यम्, अजराः खल्वमरा वयमिति ग्राम्यः स्वप्रशंसोप- क्रमः, प्राप्नुहि त्रयाणामपि लोकानामाधिपत्यमस्मत्सङ्गमादिति मह- त्प्रागल्भ्यप्रलोभनम्, अल्पायुषो मनुष्यास्तदस्माकं देवानां मध्ये कं- चिद्वृणीष्वेति पापीयः परदोषोदाहरणद्वारेणाभ्यर्थनम् ॥ ङ ॥ अतो देशकालकार्योक्तिकुशलस्त्वमुच्यसे । गच्छाग्रे, भव दूतो देवाना मशेषवैदग्ध्यविशेषोक्तिकविद, किमन्यदिह शिक्ष्यसे, तैस्तैरु- पायैः, ताभिस्ताभिः कलाभिः, तैस्तैः प्रलोभनप्रकारैः, क्रियतां देव- कार्यम्, आर्याणां प्रायः परोपकारकरणार्थमेव जन्म च जीवितं च, न च भवन्तमस्मदनुभावादन्यः कोऽपि कन्यान्तःपुरे रहस्यपि वर्तमानां विदर्भेश्वरसुतामुपसर्पन्तमुपलक्षिष्यते' इत्यभिधाय व्यरंसीत् ॥ च ॥ इति प्रकाशितेति ॥ दरदलितेत्यत्र दरेत्यव्ययमीषदर्थे ॥ क ॥ अस्तीति ॥ कुन्ददन्तीत्यत्र 'नासिकोदरौ-' इति सूत्रेण ङीष् ॥ ग ॥ १ 'स्वयमेव मेऽद्य'. २ 'प्रकाशितप्रश्रये'. ३ 'निर्जित'. ४ 'धिपपुरं'; 'धिपतेः पुरं'. ५ 'मद्विधेषु'. ६ 'प्रागल्भ्यप्रमं प्र'. ७ 'मानुषाः'. ८ 'अथोदेश'. ९ 'विशेषकोविदः'. १० 'उपलब्धिष्यते'.

पञ्चम उच्छ्वासः । १४९ नलोऽप्येतदाकर्ण्य तदिदं संकटम् 'इतो व्याघ्र इतस्तटी, इतो दवा- ग्निरितो दस्यवः, इतो दुष्टदन्दशूक इतोऽप्यन्धकूपः' इति न्यायात् । इतः कर्णान्तैकृष्टशरासनो मर्मप्रहारी प्रहरति मकरध्वज इतश्चायमेतेषामल- ङ्घनीयै आदेशः । तन्न जानीमः किमत्रोत्तरम् । एकत्रार्थेऽस्माकं भवतां च प्रवृत्तिरिति प्रणयप्रार्थनाभङ्गकारिणी विहतविनया प्रतिकूलोक्तिः, अनभिज्ञोऽस्मि दूतोक्तीनामिति शाठ्यम्, असमर्थोऽस्मि संदिग्धक्रिया- कारितायामित्याज्ञालङ्घनम्, आज्ञालङ्घनं च सेतुबन्धनमिव स्खल- यति श्रेयःस्रोतः, षण्ढमुखदर्शनमिव वर्धयत्यलक्ष्मीम्, रजस्वलाभिगम- नमिव हरत्यायुः, इत्यनेकविधमवधार्य 'न नाम दुरधिगमाः केऽपि पदार्थास्तत्रभवतामशेषजगदीश्वराणाम्, न च न जानीथ ममापि प्र- सिद्धमध्यवसायम्, एवं स्थितेऽप्येष वः करोम्यादेशम्, आदिष्टपरा- मर्शो न श्रेयानादेशकारिणः, किं तु बलीयान्परतो विधिः प्रमाणम्' इत्यभिधाय भक्त्या भयेन च देवानां दौत्यादेशं समर्थितवान् ॥ क ॥ स्थित्वा च कंचित्क्षणमुचितालापलीलया कृत्वा च कांश्चिदन्योन्य- प्रस्तुतप्रियव्यवहारान्, आपृच्छ्य, यथागतं गतेष्वथ तेषु देवेषु निष्- षेधेश्वरश्चिरं चिन्तयांचकार ॥ ख ॥ तदिदम्, अनुच्छ्वासविरामं मरणम्, अमोहं मूर्छनम्, अरोगमङ्ग- व्यथनम्, अशल्यप्रवेशमन्तःशूलम्, अदारिद्र्यो निद्राविघातः ॥ ग ॥ किमन्यत् । तस्यामाकर्णितानुरागायां यन्ममाद्य दीर्घदौर्जन्यदोह्रदिना दैवेना- कस्मिकमौत्सुक्यानुरागव्यवसायं वन्ध्यमध्यवसितं कर्तुम् ॥ घ ॥ इदानीं किमत्र श्रेयो यस्माद्, अनुपयोगं गमनम्, श्लाघ्यं निव- र्तनम्, अपार्थकमासनम्, असाधीयानध्यवसायः ॥ ङ ॥ इति चिन्ताकुले नले भयान्मूकीभूतेष्वासन्नवर्तिषु परिजनेषु प्रण- यात्प्रावरणप्रान्तप्रच्छादितवदनभागं किमप्यासन्नमुपसृत्य शनैस्तत्का- लयोग्यालापैरनुशीलयञ्शीलज्ञः श्रुतशीलो नलमावभाषे ॥ च ॥ नलोऽपीति ॥ न नाम दुरधिगमा इत्यत्र 'नाम' इत्यभ्युपगमे ॥ क ॥ १ 'दावाग्नि'. २ 'कर्णान्ताकृष्ट'. ३ 'अलङ्घनीयादेशः'; 'अलङ्घनीयो निदेशः'. ४ 'आज्ञालङ्घनमिति क्वचित्पुस्तके नास्ति'. ५ 'षण्ढदर्शनमिव'. ६ 'किंचित्'. ७ 'तेषु निषधेश्वरश्चिरं चिन्त्यां'. ८ 'दौर्गत्य'. ९ 'प्रान्तच्छादित'.

१५० नलचम्पूः । 'देव, जानामि देवस्य देहं दहति देहन इव दारु दारुणो दौत्यचि- न्ताभारः । को नाम सामान्योऽपि स्वयमभिलषितेऽर्थे दूतत्वदासभा- वमङ्गीकुर्यात् । विशेषतोऽनुरागिण्यङ्गनाजने । तथापि किं न जानाति देवो, यथा याचको ब्राह्मण इव निर्वेदः कस्य संतोषाय, विषवैद्य इव विषादः संदेहकारी शरीरस्य, भीमाभिमन्यु्निरुद्धं कुरुबलमिव मनो महान्तं संतापमनुभवति ॥ क ॥ तदलमेन वातूलीभ्रमेणेव मीलयता चक्षुरुद्वेगेन ॥ ख ॥ किं देवेन न श्रुतम्, अमृतमथनावसरे सुरासुरकरपरिवर्त्यमानम- न्दरमन्थाननिर्घोषबधिरितसमस्तरोदःकंदरादिवापि दूरोच्छलितदुग्ध- तुषारसारतारकितनभसः, समुत्पन्नानेककौस्तुभादिवस्तुविस्तारादुद्ग- च्छदप्सरोमुखमण्डलैः क्षणमिव विहितविकचनलिनखण्डशोभाद्, अनेकाश्चर्यकुक्षेः क्षीरसागरादजनि जनितजगद्विस्मया स्मरजननी हस्तस्थिततरुणारविन्दा देवी देदीप्यमानपुण्यलक्ष्मा लक्ष्मीः ॥ ग ॥ यस्याः सर्वाङ्गलावण्यमधु विकचलोचनचषकैरापीय पीयूषजुषो म॑दैंनमदपरवशाः परस्परमेवेष्यन्तश्चक्रुश्चक्रपाणिना समं संगरम् ॥घ॥ अ॑थ सा सर्वानप्यन्तरान्तरापततस्तानुल्लङ्घ्य मन्दरगिरिशिखरशा- तकुम्भनिकषोपलायितबाहोर्भग॑वतश्चिक्षेप क्षेपीयः कण्ठे वैकुण्ठस्य स्वयंवरकुसुममा॑लाम् ॥ ङ ॥ एवं साऽपि कदाचिच्चम्पककलिकाकलापगौराङ्गीरागिणी त्वयि वञ्चयिष्यति देवान् । वञ्चितो यतः पूर्वमात्ममुखमण्डलश्रिया शशी, तिरस्कृतो मदनः सौभाग्येन् । संकृत्प्रवृत्तायाश्च किमवगुण्ठनेन । विधेरिव वामभुवामचिन्त्यानि चरितानि भवन्ति ॥ च ॥ देवेति ॥ निर्वेदः खेदो वेदरहितश्च । विषादोऽतीव शोचनम् यश्च विषं काल- कूटमादयति । भीमो रौद्रोऽमितो मन्युर्दैन्यं तेन निरुद्धम् । कुरुबलं तु भीमेन मध्यमपाण्डवेनाभिमन्युना चार्जुनसुतेन निरुद्धम् ॥ क ॥ तदलमिति ॥ उद्वेगो दुःखम् । वातूलीभ्रमस्तु ऊर्ध्वं वेगः ॥ ख ॥ अथ सेति ॥ अतिशयेन क्षिप्रं क्षेपीयः । 'स्थूलदूर-' इत्यादिना सिद्धम् ॥ ङ॥ एवं सापीति ॥ सकृत्प्रवृत्तायाः। स्तोकमपि नर्तितुमारब्धवत्याः किं नीरङ्कथाः ॥ च ॥ १ 'दहनदाहदारुणो'. २ 'दूत्य'. ३ 'तथापि इति कुत्रचिन्नास्ति'. ४ 'विकचनवन- लिन'. ५ 'मदनपरवशाः'. ६ 'अथामिलपतः सा सर्वा'; 'अथ सा समभिलुपतः सर्वां'. ७ 'भगवत इति नास्ति'. ८ 'सालिकाम्'. ९ 'असकृत्प्रवृत्तायाश्च'

पञ्चम उच्छ्वासः । १५१ किमु न स्मरति देवो दिविं विश्रुतमर्थसारं स्वर्लोकादवतीर्य पुरा गीतं गन्धर्वगायनैर्गीतगोष्ठीस्थितस्याग्रे युगलमिदमार्ययोर्देवस्य ॥ क ॥ कचिदपि कार्यारम्भेऽकल्पः कल्याणभाजनं भवति । न तु पुनरधिकविषादान्मन्दीकृतपौरुषः पुरुषः ॥ ५५ ॥ अपहस्तितान्तरायानर्थानुररीकृतान्प्रसाधयतः । विधिरपि बिभेति तस्मान्निरतिशयं साहसं यस्य ॥ ५६ ॥ एवमनेकधा प्रस्तुतपुराणपुरुषाख्यानप्रपञ्चप्रक्रमेणातिक्रान्ते भूम्नि दिवसे मङ्गलोद्गार इव वाञ्छितार्थसिद्धेः, तर्जनहुंकार इवान्तरायाणा- म्, ओंकार इवोत्साहस्मृतेः, पुण्याहध्वनिरिव हृदयप्रसादप्रासादस्य, पुनर्नवीकृतानुरागस्तम्भोत्तम्भनस्य तस्य नरपतेः शिश्राय श्रुतिं श्रुतशी- लेन श्रावितमिममेवार्थं समर्थयन्निव मध्याह्नशङ्खध्वनिः ॥ ख ॥ राजा तु तमाकर्ण्य विसर्जितपरिजनस्तत्रैव पुलिनमध्ये मध्याह्नसम- यसमुचितव्यापारमकरोत् ॥ ग ॥ अनन्तरमतिक्रान्तेषु केषु चिन्मुहूर्तेषु गगनमध्यतलाद्विलम्बमाने मनाङ्मार्तण्डमण्डले चण्डवात्याहतशुष्कपत्रमिव दण्डप्रान्तप्रचलित- कुलालचक्रमिव तेन पुरंदरादेशभ्रमेण भ्रान्तमात्मनो मनः क्वाप्येका- न्तकमनीयनर्मदाप्रदेशदर्शनविनोदेन स्वस्तीकर्तुमिच्छन्निच्छानुकूलक- तिपयाप्तपरिजनपरिवृतः श्रुतशीलस्कन्धावष्टम्भविहारो विहाय दूरमिव शिविरसंनिवेशम्, इतस्ततस्तरुणतमालमण्डपमण्डलितमयूरहारिणा चलचकोरचक्रवाकचक्रवालवलयितेन स्नानागततापसपदपङ्क्तिखर्वि- तदूर्वाङ्कुरेणापसरतपयःपूरतरङ्गितवालुकेन पुलिनप्रान्तेन प्राचीं दिशम- यासीत् ॥ घ ॥ तत्र च चटुलचञ्चरीककुलाकुलितविविधवीरुधां तलेषु विचरतोऽस्य । रसातलविनिर्गताः पन्नगाङ्गना इव नागमदहारिण्यस्तमालकन्दलीकोम- लाङ्गयष्टयः श्रोणीभारालसगमनास्त्रिवलीतरङ्गिततनुमध्यलतिकाः, का- क्वचिदिति ॥ कल्पोऽनिर्विण्णः । तु पुनरिति शब्दौ संभूयवाचकत्वात्पुनर- र्थमेव द्योतयतः यथापिचेति समुच्चयः ॥ ५५ ॥ तत्र चेति ॥ चटुलालिकुलाकुलितवीरुन्मूलेषु विचरतो नृपतेर्दृष्टिपथमवतीर्णा किरातकामिन्यश्चिरं चिक्कीडुरिति संबन्धः । कथंभूताः । नागमदेन गजमदजलेन हारि- १ 'दिवि श्रुत'. २ 'गन्धर्वगीयमानं गीत'; 'गन्धर्वैः समापन्नैः'. ३ 'स्मृतिरिव'. ४ 'तस्येति नास्ति'. ५ 'प्रियाय'. ६ 'ध्वनिरुदियाय'. ७ 'तरङ्गितधवलवालुकेन'. CC-0. Prof. Satya Vrat Shastri Collection, New Delhi. Digitized by S3 Foundation USA

१५२ नलचम्पूः । श्रितकण्ठकन्दलावलम्बितमातङ्गमौक्तिकलताः स्फुरन्नक्षत्रवलयाः कृ- ष्णपक्षरात्रय इव कृतक्रीडाशरीरपरिग्रहाः, काश्चिदुभयश्रवणावसक्त- दन्तिदन्तपत्रप्रभाधवलितमुखमण्डलाः सुरसरित्सलिलसंवलितकालि- न्दीजलदेवता इव नर्मदेयामन्त्रिताः, काश्चित्परिधानीकृतरक्तपल्लवास्त- डि़ल्लतालेखामेखलाश्चलदम्बुवाहपङ्क्तय इव विन्ध्यस्कन्धानुबन्धिन्यः, काश्चिन्मातङ्गमदमण्डलमिलन्मधुकरकरालिताः सकलनीलोत्पलवन- लक्ष्म्य इवान्यजलाशयेभ्यो महानदीमवतरन्त्यः, काश्चिल्लोहिताशोकै- कुसुमस्तबककृतकर्णावतंसोत्तंसास्त्रिपुरपुरंध्रय इव हरशरानलज्वाला- कुलितशिरसो धूमश्यामलाः सलिलमनुसरन्त्यः, काश्चिल्ललितलीलास्मृ- गैरनुगम्यमानाः शरीरवत्योऽञ्जनशैलस्थलाधिदेवता इव तीर्थावगाह- नानुरागिण्यः, काश्चिज्जराजर्जरशबरकञ्चुकिकरावलम्बलीलागामिन्यः स्फुरदिन्द्रनीलशिलापुत्रिका इवेन्द्रजालिकैः संचार्यमाणाः कृष्णाञ्ज- निकाकुसुमकान्तयः, काँश्चिच्चिपिटनासाः कुन्दकान्तदन्तपङ्क्तयो मायू- रपिच्छगुच्छावनद्धकर्बुरकबरीकलापाश्चलद्वलयमुखरकरतलोत्तालता- लिकारम्भरमणीयरसिकरासकक्रीडानिर्भराः काँदम्बमधुपानघूर्णित- दृशो दृष्टिप्रथमवतेरुरपराह्णमज्जनागतास्तरुणकिरातकामिन्यः ॥ क ॥ ततश्च ताः सूक्ष्ममुक्ताफलधवलवालुकापुलिनपृष्ठे लब्धपरभागाः स्वैरं स्वैरमनुच्चचरणचलनक्रमात्केंकारितनूपुररवाकृष्टकलहंसकुलमना- कुलकलगीततरङ्गासन्नरञ्जितकुरङ्गमनङ्गभावभूयिष्ठमनुभूय तीरविहा- रसुखम्, अनन्तरमक्रूरजलचरमवेगवहत्सलिलमुत्फुल्लविविधविकसि- ण्यस्तेनालंकृतत्वात् । पन्नगाङ्गनासु नागानां वासुकिप्रभृतीनां मदं गर्वं हरन्ति मुञ्च- न्ति कृतक्रीडाशरीरपरिग्रहा मूर्ता रात्रयः सनक्षत्रा इव। मुक्तानां नक्षत्राणि स्त्रीणां रात्रय उपमानम् । दन्तपत्रप्रभाणां सुरसरित् स्त्रीणां कालिन्द्युपमानम् । रक्तपल्ल- वानां तडिल्लता स्त्रीणामम्बुवाहपङ्क्तिरुपमा । लोहिताशोककुसुमानां हरशरासन- ज्वाला स्त्रीणां च श्यामलेन धूम उपमा । कृष्णाञ्जनिका तापिच्छलता ॥ क ॥ ततश्चेति ॥ अम्बुजजातिभिर्जीविता जीवंजीवाः पक्षिविशेषा यत्र । 'शेषा- १ 'संकलित'; 'संमिलित'. २ 'नर्मदामन्विताः'. ३ 'तडिल्लेखा'; 'तडिल्लववेखा'. ४ 'अशोककुलकुसुम'. ५ 'धूमश्यामलाः'. ६ 'काश्चित्किंचिच्चिपि'. ७ 'मयूर'. ८ 'कादम्बरी'. ९ 'कृष्टहंस'. CC-0. Prof. Satya Vrat Shastri Collection, New Delhi. Digitized by S3 Foundation USA

पञ्चम उच्छ्वासः । १५३ ताम्बुजजातिजीवितजीवंजीवकमुक्तकूजितकुररमारसितसारसमुन्मद्- हासिहंसावतंसमुरःप्रमाणाच्छोदकमतिरमणीयं ह्रदमवातरन् ॥ क ॥ अवतीर्य च ताः काश्चित्पन्नगपतिपुरंध्रय इवोद्गीर्णविषगण्डूषाः, काश्चिद्राक्षसप्रमदा इव रक्तोत्पलाकृष्टिपिश्यसनिन्यः, काश्चिद्गोपालाङ्गना इव गृहीतपुण्डरीकाक्षाः, काश्चित्कार्तिकेयशरपङ्क्तय इव विश्लेषितक्रौ- ञ्चाः, काश्चित्कुरुसेना इव धार्तराष्ट्रशकुनिमार्गेणानुधावमानाः, काश्चि- द्रात्रय इव विघटितचक्रवाकमिथुनाः, काश्चिच्चकोराङ्गना इव चञ्चूकृ- तदीर्घकमलनालैः शशधरकरनिर्मलजलमास्वादयन्त्यः, काश्चित्करिण्य इव सरसविसाग्राणि प्रसमानाः काश्चिज्जलयन्त्रपुत्रिका इव संपुटित- मुखपाणिपल्लवयुगलाग्ररन्ध्रोन्मुक्तसूक्ष्मवारिधाराः, काश्चिद्भीरुनार्य इव प्रियवारितरणाः, स्तनगण्डशैलशिखरास्फालनोल्लसत्तरङ्गान्तरतरत्तरु- णतामरसरससुरभिसलिलमवगाहमानाश्चिरं चिक्रीडुः ॥ ख ॥ अवनिपतिरपि विस्मयविस्मृतनिमेषोन्मेषनयनस्ताश्चिरमवलोक्यं चिन्तयांचकार ॥ ग ॥ 'जातिर्यत्र न तत्र रूपरचना नेत्रोत्सवारम्भिणी रूपश्रीरपि यत्र तत्र सुलभः श्लाघ्यो न जन्मोदयः । इत्येकस्थसमस्तसुन्दरगुणप्रद्वेषमभ्यस्यतो धातस्तात वृथाश्रमस्य भवतः सृष्टिकमो दह्यताम् ॥ ५७ ॥ द्विभाषा' इति कप् । अम्बुजजातिरेव जीवितं येषामिति वा । अतिप्रियत्वात् । उरःप्रमाणं वक्षोदघ्नमुदकं यत्र । अगाधे हि पयसि न जलक्रीडा ॥ क ॥ अवतीर्येति ॥ विषं जलं, गरञ्च । पक्षोत्पलं रक्ताब्जं, रक्तेनोत्कृष्टं पलं मांसं च। गृहीतपुण्डरीके अवलोकितसिताम्बुजे अक्षिणी यासाम्। चक्षुषो हि ग्रहण- मवलोकनमेव । यथा श्रोत्रपानमाकर्णनम् । अथवा शैल्यान्नेत्रन्यस्ताब्जाँः । अन्यत्र पुण्डरीकाक्षः कृष्णः क्रौञ्चः पक्षी गिरिश्च । धृतराष्ट्रो दुर्योधनस्य पिता, शकुनिर्मा- तुलः। पक्षे धृतराष्ट्रो हंसः । यद्विश्वः—'धृतराष्ट्रः सुराज्ञि स्यात्पक्षिक्षत्रियभेद- योः' । शकुनिः पक्षी । अचञ्चूनि चञ्चूनि कृतानि चञ्चूकृतानि । अन्यत्र चञ्च्वां कृतानि धृतानि यानि दीर्घकमलनालानि तैः शशधरकरनिकरवन्निर्मलं जलम् । अन्यत्र किरणनिकर एव निर्मलजलम् । चकोर्यो हि चन्द्रकरान्पिवन्ति । प्रियं वारिणो जलस्य तरणं यासाम् । अन्यत्र वारितो निषिद्धो रणो यकाभिः । ता वारितरणाः, प्रियाणं वारितरणाः प्रियवारितरणाः ॥ ख ॥

• यद्वा गृहीत आत्तः पुण्डरीकाणामक्षो बीजकोशो याभिस्ता इति बृहट्टीका ॥ १ 'नागपति', २ 'गोपाङ्गना इव'. ३ 'धृतराष्ट्र'. ४ 'पुत्तिकाः'. ५ 'लोक्य चिरं'. CC-0. Prof. Satya Vrat Shastri Collection, New Delhi. Digitized by S3 Foundation USA

१५४ नलचम्पूः । तथाहि । ग्रीवालम्बितपद्मनाललतिकाः कर्णावतंसीकृत- प्रत्यग्रोन्मिषितासितोत्पलदलैः संदिग्धनेत्रद्वयाः । कस्यैता जलदेवता इव कुचप्राग्भारभुंग्रोर्मयः स्नानासक्तपुलिन्दराजवनिताः कुर्वन्ति नोत्कं मनः ॥ ५८ ॥ अपि च । एतस्याः करिकुम्भसंनिभकुचप्राग्भारपृष्ठे लुठ- द्दुग्धाभगजेन्द्रमौक्तिकसरश्रेणीमनोहारिणि । दूरादेत्य तरङ्ग एष पतितो वेगाद्विलीनः कथं को वान्य‍ोऽपि विलीयते न सरसः सीमन्तिनीसंगमे ॥५९॥ इयं तु निजप्रियमुखभ्रान्त्या हर्षेणाचुम्बदम्बुजम् । दष्टाधरा तु भृङ्गेण सीत्कारमकरोन्मृदु ॥ ६० ॥ अनयापि अविरतमिदमम्भः स्वेच्छयोच्छालयन्त्या विकचकमलकान्तोत्तानहस्तद्वयेन । परिकलित इवार्घः कामबाणातिथिभ्यः सलिलमिव वितीर्णं बाल्यलीलासुखाय ॥ ६१ ॥ अस्याश्च कर्णमूलविषये मृदु गुञ्जन्पाणिपल्लवहतोऽपि हठेन । एष षट्पदयुवा हरिणाक्ष्याश्चुम्बति प्रिय इवास्यसरोजम् ॥६२॥ इतोऽप्येषा भ्रमकरं मकरं मकरन्दिनीं कमलिनीमलिनीमलिनीकृताम् । तरलयन्तमवेक्ष्य महाभया- दुदतरत्सरितस्त्वरितैः पदैः ॥ ६३ ॥

एतस्या इति ॥ मौक्तिकसरो मुक्तादाम ॥ ५९ ॥ भ्रमकरमिति ॥ मकरन्दोऽस्त्यस्यां मकरन्दिनीम् । तथा अलिनीभिर्भृङ्गी- भिर्मलिनीकृतां कमलिनीं तरलयन्तं क्षिपन्तं भ्रमकरमावर्तकरं मकरं यादोवि-

१ 'भग्नो' । २ 'बाल' ।

पञ्चम उच्छ्वासः । १५५ एताश्च मन्दायते दिनमिदं मदनोऽपि सज्ज- स्तत्किं न गच्छत गृहानिति पद्मिनीभिः । मीलत्सरोजगतभृङ्गरुतैरिवोक्ताः स्नात्वा शनैरनुसरन्ति तटं तरुण्यः' ॥ ६४ ॥ एवमनेकविधविलासासक्तशबरसुन्दरीदर्शनाह्लादपुलकिते विवि- धवितर्ककारिणि पङ्कनिमग्नरजत्करेणुकायमाननिःस्पन्ददृशि तत्काल- मुत्पन्नया मनाङ्जन्मथव्यथया धीरतया च स्पृहया च विचिकित्स- या च जिघृक्षया च जिहासया च समकालमाकुलितहृदये संकीर्ण- भावभाजि राजनि, राजीववनविराजिते तस्मिन्नर्मदाह्रदे सलिलक्रीडा- सुखमतिचिरमनुभूय तीरभुवि सेव्यसितसैकतस्थलीमलं कुर्वाणासु च तासु शवरराजसुन्दरीषु श्रुतशीलश्चिन्तितवान् ॥ क ॥ 'उन्मादि यौवनमिदं शवराङ्गनानां देवोऽप्ययं नववयाः कमनीयकान्तिः । रेवातटं चलचकोरमयूरहारि किं स्यान्न वेद्मि जयिनी च मनोभवाज्ञा ॥ ६५ ॥ तथाहि । विकलयति कलाकुशलं, हसति शुचिं, पण्डितं विडम्बयति । अधरयति धीरपुरुषं, क्षणेन मकरध्वजो देवः ॥ ६६ ॥ अपि च । मध्ये त्रिवलीत्रिपथे पीवरकुचचत्वरे च चपलदृशाम् । छलयति मदनपिशाचः पुरुषं हि मनागपि स्खलितम् ॥ ६७ ॥ तद्वस्तु प्रस्तुतसानुनयेनैव प्रभूणां मतयो निवर्त्यन्ते निषिद्धनिषे- वणात्, न प्रतिकूलतया' इत्यवधारयन्नवनिपेन्तिमवादीत् ॥ ख ॥ शेषं विलोक्य यदुत्पन्नं महाभयं तस्मात्त्वरितैरुत्तालैः पादक्रमैरसौ शबरसुन्दरी सरित उत्तीर्णा ॥ ६३ ॥ विकलयतीति ॥ अधरयति विधुरयतीत्यर्थः ॥ ६६ ॥ तदस्त्विति ॥ निषिद्धस्य निषेवणं सेवनमाग्रहस्तस्मात्सकाशात् प्रभूणां मतयः प्रकृतरसानुमत्तैव व्यावयंन्ते, न प्रतिकूलतया हठात् निषिद्धस्यानभि- जातसंगमादेराग्रहं कुर्वाणः प्रभुः सहायसंपदानुजीविना निवार्यः । परं तदभि- १ 'मत्तिभुवि', २ 'मध्यत्रिव', ३ 'अवन्तिपाल'.

१५६ नलचम्पूः । 'देव, रमणीयः खल्वयं प्रदेशः ॥ क ॥ तथाह्यत्र आह्लादयन्ति मृदवो मृदितारविन्द- निष्पन्दमन्दमकरन्दकणान्किरन्तः । एते किरातवनितास्तनशैल¹गण्ड- संघट्टजर्जररुचः सरितः समीराः ॥ ६८ ॥ एताश्च उपनदि पुलिने पुलिन्दवध्वः स्तनपरिणाहविनिर्जितेभकुम्भाः । शिथिलितसलिलार्द्रकेशबन्धाः किमपि मनोभववैभवं वहन्ति ॥ ६९ ॥ इतश्चावलोकयतु देवः । सरसिजमकरन्दामोदमत्तालिगीत- श्रवणसुखनिमीलच्चक्षुषः किंचिदेते । अपि दिवसमशेषं निश्चलाङ्गाः कुरङ्गाः पुलिनभुवि विहाराहारवन्ध्या वसन्ति ॥ ७० ॥ इतोऽपि पद्मान्यातपवारणानि नलिनीपत्राणि पर्यङ्किका दोलान्दोलनदोहदोऽपि³ च चलद्वीचीचयैः पूर्यते । आहारो बिसपल्लवं⁴, पुलिनभूर्लीलाविहारास्पदं रेवा²वारिणि राजहंसशिशवस्तिष्ठन्ति धन्याः सुखम् ॥७१॥ इहापि चिरविरचितचाटुश्चन्द्ररेखायमाणः प्रथमरसबिसाग्रग्रासलीलार्पणेन । इह रमयति हंसीं राजहंसो रिरंसुः पुलकयति च चञ्चूकोटिकण्डूयनेन ॥ ७२ ॥ मतं प्राक् पुरस्कृत्य दोषं च दर्शयित्वा । सहसा निवार्यमाणो हि पराभवमिव मन्येत ॥ ख ॥ सरसिजेति ॥ अपिर्भिन्नक्रमे ततोऽशेषमपि दिवसमित्यर्थः ॥ ७० ॥ पद्मानीति ॥ अत्रातपत्रप्रभृतयो राजधर्मा राजहंसशिशुषूद्भावनीयाः ॥७१॥ १ 'स्तनगण्डशैल'. २ 'रवाः'; 'ऱ्याः'; 'जवाः'. ३ 'दोहदोऽपि विचल'. ४ 'पल्लवाः'. CC-0. Prof. Satya Vrat Shastri Collection, New Delhi. Digitized by S3 Foundation USA

पञ्चम उच्छ्वासः । १५७ अपि च । इह चरति चकोरः कोरकं पङ्कजाना- मिह चलदलिचक्राच्चक्रवाको बिभेति । इह रमयति जीवंजीवको जीवितेशा- मिह वहति विकारं हारि हारीतकोऽपि ॥ ७३ ॥ एवमसौ निषधेश्वरः श्रुतशीलेन प्रज्ञापूर्वमपररमणीयप्रदेशान्तरद- र्शनव्याजेनान्तरितशवरसुन्दरीदिदृक्षाग्रहो गृहान्प्रति प्रत्यावृत्तः ॥क॥ चिन्तितवांश्च 'कथं नु सा दमयन्ती पुरंदरप्रमुखेषु लोकपालेष्वर्थिषु मया मनु- ष्यजन्मना लब्धव्येति । निवारयिष्यन्ति च तां खलु दिव्यसंबन्धा- र्थिनो बान्धवाः । तत्किमिह शरणम्' इति विमुक्तदीर्घनिःसहनिःश्वा- समसकृच्चिन्तयति राजनि 'राजन्, रामाजनः पद्म इव वारितः सुत- रां प्रवर्तते । नालमस्य दीर्घमनुरक्तस्य जायतेऽपरागो नाप्यलीकाभिनि- वेशोऽस्य हीयते । किंचान्यदन्यपरिग्रहवर्तिनीनामपि स्त्रीणामन्यत्रापि रागाग्रहो भवति । यतः पश्य वरुणप्रतिग्रहेऽपि प्रतीचियं मयि रागि- णी भविष्यति' इत्येवमिममाश्वासयन्निव भगवान्भानुरुत्तुङ्गतशिख- इह चरतीति ॥ प्रतिष्टमानभृङ्गवृन्दाच्चक्रवाको बिभेतीति तपस्विनीत्रान्वेति शेषः । जीवंजीवकः पक्षी जीवितेशां प्रियां रमयतीति संबन्धः ॥ ७३ ॥ कथं नु सेति ॥ इन्द्रादिवरेषु सत्सु मयि विषये कीदृगनुरागः, बन्धवो- ऽप्येनां दिव्यसंबन्धार्थित्वात्तेष्वेव प्रोत्साहयिष्यन्ति, इति चिन्तयति राज्ञि शनैः क्रमे- णाम्बरादवतीर्य भगवान्भानुः . पश्चिमामगात् । किं कुर्वन् । इमं नृपमित्यमुना प्रकारेणाश्वासयन्निव । तमेव प्रकारमाह-अहो राजंस्त्वया चेतसि नैतच्चिन्तनीयम् यद्दिव्यसंबन्धार्थिनो बन्धव एतां निवारयिष्यन्तीति तदेषास्मत्तो विरहतीति । यतो रामाजनो वारितो निषिद्धोऽतीव प्रवर्तते । तथाऽस्य स्त्रीजनस्य दीर्घमनुरक्तस्य बहुकालं सानुरागस्य सतोऽलमप्यर्थे न रागापायः स्यात् । तथास्यालीकोऽप्यभिनि- वेशो न हीयते । किं पुनर्यादृक्तव्यभिनिवेशः । यथा पद्मोऽब्जं वारितो जला- त्प्रवर्तते । तथास्य रक्तस्य सतो नालं काण्डं दीर्घमनु सह परागो मकरन्दः स्यात् । तथाली भृङ्गी कं जलं तयोरभिनिवेशः प्रवेशः सोऽप्यस्य न हीयते न हीनः स्यात् । किं चान्यदुच्यते । स्वीकृतानामपि स्त्रीणां पुरुषान्तरे रागानुबन्धः । यस्मात्संप्र- १ 'कथं सा दम'. २ 'स्यात्'. ३ 'वरुणपरिग्रहोऽपि'. ४ 'मय्यनुरागिणी'. CC-0. Prof. Satya Vrat Shastri Collection, New Delhi. Digitized by S3 Foundation USA

१५८ नलचम्पूः । राणि करैः पतनभयादिवावलम्बमानः शनैर्गगनतलादवतीर्य प्रतीचीं दिशमयासीत् ॥ क ॥ अम्बरान्तःप्रसारितकरे रागिणि रक्तया परियुक्ते तु पश्चिमककु- भाऽम्भोजिनीजीवितेश्वरे ॥ ख ॥ पूर्वाऽहं विहितोदयाहमसकृत्तन्मां विहायाधुना यस्यामस्तमुपैति तां कथमयं रागी जघन्यामगात् । इत्येवं श्लथितांशुके दिनपतौ याते दिशं पश्चिमा- मीर्ष्यारोषनिषादिनीव तमसा प्राची ककुल्लक्ष्यते ॥ ७४ ॥ विश्लेषाकुलचक्रवाकमिथुनैरुत्पीडमाक्रन्दिते कारुण्यादिव मीलितासु नलिनीष्वस्तं च मित्रे गते । शोकेनेव दिगङ्गनाभिरभितः श्यामायमानैर्मुखै- र्निःश्वासानलधूमवर्तय इवोद्गीर्णास्तमोराजयः ॥ ७५ ॥ तथाविधे च वेलाव्यतिकरे राज्ञः संध्यावसरमावेदयितुमस्यासन्न- विहारी हरिलीलाकिंनरमिथुनमिदमगायत्— ‘रक्तेनाक्तं विनिहितमधोवक्त्रमेतत्कपालं तारामुद्राः किमु कलयता कालकापालिकेन । संध्यावध्वाः किमु विलुलिता कौङ्कुमी शुक्तिरेवं शङ्कां कुर्वञ्जयति जलधावर्धममार्कबिम्बम्’ ॥ ७६ ॥ त्यपि पश्य त्वं वरुणस्वीकृतापि पश्चिमाशा ममापि विषये रागिणी *भविष्यतीति । पद्मशब्द उभयलिङ्गः ॥ क ॥ अम्बरान्तरिति ॥ नभोन्तःप्रसारितांशौ रक्ततान्विते रक्तया पश्चिमया दिशा युक्ते सत्यम्भोजिनीजीवितेश्वरे रवौ प्राच्या चिन्तितम् ॥ ख ॥ तदाह—पूर्वेति ॥ आद्याहम् । तथासकृद्विहितोदयाहं तस्माद्यस्यामस्तमेति जघन्या च निकृष्टा तामिमां रागी आरक्तः सन् रविर्र्मां विहाय कथमगात् । पश्चि- मां दिशं गते शिथिलांशावंशुमति विषये य ईर्ष्यारोषोऽसूयाकोपस्तस्माद्विषादिनी च सती पूर्वा दिक् तमसान्धकारेण लक्ष्यते । अन्यामपि प्रथमां कृतोदयां विहाय अस्तंकारिणीं निकृष्टां च यदा रागी विलासी याति, तदा तस्मिञ्शिथिलितवाससि पूर्वा स्त्रीर्ष्याविषादिनी तमसा तमोभावेन प्राप्यते ॥ ७४ ॥ विश्लेषेति ॥ उत्कृष्टा पीडा यत्रेत्युत्पीडमित्याक्रन्दक्रियाविशेषणम् ॥ ७५ ॥ रक्तेनेति ॥ अधस्तादुक्तं यस्य तदधोवक्त्रमधोमुखम् । तथा रक्तेन रुधिरेणाक्तं लिप्तम् । तत्तथाभूतं कपालं काल एव कापालिकस्तेन तारा नक्षत्राण्येव मुद्रा रुच- १ 'तां मां'. २ 'लभ्यते'. ३ 'रुत्पक्ष'. ४ 'कुत्रचिन्नास्ति'.

पञ्चम उच्छ्वासः । १५९ अथ क्रमेण गगनमन्दाकिनीतीरतापसैर्विकीर्यमाणेषु¹ संध्यार्घ्याञ्ज- लिजलविन्दुबुद्बुदेष्विव किंचिदुन्मीलत्सु विरलतरतारास्तवकेषु², वासर- विरामवादितवाद्येष्वमरसदनेषु, दह्यमानबहलधूपधूममञ्जरीष्विव वि- यति विहरन्तीषु तनुतिमिरवल्लरीषु, स्वप॑त्पतत्रिकुलकोलाहलेन³ वासार्थि- श्रान्तागताध्वगस्वागतालापमिव कुर्वाणासु वनराजिषु, अन्यत्र परिभ्र- मणपरिहारार्थमिव पद्मिनीनां कोशपानमाचरत्सु चञ्चलचञ्चरीकेषु, रत्युत्सवोत्साहावेशमहामन्त्राक्षरेष्विव श्रूयमाणेषु महोसरित्कूलकुला-⁴ यनिलीनजलकुक्कुटकुहरितेषु, रामायणव्यतिकरेष्विव मन्दोदरीप्रहस्त- प्रबोधितोत्सिक्तदशाननेषु संध्याप्रदीपेषु जाते जरत्कुम्भकारकुक्कुट- कुटुम्ब॑पक्षपिच्छविच्छा ये⁵ मनाक्तमोविद्धे संध्यारागे राजा विषाद्- विस्मृतसंध्याह्निकः परिजनानुबन्धात्संध्यां ववन्दे ॥ क ॥ ततश्च क्रमेण रजनिमवनिनाथः सांध्यकर्मावसाने हरचरणसरोजद्वन्द्वसेवां विधाय । मृदु कलितविपञ्चीपञ्चमप्रायगीत- श्रवणसुखविनोदैस्तां स तस्मिन्ननैषीत् ॥ ७७ ॥ इति श्रीत्रिविक्रमभट्टविरचितायां दमयन्तीकथायां हरचरणसरो- जाङ्काया पञ्चम उच्छ्वासः समाप्तः ॥ काष्ठ्यानि हस्तपादादीनामस्थ्याभरणानि कलयता युञ्जानेन किमु न्यस्तम् । किम्बि- ति वितर्के । किंवा संध्यैव या वधूस्तस्याः संबन्धिनी कौङ्कुमी शुक्तिर्विपरीतमधो- मुखी लुठिता । एवमित्थं शङ्कामुत्पादयत्समुद्रेऽर्धममार्कबिम्बं जयत्यधुना ॥ ७६॥ अथेति । कोशः कणिका शपथविशेषश्च । वयमन्यत्र न यास्याम इत्यर्थे पद्मि- नीनां समीपे कोशयानं कुर्वत्सु भृङ्गविलासिषु । क्षामोदरीप्रकृष्टपाणिज्वलिततैल- सिक्तवर्तिमुखेषु दीपेषु । रामायणसंपर्केषु तु मन्दोदरीनाम्न्या पत्न्या प्रहस्तेन सेनान्या प्रकर्षेण बोधित उत्सिक्तः उद्रिक्तः सन् दशाननो रावणो येषु तथा- भूतेषु । कुम्भकारः कुक्कुटः पक्षिविशेषः ॥ क ॥ इति विषमपदप्रकाशमेतं दमयन्त्यास्तनुते स्म चण्डपालः । शिशुमतिलतिकाविकासचैत्रं चतुरमतिस्फुटभित्तिचारुचित्रम् ॥ इति चण्डपालविरचिते दमयन्तीकथाविवरणे पञ्चम उच्छ्वासः समाप्तः ॥ १ 'विकीर्णेषु'. २ 'विचलं'. ३ 'स्वपतत्पतत्रि'; 'आपतत्पतत्रि'. ४ 'महेति नास्ति'. ५ 'कुटुम्बपिच्छच्छाये'.

१६० नलचम्पूः । षष्ठ उच्छ्वासः । अथ द्विजजननिकायकीर्णसंध्याञ्जलिजलैरिव क्षाल्यमाने मनाग्वि- मलतां व्रजति तिमिरमलिनेऽम्बरे, मालाकारेणेव प्रभातप्रमोद्भेदेनाव- चीयमानेषु गगनपुष्पवाटिकाकुसुमेष्विव नक्षत्रेषु, निद्रापहारहुङ्कार इवोत्थिते प्रभातभेरीध्वनौ, नरपतेः प्रबोधनार्थमदूरे वैतालिकः पपाठ ॥ क ॥ उदयगिरिगतायां प्राक्प्रभापाण्डुताया- मनुसरति निशीथे शृङ्गमस्ताचलस्य । जयति किमपि तेजः सांप्रतं व्योममध्ये सलिलमिव विभिन्नं जाह्नवं यामुनं च ॥ १ ॥ अपिच । यात्यस्ताचलमन्धकारपटले जातेऽरुणस्योदये तापिञ्छच्छदपद्मरागमहसोर्मध्यं ककुब्भागयोः । अथ द्विजेति ॥ अथ निशातिवाहनानन्तरम् । अम्बरं व्योम वस्त्रं च । व्यो- म्नः स्वभावस्वच्छस्यापि मालिन्यक्षालने भाक्ते । वस्त्रपक्षे तिमिरवन्मलिनम् ॥ क ॥ उदयेति ॥ उदयाद्रिगतप्रथमप्रभापाण्डिम्नि निशीथे चान्धकारेऽस्ताचलशृङ्गं गन्तुं प्रवृत्ते किमपि सर्वोत्कृष्टं तेजो जयति । तत्र कविरुत्प्रेक्षते—सांप्रतमिदानीं नभोमध्ये जाह्नवं गाङ्गं, यामुनं च कालिन्दीयं, सलिलं विभिन्नं संगतमित्यर्थः । व्योम्नि जाह्नव्येवासीत् । यमुनायाः संभेदः सांप्रतमेव । अत एवास्मिन्वृत्ते ‘यमु- नात्रिविक्रमः’ इति नाम कविरवापत् । तथाच—‘प्राच्याद्विष्णुपदीहेतोरपूर्वोऽयं त्रिविक्रमः । निर्ममे विमलं व्योम्नि यत्पदं यमुनामति’ । प्रभया पाण्डुता प्रभाकृ- त उद्योतः प्रकाश इति यावत् । नतु प्रभायाः पाण्डुतेति समासः । उदये प्रभाया आरक्तत्वात् । प्रकाशस्तु इन्द्रनीलादीनामपि पाण्डुरेव । जाह्नवी देवताधिष्ठात्री यस्येति देवतार्थेऽण् । अन्यथा शैषिकश्छः स्यात् ॥ १ ॥ यातीति ॥ अस्तगिरिं गच्छति तमःसमूहे पश्चिमायाः कृष्णायाः, संप्रत्तारुणो- दयायाः पूर्वस्याश्च लोहिताया दिशोर्मध्ये पाण्डु पिञ्जरं श्यामं वा किमपि दुर्लक्षं मनाक् स्तोकोदयं तेजोऽर्थात्प्रकाशात्मकं वो युष्मान्पातु । प्रकाशारुणोदयतमःशे- षसमुदायरूपत्वात् पाण्डु पिञ्जरं श्यामं चेत्युक्तम् । तदित्यनेन क्षिप्तं यच्छब्दवा- च्यमुपमानमाह—अन्तरित्यादि । दिग्भागयोर्विष्णुविरञ्चौ, प्रकाशात्मनश्च तेज- सो लिङ्गोद्भव उपमानम् । अथवा सत्त्वं पाण्डु तदेव विष्णुः, रजः पिञ्जरं तदेक १ 'भेरीशङ्खध्वनौ'. २ 'निशान्थे', ३ 'निमग्नम्'. CC-0. Prof. Satya Vrat Shastri Collection, New Delhi. Digitized by S3 Foundation USA

षष्ठ उच्छ्वासः । १६१ अन्तर्विष्णुविरञ्चयोरिव मनाग्लिङ्गोद्भवभ्रान्तिकृ- त्तेजः पाण्डुरपिञ्जरं च किमपि श्यामं च तद्वोऽवतात् ॥२॥ अनन्तरमुत्तिष्ठतोत्तिष्ठतानयत गजवाजिंवेगसरीः, संयोजयत शक- टानि, वेष्टयत पटकुटीः, मुकुलयत मण्डपिकाः, संवृणुत काण्डपटान्, उन्मूलयत कीलकान्, उद्वहत वेगाद्वहनीयभाण्डम्, भारयत करभ- कलभान्, उत्क्षिपत क्षीणोक्षकान्, उत्तरत सरितम्, अपसरत पुरतः, कुरुत संचारसहं मार्गम्, इत्यनेकविधप्रयाणाकुललोककोलाहले समु- च्छलति, नदत्सु प्रस्थानवादित्रेषु, समुत्थाय नरपतिरावश्यकशौचाव- साने नर्मदाम्भोभिषेकपूततनुरॆनुवन्द्य सांध्यविधिम्, अधिकृत्य भग- वन्तमुदयगिरिशिरःशिखरभाजं भास्करम्, इमं श्लोकमपठत् ॥ क ॥ 'जयत्यम्भोजिनीबन्धुर्बन्धूकारुणरश्मिकः । वैद्रुमो वासरारम्भकुम्भः पल्लववानिव' ॥ ३ ॥ अभ्यर्च्य च पञ्चोपचारैः सुरासुरगुरुं गौरीपतिं तत्प्रियस्य भगवतो नारायणस्यापि वाञ्छितार्थसिद्धये स्तुतिमकरोत् ॥ ख ॥ 'जयत्युदधिनिर्गतस्मरविलोscreen... 'जयत्युदधिनिर्गतस्मरविलोscreenललक्ष्मीर्लस- द्विलासरसमन्थरस्फुटकटाक्षलक्षीकृतः । अमन्दरयमन्दरभ्रमणघृष्टहेमाङ्गदः सुरारिवधनाटकप्रथमसूत्रधारो हरिः ॥ ४ ॥ स्रष्टा, तमः श्यामं तदेव च हरः, एतत्रयीमयश्च रविरित्यागमिकसमयः । तदु- क्तम्—'सत्वं शुभ्रं स हरिर्लोहितपीतं रजः स जगत्कर्ता । कृष्णं तु तमः स भवो भानुश्चैतत्रयीमूर्तिः' । अभिधानकारोऽप्याह—'द्वादशात्मा त्रयीतनुः' । एतेन पाण्डु तेज इत्युक्ते सत्त्वस्य, पिञ्जरमित्युक्ते रजसः, श्याममित्युक्ते तमः प्रतीति- रीति । ततश्च तमोन्विताया अपाच्या अरुणाान्वितायाश्च प्राच्या मध्ये मनागीप- ल्लक्ष्यं किमप्यद्भुतवैभवं तदुत्कृष्टं पाण्डु पिञ्जरं श्यामं च तेजोऽर्थात् सत्वरजस्त- मस्त्रयीमयं त्रयीतनुलक्षणं वो युष्मानवतु । अमुमेवार्थं सत्वरजस्तमसां संज्ञान्तरेण विष्णुविरञ्चिलिङ्गोद्भव लक्षणेन द्रढयन्नाह—अन्तरित्यादि । 'पुरा स्वमाहात्म्यार्थं विवदमानयोर्द्रुहिणनारायणयोः शिवेन स्वस्य लिङ्गोद्भवस्योर्ध्वाधोमानविज्ञानं मह- त्वहेतुः पण उक्तः' इत्यागमः ॥ २ ॥ अनन्तरमिति ॥ वेगसरी बेसरी । काण्डपटो गुणलयनी ॥ क ॥ जयत्युदेति ॥ सुरारिवधनाटकस्य प्रथमे प्रस्तावनायां सूत्रधारः ॥ ४ ॥ १ 'वेसरी'. २ 'मात्रं'. ३ 'कर्माव'. ४ 'अनुबन्ध्य'. ५ 'तार्थी सिद्धये'. ६ 'बलद्वि'. ७ 'अथमिश्रष्ट'.

१६२ नलचम्पूः । जयत्यमलकौस्तुभद्युतिविराजितोरःस्थलः सहेलहतदानवो नवतमालनीलद्युतिः विनम्रसुरमस्तकच्युतविकासिपुष्पावली- विकीर्णमधुसीकरस्नपितपादपीठो हरिः ॥ ५ ॥ जयत्युदरनिःसरद्वरसरोजपीठीपठ- च्चतुर्मुखमुखावलीविहितरम्यसामस्तुतिः । अलब्धमहिमावधिर्मधुवधूविलासान्तकृ- ज्जगत्त्रितयसंभवो भवभयापहारी हरिः ॥ ६ ॥ जयत्यसुरसुन्दरीनयनवारिसंवर्धित- प्रतापतरुरुल्लसत्तरुणकेकिण्कण्ठच्छविः । दलत्कनककेतकीकुसुमपत्रपीताम्बरः सुराधिपनमस्कृतः सकललोकनाथो हरिः ॥ ७ ॥ जयत्यखिललोकजिन्नरककालकेतूद्रमो मदान्धदशकन्धरद्विरददुष्टपञ्चाननः । हिरण्यकशिपुप्रियामुखसरोजचन्द्रोदयः सुरेन्द्ररिपुसिंहिकासुतशिरःकुठारो हरिः ॥ ८ ॥ जयत्यमरसारथिर्मदनतप्तलक्ष्मीलस- त्पयोधरयुगस्थलीसरसचन्दनस्थासकः । अचिन्त्यगुणविस्तरः सकलके²शिकं³साङ्गना- कपोलफलकोल्लसत्तिलकभङ्गहारी हरिः ॥ ९ ॥ जयत्यसमसाहसः सकललोकशोकान्तकृ- त्सहस्रकरभासुरस्फुरितचारुचक्रायुधः । विहङ्गपतिवाहनः कलुषकन्दनिर्मूलनः समस्तभुवनावलीभवनशिल्पधोरी हरिः ॥ १० ॥ जयत्यमलभावनावनतलोककल्पद्रुमः पुरंदरपुरःसरत्रिदशवृन्दचूडामणिः । अरातिकुलकन्दलीवनविनाशदावानलः समस्तमुनिमानसप्रवरराजहंसो हरिः ॥ ११ ॥ जयतीति ॥ नरको भौमासुरः ॥ ८ ॥ जयतीति ॥ अमराणां सारथिर्नेता अग्रणीरिति यावत् ॥ ९ ॥ १ 'विधिः'. २ 'केलि'. ३ 'सिद्ध'. ४ 'कारो'. ५ 'चिन्ता'.

षष्ठ उच्छ्वासः। १६३ एवमभिवन्द्य देवं देवम्, समारुह्य विजयिवारणेन्द्रस्कन्धम्, अग्रतः प्रधावितानेककरितुरग परिजनः, पुरैः परोधसा निर्वर्तिते महानदीयागे युगसहस्रपरिवर्तवृत्तान्तसाक्षिणीम्, अनवरततपस्यद्ब्रह्मर्षिप्रतिष्ठितशि- वलिङ्गरुद्धरोधसम्, अनेकसुरैसुन्दरीसेविततीरसंकेतलतामण्डपाम्, अनवरतमज्जद्दनगजमदामोदसुरभिततरङ्गाम्, अपरगङ्गाम्, अपरसा- गरराजमहिषीम्, अपरमार्कण्डेयतपःसिद्धिसखीम्, समुत्तीर्य भगवतीं मेकलकन्याम्, उत्फुल्लपल्लविताङ्कोल्लसल्लकीसरलसालसर्जार्जुननिम्बक- दम्बजम्बूस्तम्बोदुम्बरखदिरकरञ्जा'जनाशोकंसौभाञ्जनकप्रायैस्तरु- भिराकीर्णम्, अभिमतं मतङ्गानाम्, अनुभूतसारं सारङ्गैः, शिशिरतरं तरङ्गानि लैः, स्वर्गवनसमं समञ्जरीकैर्लताजालकैरुलङ्घय दक्षिणं नर्म- दातीरैपुण्यारण्यम्, अग्रतो, गगनवीथिमिव सिंहराशिरानितामुत्पतङ्गा- मुत्थितवृश्चिकामाविर्भूतसार्द्ररोहिणीमूलां च, छन्दोजातिमिव शार्दूल- विक्रीडितमनोहरां हारिहरिणीमन्दाक्रान्तामनवरतवसन्ततिलकोद्भासि- तामतिविचित्रचम्पकमालां च, सीतामिव बहुकोटरावणवृतामुत्पन्नकु- शलवां च, लङ्कामिव संचरद्विगुणपञ्चाननविभीषणां चारुपुष्पकामका- एवमिति ॥ समुत्तीर्य भगवतीं मेकलकन्याम् । उत्फुल्लेत्यादौ लकारानुप्रासाद्धेतोः केचित् 'अङ्कोल' इति पठन्ति, तच्च प्राकृते । संस्कृते लङ्कोठ इति । तथा उल्लङ्घय- दक्षिणभागस्थितं मतङ्गानां गजानामभिमतं नर्मदातीरं पुण्यारण्यम्, अग्रतो विविधविन्ध्याटवीमवगाहमान इति संबन्धः । कथंभूतां विन्ध्याटवीम् । सिंहराशि- र्मृगेन्द्रवृन्दं ज्योतिषोक्तः पञ्चमो राशिश्च । तेन राजिताम् । तथा पतङ्गः शलभः सूर्यश्च । वृश्चिकोऽली अष्टमराशिश्च । पुनः किंभूताम् । आविर्भूता सह .आद्रेण शृङ्गवेरेण, रोहिणी ओषधिविशेषो, मूलो मूलकश्च यस्याम् । पक्षे आर्द्रा-रोहिणी मूलानि ताराः । शार्दूलविक्रीडितेन सिंहविलसितेन मनोहरा । तथा हारिणीमिश्रा- रुभिर्हरिणीभिर्मन्दमाक्रान्ताम् । सर्वदा वसन्तैस्तिलकैश्च तरुविशेषैर्भूषिताम् । तथा अतिविचित्रा चम्पकानां माला श्रेणी यस्याम् । पक्षे शार्दूलविक्रीडितं हरिणी मन्दा- क्रान्ता वसन्ततिलका चम्पकमाला च छन्दांसि । तथा बहुभिः कोटरावणैर्वृतां छन्नाम् । कोटराणां वनमिति कृत्वा 'वनगियोः संज्ञायाम् -' इति सूत्रेण पूर्वपदस्य दीर्घः । 'वनंपुरगा-' इति सूत्रेण णत्वम् । कुशो दर्भः । लवो लेशः । सीतां तु बहुकोटेन प्राज्यकौटिल्येन रावणेन रक्षसा प्रार्थिताम् । तथा उत्पन्नौ कुशलवौ खसुतौ यस्याः । तथा संचरद्भिर्द्विगुणैर्विंरज्जुभिः पञ्चाननैः सिंहैर्विशेषेण भीषणाम् । १ 'नन्द्य'. २ 'देवता:'. ३ 'पुरःसरपुरोध'. ४ 'सुरसिद्ध'. ५ 'सालेति नास्ति'. ६ 'अशोकसौभाञ्जनकेति नास्ति'. ७ 'तीरं पुण्या'. ८ 'मत्तमयूराक्रान्ताम्'. ९ 'राव- णैवृताम्', 'रावणान्विताम्'

१६४ नलचम्पूः । ण्डाडम्बरितमेघनादां च, गीतविद्यामिव ततावनद्धघनसुषिरवंशस्वनम- नोहरामनेकतालबेदां निषादऋषभमध्यमग्रामयुक्तां च, चित्रविद्यामि- वानेककण्टकपत्रलतास्थानकविषमामृज्वागततापसां च, कलियुगशिव- शासनस्थितिमिव महाव्रतिकान्तःपातिभिः कालमुखैर्वानरैः संकुलामने- तथा चारुपुष्पमर्थात् मनोहरसरोजं कं जलं यस्याम् । अतएवानवसरेऽपि आड- म्बरितो विस्तृतो मेघनादस्तण्डुलीयको यस्याम् । लङ्का तु द्वौ गुणौ येषां पञ्चानां ते द्विगुणा दशेत्यर्थः । तत्संख्यान्यानानानि यस्य स दशमुखो, विभीषणश्च तन्द्वाता संचरन्यस्याम् । पुष्पकं विमानम् । मेघनादो रावणात्मजः । गीतविद्यामिवेति । तता विस्तीर्णा अवनद्धाः सुश्लिष्टा घनसुषिरा बहुविवरा वंशा वैणवस्तेषां स्वनेन रम्याम् । तालस्तरुरविशेषाः । निषादाः शवराः । मध्ये भवो मध्यमः । ग्रामः खेटकम् । पक्षे ततेन तन्त्रीगतेन अवनद्धेन पौष्करेण च घनेन कांस्यकृतेन सुषिरसंज्ञकवंशस्वनेन च मनोज्ञाम् । यद्यपि 'ततं तन्त्रीगतं ज्ञेयमवनद्धं तु पौष्क- रम् । घनं कांस्यकृतं प्रोक्तं सुषिरं वांश्यमेव च' इति भरतः । तथाप्यत्रानेकविष- यत्वाद्दंशस्वनोपादानमसंदेहार्थमुचितमेव । अनेकतालभेदाश्चञ्चत्पुटादयो यस्याम् । तथा निषादेन स्वरेण मध्यमसंज्ञकग्रामेण युक्ताम् । चित्रविद्यामिवेति । कण्टकैः सूत्रैः पत्रैः पर्णैः, लताभिर्वल्लीभिः, शाखाभिर्वा स्थानकैश्चालवालैर्विषमाम् । तथा ऋज- वोऽकुटिला आगताः स्वापार्थे प्राप्तास्तापसा मुनयो यस्याम् । चित्रविद्यापक्षे क- लिका-कण्टक-शाखा-त्रिभङ्गि-संज्ञाभिश्चत्वारः पत्रावयवाः । एतैर्मिलित्वा शिशु- सकल-स्वस्तिक-वर्धमान-सर्वतोभद्राख्याणि पञ्च पत्राणि निष्पद्यन्ते । तदत्र शाखापर्यायो लताशब्दः । तथा स्थानकानि पार्श्वगत-ऋजु-ऋज्वागत-द्व्यर्धाक्ष- अर्धऋजु-गमनालीढ-त्वरित-त्रिभङ्गि-संज्ञानि । तैर्विषमाम् । स्थानकशब्देनैव ऋज्वागतं गतार्थमपि व्यापकत्वात्पृथगुक्तम् । प्रायो हि चित्रे ऋज्वागतमेव लि- ख्यते । तपसि भवानि तापसानि । मयूरासनोट्रासनादीनि करणानि तापसाह्या- नि । तत ऋज्वागते तापसानि यस्याम् । यद्वा ऋज्वागतेन तापं स्यतीति केचित् । ऋज्वागतेन दुःखहारिणीमित्यर्थः । कलियुगेति । अप्सु रतिरन्नतिः । महती अत्रतिर्येषां ते महाव्रतिका वृक्षास्तेषामन्तर्मध्ये पतन्त्यभीक्ष्णं तैः कृष्णमुखैर्मर्कटै- श्छन्नाम् । तथा स्फुटितप्रस्रवणाम् । पक्षे महाव्रतिकाः कापालिकाः । तदन्तःपाति- भिस्तदन्तर्भूतैः कालमुखैर्वा शैवदर्शनविशिष्टैर्नरैराचिताम् । बहुधा भिन्नप्रवाहाम् । स्रोतोऽत्र लक्षणया प्रवाहः । आम्नाय इति यावत् । कृतयुगे ह्येकमेव शिवशास- नमभूत्, कलौ तु वह्वाम्नायमिति भावः । श्लेषचित्रादिषु ववयोरैक्यम् । तथाहि 'मालामुत्पलकन्दलैः प्रविकचैरायोजितां बिभ्रती वक्रेणाससदृष्टिपातसुभगेनोद्दीपय- न्ती स्मरम् । काञ्चीदाम नितम्बसङ्गि दधती व्यालम्बिना वाससा मूर्तिः कामरिपोः सितांशुमधरा पायादुमाया जगत्' । अस्यार्थः-'कामरिपोः शिवस्य मूर्तिः पाया- १ 'ऋषमेति नास्ति' । २ 'मिच्छ्वागत'