नलचम्पू / दमयन्ती-कथा (त्रिविक्रम भट्ट - विषमपदप्रकाश व्याख्या सहित सम्पूर्ण ७ उच्छ्वास)

षष्ठ उच्छ्वासः। १६३ एवमभिवन्द्य देवं देवम्, समारुह्य विजयिवारणेन्द्रस्कन्धम्, अग्रतः प्रधावितानेककरितुरग परिजनः, पुरैः परोधसा निर्वर्तिते महानदीयागे युगसहस्रपरिवर्तवृत्तान्तसाक्षिणीम्, अनवरततपस्यद्ब्रह्मर्षिप्रतिष्ठितशि- वलिङ्गरुद्धरोधसम्, अनेकसुरैसुन्दरीसेविततीरसंकेतलतामण्डपाम्, अनवरतमज्जद्दनगजमदामोदसुरभिततरङ्गाम्, अपरगङ्गाम्, अपरसा- गरराजमहिषीम्, अपरमार्कण्डेयतपःसिद्धिसखीम्, समुत्तीर्य भगवतीं मेकलकन्याम्, उत्फुल्लपल्लविताङ्कोल्लसल्लकीसरलसालसर्जार्जुननिम्बक- दम्बजम्बूस्तम्बोदुम्बरखदिरकरञ्जा'जनाशोकंसौभाञ्जनकप्रायैस्तरु- भिराकीर्णम्, अभिमतं मतङ्गानाम्, अनुभूतसारं सारङ्गैः, शिशिरतरं तरङ्गानि लैः, स्वर्गवनसमं समञ्जरीकैर्लताजालकैरुलङ्घय दक्षिणं नर्म- दातीरैपुण्यारण्यम्, अग्रतो, गगनवीथिमिव सिंहराशिरानितामुत्पतङ्गा- मुत्थितवृश्चिकामाविर्भूतसार्द्ररोहिणीमूलां च, छन्दोजातिमिव शार्दूल- विक्रीडितमनोहरां हारिहरिणीमन्दाक्रान्तामनवरतवसन्ततिलकोद्भासि- तामतिविचित्रचम्पकमालां च, सीतामिव बहुकोटरावणवृतामुत्पन्नकु- शलवां च, लङ्कामिव संचरद्विगुणपञ्चाननविभीषणां चारुपुष्पकामका- एवमिति ॥ समुत्तीर्य भगवतीं मेकलकन्याम् । उत्फुल्लेत्यादौ लकारानुप्रासाद्धेतोः केचित् 'अङ्कोल' इति पठन्ति, तच्च प्राकृते । संस्कृते लङ्कोठ इति । तथा उल्लङ्घय- दक्षिणभागस्थितं मतङ्गानां गजानामभिमतं नर्मदातीरं पुण्यारण्यम्, अग्रतो विविधविन्ध्याटवीमवगाहमान इति संबन्धः । कथंभूतां विन्ध्याटवीम् । सिंहराशि- र्मृगेन्द्रवृन्दं ज्योतिषोक्तः पञ्चमो राशिश्च । तेन राजिताम् । तथा पतङ्गः शलभः सूर्यश्च । वृश्चिकोऽली अष्टमराशिश्च । पुनः किंभूताम् । आविर्भूता सह .आद्रेण शृङ्गवेरेण, रोहिणी ओषधिविशेषो, मूलो मूलकश्च यस्याम् । पक्षे आर्द्रा-रोहिणी मूलानि ताराः । शार्दूलविक्रीडितेन सिंहविलसितेन मनोहरा । तथा हारिणीमिश्रा- रुभिर्हरिणीभिर्मन्दमाक्रान्ताम् । सर्वदा वसन्तैस्तिलकैश्च तरुविशेषैर्भूषिताम् । तथा अतिविचित्रा चम्पकानां माला श्रेणी यस्याम् । पक्षे शार्दूलविक्रीडितं हरिणी मन्दा- क्रान्ता वसन्ततिलका चम्पकमाला च छन्दांसि । तथा बहुभिः कोटरावणैर्वृतां छन्नाम् । कोटराणां वनमिति कृत्वा 'वनगियोः संज्ञायाम् -' इति सूत्रेण पूर्वपदस्य दीर्घः । 'वनंपुरगा-' इति सूत्रेण णत्वम् । कुशो दर्भः । लवो लेशः । सीतां तु बहुकोटेन प्राज्यकौटिल्येन रावणेन रक्षसा प्रार्थिताम् । तथा उत्पन्नौ कुशलवौ खसुतौ यस्याः । तथा संचरद्भिर्द्विगुणैर्विंरज्जुभिः पञ्चाननैः सिंहैर्विशेषेण भीषणाम् । १ 'नन्द्य'. २ 'देवता:'. ३ 'पुरःसरपुरोध'. ४ 'सुरसिद्ध'. ५ 'सालेति नास्ति'. ६ 'अशोकसौभाञ्जनकेति नास्ति'. ७ 'तीरं पुण्या'. ८ 'मत्तमयूराक्रान्ताम्'. ९ 'राव- णैवृताम्', 'रावणान्विताम्'

१६४ नलचम्पूः । ण्डाडम्बरितमेघनादां च, गीतविद्यामिव ततावनद्धघनसुषिरवंशस्वनम- नोहरामनेकतालबेदां निषादऋषभमध्यमग्रामयुक्तां च, चित्रविद्यामि- वानेककण्टकपत्रलतास्थानकविषमामृज्वागततापसां च, कलियुगशिव- शासनस्थितिमिव महाव्रतिकान्तःपातिभिः कालमुखैर्वानरैः संकुलामने- तथा चारुपुष्पमर्थात् मनोहरसरोजं कं जलं यस्याम् । अतएवानवसरेऽपि आड- म्बरितो विस्तृतो मेघनादस्तण्डुलीयको यस्याम् । लङ्का तु द्वौ गुणौ येषां पञ्चानां ते द्विगुणा दशेत्यर्थः । तत्संख्यान्यानानानि यस्य स दशमुखो, विभीषणश्च तन्द्वाता संचरन्यस्याम् । पुष्पकं विमानम् । मेघनादो रावणात्मजः । गीतविद्यामिवेति । तता विस्तीर्णा अवनद्धाः सुश्लिष्टा घनसुषिरा बहुविवरा वंशा वैणवस्तेषां स्वनेन रम्याम् । तालस्तरुरविशेषाः । निषादाः शवराः । मध्ये भवो मध्यमः । ग्रामः खेटकम् । पक्षे ततेन तन्त्रीगतेन अवनद्धेन पौष्करेण च घनेन कांस्यकृतेन सुषिरसंज्ञकवंशस्वनेन च मनोज्ञाम् । यद्यपि 'ततं तन्त्रीगतं ज्ञेयमवनद्धं तु पौष्क- रम् । घनं कांस्यकृतं प्रोक्तं सुषिरं वांश्यमेव च' इति भरतः । तथाप्यत्रानेकविष- यत्वाद्दंशस्वनोपादानमसंदेहार्थमुचितमेव । अनेकतालभेदाश्चञ्चत्पुटादयो यस्याम् । तथा निषादेन स्वरेण मध्यमसंज्ञकग्रामेण युक्ताम् । चित्रविद्यामिवेति । कण्टकैः सूत्रैः पत्रैः पर्णैः, लताभिर्वल्लीभिः, शाखाभिर्वा स्थानकैश्चालवालैर्विषमाम् । तथा ऋज- वोऽकुटिला आगताः स्वापार्थे प्राप्तास्तापसा मुनयो यस्याम् । चित्रविद्यापक्षे क- लिका-कण्टक-शाखा-त्रिभङ्गि-संज्ञाभिश्चत्वारः पत्रावयवाः । एतैर्मिलित्वा शिशु- सकल-स्वस्तिक-वर्धमान-सर्वतोभद्राख्याणि पञ्च पत्राणि निष्पद्यन्ते । तदत्र शाखापर्यायो लताशब्दः । तथा स्थानकानि पार्श्वगत-ऋजु-ऋज्वागत-द्व्यर्धाक्ष- अर्धऋजु-गमनालीढ-त्वरित-त्रिभङ्गि-संज्ञानि । तैर्विषमाम् । स्थानकशब्देनैव ऋज्वागतं गतार्थमपि व्यापकत्वात्पृथगुक्तम् । प्रायो हि चित्रे ऋज्वागतमेव लि- ख्यते । तपसि भवानि तापसानि । मयूरासनोट्रासनादीनि करणानि तापसाह्या- नि । तत ऋज्वागते तापसानि यस्याम् । यद्वा ऋज्वागतेन तापं स्यतीति केचित् । ऋज्वागतेन दुःखहारिणीमित्यर्थः । कलियुगेति । अप्सु रतिरन्नतिः । महती अत्रतिर्येषां ते महाव्रतिका वृक्षास्तेषामन्तर्मध्ये पतन्त्यभीक्ष्णं तैः कृष्णमुखैर्मर्कटै- श्छन्नाम् । तथा स्फुटितप्रस्रवणाम् । पक्षे महाव्रतिकाः कापालिकाः । तदन्तःपाति- भिस्तदन्तर्भूतैः कालमुखैर्वा शैवदर्शनविशिष्टैर्नरैराचिताम् । बहुधा भिन्नप्रवाहाम् । स्रोतोऽत्र लक्षणया प्रवाहः । आम्नाय इति यावत् । कृतयुगे ह्येकमेव शिवशास- नमभूत्, कलौ तु वह्वाम्नायमिति भावः । श्लेषचित्रादिषु ववयोरैक्यम् । तथाहि 'मालामुत्पलकन्दलैः प्रविकचैरायोजितां बिभ्रती वक्रेणाससदृष्टिपातसुभगेनोद्दीपय- न्ती स्मरम् । काञ्चीदाम नितम्बसङ्गि दधती व्यालम्बिना वाससा मूर्तिः कामरिपोः सितांशुमधरा पायादुमाया जगत्' । अस्यार्थः-'कामरिपोः शिवस्य मूर्तिः पाया- १ 'ऋषमेति नास्ति' । २ 'मिच्छ्वागत'

षष्ठ उच्छ्वासः । १६५ कधाभिन्नस्रोतसं च, कापालिकखट्वाङ्गयष्टिमिव समुद्रोपकण्ठलग्नाम्, मायामिव शम्बराधिष्ठिताम्, मरुभूमिमिव करीरैः केसरिप्रसवैर्संचा- राम्, अतिचारुचन्दनैः कृतगोरोचनाविशेषकैरक्षतदूर्वावाहिभिरारब्ध- मङ्गलाचारैरिव तृणस्थलैरलंकृताम्, विविधव्याधां विन्ध्याटवीमवगाह- मानो मेषवृषमिथुनयुजः सधनुपः सकुम्भकन्यानेकत्रराशीभूतान्गिरि- ग्रामपामरलोकानालोकयन्, 'इयं गगनवीथीव चित्रशिखण्डिमण्डिता सरित्तीरभूमिः, इयं सरिदिव बहुतरङ्गोपशोभिता गोष्ठवसतिः, इयं च नक्षत्रमध्यगतापि न विशाखा तरुपङ्क्तिः, इयं पुष्पवत्यपि न दूषितस्प- त् । कीदृशी । विगतकेशैरुत्क्रान्तपलशिरोदलैरायोजितां मालां बिभ्रती । तथा विषमदृष्टिपातसुभगेन वक्रेण स्मरं दहन्ती । तथा नितम्बसङ्गि काञ्चीदामप्रायं व्यालं सर्पं दधती । तथा वाससा वस्त्रेण विना व्यतिरिक्ता । तथा सितांशुंकं चन्द्रं धर- तीति । पलं मांसम् । कमित्यव्ययं शिरोऽर्थम् । उमापक्षे व्यालम्बिना लम्बमानेन । शेषं सुगमम् । समुद्रस्याम्भोधेरुपकण्ठे कूले लग्नाम् । यष्टिस्तु समुद्रं मुद्रान्वितं यदुपकण्ठं गलसमीपं तत्र लग्ना । मुद्रा भूषणास्थिग्रन्थि । शम्बरः श्वापदविशेषो दानवविशेषश्च । शम्बरेण हि विनिर्मिता माया । अतएव शाम्बरीत्युच्यते । मरु- भूमिमिति । न संचारो गतिर्यस्याम् । केसरिणां सिंहानां प्रसवैः पोतैः । कीदृग्भिः । करिणमीरयन्ति तैः । पक्षे करीरैस्तरुविशेषैः । तथा केसरिणः किञ्जल्कोपेताः प्र- सवाः पुष्पाणि यत्र तथाविधैः । अतिचेति । चन्दनस्तरुस्तद्वत्प्रशस्तः । कृतो गवां रोच- नाविशेषोऽभिलाषातिशयो यैः । पक्षे गोरोचना गन्धद्रव्यविशेषः । सा चातीव मङ्गल्या तस्या विशेषस्तिलकम् । अक्षतामलग्नां दूर्वां वहन्त्यभीक्ष्णम् । पक्षेऽक्षतस्त- ण्डुलादिः । दूर्वेति समानम् । तथा एकस्मिन्स्थाने समूहीकृतनानानगग्रामप्राकृतज- नानवलोकयन् । कीदृशान् । मेषाणां वृषाणां मिथुनानि युञ्जन्ति धारयन्ति । तथा सह धनुषा कोदण्डेन सधनुपः । तथा सकुम्भा मङ्गलार्थं मस्तकन्यस्तकलशाः कु- मार्यो येषु । राशिसमूहो ज्योतिषोक्तो मेषादिश्च मेषवृषभमिथुनकुम्भकन्या राशिविशे- षसंज्ञाः । मन्त्रिसूनुना श्रुतशीलेन सह 'इयं च गगनवीथ्यादि' 'इमे च केचित्स- शिखण्डिनः' इत्यादि च विहितविदग्ध्यालापः प्रयाणविच्छेदमकरोत् । यदुक्तं तद्व्या- ख्यायते । तद्यथा । चित्राश्चित्रवर्णाः शिखण्डिनो मयूराः । पक्षे चित्रशिखण्डिनः सप्तर्षयः । बहुतरमिति क्रियाविशेषणम् । गोपैर्बल्लवैः शोभिता । सरित्तु बहुभिस्त- रङ्गैरुपशोभिता । गोष्ठं गोकुलम् । नक्षत्रमध्यं गता । न विगतशाखा च । एतेन तरूणामुच्चता साभोगता चोक्ता । विशाखा हि नक्षत्रमध्यं न गतेति विरोधसू- चकोऽपिशब्दः । पुष्पवती कुसुमिता रजस्वला च । न दूषितस्पर्शा मृदुत्वात् । रज- स्वला त्वस्पृश्येति विरोधः । संनिहितेभ्यो मधुदा क्षौद्रप्रदा । नवा अविच्छिन्ना । CC-0 Pt. Satya Vrat Shastri Collection, New Delhi. Digitized by S3 Foundation USA

र्शा वीरुत्, इयं संनिहितमधुदानवापि हरिप्रिया वंशजालिः, इयं कृ- तमातङ्गसङ्गापि न परिहृता द्विजैः सल्लकीसंततिः, इमे च केचित्स- शिखण्डिनो महाद्रुपदाः, केऽपि विच्छिन्नकीचकवंशा वृकोदराः, के- चित्सपुण्डरीकाक्षाः पाण्डुसंतानकाः, केऽप्युद्धृतभुवोमहावराहाः, के- प्युत्कृष्टसुरभिश्रीद्रुमावलिहरिकराकृष्टपन्नगनेत्राः स्फुरन्मणिभित्तयोऽ- मन्दरागाः, केऽपि सस्थाणवो दुर्गाश्रयाः श्रूयमाणगजवदनचीत्काराः सगुहाः कैलासकूटायमानाः सेव्याः खल्वमी विन्ध्यस्कन्धसंधिसा- नवः' इति मन्त्रिसूनुना श्रुतशीलेन सह विहितविदग्धालपः, कयापि वेलया कमप्यध्वानमतिक्रम्य काप्यापरिमितपतन्निर्झरजलतुषारस्पर्श- मञ्जरितपादपपुष्पपरिमलमिलन्मधुकरझङ्कारहारिणि रममाणशबरमि- थुनसंमर्दमृदितामन्दमृदुशाद्वले जलस्थलीप्रदेशे श्रान्तसैनिकानुकम्पया प्रयाणविच्छेदमकरोत् ॥ क ॥

हरिः सिंहः । या च हरेर्विष्णोः प्रिया वल्लभा सा कथमासन्नमधुसंज्ञकदैत्येति वि- रोधः । मातङ्गा गजाः श्वपचाश्च । द्विजाः पक्षिणो विप्राश्च । इमे चेति । महत् द्रुपदं वृक्षस्थानं येषु तथोक्ताः । तथा सह शिखण्डिभिर्मयूरैः । अथ च महाद्रुपदाः क्षत्रविशेषाः । द्रुपदतनयश्च शिखण्डी । चित्रशिखण्डिमण्डितेत्यनेन पूर्वमटव्यां मयूरसद्भाव उक्तः । इदानीं विन्ध्यस्कन्धेष्विति न पौनरुक्त्यम् । विच्छिन्नाः पृथ- ग्भूताः कीचकाः सच्छिद्रा वंशाश्च निश्छिद्रा येषु । वृका अरण्यश्वान उदरे मध्ये येषु । वृकोदरो भीमोऽपि । स च विशेषेण छिन्नकीचकाख्यराजान्वयः । पाण्डुः संतानकस्तरुविशेषो येषु । तथा पुण्डरीकैः सिताम्भोजैर्वृक्षैश्च विभीतकैः सह । पाण्डोः संताना एव संतानकाः सुताः पाण्डवास्ते तु पुण्डरीकाक्षेण विष्णुना सह महान्तो वराहा येषु । तथा उत्कर्षेण हृता विस्तारेण रुद्धा भूयैः । महावराहो विष्णुः । स चोत्क्षिप्तपृथ्वीकः । अमन्दो रागो येभ्यस्तेऽमन्दरागाः । तथा उत्कृ- ष्टा मनोज्ञाः सुरभयश्चम्पकाः श्रीद्रुमाश्च पिप्पलास्तेषामावलिस्तत्र हरयः कपयस्तै- राकृष्टानि पन्नगनेत्राणि सर्पाक्षीणि येषु । इत्यमन्दरागले हेतुः । पक्षे मन्दराख्यो- ऽगोऽद्रिः । तदा उत्कृष्टोद्गता सुरभिः श्रीर्लक्ष्मीर्द्रुमः पारिजातश्च यैः । मन्दरेण हि सुरभिप्रभृतीन्यम्भोधेरुद्धृतानि । सुरभिर्धेनुः । इह तु प्रस्तावात्कामधेनुः । यद्विश्वप्रकाशः—'सुरभिश्चम्पके स्वर्णजातीफलवसन्त्योः । संधौ पले सौरभेय्याम्' इति । तथा बलेर्दैत्यस्य हरेर्विष्णोश्च करैराकृष्टं आमितं पन्नगो वासुकिलक्षणं नेत्रं मन्थानमाकर्षणरज्जुर्यत्र । कैलासकूटा इवाचरन्तः । स्थाणुः स्थिरपदार्थः शिवश्च । दुर्गा विन्ध्यवासिनी देवी गौरी च । दुर्गे आश्रयो येषामिति वा । तथा आकर्ण्य-

१ 'कैकार'.

तैस्तैश्चिरन्तनवासरव्यापारैरहःशेषसहितामतिवाह्य तामपि निशा- मनन्तरमुन्मिषत्पक्ष्मपक्षिपाक्षावधूनितपवनैरिवापनीयमानेषु गगनच- त्चरचर्चाप्रकरपाण्डुपुष्पपुञ्जेकेषु नक्षत्रेषु, स्वविरहोत्पन्नतमःकलङ्क- लुपितानि मनाङ्कुङ्कुमपङ्कपिञ्जरैः करैः परामृश्य प्रसादयति दिननाथे दिग्मुखानि, पुनः पूर्वक्रमेण प्रस्थानमकरोत् ॥ क ॥ एवमपसरन्मार्गान्मागान्नीवारीणि वारीणि सहंसनिनदान्नदान् स- करेणु रेणुस्थलमाच्छादितदिशि खराणि शिखराणि लङ्घयन् सुनीरा- गान् गिरिगहनग्रामाँस्तपस्विनश्च मानयन्नेकदा नातिदूर इवोत्ककाद्- म्बकदम्बचुम्ब्यमानाम्बुजराजिरजोरञ्जिताम्भसि सरित्तीरे तरुतलो- पविष्टमेकमध्वश्रान्तमध्वनीनमिदं चारुश्लोकयुगलमतिमधुरगीततरङ्ग- रङ्गिताक्षरं गायन्तमद्राक्षीत् ॥ ख ॥ तव सुहृदुपैतुमुक्तश्रीफलः कामकेलिं जनयति वनितानां कुङ्कुमालोहितानाम्। श्रयति स च समूहो मेखलाभूषितः सन् जनयति वनितानां कुंकुमालोऽहितानाम् ॥ १२ ॥

मानो गजानां वदनचीत्कारा बृंहितानि येषु । कैलासे च । गजवदनो हेरम्बः । गुहा पाषाणसंधिः । गुहः कार्त्तिकेयः ॥ क ॥ एवमिति ॥ मार्गादीनां लङ्घनादिकं कुर्वन् । अध्वानमलंगाभी इत्यध्वनीनस्तं चाटु श्लोकयुगं गायन्तमद्राक्षीत् । अपसरतसैन्यभयान्निवर्तमानं मार्गे मृगसमूहो येभ्यस्तांस्तथोक्तान् । नीवारोऽस्लेष्विति । सह हंसनिनदैः । नदो जलाशयः । सह करेणुभिर्गजैः । आच्छादिता दिशो यैस्तान्याच्छादितदिशि । खराणि तीक्ष्णानि । सुष्ठु नीरं जलमगाश्च तरवो येष्विति । पक्षे सुष्ठु निर्गतरागान् । मानयन्निति मानिरु- पभोगार्थः पूजार्थश्च । उपभोगे यथा 'मानयिष्यन्ति सिद्धाः सोत्कण्ठानि प्रियसह- चरीसंभ्रमालिङ्गितानि' ॥ ख ॥ तवेति ॥ तव संबन्धी सुहृन्मित्रजनो भुक्तलक्ष्मीफलः कुङ्कुमेन आ ईषल्लोहि- तानां वनितानां जनितात्यर्थरागाणां योषितां मन्मथलीलां जनयति । 'वनिता ज- नितात्यर्थरागयोषित्' इति विश्वप्रकाशः । तथा अहितानां समूहो मेखलाभुवि गिरिमध्यभुवि उषितः कुमालः कुत्सितत्सक् सन् वैरत्यागात्सज्जनतायाः ब्रह्मचर्या- दियोगाद्यतिताया वह्निपत्रवसनादिसंबन्धाद्वनितायाः शवरलस्य कुं भूमिकां श्रयति।

१ 'अपीति नास्ति'. २ 'धूनन'. ३ 'पङ्कजेषु'. ४ 'पिञ्जरकरैः'. ५ 'आच्छा- दितरविकराणि दीर्घतरशिखराणि'. ६ 'सरिति तीरतरु'. ७ 'इमं चाटु'. ८ 'गीततरं तरङ्गिता'. ९ 'अनु'.

१६८ नलचम्पूः । अपि च । त्वत्तो भयेन नृप पश्य जनो वनेषु कान्त्या जितस्मर तिरोहितवानरीणाम् । शाखामृगश्चपल एष गिरेरुपत्य- कां त्याजितः स्मरति रोहितवानरीणाम् ॥ १३ ॥ 'अहो नु खल्वयमनल्पशास्त्रीयसंस्कारामृतसंपर्कपल्लवितप्रज्ञाङ्कुरः कोऽपि कुशलः काव्यवक्रोक्तिषु पथिकयुवा योग्यः संभाषणस्य' इत्य- वधारयति राजनि ससंभ्रममुत्थाय स्थित्वा च पुरः स पान्थः सप्रणा- ममिमं श्लोकमपाठीत् ॥ क ॥ 'वेधा वेदनयाश्लिष्टो गोविन्दश्च गदाधरः । शंभुः शूली विषादी च देव केनोपमीयसे' ॥ १४ ॥ राजा तु तदाकर्ण्य क्षणमात्रमहोपरोधविस्मयहर्षरसैः समकालमाप्ला- वितमनाः, प्रथममुत्फुल्लया दृशा, ततो मुग्धस्मितार्घ्येण, तदनु सर्वा- ङ्गीणभूषणप्रदानेन, तमभ्यर्च्य 'पान्थ, कथय केयमुत्तुङ्गकलोलदोला- स चेति चकारात् सुहृदहितसमूहयोरन्योन्यमयमक्तिपादस्थितविशेषणाभ्यां शब्द- श्लेषद्वारेण संबन्धः । तथथा, मेखलया कटिपट्टिकया भूषितः सुहृत् अहितसमू- होऽपि अनुमुक्तविल्वः । अत्र प्रथमतृतीयपादौ विशेषणगतश्लेषेणालंकृतौ द्विती- यचतुर्थौ तु संपूर्णयमकेन ॥ १२ ॥ त्वत्त इति ॥ नृपेति संबोधनम् । कान्त्या सौन्दर्येण जितस्मरेति तद्विशेषणम्। पश्येत्याभिमुख्यकरणे । अरीणां जनस्त्वद्भयेन वनेषु तिरोहितवान् । जितस्मरेत्य- नेन 'स्मरोऽपि किल त्वया जित इति तिरोहितोऽभूत्' इति प्रतीयते स्मृतिगो- चर एव नतु दृश्यते इत्यन्वर्थात् । तथा एष प्रत्यक्षवर्ती शाखामृगो वानरश्च- पलो लोलः । अनेनैव वनवासिना रिपुजनेन गिरेरुपत्यकामधोभूमिकां त्याजितो रोहितवानरीणां मर्कटीनां स्मरति । वानरीणामिति 'अधीगर्थ-' इति सूत्रेण क- र्मणि षष्ठी ॥ १३ ॥ वेधा इति ॥ वेदनया पीडया आश्लिष्टः संबद्धः । गदेन रोगेण अधरो वि- धुरः । शूलं रुग्विशेषोऽस्य । अतएव विषादान्वितः । तस्माद्देव केनोपमीयसे त्वमिति बाह्योऽर्थः । तत्त्वतस्तु वेदानां नयेन मतेनाश्लिष्टः । गदा कौमोदकी । अथवा गदो भ्राता सोऽधरोऽनुजो यस्य । शूलमायुधम् । विषमत्तीति विषादी नी- लकण्ठत्वात् ॥ १४ ॥ राजा त्विति ॥ मृणालवलयानामक्षसूत्रम्, उत्कूजनस्य ब्रह्मयज्ञोद्गारः, राज- १ 'उभय'. २ 'गदान्वितः'.

षष्ठ उच्छ्वासः । १६९ धिरूढानुच्चवधूत्क्षिप्तमृदुमृणालवलयान्कूजतः कलहंसानक्षसूत्रिणः प्रवर्तितब्रह्मयज्ञोद्गारमुखरमुखांस्तीरतापसानिव दिवमारोपयितुमुद्वह- न्ती सरित्, तरुणतरुतलमलंकुर्वाणः प्रसन्नसरस्वतीकः कश्च भवान्' इति सप्रणयमपृच्छत् ॥ क ॥ सोऽपि । 'सभ्रमरया कूलकीचकवेणुलतया सदृशी नावातरण- योग्या किमियमप्रसिद्धा महानदी देवस्य' इत्यभिधाय कथयितुमार- ब्धवान् ॥ ख ॥ 'भानोः सुता संवरणस्य भार्या तापी सरित्सेयमघस्य हन्त्री । यस्याः कुरुः सूनुरभूत्स यस्य नाम्ना कुरुक्षेत्रमुदाहरन्ति ॥ १५ ॥ एतस्याः सलिलावगाहसमये कुर्वन्ति नित्यं नृणां नीरन्ध्रोन्नतकर्कशस्तनतटीसंघट्टपिष्टोर्मयः । भ्राम्यद्भङ्गिनिभालकैः क्षणमिव व्यालोलनेत्रैर्मुखै- रुत्फुल्लोत्पलगर्भपङ्कजवनभ्रान्तिं महाराष्ट्रियाः ॥ १६ ॥ अपिच । यद्येतस्याः सकृदपि मरुन्नर्तिताम्भोजराजि- प्रेङ्खत्पत्रव्यजनविधुतं वारि नीहारहारि । रोधोभाजां पिवति कुसुमैर्वासितं पादपानां पीयूषाय स्पृहयति ततः किं क्वचिन्नाकलोकः ॥ १७ ॥ मामपि पुष्कराक्षनामानं वार्तिकमवगच्छतु देवः ॥ ग ॥ तथाहि ।

हंसानां तापसा उपमानम् । ब्रह्मयज्ञो वेदाध्ययनम् ॥ क ॥ सोऽपीति ॥ किमियं सरिद्देवस्य न विदिता, यासौ नावा वेडया तरण- योग्या । शब्दायमानकीचकवंशवह्लया । सभ्रमरया सन्दृष्ट्या । सदृशी । वंशवह्लयपि अवाते वाताभावे रणंस्य शब्दस्य योग्या न भवति । सरिदपि सभ्रमः सावर्ती रयो जवो यस्या इति सभ्रमरया ॥ ख ॥ भानोरिति ॥ संवरणः क्षत्रियविशेषः ॥ १५ ॥ एतस्या इति ॥ उत्फुल्लोत्पलानि गर्भे मध्ये यस्य पङ्कजवनस्य । महाराष्ट्रियाः स्त्रियः ॥ १६ ॥ मामिति ॥ वार्तायां नियुक्तो वार्तिकः ॥ ग ॥

१ 'उत्कूजतः'.

१७० नलचम्पूः । स्थित्वा त्वदागमनमार्गमुखे गवाक्षे वार्ताविशेषमधिगन्तुमिहायताक्ष्या । संप्रेषितो निषधनाथ तयास्मि यस्याः क्रीडागिरिस्त्वमसि मुग्धमनोमृगस्य ॥ १८ ॥ एष्यति च श्वस्तनेऽहनि मार्गश्रमक्लान्तमितो नातिदूर इवोत्तुङ्गस- रलसालसर्जार्जुननिचुलनिचयान्तरचलद्दुलचकोरमयूरहारीतहंसकु- लकोलाहलिनि पयोष्णीपुलिनपरिसरे स्थितं तया प्रहितमात्रं क्रीडा- किंनरमिथुनम् ॥ क ॥ 'इयं च वाच्यतां तया स्वहस्तकिसलयलिखिताक्षरगर्भा भूर्जपत्रि- का' इत्यभिधाय पुरोऽस्य लेखपत्रिकां व्यसृजत् ॥ ख ॥ राजापि पार्श्वपरिजनेनोत्क्षिप्यार्पितां तामतिबहुलपुलकाङ्कुरकण्ट- कितप्रकोष्ठकाण्डेन पाणिना स्वयमुन्मुच्य सादरमवाचयत् ॥ ग ॥ 'नलोऽपि मां प्रत्यनलोऽसि यत्त- द्भवादृशां नैषध नैष धर्मः । तथाबलानां बलवद्ग्रहीतुं न मानसं मानसमुद्रयुक्तम् ॥ १९ ॥ अपि च । निपतति किल दुर्बलेषु दैवं तद्वितथं ननु येन कारणेन । बलवति न यथा तथाबलानां प्रभवति कृष्टशरासनो मनोभूः ॥ २० ॥ अपि च ।

स्थित्वेति ॥ गवाक्षे स्थित्वा तया आयताक्ष्या दीर्घदृशा वार्तान्तरं ज्ञातुमिह
प्रेषितोऽहम् । यस्या मुग्धमनोमृगस्य त्वं क्रीडागिरिः मृगो हि गिरौ मनस्त्वयि
रमते ॥ १८ ॥
नल इति ॥ नैषध इत्यभिजनान्तामन्त्रणेन कुलीनत्वोल्लिखनम् । मानसमुद्रे-
ल्यनेन च सबलानामेव पराजयो नावलानाम् । मां प्रति त्वं नलाख्योऽपि सन्ननलो
वह्निरुत्कण्ठाजनकत्वेन संतापक इत्यर्थः । न नलोऽनल इति विरोधः । परिहा-
रस्तु प्रागेव व्याख्यातः । न चैष भवादृशां धर्मो यस्मादहमबला तस्मात्तवाव-
लानां दुर्बलानां मानसं चेतो ग्रहीतुं न युक्तम् । बलवदिति क्रियाविशेषणं हठादि-
त्यर्थेऽव्ययम् ॥ १९ ॥
निपततीति ॥ अबलाः स्त्रियोऽशक्ताश्च ॥ २० ॥

षष्ठ उच्छ्वासः । १७१ कदा किल भविष्यन्ति कुण्डिनोद्यानभूमयः । उत्फुल्लस्थलपद्माभभवच्चरणभूषिताः ॥ २१ ॥' इति लेखलिखितप्रणयसुभाषितामृतरसप्लवेनाप्लावितहृदयः, 'विधे, विधेहि मे पक्षिण इव पक्षयुगलमुड्डीय येन तां पश्यामि' इति चिन्त- यन्नरंपतिः पुरतः स्थितं तं प्रियावार्तिकमाश्लिष्यन्निवोद्गतर रोमाञ्चनिच- येन, पिवन्निवाभिलाषतृषितया दृशा, स्नपयन्निव मधुरस्मितामृतर- सेन, पुनः पुनः सादरमभाषत ॥ क ॥ 'पुष्कराक्ष, सा सर्वथा विजयते राजपुत्री । यस्याः प्रसन्नमुदारस- त्कान्तिश्लिष्टं सुकुमारमनेकालंकारभाजनं वयो वचनं च, सप्रश्रयः प्रगल्भो विवेकवान्विदग्धबुद्धिर्भवद्विधः परिजनश्च ॥ ख ॥ तत्कथय 'कथनीयकीर्तिः क्वास्ते कथमास्ते कं विनोदमनुतिष्ठति केन व्यापारेण परिणामयति वासरं वाऽसौ भवत्स्वामिसुता' इत्येवमुक्तः स पुनः पल्लवयन्ननुरागकन्दलं नलमलपत् ॥ ग ॥ 'त्वद्देशागतवायसाय ददती दध्योदनं पिण्डितं त्वन्नाम्नः सदृशे दृशं निदधती वन्येऽपि मुग्धा नले । त्वत्संदेशकथार्थिनी मृगयते तान्राजहंसान्पुनः क्रीडोद्यानतरङ्गिणीतरुतलच्छायासु वापीषु च ॥ २२ ॥ अपिच । सांप्रतं तया त्वद्देशागतमारुतेन मृदुना संजांतरोमाञ्चया त्वद्रूपाञ्चितचारुचित्रफलके निर्वापयन्त्या दृशम् । त्वन्नामामृतसिक्तकर्णपुटया त्वन्मार्गवातायने नीचैः पञ्चमगीतिगर्भितगिरा नक्तंदिनं स्थीयते ॥ २३ ॥' पुष्करेति ॥ प्रसन्नं निर्मलम् । उदारं रम्यम् । सत्कान्ति तेजस्वि । श्लिष्टं सुघटि- तसर्वावयवम् । कुमारं मृदु । अनेकालंकारभाजनं बहुभूषणपात्रम् । वयःशब्देन तदाधारभूतं शरीरमुच्यते । पक्षे प्रसन्नं झटित्यर्थप्रतीतिकृत् । महार्थमुदारम् । औज्ज्वल्यं कान्तिः । मसृणत्वं श्लेषः । अजरठं सुकुमारम् । अनुप्रासोपमादयोऽलं- काराः ॥ ख ॥ त्वद्देशेति ॥ तव नामापि दुर्लभं ततोऽस्य सदृशे समुचिते । 'नाम्ना त्वत्स- दृशे' इत्यायः पाठः । सतु स्पष्ट एव ॥ २२ ॥ त्वद्देशागतेति ॥ नीचैरिति निभृतम् । प्रच्छन्नरागत्वात् ॥ २३ ॥ १ 'नरपतिरग्रतः'. २ 'मुदारकान्ति'. ३ 'पुत्री'.

१७२ नलचम्पूः । एवमेनुगुणमनुरागस्य, सदृशं शृङ्गारस्य, सहोदरमादरस्य, प्रियं प्रेमप्रपञ्चस्य, प्रोत्साहनमनङ्गस्य, अनुकूलमुत्कण्ठायाः, समुचितम- भिनिवेशस्य, कौतुकजननं जल्पति पुष्कराक्षे, श्रवणकुतूहलिनि वि- स्मृतान्यव्यापारे तन्मयतामिवानुभवति भूभुजि, जरठीभवत्सु पूर्वा- ह्णवेलालवेषु, गगनमध्यासन्नवर्तिनि व्रजति तीव्रतां ब्रध्नमण्डले, स्व- लयति पथि पथिकानसह्योर्मिणि घर्मजले, जलाशयाननुसरत्सु पि- पासाकूततरलिततारकेषु श्वासिषु श्वापदेषु, पङ्किलकूलकर्दमविमर्दौद्य- तेषु सरित्परिसरवनविहारिकरिवराहमहिषमण्डलेषु, विटपिकोटरकु- टीरनीडनिलयनितीयमानेषु संपुटितपक्षेषु पक्षिषु, कूलकुलायकोणकू- णितकोकूयमानकुकुहेषु गिरिसरित्सुरङ्गाङ्गणेपु, रङ्गतकुरङ्गचर्वितखर्व- दूर्वानलनीलनिम्रशाद्वलस्थलस्थितये हिण्डमानासु कारण्डवशिखण्डिम- ण्डलीषु, शिशिरनिवासवाञ्छया कूजत्सु करञ्जनिकुञ्जोपजितकपिञ्ज- लकपोतपोतकेषु, वहति मनाङ्म्लानकोमलकुसुमकोशकोष्णामेन्दम- करन्दबिन्दूद्गारिणि तापीतीरतरङ्गस्पर्शसेव्ये मध्याह्नमरुति, श्रमवश- विलोलमीलन्नयननीलोत्पलासु बहलतरुतलच्छायामाश्रयन्तीषु सीद्- त्सैनिकनितम्बिनीषु प्रस्तावपाठकः पपाठ ॥ क ॥ 'विचित्राः पत्रालोर्दलयति गलत्स्वेदसलिलै- रमन्दं मृद्नाति प्रमदकरिकुम्भस्तनतटीः । प्रबन्धेनाक्रामन्जनजघनजङ्घोरुयुगलं श्रमः सेनाङ्गेषु प्रसरति शनैः कामुक इव ॥ २४ ॥ अपि च । एवमिति ॥ एवं ब्रघ्नमण्डलादिग्विदृशेषु सत्सु प्रस्तावपाठकः पपाठ । पिपा- साया आकूतेनाभिप्रायेण तरलिता तारा कनीनिका यैः । श्वासान्वितश्वापदैः । गिरिसरितां सुरङ्गाः संधयस्तदङ्गणेपु ॥ क ॥ विचित्रा इति ॥ अनेकविधाः पत्रालोर्वाहनश्रेणीर्विलेपनपञ्चवल्लीश्च दलयति । तथा मत्तकरिकुम्भानेव स्तनतटीरमन्दं खेदयति । प्रबन्धेन सातत्येन प्रकृष्टबन्ध- नेन च । करणविशेषेण । प्रयाणारूढत्वात्कंदर्पभावाच्च । जघनं च जङ्घे चोरुयुगलं च प्राण्यङ्गत्वात्समाहारः । ततः कर्मधारयः । तदाक्रामन्कामीव श्रमः सेनाया अङ्गेषु हस्त्यश्वादिषु प्रसरति ॥ २४ ॥ १ 'मुक्त'. २ 'कौतूहलिनि'. ३ 'असह्योष्मणि'. ४ 'जले'. ५ 'श्वसु'; 'श्वासिश्वाप- देपु'. ६ 'कूलप्रौढकर्दम'. ७ 'समङ्गाङ्गणे'; 'तरङ्गाङ्गणे'. ८ 'खर्वेति नास्ति'. ९ 'अमन्देति नास्ति'. १० 'प्रमदेन'

षष्ठ उच्छ्वासः । १७३ कूजत्क्रौञ्चं चटुलकुररद्वन्द्वमुन्नादिहंसं क्रीडत्क्रोडं निपतितलतापुष्पकिञ्जल्कहारि । अस्याः सान्द्रद्रुमवनतलश्रान्तसुप्ताध्वनीनं रोधः सिन्धोः स्खलयति भवत्सैनिकानां प्रयाणम् ॥ २५ ॥ राजा तु तदाकर्ण्य 'बाहुक, बहूनां बहुमतो बाहुल्यादिहैव वासः, तद्ब्रूहि सैनिकान्, अवतरत तापीतीरतरुतलाश्रयान्, आश्रयत श्रम- च्छिद्दच्छायाः, कुरुत पटकुटीः, कारयत कायमानानि, मुञ्चतामन्द- मृदुशाद्वलेष्ववलान्वलीवर्दकान्, कूर्दयत कर्द्दमे महिषान्, खादयत वेसरीभिर्वशकरीराङ्कुरान्, प्रचारयत क्रमेण क्रमेलकान्, अवगाहाव- साने पृष्ठावकीर्णपुलिनपङ्कपांसवो विहरन्तु स्ववशं वंशस्तम्बेषु स्तम्बे- रमाः, तरुबुध्नेषु बध्नीत तीव्रवेगान्वेगसेरान्, अवतरन्तु तापीतीरंतर- ङ्गेषु तुरंगाः, शिशिरतरङ्गानिलान्दोलितविविधविकचमञ्जरीराजिर्ज- टितेषूत्फुल्लताखण्डमण्डपेषु मध्याह्नसमयमतिवाहयन्तु किंनरमिथु- नानि' इति सेनापतिमादिदेश ॥ क ॥ स्वयमपि पुष्कराक्षसूचितार्धपथश्रमखिन्नकिंनरमिथुनदिदृक्षया कृ- तमृगयाविनोदव्यपदेशो दिशि दक्षिणस्यामाप्तस्तोकैःपरिवारपरिवृतो झरैर्निर्झरझत्कारिवारिरमणायासु विहितविहारहारिहरिणीनेत्रोत्पल- स्तबकितासु रममाणपुलिन्दनितम्बिनीवदनविम्बचन्द्रितासु सान्द्र- द्रुमद्रोणीषु विचरितुमारभत ॥ ख ॥ पुरःस्थितश्चास्य वर्त्म दर्शयन् जात्यतरतुरंगमारोपितः पुष्कराक्षो- ऽप्यभाषत ॥ ग ॥ 'देव, मार्कण्डेयप्रमुखमहामुनिनिवासपवित्रीताः पुण्याः खल्वि- माः पयोष्णीपरिसरवनभूमयः ॥ घ ॥ तथाहि । कूजदिति ॥ क्रौञ्चकूजनादीनि विशेषणानि रोधसो रम्यताहेतुत्वात्सैन्यप्रया- णस्खलनसाधनानि ॥ २५ ॥ राजा त्विति ॥ कायमानानि तृणमयगृहाणि । वंशानां करीराणामङ्कुराः॥क॥ १ 'स्खलयति'. २ 'तरुतलमाश्रयत'. ३ 'श्रमच्छिदच्छायाः'. ४ 'शाद्वले'. ५ 'बलीवर्दान्'. ६ 'माहिषकम्'. ७ 'वेसरीः'. ८ 'करीरान्'. ९ 'वेसरान्'. १० 'तीरेति- नास्ति'. ११ 'जटिलेपूतपल्लवलता'; 'जटिलेषूत्फुल्लतामण्डपेषु'. १२ 'मावाहय'. १३ 'व्यपदेशो'. १४ 'स्तोकपरिवृतः'. १५ 'सरिन्'. १६ 'दर्शनीयजात्यतरतुरङ्गतुरङ्ग'.

१७४ नलचम्पूः । श्रूयते किलास्मादुद्देशात्पूर्वदिग्भागे भगवतः पुराणपुरुषावतारस्य परशुरामस्य जनयितुर्जमदग्नेराश्रमः । ततोऽपि १नातिदूरेण सुरासुर- मौलिमालामुकुलमुक्तमकरन्दबिन्दुस्नपितपादारविन्दस्य भगवतः स्व- स्वेदप्रसरप्रवर्तितपयोष्णीप्रवाहस्य महावराहस्यायतनम् ॥ क ॥ इतोऽप्यवलोकयतु देवः । सैषा चलच्चन्द्रकिचक्रवाक- चञ्चच्चकोराकुलकूलकच्छा । स्वःसीमसोपानसहक्तरङ्गा गङ्गाप्रतिस्पर्धिपयाः पयोष्णी ॥ २६ ॥ यस्याः पश्यैते मुक्तास्रैः श्रूयमाणं सिकतिलपुलिनप्रान्तविश्रान्तपान्थै- रुन्धानं मञ्जुगीतप्रियहरिणकुलान्यम्बुपानागतानि । सांध्यध्यानावसाने क्षणमिव मुनयः संनिधौ पङ्कजाना- मोंकारोच्चाररम्यं मधुकरमधुरध्वानमाकर्णयन्ति' ॥ २७ ॥ राजा तु 'नमस्याः खल्वमी महानुभावाः ॥ ख ॥ तथाहि । मृगेषु मैत्री मुदितात्मदृष्टौ कृपा मुहुः प्राणिषु दुःखितेषु । येषां न ते कस्य भवन्ति वन्द्याः कौशेयकौपीनभृतो मुनीन्द्राः' ॥ २८ ॥ इत्यवधारयँस्तानवन्दे ॥ सैषेति ॥ चन्द्रकी मयूरः । कच्छाः काशादिक्षेत्रप्रदेशाः । खःसीमेत्यत्र खरि- त्यव्ययं स्वर्गार्थम् ॥ २६ ॥ मुक्तेति ॥ सिकतास्यास्तीत्यर्थे इलच् । मधुकरध्वानस्योत्कण्ठाजनकत्वात्पा- न्थानां मुक्ताश्रुत्वम् । गीतप्रियत्वाद्वरिणानां रोधः मुनीनां च देवत्रयीवेदत्रयीवा- चिन्योंकारे लीनत्वात् । तत्प्रतिनिधौ मधुकरध्वाने बहुमानः । तथा च 'त्रयीं ति- स्रो वृत्तीस्त्रिभुवनमथो त्रीनपि सुरानकाराद्यैर्वर्णैस्त्रिभिरभिदधत्तीर्णविकृति । तुरीयं ते धाम ध्वनिभिरवरुन्धानमणुभिः समस्तं व्यस्तं त्वां शरणद गृणात्योमिति प- दम्' ॥ २७ ॥ मृगेष्विति ॥ मैत्री मुदिता करुणा इति तिस्रोऽपि चेतःप्रसादिन्यो भावनाः । कौशेयकौपीनभृत इति निःसङ्गत्वोक्त्या पापकारिषूपेक्षाप्यभिहिता ॥ २८ ॥ १ 'नातिदूरे प्रणतसुरा'.

षष्ठ उच्छ्वासः । १७५ मुनयोऽपि 'सोऽयं सोमपीथी निषधनाथः' इत्यनुध्यानादवगम्यः प्रयुक्तब्रह्मोक्ताशिषः, अनुगृह्णन्त इवार्द्राईदृष्टिपातैः, आश्वासयन्त इव प्रियस्वागतप्रश्नालापेन, स्नपयन्त इव दरहसितदन्तज्योत्स्नामृतप्लवेन, आह्लादयन्त इवादरेण, दत्त्वार्घ्यमनन्तरमिदमवोचन् ॥ क ॥ 'आयुष्मन्, अस्मदीयमिह धर्मोपदेशप्रदानमेव प्रथमातिथेयम- तिथिजेनेष्वतोऽभिधीयसे । पुण्यं पयोऽस्याः सरितः तदेतदवगाह्य कुरु पुण्यमयमात्मानम् ॥ ख ॥ तथाहि । पर्वतभेदिपवित्रं जैत्रं नरकस्य बहुमतङ्गहनम् । हरिमिव हरिमिव हरिमिव वहति पयः पश्यत पयोष्णी' ॥ २९ ॥ राजापि 'एवमेतत् । महावराहाङ्गविनिर्गतायाः किमन्यदस्याः पैरतः पवित्रम् । यदीयमालोकनमध्यघानि निहन्ति पुंसां चिरसंचितानि ॥ ३० ॥ तदेष करोमि भवतामादेशम्' इत्यभिधाय यथाविधि स्नानाय सरिन्मध्यमवातरत् ॥ ग ॥ मुनयोऽपीति ॥ दर अर्धे यद्धसितं तेन दन्तज्योत्स्ना सैवामृतप्लवस्तेन । द- रित्यव्ययमीषदर्थे ॥ क ॥ पर्वतेति ॥ राजन् । पश्यत यूयमवलोकयत । पर्वतविदारकं पावनं नरकस्य दुर्गतेजैत्रं पराभविष्णु । अत एव बहुमतं बहुमाननीयम् । गहनमगाधम् । पयः पाथः । कर्मभूतम् । पयोष्णी वहति धारयति । उपमाने हरिशब्दत्रयमिन्द्रविष्णु- सिंहार्थम् । तत्क्रमेण विशिष्यते । तथथा पर्वतभेदी गिरिविदारको यः पविर्वज्रं तं त्रायते धारयति वज्रधरम् । नरकस्य भौमासुरस्य जैत्रमभिभावुकं विष्णुम् । म- तङ्गान्सुनिविशेषादीपदूना बहुमतङ्गा गजा मतङ्गादुत्पन्नत्वात् । तान् हन्तीत्यच् । क्विब्या । अथवा बहून्मतङ्गान्हन्तीति सिंहम् ॥ २९ ॥ महावेति ॥ आदिवराहाद्विनिःसृताया अमुष्याः परतः परमन्यदपरं किं प- वित्रं न किमपीत्यर्थः ॥ ३० ॥ १ 'निषधाधिपः' । २ 'आर्द्राईदृष्टिपातैः' । ३ 'मेव' । ४ 'विनिर्मितायाः' । ५ 'सरितः' । ६ 'अथ नृपतिर्यथाविधि'

१७६ नलचम्पूः । अवतीर्य च मन्त्रमार्जनप्राणै¹संयमसंध्यासूक्तजपपितृतर्पणादिसमु- चिताह्निकायसाने रक्तकमलगर्भमर्घ्या²ञ्जलिमुत्क्षिप्य भगवतो भास्कर- स्य स्तुतिमकरोत् ॥ क ॥ जयति जगदेकचक्षुर्विश्वात्मा वेदै³मन्त्रमयमूर्तिः । तरणिस्तरणतरण्डकमघपटलपयोनिधौ पुंसाम् ॥ ३१ ॥ तदनु च चटुलचञ्चरीककुलाकुलितकमलैकुकुङ्गल⁴गलद्बृहन्मकर- न्दसुरभिततरङ्गतुमुतपतत्कपिञ्जलं जलमवगाह्य चिरमुत्तीर्यतीरमापृ- च्छथ मुनिजनमभिवाद्य च पुनः पुलिनपालिपर्यटनाय प्रस्थितः प्रण- यादनुव्रजतो मुनीन्निवर्तयन्निदमवादीत् ॥ ख ॥ 'चक्रधरं विषमाक्षं कृतमदकैल⁵राजहंससंचारम् । हरिहरविरञ्चिसदृशं भजत पयोष्णीततं मुनयः' ॥ ३२ ॥ एवमुक्तास्तेऽप्यार्द्रहृर्दयाः⁶ स्वल्पपरिचयेनाप्यु॑पचितोचितप्रणयाः प्रियंवदतथा प्रियमाशशंसुः ॥ ग ॥ 'सुगमस्तवास्तु पन्थाः क्षेमा दिग्देवताः शिवाः शकुनाः । अभिलषितमर्थमचिरात्साधयतु भवानविघ्नेन' ॥ ३३ ॥ इत्यभिधाय व्यावृत्तेषु मुनिषु कौतुकादितस्ततः संचरच्चटुलषट्चर- णचक्रचुम्बनाकूततरलितपुष्पपरागपटलपांसुलिततरुतलेषु वहत्सुरभि- शिशिरकोमलपवनेषु वनेषु, वनेचरमिथुनमन्मथक्रीडानुकूलेषु कूलेषु, पुलिन्दडिम्भकाध्यासितफलितबदरीषु दरीषु, पुजितकुञ्जरेषु निकु- ञ्जेषु, दुर्दर्शभानुषु सानुषु, सानुचरश्चरन्नेकस्मिन्नतिनिबिडसंधिसंनि-

अवतीर्येति ॥ मन्त्रमार्जनं मन्त्रस्नानम् । प्राणसंयमः श्वासप्रश्वासरोधने करन्यासोऽङ्गन्यासश्च विद्यते यत्र तत् संध्यासूक्तम् ॥ क ॥ चक्रेति ॥ चक्रवाकधरम् । विषमविभीतकम् । तथा कृतो मदकलराजहंसा- नां संचारो येन तथाविधम् । पयोष्णीतटं यूयं भजत । मुनय इति संबोधनम् । हरिहरविरञ्चिसादृश्यं विशेषणत्रयेण । तदा चक्रं सुदर्शनं धारयति विष्णुः । विषमा- ण्यक्षीण्यस्य त्रिनेत्रत्वाद्वरः । कृतो मदकलराजहंसेन कृत्वा संचारो येन स ब्रह्मा, हंसवाहनत्वात् ॥ ३२ ॥ इत्यभिधायेति ॥ पुलिन्दडिम्भैरध्यासितासु कासु फलवद्बदरीषु, न केवलं फलवद्बदरीषु, तथा दरीषु । चकारादिमन्तरेणापि समुच्चयः स्यादेव । तथथा (मा- घे दशमसर्गे, — सावशेषपदमुक्तमुपेक्षा ग्रस्तमाल्यवसनाभरणेषु । गन्तुमुत्थितमका-

१ 'संयमनमायतप्राणं संयम्य संध्यासूक्तं प्रतिजप्य'. २ 'अर्थाञ्जलि'. ३ 'वेदमयमूर्तिः'. ४ 'कमलकुमुदकुड्मल'. ५ 'कलहंससंचारं'. ६ 'आर्द्रहृदयतया'. ७ 'प्युचितोचितप्र'

[Header] षष्ठ उच्छ्वासः । १७७

वेशे शिलान्तरालप्रदेशे, प्रियतममुद्दिश्य पठन्त्याः किंनर्याः साश्चर्य- मार्यागीतिमिमामशृणोत् ॥ क ॥ 'विपिनोद्देशं सरसं केतकमकरन्दवासितवियत्ककुभम् । ग्राममिमं वा सर संकेतकमकरन्दवासितवियत्ककुभम्' ॥३४॥ तदनु पुनस्तत्प्रतिवादिना किंनरेण च पठ्यमानामिमामार्यामाश्रौ- षीत् ॥ ख ॥ 'अजनि रजनिः किमन्यत्तरणिस्तरतीव पश्चिमपयोधौ । घनतरुणि तरुणि विपिने क्वचिदस्मिन्नेव निवसामः' ॥ ३५ ॥ एवमन्योन्यालापमाकर्ण्य किंनरमिथुनस्य विस्मितो नरपतिः 'अ- हो माननीयमहिमोद्दामा दमयन्ती यस्याः परिचारिणः पक्षिणोऽपि श्रवणस्पृहणीयामेवंविधसुभाषितामृतमुचं वाचमुच्चारयन्ति ॥ ग ॥ प्रथममिह तावदभिजात्यवित्तविद्याविवेकविभवैरनाकुले कुले जन्म ततोऽप्यनुरूपरूपसंपत्तिस्तदनु श्लाघ्यानुगुणगुणलाभस्ततोऽपिच शुचि- विदग्धस्निग्धपरिजनवाप्तिरिति महती भाग्यपरम्परा' इति चिन्तय- न्नातिक्षूरवर्तिनः पुष्कराक्षस्य मुखमवलोकयांचकार ॥ घ ॥

रणतः स्म द्योतयन्ति मदविभ्रममासाम्' । अध्यासितास्विति व्यस्तमेव । न च फ- लन्त्यो बदर्यो यास्विति दरीविशेषणम् । 'नद्यृतश्च' इति कप्प्रत्ययस्य दुर्निवारत्वात् । बाहुलकाश्रयणात्कप्प्रत्ययाभाव इति तु न युक्तम् ॥ क ॥ विपिनेति ॥ सरसं सजलम् । तथा केतकमकरन्देन वासितं वियन्नभः क- कुभश्च दिशो येन तथाभूतम् । विपिनप्रदेशम् । अथवा इमं पुरोवर्तिनं ग्रामं सर व्रज । कीदृशं ग्रामम् । संकेतयति निवासयति अनुकूलत्वान्निवासहेतुर्भवतीति सं- केतकम् । तदेवानुकूल्यमाह—अकरमिति । न विद्यते करो राजग्राह्योऽंशो यत्र । पार्वतीयत्वादकरम् । आसनमासितं सद्भावः । दवस्यासिताद्वियन्तो विश्लिष्यन्तः कंकुभास्तरवो यत्र । यदि वा 'षिञ् बन्धने' आङ्पूर्वस्य आसयनमासितम् । आ- बन्ध इत्यर्थः । यद्वा सिताः संबद्धाः । दवेन असिता असंबद्धा वयः पक्षिणो यत्र। तथा यद् वहत् कं पयो यस्यां सा चासौ कुश्च तया भातीति । इणः शतरि यद्- ह्दित्यर्थः ॥ ३४ ॥ तदिति ॥ किंचिन्नराः किंचित्पक्ष्यादिरूपमिश्राः किंनराः ॥ ख ॥ अजनीति ॥ घनास्तरवो यस्मिन् तस्मिन्विपिने । तरुणीति संबोधनम्॥३५॥ प्रथममिति ॥ आभिजात्यादीनि अहंकारकृतवैकल्यस्य कारणानि । कुले ले- भिरनाकुले । अनुगुणोऽनुरूपः ॥ घ ॥

१. 'चित्र' २ 'श्लाघ्यान्' ३ 'अदूरवर्तिनः' ; 'नातिदूरव'. CC-0. Prof. Satya Vrat Shastri Collection, New Delhi. Digitized by S3 Foundation USA

१७८ नलचम्पूः । पुष्कराक्षोऽपि पुरःसृत्य तं किंनरमभाषत ॥ क ॥ 'सुन्दरक, कान्तामुखावलोकनासक्तः समीपमागतानप्यस्मान्न प- श्यसि ॥ ख ॥ तदितो दत्तदृष्टिर्भव ॥ ग ॥ स एष निषेधेश्वरः कुसुमचापचक्रं विना प्रसादितमहेश्वरः स्मर इवागतो मूर्तिमान् । विलोकय विलोचनामृतसमुद्रमेनं नृपं विधेहि नयनोत्सवं कुरु कृतार्थतामात्मनः ॥ ३६ ॥ त्वमपि विहंगवागुरे, परमरहस्यसखी देव्याः सा हि त्वच्चक्षुषा प- श्यति, त्वत्कर्णाभ्यामाकर्णयति, त्वन्मनसा मनुते ॥ घ ॥ तदिह दमयन्तीमनोरथपान्थपिपासाच्छिदि लावण्यपुण्यह्रदेऽस्मि- न्राजनि निर्वापय चक्षुः' इति किंनरमिथुनमभिमुखीकृत्य नरपतिम- वादीत् ॥ ङ ॥ 'देव, तदेतत्किंनरमिथुनम्, इदं हि द्वितीयमिव हृदयं देव्याः, प्रियं प्राणेभ्योऽपि प्रेम्णा प्राभृतमेतत्प्रहितं तुहिनाचलचक्रवर्तिना देवस्य, देवेन देव्यै दत्तम् । तया च दमयन्त्याः समर्पितं परं पात्रं मन्त्रगी- तेः ॥ च ॥ तथाहि । जातख्याति जातिषु, गीतयशो गीतकेषु, वर्धितमानं व- र्धमानेषु, सारमासारितकेषु, निपुणं पाणिकासु, धाम साम्नाम्, आचा- र्यकमृचाम्, आलयः कलादिभेदानाम्, रसगीतायामपि सुस्वरं स्वरा- स एषेति ॥ एष निषेधेश्वरो नलः कुसुमचापचक्रं विनाभूतो मूर्तिमान् प्रसा- दितमहेश्वरः स्मरः । एतावता पूर्वस्मराद्व्यतिरेकोक्तिः । यतः पूर्वः कुसुमचापचक्रं धत्ते । नच मूर्तिमान् दग्धाङ्गत्वात् । तथा प्रकोपितमहेश्वरः । यदा तु प्रसाधि- तेति पाठः, तदा प्रसाधिता अलंकृता महान्त ईश्वरा बाणादिना येन तादृग् निष्- धेश्वरः । स्मरस्तु साधयितुं वशीकर्तुं प्रारब्धो महेश्वरः शिवो येन । कुसुमान्येव चापचक्रं धनुर्मण्डलम् ॥ ३६ ॥ देवेति ॥ तुहिनाचलस्य हिमाचलस्य चक्रवर्तिना नृपेण प्राभृतं प्रहितमेतत् । भीमायेति शेषः । मन्त्रा गीयन्तेऽस्यामिति मन्त्रगीतिः ॥ च ॥ जातेति ॥ जातयो नन्दयन्तीप्रभृतयः । वर्धमानान्यसारितानि पाणिकाः सामानि ऋचः कलादिभेदा गीतविषया भरतशास्त्राद्गम्याः । मध्यमादयः सप्तस्व- १ 'उपसृत्य'; 'पुरोऽपसृत्य'. २ 'तदेहि'. ३ 'तया च देव्या'. ४ 'सरसं गीत्यामपि'.

षष्ठ उच्छ्वासः । १७९ लापेषु, अवग्राम्यं ग्रामरागेषु, विचित्रभाषं भाषासु, प्रवर्त्तकं नर्त्तनानाम्, कारणं करणमार्गस्य, वाद्येष्वपि प्रवीणं वीणावेणुषु, लब्धपाटवं पट- हेषु, अप्रतिमल्लं झल्लरीषु ॥ क ॥ किंबहुना । कालमिव कलावहुलं सर्वरसानुप्रवेशि लवणमिव । तव नृप सेवां कर्तुं किंनरयुगलं तया प्रहितम् ॥ ३७ ॥ तदेतदात्मपरिग्रहेणानुगृह्यताम्' इत्यभिधाय विश्रान्तवाचि तस्मि- न्स किंनरयुवा किमप्युपसृत्य मृगमदमिलन्मलयजरसोल्लासिलेखाला- ञ्छितललाटपट्टार्पितकरकमलमुकुलं प्रणतिप्रेङ्खितमणिकर्णावतंसया सह प्रियया प्रणाममकरोत् ॥ ख ॥ उक्तवांश्च । 'लब्धार्धचन्द्र ईशः कृतकंसभयं च पौरुषं विष्णोः । ब्रह्मापि नाभिजानः केनोपमिमीमहे नृप भवन्तम् ॥ ३८ ॥ इदं च । अरुणमणिकिरणरञ्जितलिखिताक्षरमङ्गुलीकाभरणम् । तस्याः करकिसलयमिव तव करकमले चिरं लगतु ॥ ३९ ॥ अनया च । राः। षड्जमध्यमगान्धाराख्ययो ग्रामाः । भाषाः षट्त्रिंशत् । कला गीतवाद्याद्या मुहूर्त्तभेदाश्च । करणानि तलपुष्पपुटादीन्यष्टोत्तरशतसंख्यानि ॥ क ॥ कालमिति ॥ कला गीतवाद्याद्या मुहूर्त्तभेदाश्च विदन्त्यधीयते वा कालाः कलाविदः । तेषां समूहः कालम् । तद्यथा । कलाशास्त्रविषये बहुलं तन्निष्ठं भव- ति । तथेदमपि समग्रकलाप्रवीणम् । रसाः शृङ्गाराद्यास्तिक्ताद्याश्च । समयार्थे तु कालशब्दे पुंस्त्वं स्यात् । यदा तु 'काल इव कलाबहुलम्' इति पाठः । तदा का- लः कलाभिर्निमेषोन्मेषाद्यंशरूपाभिर्बहुलो व्यासः । इदं तु कलाभिर्गीतनृत्यादिभि- र्व्याप्तम् । कालोऽवसरः आत्मसमर्पणायावसर इव प्रेषित इति भावः ॥ ३७ ॥ लब्धेति ॥ अर्धं चन्द्रस्य अर्धचन्द्रः शशिकला गलापहस्तनं च । तत्तु निन्दा- भासे । तद्युक्त ईश्वरः । कृतं कंसस्य भयं येन तत्पौरुषं विष्णोः । निन्दाभासे तु कृतकं कृत्रिमम् । सभयं भयान्वितम् । वैष्णवतो नाभेर्जातो ब्रह्मा । निन्दाभासे तु अभिजातः कुलीनः पश्चान्नञ्योगः ॥ ३८ ॥ अरुणेति ॥ अनयाशिषा पाणिग्रहणं सूचितम् । अरुणमणिः पद्मरागादिः । लिखितान्यक्षराणि यस्मिन् । करकिसलयं तरुणम् । तथा मणिकिरणैराभरणरत्न- कान्तिभिः कलितम् । तथा लिखितान्यक्षराणि येन ॥ ३९ ॥

१७८ नलचम्पूः। पुष्कराक्षोऽपि पुरःसृत्य तं किंनरमभाषत ॥ क ॥ 'सुन्दरक, कान्तामुखावलोकनासक्तः समीपमागतानप्यस्मान्न प- श्यसि ॥ ख ॥ तदितो दत्तदृष्टिर्भव ॥ ग ॥ स एष निषधेश्वरः कुसुमचापचक्रं विना प्रसादितमहेश्वरः स्मर इवागतो मूर्त्तिमान् । विलोकय विलोचनामृतसमुद्रमेनं नृपं विधेहि नयनोत्सवं कुरु कृतार्थतामात्मनः ॥ ३६ ॥ त्वमपि विहंगवागुरे, परमरहस्यसखी देव्याः सा हि त्वच्चक्षुषा प- श्यति, त्वत्कर्णाभ्यामाकर्णयति, त्वन्मनसा मनुते ॥ घ ॥ तदिह दमयन्तीमनोरथपान्थपिपासाच्छिदि लावण्यपुण्यह्रदेऽस्मि- न्राजनि निर्वापय चक्षुः' इति किंनरमिथुनमभिमुखीकृत्य नरपतिम- वादीत् ॥ ङ ॥ 'देव, तदेतत्किंनरमिथुनम्, इदं हि द्वितीयमिव हृदयं देव्याः, प्रियं प्राणेभ्योऽपि प्रेम्णा प्राभृतमेतत्प्रहितं तुहिनाचलचक्रवर्तिना देवस्य, देवेन देव्यै दत्तम् । तयो च दमयन्त्याः समर्पितं परं पात्रं मन्त्रगी- तेः ॥ च ॥ तथाहि । जातख्याति जातिषु, गीतयशो गीतकेषु, वर्धितमानं व- र्धमानेषु, सारमासारितकेषु, निपुणं पाणिकासु, धाम साम्नाम्, आचा- र्यकमृचाम्, आलयः कलादिभेदानाम्, रसगीत्यामपि सुस्वरं स्वरा- स एषेति ॥ एष निषधेश्वरो नलः कुसुमचापचक्रं विनाभूतो मूर्त्तिमान् प्रसा- दितमहेश्वरः स्मरः । एतावता पूर्वस्मराद्व्यतिरेकोक्तिः । यतः पूर्वः कुसुमचापचक्रं धत्ते । नच मूर्त्तिमान् दग्धाङ्गत्वात् । तथा प्रकोपितमहेश्वरः । यदा तु प्रसाधि- तेति पाठः, तदा प्रसाधिता अलंकृता महान्त ईश्वराश्चाणादिना येन तादृग् निष्- धेश्वरः । स्मरस्तु साधयितुं वशीकर्तुं प्रारब्धो महेश्वरः शिवो येन । कुसुमान्येव चापचक्रं धनुर्मण्डलम् ॥ ३६ ॥ देवेति ॥ तुहिनाचलस्य हिमाचलस्य चक्रवर्तिना नृपेण प्राभृतं प्रहितमेतत् । भीमायेति शेषः । मन्त्रा गीयन्तेऽस्यामिति मन्त्रगीतिः ॥ च ॥ जातेति ॥ जातयो नन्दयन्तीप्रभृतयः । वर्धमानान्यासारीतकानि पाणिकाः सामानि ऋचः कलादिभेदा गीतविषया भरतशास्त्राद्गम्याः । मध्यमादयः सप्तस्व- १ 'उपसृत्य'; 'पुरोऽपसृत्य'. २ 'तदेहि'. ३ 'तया च देव्या'. ४ 'सरसं गीत्यामपि'. CC-0. Prof. Satya Vrat Shastri Collection, New Delhi. Digitized by S3 Foundation USA

तेन च संवलितानि विजृम्भितुमारभन्त जम्भनिसुम्भनककुभि वि- पिनंजरत्कृकवाकुकंधरारोमरोचींषि तमांसि ॥ क ॥ ततश्च नष्टचर्याक्रीडयेवादर्शनमायान्तीषु दिक्कन्यकासु, वनमुनि- होमधूमगन्धेन संतर्प्यमाणासु वनदेवतासु, निद्रान्धसिन्धुरयूथेष्विवो- न्नातवप्रस्थलीषु परिणमत्सु शनैस्तिमिरेषु, जाते मनागभिन्नाञ्जनपत्र- स्तवकिते निशामुखे, नरपतिस्तेन किन्नरमिथुनेन सार्धमर्धपथायातप्र- ज्वलितदीपिकापाणिपरिजनपरिकरितः शरणागतकपोतमुत्पतितोलूक- कृतशब्दं शिविमिव शिविरसंनिवेशमविशत् ॥ ख ॥ तत्र च क्रमेण कृतकरणीयस्त्वरमाणपाचकवृन्दोपनीतमुत्पतत्पाक- परिमलस्पृहणीयमत्युष्णमेदुरमांसोपदेशमाज्यप्राज्यमुपभुज्य पुष्करा- क्षकिन्नरमिथुनाग्रजनैः सह मधुररससारमाहारम्, अनन्तरमाचान्तः शुचिचन्दनोद्वर्त्तितकरः कर्पूरपारीपरिकरितताम्बूलोज्ज्वलवदनारविन्दः 'सुन्दरक, कमपि प्रस्तारय विद्याविनोदं त्वयापि विहंगवागुरिके, गीयतां किमपि मधुरम्' इति मृदुमणिपर्यङ्किकासुखासीनः किन्नरमि- थुनमादिदेश ॥ ग ॥ दर्शिते च वांशिकेन वंशमुखोत्तीर्णगान्धारपञ्चमरागस्थानके स्थिरीकृ- तमध्यमश्रुतिप्रसन्नप्रेङ्खोलनाप्रयोगमुचितस्थानकृतकांस्यतालमकठो- रतारस्वरम्, आकर्षन्निव हृदयम्, अभिषिञ्चन्दिवामृतेन श्रवणेन्द्रियम्, अस्तं नयन्दिवान्यविषयसंधानम्, अनुच्चप्रपञ्चितपञ्चमं विपञ्चीस्वर- संदर्भिंतमभूत्तत्किमपि गीतम् ॥ घ ॥ यत्र प्रसरति रणरणकरसः कुण्ठयति हठेन चित्तमुत्कण्ठा । स्मरति स्मरोऽपि धनुषः प्रगुणीकृतनिशितवाणस्य ॥ ४३ ॥ एवंविधे च व्यतिकरे वैतालिकः पपाठ ॥ तेन चेति ॥ जम्भनिसुम्भन इन्द्रः ॥ क ॥ ततश्चेति ॥ नष्टचर्या शिशुक्क्रीडाविशेषः । निद्रान्ध्येत्यादौ परिणामः परिपाक- स्तिर्यक्प्रहारदानं वा । निशासु हि कपोताः पारावताः शरणं नीडमागच्छन्ति, उलूकाश्च घूका उड्डीयन्ते । उपमाने तु 'नारदकृतां शिविप्रशंसामसूयन्तौ कपोतो- लूकरूपधारिणौ सुरौ सत्त्वं जिज्ञासमानौ शिविनुपमागतौ' इत्यागमः ॥ ख ॥ तत्र चेति ॥ कर्पूरस्य पारी शकलम् ॥ ग ॥ १ 'विपिनेति नास्ति'. २ 'पाचिकावृन्दारिकोप'. ३ 'दि'. ४ 'माहारमकरोद- नन्तरं'; 'माहारमाहारयांचकार'. ५ 'संवेदनं'.

१८० नलचम्पूः । तव सुभग रम्यदशया तयैव रक्तान्तनेत्रमण्डनया । चीनांशुकयुगलिकया क्रियतामङ्गे परिष्वङ्गः ॥ ४० ॥ अयं च । उज्ज्वलसुवर्णपदकस्तस्याः संदेशकथनदूत इव । रुचिरमणिकर्णपूरः श्रयतु श्रवणान्तिकं भवतः ॥ ४१ ॥ किंचान्यत् । आनन्ददायिनस्ते कुण्डिननगरे कदा भविष्यन्ति । त्वन्मुखकमलविलोलनागरिकानयनषट्पदा दिवसाः ॥ ४२ ॥ एवमाविर्भावितप्रश्रयमुज्ज्वलितानुरागमुँ¹दीरितादरमो²प्यायितप्रणय- मभिधाय स्थितवति किंनरे, नरेश्वरो दमयन्तीप्रहितप्राभृतानि स्वयमा- दरेण गृहीत्वा, 'सुन्दरक, तस्याः संदेश एवास्माकं कर्णपूरः, परिकरोऽयं मणिकर्णावतंसः । तस्याः सुगृहीतेन नाम्नैव वयं मुद्रिताः प्रपञ्चोऽय- मङ्गुलिमुद्रालंकारः । तदनुरागेणैव वयमाच्छादिताः पुनरुक्तमाच्छाद- नयुगलमपरं च युवां प्रेषयन्त्या तया किं न प्रहितमस्माकम्, किम- न्यत्त्वत्तोऽपि प्रियं प्राभृतं भविष्यतीति । तदेहि शिविरमनुसरामः' इत्यभिधाय बहु मानयं³न्किंनरमिथुनमतिचपलकपि⁴कुलान्दोलिततरुशि- खराग्रगलित⁵शिलास्फालनस्फुटत्फलरससुगन्धिना स्रवत्कुसुममकरन्द- द्रवार्द्रितपांसुपटलेन वर्त्मना निजावासमुदचलत् ॥ क ॥ उच्छलिते च पश्चिमाम्भोनिधिसलिलक्षालितपादपल्लवे वासार्थिनी- वास्तगिरिगह्वरं विशति वियद्वीथीपान्थे विवस्वति, क्रमेण तस्यां दिशि दिनकररथचक्रचङ्क्रमणचूर्णनोच्चलन्मन्दरगिरिगैरिकाधूलिपटलोल्लोल इवोह्लास संध्यारागः ॥ ख ॥ तवेति ॥ दशा वस्त्रान्तसूत्रमवस्था च । नेत्रं चित्रवस्त्रविशेषोऽक्षि च ॥४०॥ उज्ज्वलेति ॥ उज्ज्वलं सुवर्णं पदं यस्य । पक्षे उज्ज्वलान्यग्राम्याणि शोभ- नवर्णानि पदानि वचनानि यत्र ॥ ४१ ॥ एवमिति ॥ कर्णपूरोऽवतंसः कर्णयोः पूरणं च । मुद्रिता अपरस्त्रीनाम्नो दु- ष्करप्रवेशा कृता ॥ क ॥ उच्छलित इति ॥ पान्थो हि सलिलेन चरणौ प्रक्षाल्य वासागारं प्रविश- ति ॥ ख ॥ १ 'मुद्दीपितादर'. २ 'आप्यायितप्राण'. ३ 'मानयंश्च तत्किं'. ४ 'करा'. ५ 'गलि- ततलशिला'.