निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

हिन्दी निरुक्त ( ६५ ) ४ अ० ४ पा० ६ ख० “सप्तशतानि विंशतिश्च तस्थुः” (ऋ०सं० २, ३, १६, १) “सप्त च वै शतानि विंशतिश्च संवत्सरस्याहोरात्राः” इति च ब्राह्मणं विभागेन विभागेन ॥६ (२७) ॥ इति चतुर्थाध्यायस्य चतुर्थः पादः, चतुर्थोऽध्यायश्च समाप्तः । अनुवादः । जिस प्रकार यह आदित्य सात या सर्पण (गमन) स्वभाव रश्मियों से युक्त होता है, वैसा ही इस ऋचा मे वर्णन है ।— मन्त्रार्थः-‘सप्त’ सात (७) या सर्पण (गमन) करने वाले रश्मि ‘एकचक्रम्’ अकेले आकाश में चलने वाले एवम् अपने प्रकाश से अन्य ज्योतियोंको ग्रास करते हुए ‘रथम्’ रंहण या निरन्तर चलने वाले सूर्य को ‘युञ्जन्ति’ आपे से जोड़ते हैं। ‘एकः’ एक (अकेला) ‘सप्तनामा सप्तस्तुति, सप्तपुत्र, सप्ताश्व इत्यादि सप्त (७) संख्या वाली स्तुतियों वाला ‘अश्वः’ व्यापक (सूर्य) ‘वहति’ चलता है । [संवत्सरवर्णन-] ‘त्रिनाभि’ तीन ऋतु (ग्रीष्म-वर्षा-हेमन्त) रूप नाभियों वाला ‘चक्रम्’ चलन स्वभाव ‘अजरम्’ जरा (बुढापा) रहित ‘अनर्वम्’ दूसरे में नहीं आश्रित [ ऐसा संवत्सर काल ] है । ‘अत्र’ जिसमें ‘इमा’ (इमानि) ये ‘विश्वा’ (विश्वानि) सब ‘भुवना’ (भुवनानि) लोक ‘अधि-तस्थुः’ आश्रित या अधिष्ठित हैं ॥ निरुक्तार्थ-सात एक चक्र रथ को जोड़ते हैं । ‘एकचक्र’ क्या ? एक चारी या अकेला चलने वाला । ‘चक्र’ गत्यर्थक ‘चक’ (स्वा० प ) धातु से है । अथवा चर (स्वा० प०)

हिन्दी निरुक्त ( ६६ ) ४ अ० ४ पा० ६ खं० धातु से है। अथवा 'क्रम्' (भ्वा० प०) धातु से है । एक 'अश्व' आदित्य सप्तनामा विचरता है। 'सप्तनामा' क्या ? सात रश्मिएं इस के लिये रसों को संमुख भाव से संनामन या प्राप्त करती हैं। अथवा सात ऋषि इस की स्तुति करते हैं। यह भी दूसरा 'नाम' (मनुष्य नाम) इसी अभि-संनामन (झुकने से है। (क्योंकि- वह भी अपने अर्थ को या क्रिया पद के प्रति गौण भाव को प्रकट करने के लिए संमुख झुकता है।) पिछली आधी ऋचा 'संवत्सर' को प्राधान्य से कहती है। तीन नाभियों वालां चक्र, तीन ऋतुओं वाला संवत्सर है। (तीन ऋतु) ग्रीष्म, वर्षा, हेमन्त ये हैं। 'संवत्सर' क्या इस में सब भूत या प्राणी संवास (निवास) करते हैं। 'ग्रीष्म' इस में रस ग्रसे जाते हैं। 'वर्षा' इनमें पर्जन्य (मेघ) बरसता है। 'हेमन्त' हिम (पाला) वाला है। और 'हिम' अथवा 'हन्' (अदा०प०) धातु से है। अथवा 'हि' (स्वा० प०) धातु से है। 'अजर' जिसमें जरण (बुढापा धर्म नहो। 'अनर्व' दूसरे में प्रत्यृत या आश्रित नहो । जिसमें ये भूत भले प्रकार स्थित रहते हैं। - उस संवत्सरको सब अंशों से स्तुति करता है। “पञ्चारे चक्रे परिवर्तमाने” [ऋ० सं० २, ३, १६, ३-१, २२, ८, १३] ॥ अर्थात्-“ 'परिवर्त्तमाने' जगत् को लेकर घूमते हुए 'पञ्चारे' पांच अरों वाले 'चक्रे' काल चक्र में”-इस मन्त्र में पांच ऋतुवाला संवत्सर वर्णन किया है। “संवत्सर के पांच ऋतु होते हैं ।” यह ब्राह्मण है। इस में हेमन्त और शिशिर ऋतु का समास या एकीभाव कर दिया गया है। “पञ्चर आहु रर्पितम् ” [ऋ० सं० २, ३, १६, १]

हिन्दी निरुक्त ( ९७ ) ४ अ० ४ पा० ६ खं० अर्थात् “ ‘षलरे’ (षडरे) छः अरों वाले संवत्सरचक्र में आदित्य को ‘अर्पितम् ’ आश्रित ‘आहुः’ कोई ब्राह्मण ग्रन्थ कहते हैं” इस में संवत्सर में छः ऋतु कहे हैं । ‘अर’ क्यों ? नाभि या पहिए के मध्य काष्ठ में प्रत्यूत (आश्रित) हैं । और ‘षष्’ ‘सह’ (भ्वा० आ० ) धातुसे है । “द्वादशारं नहि तज्जराय” [ऋ०सं० २, ३, १६, १] अर्थात् ‘द्वादशारम्’ बारह अरों वाला ‘तत्’ वह संवत्सर चक्र ‘जराय’ जीर्ण ‘न’ नहीं होता । “द्वादश प्रधयश्चक्रमेकम्” [ऋ० सं० २, ३, २३, २] अर्थात्–‘द्वादश’ बारह ‘प्रधयः’ प्रधि (गण्डपुच्छ) या मिलकर चक्रमें लगे हुए काष्ठ ‘एकम्’ एक ‘चक्रम्’ चक्र होता है । ये दोनों ऋचाओंके पाद् संवत्सर के बारह मासोंका वर्णन करते हैं । ‘मासाः’ मास क्यों? कालका मान करते हैं । ‘प्रधि’ क्यों? प्रहित या मिलकर रहता है । “तस्मिन् साकम्” ०—० [ऋ० सं० २, ३, २३, २] अर्थात् “ ‘तस्मिन्’ उस संवत्सर रूप चक्रमें ‘साकम्’ मिलकर (रात्रि और दिन ) ‘ त्रिशता ’ ( त्रीणि शतानि ) तीन सौ (३००) ‘न’ और ‘षष्टिः’ साठ (६०) अहोरात्र (दिन) ‘शङ्कवः’ कीले ‘न’ जैसे ‘अर्पिताः’ ठुके हुए हैं । ‘ लाचलासः’ (चलानि अचलानि च ) जो निरन्तर चलने वाले होनेसे चल और अपने स्वरूप को न छोड़ने वाले होनेसे अचल हैं”। यह ऋचा और- “षष्टिश्च” ०—० [ब्रा०] अर्थात्–“साठ और तीन सौ संवत्सर के अहोरात्र ( रात दिन ) हैं । ” यह ब्राह्मण रात्रि ‘और दिनको एक करके संवत्सरके दिनोंको वर्णन करता है । १३

हिन्दी निरुक्त ( ६६ ) ५ अध्याय पञ्चम अध्याय के निघण्टुस्थ शब्दों की व्याख्या | संख्या | शब्द | अर्थ (तत्व) अवगम | निगमः | | १ | सस्निम् | संस्नातुम् ( मेघम् ) | सस्निमविन्दच्चरणे नदीनाम् । | | २ | वाहिष्ठः | वोढृतमः हानानाम् । (स्तोमः) | वाहिष्ठो वां हवानां स्तोमोदूतो हुवन्नरा । | | ३ | दूतः | दूतइव । जवतेर्वा । द्रवतेर्वा । वारयतेर्वा । | ,, | | ४ | वावशानः | शब्दंकुर्वाणः । वह्निर्वा । वाश्यतेर्वा | सप्त स्वसृ ररुषी र्वावशानः । | | ५ | वार्य्यम् | वरयितव्यम् । वरम् । | तद्वाद्यं वृणीमहे वरिष्टं गोपत्यत्यम् । | | ६ | अन्धः | अन्ननाम । आध्याननीयं भवति । तमोऽपि । नास्मिन् ध्यानं भवति न दर्शनमन्वन्तस्त इत्य-भिभाषन्ते । अयमपि इत-रोऽन्ध एतस्मादेव । अनेका-र्थम् । | आपामन्त्रेभिः सिंचतामद्यमन्धः । पश्यदचक्षुरवान्न विचेतदन्धः । | | ७ | असस्रन्ती | अस्रंस्यमाने इतिवा । अव्यु-दस्यन्ती इतिवा । | असस्रन्ती भूरिधारे पयस्वती । |

हिन्दी निरुक्त ( १०० ) ५ अध्याय

हिन्दी निरुक्त ( १०१ ) ५ अध्याय १५ ऊतिः अवनम् । अवनात् । आत्वा रथं यथोतये । १६ हासमाने उपरिष्टाद् व्याख्यास्यामः । ( ६, ४, ५ ) 'प्रपर्वतानामुशती उपस्थात्" । इत्यत्र । १७ षड्भिः पाने रितित्वा । स्पर्शनेरितित्वा वणक्ः षड्भिरुपसर्पदिन्दुम् । १८ सस्रम् स्वपनम् । माध्यमिकं ज्योतिः । सस्रं न पक्व मविदुश्छ्वन्तम् । १९ द्विता वैद्युतम् । द्विता च सत्ता स्वधया च शम्भुः । २० व्राः व्रात्याः (प्रैषाः) मृगं न व्रा मृगयन्ते । २१ वराहः मेघो भवति । वराहारः । विध्यद्वराहं तिरो अद्रि मस्ता । अय मपि इतरो वराह एतस्मा- देव । बृहति मूलानि वरं मूलं वराह मिन्द्र एमुषम् । बृहति इतित्वा । अङ्गिरसोऽपि बृहस्पतिर्विश्वं वभ्र्विराहै । वराहा उच्यन्ते । अथाप्येते माध्यमिका देव- पश्यन् हिरण्यचक्रानयोदंष्ट्रान् विधावतो गणा वराहव उच्यन्ते । "वर- वराहून् । माहार माहाषीः" इति च ब्राह्मणम् । २२ स्वराणि अहानि भवन्ति । स्वयं सा- उलाइव स्वराणि । रीणि । स्वरादित्यो भवति स एनानि सारयति ।

हिन्दी निरुक्त (१०२) ५ अध्याय

हिन्दी निरुक्त ( १०३ ) ५ अध्याय ( ३, ३, ४ ) २६ इत्था — अप्थां इत्येतेन व्याख्यातम् ३० सचा — सहेत्यर्थः | वसुभिः सचा भुवा । ३१ चित् — निपातोऽनुदात्तः पुरस्तादेव व्याख्यातः । पशुनाम भवति । | चिदसि मनांसि धीरसि । ३२ आ — उपसर्गः पुरस्तादेव व्याख्यातः । अथापि आश्वर्ये दृश्यते । | अ॒भ्र आँ अपः । ( १, १, ५ ) ३३ द्युम्नम् — यशो वा । अन्नं वा । द्योततेः । अनेकार्थम् । | अ॒स्मे द्यु॒म्नं म॒घव॑त्सु च धेहि । ३४ पवित्रम् — मन्त्रः पवित्र मुच्यते । पुनातेः । रश्मयः पवित्र मुच्यन्ते | येन दे॒वा प॒वित्रे॑णात्मानं॑ पुन॒ते सदा॑ । आपः पवित्रमुच्यन्ते । अग्निः पवित्रमुच्यते । वायुः पवित्र- | गभ॑स्तिपूतः । मुच्यते । सोमः पवित्र मुच्यते | गभ॑स्ति पू॒तो नृभि॑ रि॒द्भिः सुतः । सूर्यः पवित्र मुच्यते । इन्दुः पवित्र मुच्यते । | शत प॑वित्राः स्व॒धया॑ मदन्तीः । | अ॒ग्निः प॒वित्रे॑ सम॒ा पुनातु वायुः सोमः सूर्य इन्द्ः प॒वित्रे॒ ते मा पुनन्तु । ३५ तोदः — भर्मे बिले तोद् उच्यते । तन्न भवति दोर्धत्वात् । कूप इत्येके । अनवगतम् । | तोदस्येव शरण आमहस्य ।

हिन्दी निरुक्त ( १०४ ) ५ अध्याय

हिन्दी निरुक्त ( १०५ ) ५ अध्याय ४४ आंगूषः | अन्तिं रपि ऋषिर्गृह्यते । रुद्रोऽपि ऋषिगुरुच्यते । स्तोमः । आघोषः । (शब्द-समाधिः) | येनाङ्गू॒षेण॑ वय॒मिन्द्र॑वन्तः । ४५ आपास्तमन्युः | आपापतितमन्युः । (इन्द्रोवा सोमोवा) वृत्रप्रधानेत्येके । नैघण्टुकं सोमकर्म । उभयप्रधानेत्यपरे । | आपा॑स्तमन्युस्तृ॒षिपल॑ प्र॒भर्मा॑ । १४ ४६ श्मशा | श्वासिनी । कुल्या नदी वा । श्माशिनी नाडी । शु अश्नुते इतिवा । श्माश्नुते इतिवा । | अ॒श्मश्म॑शा॒ारुह॒द्रूथः॑ । ४७ उर्वशी | अप्सराः । उरु अभ्यश्नुते उरुभ्यामश्नुते उरु वा॑ वशोऽस्याः । | उ॒तासि॑ मैत्रावरु॒णो व॑सिष्ठो॒र्वश्या॑ ब्रह्म॒न् मनसोऽधि॑जा॒तः ४८ वयुनम् | कान्तिर्वा प्रज्ञावा । वेतेः । | स॑ द्म॒त्तोमोवयु॑नन्त॒न्व॑त् सूर्य॑क वयुनवच्चकार । ४९ वाजपस्त्यम् | वाजपतनम् । | सनेम वाजपस्त्यम् । ५० वाजगन्ध्यम् | गव्यत्युत्तरेपदम् । (प्रतिष्ठितिष्ठामसमानगन्ध्यम्) | अ॒श्याम॑वाज॒गन्ध्य॑म् ।

हिन्दी निरुक्त ( १०३ ) ५ अध्याय संख्या | शब्द | अर्थ [ तत्व ] अवगम | निगमः ५१ | गध्यम् | ग्रहणीयम् । गृह्णातेः । | रि॒जाव॑नं॒ नग॑ध्यं य॒यून॒न् । ५२ | गचित्वा | गृहीता मिश्रिता च । गध्य- | अग्ग॑चित्वा॒ परि॑गचित्वा । | | तिर्मिश्रीभावकर्मा । | ५३ | कौरयाणः | कृतयाणः । | पाक॑स्थामा कौरया॒णः । ५४ | तोरयाणः | तूर्णयाणः । | स तो॒रया॑णा॒ उप॑याहि य॒ज्ञं म॒रुद्भि॑रिन्द्र स॒खिभिः॑ सजोषाः । ५५ | अहूयाणः | अहीतयानः । | अनु॑ष्ठयाकृण्व॒न्नहू॑याणाः । ५६ | हरयाणः | हरमाणयानः | रजतं॒ हर॑याणं । ५७ | आरितः | प्रत्युतः | य आरितः कर्मणि कर्मणि स्थिरः । ५८ | बन्दू | बहुभावकर्त्तारौ । बन्दते र्वृद्ध- | नियद्वृ॒षाक्षै॑ प्र॒वज॑नस्य॒ मूर्द्धनि॒ प्र शु॒ष्णस्य॑ | | र्भावकर्मणः । वीलयतिश्च व्रील- | चिद्वन्द्विनो॑ रो॒रुव॒द्वना॑ ! | | यतिश्च संस्तम्भकर्मणौ प्र पूर्वश्च | अब्रन्दन्त ब्रीलिता । | | संप्रयुज्येते । | ५९ | निष्पद्यौ | स्त्रीकामोभवति । विनिर्ग- | मानो॒ अद्येव॑ निष्प॒द्यौ परा॑दाः ॥ | | त सयः । | ६० | तूर्णायम् | क्षुद्रं भवति । तूर्णमश्नुते । | तूर्णाशं॒ न गिरे॒ रथि॑ ।

हिन्दी निरुक्त ( १०९ ) ५ अध्याय ६१ क्षुम्पम् अहिच्छत्रकं भवति । यत् क्षम्यते । कदा मर्तमघपत्यामुपद्वा क्षुम्पमिव स्फुरत् । ६२ निचम्पुणः सोमः । निचामनल्पणः निचमनेन प्रीणाति । समङ्गोऽपि निचम्पुण उच्यते । निचमनेन पृर्यते । अवभृथोऽपिनिचम्पुण उच्यते । नीचेरस्मिन् कुशन्ति नीचेर्दधति इति वा । पत्नीवन्तः सुता इमउशन्तो यन्ति वीतये अपांनप्त्रिम निचम्पुणाः । अवभृथ निचम्पुण । ६३ पदिम् पदि गन्तु भवति । यत्पद्यते अनवगतम् । सुगरसत् सुहिरण्यः स्वश्वो बृहद्रथे वय इन्द्रो दधाति । यस्त्ववा ..... पदि मदिस- नाति । ६४ पादुः पदनम् । पद्यतेः । आदिः स्वःकृणोते गहते बसून् । स पादुरस्य निर्णिज इति । ६५ वृकः चन्द्रमा भवति । विवृत-ज्यो- तिष्को वा, विक्रान्तज्योतिष्को वा, विक्रान्तज्योतिष्को वा । आदित्योऽपि वृक उच्यते । यदावृङ्क्ते श्वापि वृक उच्यते विकर्तनात् । बहुवाशिनी अपि वृकी उच्यते । अरुणो मासकृद् वृकः । अजोहवीदश्विना वर्तिका वामास्यो यत्सीम मुञ्चतं वृकस्य । वृकश्चिदस्य वारणा उरामथिः । शतं मेषान् वृक्ये चक्षदानमृज्राश्वं तं पितान्धं चकार ।

हिन्दी निरुक्त ( १०८ ) ५ अध्याय

हिन्दी निरुक्त ( १८६ ) ५ अध्याय ७४ न तमातृषे तूर्णं नपाकृरुषे एताँउविश्वोअसवनाऽनूत्तमातृषे । ७५ असंत्रम् अहंस्रस्त्राणम् । धनुर्वा कवचं वा । प्रीणिताश्वान् हिवंतं जयाथ.....तम संत्रम् चक्र म॑संत्रकोशं सिंचता नृपाणम् । ७६ काकुदम् तालु इत्याचक्षते । जिह्वा कोकुवा सा अस्मिन् धीयते । सुदेवो असि वरुणयस्यते...प्राणापाननु- रन्तत्काकुदं सूर्य सुषिराभिव । ७७ बोरिटे अन्तरिक्षमाह तैतीकिः। पूर्वं वयसः उत्तरम् हरतेः । गवः। प्रवादृजे सुप्र याबर्हि रेषा....बोरिटद्यूयाते ७८ ऋच्छ ऋभैः अयं भवति । आप्नु- मिति शाकपूणिः । ७९ परि व्याख्यातम् । (१-।२।५) ८० हेम् व्याख्यातम् । (१ । ३ । ७) ८१ सीम् व्याख्यातम् । (१ । ३ । २) ८२ रामेम् { अस्याः अस्य इत्येतेन व्या- ८३ रानाम् { ख्यातम् । (४। ४ । ४) नेदीय इत्युच्चयः पक्षेणयात् । ८४ सूकिः अंकुशो भवति । वरत्त्वात् —|००|०-००8० ०|००|—

हिन्दी निरुक्त ( ११० ) ५-अध्याय श्रीः प्रासंगिक शब्द शब्द अर्थ प्रथमः पादः नराः ( १ खं० ) मनुष्याः नृत्यन्ति कर्मसु । गोपयत्यम् गोपायितव्यम् । मद्यम् मदनोद्यम् । अमत्रम् पात्रम् । अमा अस्मिन् अदन्ति । अमा अनिर्मितं भवति । पात्रम् पानात् । भूरिधारे ( २ खं ) बहुधारे । पयस्वती उदकवत्यौ । दीर्घप्रयुज्युम् दीर्घप्रततयउजम् । दूढ्यम् दुर्धियम् । पापधियम् । पापः पाताऽपेयानाम् । पापत्यमानोऽवा- ङ्गेव पतति इति वा पापत्यतेर्वा । शंभुः ( ३ खं० ) सुखंभूः । शरः ( ५ खं० ) शृणातेः । वंशः ( ६ खं० ) वनशयो भवति । वननाच्छ्रूयतइतिवा द्वितीयः पादः अरिः ( २ खं० ) अमित्रः । ऋच्छतेः । ईश्वरोऽप्यरिः एतस्मादेव । महस्य महतः परिचक्ष्यम् ( ३ खं० ) परिख्यापनीयम् प्रबवक्षे प्रब्रूषे वर्यम् रूपनाम । वृणोतीति सतः

हिन्दी निरुक्त ( १११ ) ५ अध्याय

शब्द अर्थ
समिथे संग्रामे
अर्यः ( ४ खं० ) ईश्वरः
तवसम् महान्तम् । (तवस इतिमहतोनामधेयम्)
क्षयन्तम् निवसन्तम्
पराक्रे पराक्रान्ते
संसचावहै संसेवावहै
अमिनात् प्रमापयत्
दीधितयः (५ खं०) अङ्गुलयो भवन्ति । धीयन्ते कर्मसु
दूरेदृशम् दूरे दर्शनम्
प्रतिधा ( ६ खं० ) प्रतिधानेन
तृप्रप्रभर्मा ( ८ खं० ) तृप्रप्रहारी । क्षिप्रप्रहारी (क्षिप्रप्रहारी)
धुनिः धुनातेः
शिमीवान् कर्मवान्
शिमी कर्मनाम । शमयतेर्वा । शक्नोतेर्वा
ऋजीषी सोमः
ऋजीषम् यत्सोमस्य पूयमानस्य अतिरिच्यतेतद्
ऋजीषम् । अथापि ऐन्द्रो निगमो भव-
ति । “ऋजीषीवज्री” इति। हर्योरस्य
स भागो धाना श्चेति ।
धानाः भ्राष्ट्रे हिता भवन्ति । फले हिता
भवन्ति इति वा ।
अभस्तिः असिक्रमो
वाः वारि
तृतीयः पादः

हिन्दी निरुक्त ( ११२ ) ५ अध्याय

शब्द अर्थ
अप्सराः ( १ खं० ) अप्सारिणी। अप्स इति रूपनाम
भवति तद्वाभवति। रूपवती। तदनया
आत्त मितिवा। तदस्यै दत्त मिति वा।
अप्सः रूपनाम। अप्सातेः। अप्सानीयंभवति
आ दर्शनीयं व्यापनीयंवा। स्पृष्टं दर्श-
नाय इति शाकपूणिः।
द्रुप्सः ( २ खं० ) रेतः
पुष्करम् अन्तरिक्षम्। पोषति भूतानि। उदकं
पुष्करम्। पूजाकरं पूजयितव्यम्। इद-
मपि पुष्करम्-एतस्मादेव। पुष्करंवपु-
ष्करं वा
पुष्यम् पुष्यतेः
श्वसनस्य ( ४ खं० ) शब्दकारिणः
शुष्णस्य आदित्यस्य। शोषयितुः
रोरुवद् रोरूयमाणः
वना वनानि इतिवा। वधेन इतिवा।
सपः (पुरुषचिन्हम्) सपतेः स्पृशतिकर्मणः
मघा धनानि।
अराधसम् ( ५ खं० ) अनाराधयन्तम्
शुश्रवद् शृणोति।
अङ्ग क्षिप्रनाम। अञ्चितमेव अङ्कितं भवति
उशन्त. ( ६ खं० ) कामयमानाः
वीतये पानाय
सुक्षीजा ( ७ खं० ) (पाइया) सोचनाच्च। सयनाच्च। तन-
नाच्च।

हिन्दी निरुक्त । ( ११३ ) ५ अध्याय

शब्द अर्थ
बुसम् । उदकनाम । ब्रवीतेः शब्दकर्मणः ।
भ्रंशतेर्वा ।
चतुर्थः पादः
अरुणः । ( २ खं० ) आरोचनः
पृष्ठ्यामयी । पृष्ठरोगी ।
अजोहवीत् ( ३ खं० ) आह्वयत् ।
उरामथिः । उरणमथिः ।
उरणः । ऊर्णावान् ।
ऊर्णा । वृणोतेर्वा । ऊर्णोते र्वा ।
कितवः । ( ४ खं० ) किं तवास्तीति शब्दानुकृतिः। कृतवा-
न्वा आशीर्नामकः ।
ऊर्मिः । ( ५ खं० ) ऊर्णोतेः ।
पृथक् । ( ७ खं० ) प्रथतेः ।
श्रवस्यानि । श्रवणीयानि ।
दुष्टरा । दुरनुकरणीयानि अन्यैः ।
ईम । इह ईर्म-इति बाहुनाम ।
कवचम् । कुञ्चितं भवति । काञ्चितं भवति ।
कायेऽञ्चितं भवति इति वा ।
द्रोणाहवम् ! ( ८खं० ) रथम् ।
द्रोणम् । द्रुममयं भवति ।
आहावः । आह्वानात्
आवहः । आवहनात् ।
अवतः । अवातितः । ( महान् )
अश्मचक्रम् । अशनचक्रम् । असनचक्रम्-इति वा ।
१५

हिन्दी निरुक्त ( ११९ ) ५ अध्याय

शब्द अर्थ
क्रोशः । कुष्णातेः । विकुषितो भवति ।
नृपाणम् । नरपाणम् । कूपकर्मणा संग्राममुपमिमीते
क्रोकुवा जिह्वा । कोकूयमाना वर्णान् नुदति इति
वा । कोकूयतेर्वा स्यात् शब्दकर्मणः ।
जिह्वा जोहुवा ।
तालु तरतेः । तीर्णतमम्-अङ्गम् । ललतेर्वा
स्याद् लम्बकर्मणो विपरीतात् । यथा
तलम् । लता-इति अविपर्ययः ।
सिन्धुः (६ खं०) स्रवणात् ।
नियुत्वान् (१० खं०) अश्ववान् । नियुतोऽस्याश्वाः ।
नियुतः नियमनाद् वा । नियोजनाद् वा ।
━─━─━─━─━─━─━─━─━─━─━

अथ पञ्चमाध्यायः ५. प्रथमः पादः खं० १ ( अथ चतुरशीतिः ( ८४ ) पदानि ) [निघ०-] सस्निम् ॥ १ ॥ 'सस्निम्' यह-पद अर्थानवगत है। क्योंकि-इसमें अर्थकी प्रतीति नहीं होती । 'सस्नि' पद का प्रत्यंच वृत्ति शब्द 'सस्नात' है और इसका वा- च्यार्थ मेघ होता है । [ निरु०- ] ॐ "सस्निमविन्दच्चरणेनदीनाम्" [ऋ० सं० ८, ७, २७, ६] 'सस्निं' संस्नातं मेघम् ॥१॥ (इन्द्रः) इन्द्रने 'नदीनाम्' जलों के 'चरणे' विचरने के स्थान (अन्तरिक्ष) में 'सस्निम्' संस्नात या जलोंसे सब ओर से लिपटे हुये (धोये हुये) मेघ को 'अविन्दत्' पाया । 'सस्नि' क्या? संस्नात धोया हुआ या लिपटा हुआ । वह क्या ? मेघ । व्याख्या । मन्त्र में 'सस्निम्' पदसे मेघ का ग्रहण किया गयाँ उस का यह अभिप्राय है, कि-इन्द्र ने आकाश देश में 'सस्नि' को पाया, तो वहां मेघ के अतिरिक्त इन्द्र किस वस्तु को पाता ? सुतराम् 'सस्नि' पदं मेघ का ही बोधक हो सकता है। इसी रीति से मन्त्रों में अनिर्णीत पदार्थों का अनुमान कर लिया जाता है ॥ १ ॥