न्यायकुसुमाञ्जलि (उदयनाचार्य - ईश्वर-सिद्धि दार्शनिक तर्कशास्त्र एवं सान्वय सटीक)

६४ व्याख्यात्रयोपेतप्रकाशबोधनीयुते न्यायकुसुमाञ्जलौ [ ६ कारिकान्याख्यायां तत्त्वे यत्नवता भाव्यमन्वयव्यतिरेकयोः ॥ ६ ॥ बोधनी । शक्ति विजाति चक्रशक्ति च कारणं विजात्येकशक्ति, तद्वान् कारणप्रवाहो न भवति । नैकजातीयस्य विजातीयं कारणमिति चार्वाकस्य निरासः, न च तदेकशक्तिमिति प्रसङ्गान् मीमांसकस्येति । कारणवैजात्ये कार्यसाजात्यस्याऽऽकस्मिकत्वप्रसङ्गात् तृणादिभ्यो भवतोर्वान्तर- जातिभेदोऽस्तीति तत्रैव तेषामुपयोगः । स चाग्न्यवान्तरजातिभेदस्य तृणादेश्च कार्यकारणभावोऽ बहिरैरन्वयव्यतिरेकैर्गम्यः । तदुक्तं—तत्त्वे-इति । तत्त्वे-कार्यकारणभाव इति । यद्वा, तत्त्व इति साध्यानाङ्गीकारप्रदर्शनम् । ततः परअनिष्टप्रसञ्जनं विजात्येकशक्तिमत्त्वेऽङ्गीक्रियमाणेऽ न्वयव्यतिरेकयोर्यत्नवता भवितव्यम् । तावन्वेष्टव्यौ कार्यकारणभावावधारणाय, तौ तु न लभ्येते इति भावः । सूक्ष्मजात्यभ्युपगमे सर्वत्र तदाशङ्कया दृश्यजातीयोर्व्याप्तिग्रहः स्यादिति चेत्, तत्राप्येतदेवोत्तरं-तत्त्वे-इति । अन्वयव्यतिरेकयोस्तत्त्वे = याथात्म्ये यत्नवान् भव । सम्भाव्यमानेऽपि जातिभेदे दृश्यसामान्यविशेषाक्रान्तयोरन्वयव्यतिरेकाभ्यां व्याप्तिं गृहीष्वेत्यर्थः॥६॥ प्रकाशः । कारणम् । अव्यवहितप्राक्कालीनव्यक्तैरेव कारणत्वापत्तौ यागादीनामकारणत्वान्नालौकिकसाधन- सिद्धिः, अतो न क्षित्यादिकर्तृत्वेनादृष्टाधिष्ठातृत्वेन चेश्वरसिद्धिः । न चैवं नियतजातीयकार्या- नुत्पत्तिः । एकजातीयकार्यानुकूलशक्तिमत्त्वेन तदुपपत्तेरत्राह । न विजातीति । विल- क्षणजातीयेष्वेका या शक्तिस्तद्वान्न प्रवाह इति सम्बन्धः । विजातिर्विरुद्धजातिरेकशक्तिमांश्चेति वा । वक्ष्यमाणयुक्तेरित्यर्थः । तर्हि तृणादौ व्यभिचारेणाग्निकारणत्वं कथं ग्राह्यमिति तत्राह । तत्त्व इति । सामान्यविशेषाक्रान्तगोचरयोरन्वयव्यतिरेकयोस्तत्त्वे नियतत्वे ग्राह्ये यत्नवता पुरुषेण भाव्यमित्यर्थः । प्रकाशिका रूपेणानादित्वमभिमतं तद्रूपाश्रयध्वंसव्याप्यप्रागभावप्रतियोगित्वमित्यर्थः । अस्ति च साक्षात्पर- म्परासाधारणघटसामग्रीत्वाश्रयस्य तथात्वमिति भावः । व्याप्तिश्च कालिकी । समानाधिकरणेत्येता- वति कृते प्रथमशरीरध्वंससमानाधिकरणप्रागभावप्रतियोगित्वं द्वितीयशरीरस्येति चैत्रत्वादीनामप्यना- दित्वापत्तिरतो व्याप्येति । मकरन्दः । घटत्वेन तद्घटस्याप्यनादित्वमिति ध्येयम् । व्याप्तिश्च कालगर्भा । ननु घटादेः प्रागभाव- टिप्पणी । पूर्वोक्तप्रयासेनेत्यर्थः । कर्तृजातीयमिति कर्तृपदद्धारमात्रपरमतो दण्डादेः कृत्याश्रयत्वविर- हेऽपि न क्षतिः । नालौकिकसाधनसिद्धिरिति । अत्रेयं योजना, यतो न यागकर्त्रादेः कार- णत्वमतो न सिद्धिरिति । यागस्यान्यवहितपूर्ववर्त्तित्वाभावात्तस्य कारणत्व एव फलपर्यन्तस्थायी व्यापारः कल्प्यत इति स एवादृष्टरूपः सिद्ध्यतीति तदभावे नेति भावः । क्षित्यादिकर्तृत्वेनेति । कार्यत्वावच्छिन्नं प्रति कर्तृत्वेन सामान्यतः कारणत्व एव कार्यत्वेन सामान्यतः कर्तृजन्यत्वानुमा- नेऽस्मदादीनां तदसम्भवेनेश्वरः सिद्ध्यति तदेव न, कर्तुर्घटादिकार्यं प्रति विशिष्यैव कारणत्वादुक्ता- नुमाने व्यभिचारशङ्का स्यादिति भावः । विजातिर्विरुद्धजातिमानिति विजातीयनिष्ठैकशक्तेः सत्त्वे तन्निषेधानुपपत्तिः, असत्त्वेऽलीकप्रतियोगिकाभाव इति सिद्धयसिद्धिभ्यां व्याघात इत्यत आह विजातारित्यादि । तथाहि एकशक्तेरेकजातिमति मीमांसकमतप्रसिद्धतया विजातिमति तस्य खण्डनं नासङ्गतमिति । वस्तुतः पराभ्युपगतस्यैव तस्य खण्डनमिति । अन्यथा शक्तेरपि स्वमतेऽन-

प्रथमस्तबके ] स्वभावकारणतावादखण्डनम् । ६५ प्रागभावो ह्युत्तरकालावधिरनादिः, एवं भावोऽपि घटादिः स्यात् । अनुप- लभ्यमानप्राक्कोटिकघटादिविषयं नेदमनिष्टमिति चेन्न । तावन्मात्रावधिस्वभा- बोधनी । तत्र प्रवाहो नादिमानित्येतद् विवृण्वन्नस्योत्तरैकावधित्वेऽभिसंहितं प्रसङ्गमाह-प्रागभाव- इति । एवमुत्तरैकावधिर्भावोऽनादिः स्यादिति । चार्वाकस्तु नेदमनिष्टप्रसञ्जनमित्याह-अनु- पलभ्यमान-इति । सिद्धान्ती त्वनिष्टतामापादयति-न-तावन्मात्र इति । उत्तरैकावधिस्व- भावत्वे कारणस्यानादित्वेन तस्मिन्नहनि कार्योत्पत्तिवत् पूर्वेद्युरपि तमेव भावमवधिं कृत्वा तदु- त्तरस्य कार्यस्य सत्त्वप्रसङ्गः, तमन्तरेणापेक्षणीयाभावात्तस्य च तदानीमपि सत्त्वात् । एवं पूर्वेद्यु- रपि सत्त्वप्रसङ्गात् कार्यस्य तदेव सदातनत्वमायातं यन्निरवधिपक्ष आपादितम् । प्रागभावे तु प्राक्कोटिकल्पनायां भावोन्मज्जनप्रसक्तिर्बाधिका, साधिका च न काचिद्युक्तिरिति भावः । नन्व- ‘नादित्वेऽपि कारणस्य यस्मिन्नहनि कार्यं दृश्यते तस्मिन्नेवाह्नि भवनं कार्यस्य स्वभाव इत्याह- प्रकाशः । प्रागभावो हीति । यद्यद्दृष्टप्राक्कोटितयैव भावरूपमपि कार्यं पूर्वावधिशून्यं स्यादिति शेषः । अत्रेष्टापत्तिमाह । अनुपलभ्यमानेति । यत्र प्राक्कोटिः सामग्री नोपलभ्यते, तत्रा- नादित्वमिष्टमेवेत्यर्थः । तावन्मात्रेति । अदृष्टपूर्वकोटित्वेनानादिभावमात्रावधिस्वभावत्वे यथा तत्र दिवसे तस्य सत्त्वं तथा गतदिवसेऽपि तदित्यनादिभावोत्तरस्य तत्कार्यस्य सत्त्वप्रसङ्गः । एवं तत्पूर्वपूर्वदिनवृत्त्यपि तत्कार्यं स्यादित्यर्थः । तथाचाऽऽगन्तुकादेव तस्मात् कार्यस्य कादाचि- प्रकाशिका । ननूत्तरैकावधित्वमापादकं परानभ्युपगतमत आपादकं पूरयति । यद्यदृष्टेति । भाव- रूपमपीति । सामग्रीरूपमित्यर्थः । तेन तावन्मात्रावधीत्यादिमूलसङ्गतिः । अनादिभा- वान्तरस्येत्यत्रापि भावपदं सामग्रीपरम् । एवं भावोऽपि घटादिरित्यत्र मूले भावपदं साम- मकरन्दः । वत् तदुत्तरैकाऽवधित्वं परानभ्युपगतमेवेति कथमापादनमित्यत आह । यद्यदृष्टेति । तथाच तद्भावेवेत्यादिना तदभ्युपगतमिति भावः । अदृष्टपूर्वकोटित्वेनेति । नन्वेष्टापत्तिः । अदृ- ष्टपूर्वको टिकेऽनादित्वाम्युपगन्तारं प्रत्येवापादनात् । न च पूर्वदिने सत्त्वापादनेन प्रत्यक्षत्वापादन- टिप्पणी । क्षीरादुक्तदोषतादवस्थ्यात्, विजातीत्यादि ग्रन्थस्तु प्रत्येकस्यैव निषेधप्रदर्शको नवाऽपि प्रत्येकेनैव सम्बन्धात् , तत्र तस्य विजातिश्च एकशक्तिश्च विजात्येकशक्ती ते विद्येते अस्य इति विजात्येक- शक्तिमानिति द्वन्द्वान्ते मतुपा सम्बन्धादिति । तर्हि तृणादावित्या दाविति । जात्यपेक्षया नियम इत्यर्थः । तत्त्वे नियतत्वे इति । अवधेर्नियतत्वत इत्यत्र नियतशब्दोपस्थानात्तच्छब्देनात्र तत्प्रतिपादने नासङ्गतिः । प्रागभावो हीतीति । प्रागभावेत्यादिदृष्टान्तविधयोक्तम् । तथा च यद्यद्दृष्टेत्यादिशून्यं स्यात्तदा यथा प्रागभावो ह्युत्तरैकावधिरनादिस्तथा तत् स्यादनादिः स्यादित्यर्थः । आपा- दकस्यासत्त्वात् सामान्यत उत्तरैकावधित्वस्य परेणानभ्युपगतत्वादापादकं पूरयति यदीत्या- दि । भावरूपमपीति । सामग्रीरूपमित्यर्थः, तेन तावन्मात्रावधीत्यादि मूलसङ्गतिः । सर्वत्र भावपदं सामग्रीपरम्, मूले घटादिपदमपि सामग्रीपरमेवेति । अथवा अस्तु तत्र तथा उपलभ्यमानप्राक्कोटिकघटादेरिति तावन्मात्रेत्यतः पूर्वं पूरणीयम् । घटादिपदं यथाश्रुत- तात्पर्यकमेवेति । तथाच तत्रानादित्वस्येष्टत्वसम्भवेऽपि अत्रोभयोरनिष्टत्वान्नासङ्गतिः । ९ न्या० कु०

६६ व्याख्यात्रयोपेतप्रकाशबोधनीयुते न्यायकुसुमाञ्जलौ [ ६ कारिकान्याख्यायां वत्वे तदहर्वत् पूर्वैरद्युरपि तमवधीकृत्य तदुत्तरस्य सत्त्वप्रसङ्गात्, अपेक्षणी- यान्तराभावात् । एवं पूर्वपूर्वमपि । भावे, तदेव सदातनत्वम् । तदहरेवानेन भ- बोधनी । तदहरेव-इति । प्रकाशः । क्तत्वं निर्वहतीति भावः । तदहर्वदिति, समासान्तविधेरनित्यत्वात् समाधेयम् । तदवधिस्व- भावत्वे यत्र दिनेऽयमध्यक्षस्तत्रैवानेनोत्पत्तव्यमित्येषोऽपि तस्य स्वभाव इति शङ्कते । तदहरे- वेति । अत्राहःपदेन कालमात्रमभिप्रेतम् । तदनादित्वे तावन्मात्रावधेर्घटादेरप्यनादित्वप्रसङ्गादि- त्यनाद्यनित्यप्रवाहसिद्धये तथाविध एव कालोपाधिर्वाच्यः, तथाच तस्याप्यनादिरूपादृष्टावधि- प्रकाशिका । श्नीपरमेव । एवमग्रिममूलेऽपि । तावन्मात्रावधेर्घटादेरिति । यद्यप्यहोऽवधित्वं पूर्वपक्षिणा नोक्तं किन्तु कार्यस्य तन्नियतोत्पत्तिस्वभावकत्वम् । तथापि निरवधित्वे तदेवानुपपन्नमिति तस्यैवाव- धित्वं वाच्यं तथासति दूषणमिदमिति भावः । अदृष्टावधीति । अदृष्टप्राक्कोटिकावधीत्यर्थः । घटसामग्रीवद्दिनसामग्र्या अप्यदृष्टप्राक्कोटिकत्वेनानादित्वेन तदुत्तरस्य दिनस्यानादित्वप्रसङ्ग मकरन्दः । मभिमतमिति वाच्यम् । तथापि तस्योत्तैरेकाऽवधित्वाभ्युपगमेन पूर्वावधिशून्यतयानादिभावमा- त्रावधिस्वभावत्वं इत्यसङ्गतापातादिति चेन्मैवम् । दृष्टप्राकोटिकघटाभिप्रायेणैव प्रकृतापादनात् । नचादृष्टपूर्वकोटित्वेनेत्यसिद्धम् । अदृष्टपूर्वकोटित्वेनानादिर्यो भावः सामग्रीरूपस्तावन्मात्रावधिस्वभा- वत्व इत्यर्थात् । तथाच नादृष्टप्राक्कोटितयैवानादित्वम् । अन्यथा कस्याश्चिद् घटसामग्र्या अपि तथात्वेनानादितया तदुत्तरस्य घटस्यानादित्वं स्यादिति भावः । अदृष्टावधीति । अदृष्ट- टिप्पणी । समाधेयमिति । अस्तु घटादिप्राकोटिकत्वेनोपलब्धा सामग्री सापेक्षाऽपेक्षणीयस्य नापेक्षान्तर- मित्याकाङ्क्षायां मूले । एवमिति । तदेव पूर्वैरित्यादि प्रतिपाद्यसत्त्वमेवेत्यर्थः । तथाच तन्नि- बन्धनं प्रागभावाप्रतियोगित्वरूपमनादित्वमेव तत्र सदातनत्वमिति भावः । तदवधिस्वभाव- त्व इति । अदृष्टप्राक्कोटिकत्वेनानादिभावमात्रावधिस्वभावत्व इत्यर्थः । तस्य स्वभाव इती- ति । तथा च दर्शनं विनाऽवधेरस्वीकारेऽपि प्रागसत्त्वघटितकादाचित्कत्वस्य निर्वाहादेवेति भा- वः । कालमात्रमभिप्रेतं तदनादित्व इति । कालत्वरूपसामान्यधर्मेण प्रागुक्तस्वभाव- घटककालस्यानादिकालसाधारणतया तस्य स्वभावघटककालस्यानादित्व इति भावार्थः । ताव- न्मात्रावधेरिति । यद्यप्यहोरवधित्वं पूर्वपक्षिणा नोक्तं किन्तु तन्नियतकालोत्पत्तिकत्वमिति तावन्मात्रावधेरित्यसङ्गतम्, तत्पदस्यानुपदोक्तपरामर्शत्वस्यैव व्युत्पन्नतया तत्पदेन कालस्यैव बोधनात् । तथापि निरवधित्वे तदेवानुपपन्नमिति तस्यैवावधित्वं वाच्यमित्यभिप्रेतम् । अत्रादृष्टावधि स्वभावत्व इत्यस्यावधित्वप्राक्कोटिकावधित्व इत्यर्थः । तदुत्तरमित्यत्र तत्पदञ्चालोपाधिपर- मिति कश्चित् । वस्तुतः, तावन्मात्रस्वभावत्व इत्यस्यैकदेशस्य विभक्तिसहकारेण तदर्थस्यानुवा- दोऽयम् । अत एव तदवधिस्वभावत्व इत्यनुपदमेवोक्तम् । अत्रादृष्टप्राक्कोटिकावधिमत्त्व इत्यर्थः । तत्पदंतथाविधावधिपरम् । तथा च द्वितीयस्वभावघटककालस्यानादित्वेऽदृष्टप्राक्कोटिकत्वेनानादि भावेतराविधिशून्यस्यानादित्वं दुष्परिहरणीयमेव स्यादिति भावः ॥०॥ अनाद्यनित्यप्रवाहेति । नचानादित्वस्य ध्वंसव्याप्यप्रागभावप्रतियोगित्वरूपस्यैव वाच्यतया अनित्यपदं व्यर्थमिति वाच्यम् । तादृशानादित्वतात्पर्यग्राहकमेव तदिति न वैय्यर्थ्यम् ॥०॥ सामानाधिकरण्यमुपपादय-

प्रथमस्तवके ] स्वभावकारणतावादखण्डनम् । ६७ वितव्यमित्यस्य स्वभाव इति चेन्न । तस्याप्यह्नः पूर्वन्यायेन पूर्वमपि सत्त्वप्रस- ङ्गात् । तस्मात् तस्यापि तत्पूर्वकत्वमेवं तत्पूर्वस्यापीत्यनादित्वमेव ज्यायो, न त्वपूर्वानुत्पादे कस्यचिदपूर्वस्य सम्भव इति । तथापि व्यक्त्यपेक्षया नियमोऽ- स्तु, न जात्यपेक्षयेति चेन्न । नियतजातीयस्वभावतान्याघातात् । यदि हि यतः- बोधनी । निराकरोति-न-इति । अहर्नामावच्छेदकोपाधिभिन्नः कालः, तस्याप्युपाधेर्यदि पूर्वन्यायेना- नुपलभ्यमानप्राक्कोटिकारणत्वसम्भवेन पूर्वमपि सत्त्वादहोऽपि सत्त्वमेव स्यात्, ततश्च तदहर्भावस्वभावत्वेऽपि सदातनत्वप्रसङ्गो दुस्तर इति भावः । उपसंहरति-तस्मात्-इति । यस्मात् कार्यस्य परिदृश्यमानकादाचित्कत्वव्याघातप्रसङ्गः, तस्मात् । तस्यानुपलभ्यमानप्राक्को- टेरपि कारणरूपस्य पूर्वावध्यपेक्षितवम् । एवं तस्य तस्यापीत्यनादित्वं कारणप्रवाहस्य युक्तम् । न त्वपूर्वस्य पूर्वमविद्यमानस्य कारणस्योत्पत्त्यनभ्युपगमे कादाचित्कस्य कार्यस्य सम्भव इति । पश्चिमे व्याख्याने तु-न तावन्मात्र-इति । उत्तरैकावधिस्वभावत्वे कार्यस्य तदहर्वत् पूर्वे- द्युरपि तदेकावधिस्वभावत्वाविशेषादुत्तरेद्युर्जायमानस्य कार्यस्य सत्त्वं स्यात् । तच्च नोपलभ्यत इति । तस्मात् तस्यापि-इति । अनुपलभ्यमानपूर्वावधेरपि कार्यस्येति । सुगममन्यत् । न वि- जात्येकशक्तिमानित्येतदवधारयितुं शङ्कते-व्यक्त्यपेक्षया-इति । जात्यपेक्षया कार- णनियमस्य भङ्गे व्यक्त्यपेक्षया नियमभङ्गः सुकर इति गूढोऽभिसन्धिः । न-इति । कारणस्य जातिनियमाभावे कार्यजातिनियमो हेत्वभावेन व्याहन्येतेति । विजातीयेभ्योऽपि भवतः कार्यस्य जातिनियमः स्वभावादेव भविष्यतीत्याशङ्का तत्र कार्यस्यैष स्वभावो यद् भिन्नजातीयेभ्योऽपि भवतः प्रतिनियतजातीयत्वमिति, उत कारणस्य यदसत्यप्येकजातीयत्वे नियतजातीयकार्यजन- कत्वमिति विकल्पं मनसि कृत्वा प्रथमे दूषणमाह-यदि यतः कुतश्चित्-इति । घटजातीय- प्रकाशः । स्वभावत्वे तदुत्तरस्यापि दिनस्यानादित्वप्रसङ्गो घटस्यैवेति परिहरति । तस्यापीति । वस्तुतस्तु, उत्पत्तिगर्भकादाचित्कत्वानुरोधादवधिस्वीकारः । न चोत्तरेण उत्पत्तिर्नियम्यत इत्यवधेः प्राच्यत्व- नियतत्वसिद्धौ कारणत्वं सिद्धम् । तथाचोत्पत्तिर्यदि किञ्चिदुत्तरत्वनियता न स्यादनादिः स्यादिति निगर्वः । न त्वपूर्वेति । आगन्तुककारणघटितसामग्र्यजन्यं कार्यं नियतकालोत्पत्तिकं न स्या- दित्यर्थः । तथापीति । जात्यपेक्षया कारणत्वे निरस्ते व्यक्त्यपेक्षया व्यभिचारेण तत्सुनिरस- मिति पूर्वोक्त एवाभिसन्धिः । नियतेति । कार्यनियतजातीयत्वे कारणजातिनियमस्य हेतुत्वादित्यर्थः । प्रकाशिका । इति भावः । सामानाधिकरण्यमुपपादयन्नाह । आगन्तुकेति । पूर्वोक्त एवेति । कार्य- टिप्पणी ङ्गाह । आगन्तुकेति । नियतकालोत्पत्तिकं न स्यादित्यर्थ इति । अथैतावता प्रयासेनापि यत्रैव प्राक्कोटिकत्वेनोपलब्धा सामग्री तत्रैव कार्यकारणधारा सिद्धा यत्र तु तन्न तत्रानादित्वस्य तेषामिष्ट तया न क्षित्यादिकर्त्ता कश्चिदीश्वरः सिद्ध्यतीति चेन्न । एकत्राय्यप्रत्यक्षसार्थवस्तु कल्पनेऽदृष्टवादस्य- तव निरस्ततया यत्र घटादौ प्राक्कोटिरनुपलब्धैव तत्रापि सावयवत्वमध्यमपरिमाणवत्त्वादिनानुमानेऽदृष्ट- स्यापि प्राक्कोटेः कल्पनं सम्भवतीति क्षित्यादावपि कर्तृजन्यत्वसिद्धिरतद्दृष्टान्तेन स्यादित्यस्य ग्रन्थस्य निगर्वः ॥०॥ व्यभिचारेण तत्सुनिरसमिति । सिद्ध्यतु तावत् कारणत्वमुभयवादिसिद्धं व्यक्तैरेव जात्यपेक्षयालमित्यास्तिकविरुद्धवादितया खण्डनमेव विकल्पस्यैककोटिः। व्यभिचारोऽत्र रासभादिसाधारण्यम् ॥०॥ पूर्वोक्त एवाभिसन्धिरिति । अकस्माद् भवतीत्यादिकारणत्वासि- द्धिरेव पर्यवसितेति भावः ।

६८ व्याख्यात्रयोपेतप्रकाशबोधनीयुते न्यायकुसुमाञ्जलौ [६ कारिकाव्याख्यायां प्रकाशः। अथ स्वभावादेव कार्यं नियतजातीयं स्यात्, तत्राह। यदि हीति। किमयं कार्यस्यैव महिमा, यद्भिन्नजातीयेभ्योऽपि जायमानं सजातीयमेव भवति, हेतोरेव वा यद्भिन्नजातीयमपि प्रकाशिका। जातीये कर्त्तृजातीयं कारणं न स्यादित्येवंरूप इत्यर्थः एवमित्यादिना पौनरुक्त्यमाशङ्कयाह । किम- मकरन्दः। प्राक्कोटिकावधीत्यर्थः। घटसामग्रीवद्दिनसामग्र्या अप्यदृष्टप्राक्कोटिकत्वेनानादित्वसम्भवात् तदुत्तर दिनस्यानादित्वप्रसङ्ग इति भावः। एवमित्यग्रेतनेन पौनरुक्त्यमाशङ्कयाह । किमियमिति । सर्वजातीयत्वाप्रसिद्धेरन्यथा तर्क- टिप्पणी। अथ घटादौ पटादिजनकाद्यजन्यत्वं पूर्वपक्षिणा न स्वीकृतं किन्तु दण्डादीनामेव तद्व्यक्तित्वेन कारणत्वमिति अयं घट इत्यादितर्कावतारः प्रकाशकृतां सन्दर्भविरुद्ध इति चेन्न । व्यक्त्यपेक्षया कार्यकारणभावे घटपटजनकजन्यत्वमभिमतमप्यायातमेव । तथाहि व्यक्तिं प्रति व्यक्तेः कारणत्वे व्यक्तित्वं सामान्यनियतं विशेषवद्वा । नाद्यः, सर्वस्य घटकारणत्वा- पत्त्या तस्य सर्वजातीयत्वं सर्वदेशवृत्तित्वं च स्यात् । नान्त्यः, विशेषत्वं सामान्यतस्तदव्यवहित- पूर्ववर्त्तिनियतत्वम् । तदधिकरणदेशावच्छेदेन तन्नियतपूर्ववर्त्तित्वं वा, तदुभयमपि न, तथाहि पटा- दिसामग्र्या अपि घटादिरूपतद्व्यक्त्यव्यवहितपूर्ववर्त्तित्वेन तद्व्यक्तित्वेन कारणतया तज्जातीय- जन्यघटस्य पटजातीयत्वादिकमपि स्यादिति सर्वस्य सर्वजातीयत्वमापतितमिति न अयं घट इत्यादि ग्रन्थविरोधः । द्वितीये तु तादृशावच्छेदेन घटादिरूपव्यक्त्यव्यवहितपूर्ववर्त्तित्वस्य सकलव्यक्तिसाम- ग्र्या विरहेण यद्यपि सर्वजातीयत्वापादनं न स्यात् परन्तु यत्सामग्र्यास्तथाविधत्वं तमादाय नि- यतजातीयताभङ्गस्तु स्यादेव मुख्यतो ग्रन्थकर्तुस्तत्रैव तात्पर्यम् । अथवा कस्यचिद् घटादिव्यक्तेः पटजातीयत्वं कस्यचिन्मठाजातीयत्वमिति पटादिजातीयासामान्यस्य सर्वजातीयत्वमिति सर्वपदं सर्वजातीयपरम् , न तु सकलव्यक्तिपरमित्येतत्कल्पेऽपि सर्वसङ्गतिः । न च भवतां जातिपक्ष इ- वास्माकमपि व्यक्तिपक्षे दण्डादिव्यक्तीनामेव कारणत्वमिति न सर्वजातीयत्वापत्तिरिति वाच्यम् । अस्माकन्तु घटत्वावच्छिन्नं प्रति दण्डत्वाद्यवच्छिन्नातिरिक्तस्यानन्वयव्यतिरेकतया न कारणत्वं यु- ष्माकन्तु तद्व्यक्तिं प्रति निरुक्तान्यवहितपूर्ववर्तिनो दण्डादेरिव पटादिसामग्र्या तत्रान्वयव्यतिरेकवतया कारणताया उपकारव्यासक्त्वस्य च दूरनिरस्ततया च विनिगमकाभावात् कारणत्वं वारयितुमशक्यम् । न च कार्येण सह समवायेनैव तत्र तत्रान्वयव्यतिरेकस्य कारणताग्राहकत्वम् घटादिसमवायिनि दण्डादीनामेव सम्बन्धो नेतरेषामिति न तेषां कारणत्वप्रसक्तिरिति वाच्यम् । प्रथमतः संयोगादिना- कार्येण सहान्वयव्यतिरेकाग्रहेण कारणत्वानिर्णये कार्योत्पादेन सह सामानाधिकरण्योपपादनाय का- रणतावच्छेदकसम्बन्धगवेषणमिति दण्डादिस्थल एव पटसामग्र्या अपि तेन कारणत्वनिश्चये तत्रापि तथाविधः कश्चित् परम्परासम्बन्धः कल्प्य इत्युभयत्र तुल्यम् समवायमात्रेणैव तथात्वे रासभादौ तेनान्वयस्याभावेन कारणत्वशङ्कैव न स्यादिति सर्वं स्थिरं चित्तेन विभाव्यमित्यलमावेशेनेति(१)॥०॥ एवमित्यादिना पौनरुक्त्यमपाकर्तुमाह किमियमिति ॥०॥ भिन्नजातीयेभ्योऽपीति । जातिपदं- धर्म्ममात्रपरम् विभिन्नजातीयजायमानत्वं विभिन्नधर्मावच्छिन्नकारणघटितसामग्रीजन्यत्वम् । तेन तत्तद्दण्डादीनामेकजातीयत्वेऽपि न क्षतिः । अन्यथा घटस्थले परमतेऽपि तस्यासम्भव एव स्यात्-॥ (१)अथ घटादावित्यारभ्य अलमावेशनेनेत्येतत्पर्यन्तं शिष्यबुद्धिवैशद्यार्थेति विभाव्यमेतस्याग्रे भवितुं युक्तमिति० आ० पु० टी० ।

प्रथमस्तवके ] स्वभावकारणतावादखण्डनम् । ६६ कुतश्चिद् भवन्नेव तज्जातीयस्वभावः स्यात्, सर्वस्य सर्वजातीयत्वमेकजातीयत्वं बोधनी । स्यापि पटजातीयत्वं घटस्य पटस्व च घटाद्येकजातीयत्वं हेतोस्तत्त्र कार्यत्वस्याविशेषादिति । प्रकाशः । सजातीयमेव जनयति ? आद्ये कार्यपक्षके तर्कद्वयमाह । सर्वस्येति । अयं घटो यदि पटजनकयावज्जन्यः स्यात् पटजातीयः स्यात् । एवं यदि यावद्धूमजनकजन्यः स्याद् धूमजातीयः स्यात् । एवमन्यजातीयत्वमप्यापाद्यम् । घटादावपि तत्तज्जातीयत्वमापाद्यमिति सर्वजातीयत्वापादनार्थः । घटभिन्नं कार्यं यदि यावद्धटजनकजन्यं स्याद् घटजातीयं स्यादि- त्येकजातीयत्वापादनार्थः । प्रकाशिका । यमिति । सर्वजातीयत्वमप्रसिद्धमित्यन्यथा तर्कमाह । अयं घट इति । यद्यपि व्यक्त्य- पेक्षयापि नियमे पटजनकयावज्जन्यत्वं घटे परानभ्युपगतमेव, तथापि व्यक्त्यपेक्षया नियमे पूर्ववृत्तित्वमात्रं प्रयोजकमिति तथानियमस्वीकारे घटेऽपि पटजनकयावज्जन्यत्वं स्वीकरणीयमेवेत्यभिप्रायेणेदमुक्तम् । वैयधिकरण्यनिरासायाह । घटभिन्नमिति । मकरन्दः । माह । अयमिति । यद्यपि व्यक्त्यपेक्षया नियमेऽपि पटजनकतद्व्यक्तिजन्यत्वस्य घटेऽनभ्युप- गमादिदमयुक्तम् । तथापि पूर्ववर्तित्वव्यक्तित्वेनैव तथात्वे घटपूर्ववर्तिपटजनकवेमादिव्यक्तैरपि घट- जनकत्वाभ्युपगमादिदमिति ध्येयम् । चैयधिकरण्यादाह । घटभिन्नमिति । टिप्पणी । तर्कद्वयमाह सर्वस्येतीति । अत्र स्वर्गकामो यजेदित्यादिवाक्यतः स्वर्गं प्रति यागस्य कारणत्वे नि र्णीते तस्याव्यवहितपूर्ववर्तित्वनियामकः स्वजन्यादृष्टरूपः सम्बन्धः कल्प्यते, अन्यथा कारणत्वा- नुपपत्तेरित्यदृष्टस्य व्यापाररूपस्य कारणत्वमुपपद्यते, कार्य्यमात्रस्य कर्तृजन्यत्वदर्शनेन तयोर्नि- यमग्रहे क्षित्यादौकर्तृजन्यत्वानुमानेऽस्मदादेस्तदसम्भवेनेश्वरः सिद्धयति। तदुभयमपिन सम्भवति सर्वत्रैव स्थिरकारणे सन्ततौ सत्यपि कार्य्यविलम्बदर्शनात् काचिदपूर्वव्यक्तिः कल्प्या यत्सत्त्वेन का- र्य्यविलम्ब इति लाघवात् तत्कार्य्यव्यक्तौ सैव कारणमिति यागस्याप्यतथात्वेनाकारणतया तत्कारण तानिर्वाहकमदृष्टं न सिद्ध्यति सत्त्वे यागादेः कार्य्यविलम्बदर्शनात् । एवं सत्त्वेऽपि कुलालादेः कार्य्यवि- लम्बदर्शनेन पूर्वव्यक्तेरवश्यकल्प्यतया तस्यैव कारणत्वात् कर्तुःकुलालादेरकारणतया कार्य्यत्वकर्तृत्व जन्यत्वयोर्व्यभिचारेणानुमानस्याप्रयोजकतया न क्षित्यादिकर्तृत्वेनापीश्वरसिद्धिरित्यभिप्रायो यद्यपि- तथापीत्यादिपूर्वपक्षकृतां तत्र नायं दोषः संभवति । तथापि तत्र तथाविध एव पटाद्यागन्तुककारणमा- दाय नियतजातीयताभङ्गः स्यादेव स्वभावनियमोऽपि निमामकं विनाऽसम्भाव्य एवेति सामान्यतो व्यक्तिपक्षखण्डनकृतो मूलकृते। न न्यूनतावकाशः । अत्र प्रवृत्तिनिवृत्तिव्याघातादिकमपि दोषत्वे- नावधारणीयम् सर्वमित्याद्ययं दोषस्तु तद्व्यक्तिपक्षं वद्धधा विकल्प्य शिष्यबुद्धिगैशद्यायेति विभा- व्यम् ॥०॥ कार्य्यनियतजातीयत्व इत्यादि । अथकारणजातिनियमो न कारणस्यैकजातीयत्वं तथा हि वह्निविशेषजातीयकारणजन्यत्वस्य धूमदाहादौ सत्त्वेन तयोरेकजातीयत्वं स्यात् । तत्त- त्कार्य्यजनकयावत्कारणकजातीयत्वस्यैवाभावात् । न च तद्घटस्य यज्जातीयं कारणमपरघटस्यापि तत्तज्जातीयमेवेति तद्वृत्तिजातिशून्यत्वरूपस्यैकजातीयत्वस्य सकलघटप्रयोजकयावत्कारणात्मकसा- मग्याः सत्त्वेनैकजातीयसामग्र्या एवैकजातीयत्वनियामकत्वम्, तत्र कारणपदं सामग्रीपरमिति

७० व्याख्यात्रयोपेतप्रकाशबोधनीयुते न्यायकुसुमाञ्जलौ . [ ६ कारिकान्याख्याया वा स्यात् । एवं तज्जातीयेन यतःकुतश्चिद्भवितव्यमित्यस्य स्वभावः ? तदापि बोधनी । द्वितीयकल्पमाशङ्क्य दूषयति—एवम्—इति । नियतजातीयेन कार्येण यतः कुतश्चिद् भवित- प्रकाशः । द्वितीये कारणपक्षंकं तर्कद्वयमाह । एवमिति । घटसामग्री यदि पटप्रयोजक्यावद्रूपवती टिप्पणी । न दोष इति वाच्यम् । संयोगत्वावच्छिन्नं प्रति द्रव्यत्वेन कारणत्वेऽपि कुत्रचित् संयोगव्यक्त घटरूपद्रव्यघटिता कुत्रचित् पटादिरूपद्रव्यघटिता सेति न संयोगसामग्र्या निरुक्तैकजातीय- त्वसम्भव इति संयोगादिव्यक्तीनामैकजात्यं न स्यात् । अत एव व्यक्तिपक्षेऽप्येकजातीयसा- मग्र्या जातिनियामकत्वसम्भवेन व्यर्थमेव जातिपक्षादरणमिति निरस्तम् । अपि तु कारणजा- त्यानियमः पौर्वापर्य्यभावनियमः । तथाहि तत्तत्कार्याणामेकजातीयतानियामकं सामग्रीविशिष्टस- मग्रीजन्यत्वम् । वैशिष्ट्यञ्च स्वघटकतानवच्छेदकधर्मावच्छिन्नाघटितत्व-स्वघटकतावच्छेदकं- यद् यत्तद्धर्मावच्छिन्नघटितत्वोभयसम्बन्धेन । तथाच संयोगादिस्थलेऽपि घटपटादेः सामग्र्य द्रव्यत्वेनैकरूपेण प्रवेशान्नेकजातीयत्वनियमभङ्गः । व्यक्तिपक्षे तत्तद्व्यक्तित्वेन घटादेः सामग्रीघ- टकत्वात् सामग्रीविशिष्टत्वासम्भवान्न जातिनियमः । न्यूनाधिकसामग्रीप्रभवकार्याणामेकजातीय- त्ववारणाय सम्बन्धद्वयनिवेशनम् । अत्र घटकतावच्छेदकतावच्छिन्नेत्यादिरूपंवृत्तित्वस्यैव वा निवेशः । अत्र घटपटादीनामेकजातीयत्वापादने सामग्रीविशिष्टेत्यत्र कस्याश्चिदपि सामग्र्या ग्रहीतु मशक्यत्वादिति न तेषामेकजातीयत्वसम्भवः । अथवा तत्तज्जातिनियामकं तत्तज्जात्यवच्छिन्न- कार्य्यतानिरूपितकारणतावच्छेदकधर्मावच्छिन्नघटितसामग्रीजन्यत्वमिति न कोऽपि दोषः । अथ विभिन्नजातीयजायमानत्वविशिष्टैकजातीयत्वरूपापादकस्याप्रसिद्धेः पराभ्युपगतत्वेन तत्त्वेऽपि जा तित्त्वपर्य्याप्त्यवच्छेदककूटत्वावच्छिन्नत्वरूपसर्वजातीयत्वस्य परेणापि सर्वत्रानभ्युपगमात्तदभाववति घटादावेव तस्य वृत्तित्वेनापाद्यव्याप्यत्वविरहेणापादकत्वासिद्धेर्मूलस्य सर्वजातीयत्वापादनं विशे- षापादकेन विशिष्याह—अयं घट इत्यादिना । आपाद्यापादकयोर्विशेष्यत्वे सर्वत्वेन पक्षत्वेन सर्वस्मिन् पटत्वादयोऽपि तेषामभावा इति प्रतीतेः सर्वकार्य्यत्वावच्छिन्ने आपाद्यव्यतिरेकनिश्चयां स्यैवाभावादित्यतो विशिष्यैतद्घटत्वादिना पक्षोल्लेखः । अथ योग्यानुपलम्भसहकृता प्रत्यक्षेण निर्णीतापाद्यव्यतिरेकजाया आपत्तेरसम्भावितसंशयताया महदनिष्टरूपत्वात् प्रथमैकमानवादिंनप्रत्येव तदापत्तेः । सावकाशत्वाच्च अध्यक्षवाचिनेदम्पदेन घटितं तथाविधापत्तिस्वरूपबोधकं शब्दप्रयोगं प्रथममेव कुरुते । अयं घटे इत्यादिना । एतेन घटत्वावच्छेदेन पक्षत्वसम्भव एतत्पदं व्यर्थमिति निर- स्तम् । एवं तत्र प्रत्यक्षापाद्यव्यतिरेकात्मना लिङ्गेन सिद्धे आपादकव्यतिरेकेऽन्यत्रापत्तौ व्यति- रेकदृष्टान्तविधया आपादकाभावसाधनेऽन्वयितया च तत्प्रसिद्धिः सुलभेति व्यतिरेकदृष्टान्ताधिकस्याग्रे वक्ष्यमाणत्वादत अध्यक्षघटत्वेन प्रथमं पक्षोल्लेख इत्यपि बोध्यम् । पटजनक्यावजन्यत्वं पटविशि- ष्टसामग्रीजन्यत्वम्, तेनातीतानागतपटजनकस्य तदव्यवहितपूर्वत्वविरहेऽपि न क्षतिः । अथ घटो यदि घटभिन्नजनकयावज्जन्यः स्याद् घटवृत्तिजातिमान्स्यादित्यनुगतरूपेण सकलजातेरापत्तिसम्भ विशिष्य सर्वजातीयत्वापादनं सन्दर्भंविरुद्धमिति चेन्न । आपाद्याभावेनापादकाभावसाधने सामा- न्याभावस्य विशेषाभावकूटनियतत्वेन तत्र विशेषतर्कतुल्यफलत्वेऽपि यथा वन्हित्वेन वन्हेः सिद्धा- वपि न सकलवह्निसिद्धिः, तथा सामान्यरूपेणापत्तौ सत्यामपि न सर्वजातेरापत्तिः । सर्वस्यापादकवि- रहेऽपि तथाविधतर्कोत्थानसम्भवादित्यस्याः सर्वजातीयत्वरूपत्वापत्तिविरहेणमां परित्यक्तवान् । न चोभयोस्तुल्यफलत्वे कल्पनालादयमवादित्वमेव वक्तुमुचिता अनिष्टप्रसञ्जनस्य तुल्यत्वेन तथावि-

प्रथमस्तवके ] स्वभावकारणतावादखण्डनम् । ७१ सर्वस्मात् सर्वजातीयमेकजातीयं वा स्यात् । कथं तर्हि तृणारणिमणिभ्यो भव- न्नाशुशुक्षणिरेकजातीयः ? । एकशक्तिमत्त्वादिति चेन्न । यदि हि विजातीयेष्वप्ये- कजातीयकार्यकारणशक्तिः समवेयाद्, न कार्यात् कारणविशेषः क्वाप्यनुमीयेत । कारणव्यावृत्त्या च न तज्जातीयस्यैव कार्य्यस्य व्यावृत्तिरवसीयेत । तदभावेऽपि तज्जातीयशक्तिमतोऽन्यस्मादपि तदुत्पत्तिसम्भवात् । यावद्दर्शनं व्यवस्था भवि- बोधनी । व्यमित्यस्य यस्य कस्यचित् कारणस्य स्वभावस्तदापि तत्कारणस्वभावप्रयुक्तजातीयत्वं सर्वेषां तत्कार्याणां भवेत् । तत्र यदि यस्य कस्यचित् कारणस्यानेकजातीयजनकत्वं स्वभावस्तदा सर्व- स्यापि तत्कार्यस्य प्रत्येकं सर्वजातीयत्वं भवेत् । अथैकजातीयत्वं तर्हि सर्वस्याप्येकजातीयत्वं भवेदिति । यद्वा, पूर्वं यतः कुतश्चिद्भवतस्तज्जातीयत्वस्वभाव इति भवनोंद्देशेन तज्जा- तीयस्य भावविधिमाशङ्क्य 'यतः कुतश्चिद् भवतोऽनेकजातीयस्वभावत्वं विधीयते, एक- जातीयस्वभावत्वं वा । पूर्वेणैकस्यैव सर्वजातीयत्वं भवेत्, यतः कुतश्चिद् भवनाविशेषात् ; उत्तरत्र सर्वस्याप्येकजातीयत्वं भवेत्, तत एव हेतोरिति परिहृतम् । पश्चात्तु तज्जातीयस्य यतः कुतश्चिद्भवनं स्वभाव इति तज्जातीयोद्देशेन यतः कुतश्चिद् भवनविधिमाशङ्क्य तज्जातीयस्य सर्वस्यापि यतः कुतश्चिद् भवनस्वभावत्वं वा स्यात्, नियतजातेः कस्यचिदेव वा, पूर्वत्र सर्वस्माद् यतः कुतश्चिद् भवदेकमेव सर्वजातीयं भवेद्, उत्तरत्र सर्वस्मादपि यतः कुतश्चिद् भवदनेकमकजातीयं भवेदिति परिहार इति । अत्र व्याख्याद्वये ग्रन्थार्थ- योरौचित्यविशेषोऽवहितानां सुगम इति । न च नित्यजातिनियमतद्धेत्वनपेक्षत्वं कार्यजातिनियम- स्य वाच्यम् । हेत्वनपेक्षव्यक्तिप्रयुक्तत्वात् तस्येति कारणवैजात्यवादी स्वाभिप्रायमुद्घाटयति- कथं तर्हि-इति । पूर्वपक्षस्थ एव विजातीयेषु कारणेष्वेकशक्तित्वमाशङ्क्य कार्यानुपलब्धिलिङ्ग- भङ्गप्रसङ्गेन निराकरोति-एकशक्तिमत्त्वात्-इति । अनुमानद्वयभङ्गेऽपि हेतुस्तदभावेऽपि त ज्जातीयेति लिङ्गद्वयं समाधित्सुः शङ्कते-यावद्दर्शनम्-इति । कार्यदर्शनानुसारिणी शक्ति- कल्पना विजातीयेष्वपि यथाकार्यदर्शनं व्यवतिष्ठते । ततश्च कार्यात् क्लृप्तशक्तिकमेवान्यतमदनुमी- यते । समस्ततद्व्यतिरेके च कार्यव्यतिरेक इति भावः । तत्र निमित्ते वा शक्तिः कल्प्यते दृष्टे- प्रकाशः । स्यात् घटजातीयजननी स्यात् । एवं धूमादिजातीयजनकत्वमप्यापाद्यम् । घटान्यकार्यसामग्री यदि घटप्रयोजकयावद्धर्मवती स्याद् घटजातीयजनिका स्यादिति क्रमेणापादनीयम् । ननु यद्ये- कजातीयकारणनियमात् कार्यजातिनियमस्तर्हि भिन्नजातीयेभ्यः कारणेभ्यो नाभिन्नजातीयं कार्यं जायेतेत्याह । कथमिति । अत्र मीमांसकमुत्तरयति । एकेति । कार्यानुपलब्धिलिङ्गकानुमानद्वय- भङ्गप्रसङ्गेन तन्निराकरोति । यदि हीति । यावदिति । यत्र क्लृप्तकारणभावं विनाऽप्यन्यस्मा- देकजातीयं दृश्यते तत्र विजातीयेष्वेककार्यानुकूला शक्तिः कल्प्यते, न त्वन्यत्रापि । ततो नोक्त- प्रकाशिका । कार्यानुपलब्धीति । कार्यलिङ्कमनुपलव्धिलिङ्गकञ्चेत्यर्थः । अनुपलब्धिश्च कारणाभावोपलब्धि- मकरन्दः । अनुपलब्धिलिङ्गकम् = अभावलिङ्गकम् । अत एव मूलं-कारणव्यावृत्त्या चेति । टिप्पणी । ध्यत्किञ्चिद्वाजात्यापत्तिरेवोचिता स्यात् । अनिष्टांशेऽविशेषस्योभत्र तुल्यत्वात् इति निपुणतरं विभाव्यम् । कार्यानुपलब्धिलिङ्गकेति । कार्य्यलिङ्गवमनुपलब्धिलिङ्गञ्चेत्यर्थः । न

७२ - व्याख्यात्रयोपेतप्रकाशबोधनीयुते न्यायकुसुमाञ्जलौ [ ६ कारिकाव्याख्याया ष्यतीति चेन्न । निमित्तस्यादर्शनाद् दृष्टस्य चानिमित्तत्वात् । एतेन सूक्ष्मजातीया- दिति निरस्तम् । अवह्नेरपि तत्सौक्ष्म्याद् धूमोत्पत्त्यापत्तेः । कार्य्यजातिभेदाभे- दयोः समवायिभेदाभेदावेव तन्त्रं, न निमित्तासमवायिनी इति चेन्न । तयोरका- रणत्वप्रसङ्गात् । न हि सति भावमात्रं तत्, किन्तु सत्येव भावः । न च जाति- बोधनी । वेति विकल्पं हृदि निधायाह — निमित्तस्य-इति । यस्मिन् सत्येव यद् भवति तत् तस्य निमित्तं, इह तु न तथाविधनिमित्तं दृश्यते, ये तु दृश्यन्ते तृणादयो, न ते निमित्तं, तद्व्यतिरे- केऽपि कार्य्यव्यतिरेकाभावात् ; अन्वयमात्रेण शक्तिकल्पनायां रासभादिष्वपि प्रसङ्गः । तेन च ये निमित्ततया दृष्टास्तेषु शक्तिकल्पनमिति नायं समाधिरिति । नन्वस्ति तृणादिष्वपि दृश्यमानस्थूल जातिभेदेषु सूक्ष्मा काचिदेका जातिः, ततः कार्य्यजातिनियम इत्याशङ्कयाह-एतेन इति-कार्य्यका- रणनिवृत्तिभ्यां कारणकार्य्यनिवृत्त्यनुमानभङ्गप्रसङ्गेनेति । यद्यस्ति जातिः किमिति नोपलभ्यते इत्य- त्रोक्तं—सूक्ष्मजातीयात्-इति । अतिदिष्टमेव हेतुं स्पष्टयति-अवह्नेः इति । धूमप्रयोजक- सूक्ष्मजातिमतोऽप्यवह्नेरिति शङ्कते—कार्य्य-इति । निमित्तासमवायिनीभिन्नाभिन्नेइति शेषः । तृणा- दीनां तु निमित्तकारणत्वात् तद्वैजात्येऽपि न कश्चिद् दोष इति भावः । न-इति । यदि निमित्तासमवा- यिभेदेऽपि तज्जातीयमेव कार्य्यमनुवर्त्तते ततस्तयोरकारणत्वमेव स्यादिति । नन्वस्तु कार्यान्वयादेव तयोः कारणत्वमिति तत्राह—न हि-इति । तत्कारणत्वं नान्वयमात्रं किन्तु सत्येव कारणे कार्य्य- भावः, व्यतिरेकोऽप्यङ्गमित्यर्थः । किञ्च, समवायिभेदेऽपि अतज्जातीयकार्य्यदर्शनान्न तद्भेदाभेदौ कार्य्यभेदाभेदयोर्निदानमित्याह—न च-इति । ननु मा भूत् कार्य्यमात्रभेदस्य समवायिभेदो निव- न्धनं, किन्तु द्रव्यस्य सतः कार्य्यस्य प्रकारोऽयं यत् समवायिमात्रभेदेन भेद इति । अतो न गुण प्रकाशः । दोष इत्यर्थः । निमित्तस्येति । तृणादिषु कारणतावच्छेदकरूपस्यादर्शनात् । न च शक्तिरेव तथा । अन्योन्याश्रयात् । कारणत्वग्रहे तत्कल्पनम् , अन्यथा रासभेऽपि तदापत्तेः, तत्कल्पनेन च कारणत्वग्रहः । तस्यान्वयव्यतिरेकावच्छेद्यत्वात् , दृष्टस्य च तृणत्वादेः, अनिमित्तत्वात् कार- णतानवच्छेदकत्वादित्यर्थः । तृणादिषु व्यभिचारमग्निकुर्वन्द्द्रूपत्वादीन्द्रियजातिविशेषाद् ये परि- हरन्ति, तेऽप्यत एव निरस्ता इत्याह । एतेनेति । ननु तृणादयोऽग्नौ निमित्तकारणानि । न च तत्साजात्यवैजात्याभ्यां कार्यसाजात्यवैजात्ये, किन्तु समवायिनस्तथात्वात् । तच्चात्रास्त्येवेति शङ्कते । कार्येति । तथापि तृणादेर्व्यभिचारेण कारणत्वं न स्यादिति परिहरति । तयोरिति । न हीति । व्यभिचारिणोऽपि कारणत्वापातादिति भावः । किन्त्विति । तृणादौ चैकैकाभावेऽप्यग्ने- र्भावात् कारणत्वं न स्यादित्यर्थः । न च समवायिकारणसाजात्यादिकमपि कार्यस्य तथात्वे तन्त्रम् । तदभावेऽपि कार्यवैजात्यदर्शनादित्याह । न चेति । प्रकाशिका रत्न । अत एव मूले कारणव्यावृत्त्या चेति । तथापि तृणादेरिति । यद्यपि व्यक्त्यपेक्षयैव नियमोऽस्त्विति पूर्वपक्षोपक्रमात् , व्यभिचारेऽपि व्यक्त्योः कार्यकारणभावोऽविरुद्ध एव । तथापि रासभादेरपि व्यक्त्यपेक्षया नियमसत्त्वात् कारणत्वं स्यादिति भयेन जात्यपेक्षयैव कारणत्वं वाच्य- टिप्पणी । तु कार्य्यानुपलब्धेरेकस्या। लिङ्गत्वं विवक्षितम् ग्रन्थविरोधात् । अनुपलब्धिः कारणाभावोपलब्धिः, न तु कारणोपलब्ध्यभावः । ग्रन्थे तल्लिङ्गकानुमानभङ्गस्याप्रदर्शनात् । अत एव कारणव्यावृत्त्येति मूले व्यावृत्तिरभावः । अवसीयेतानुमीयेतेत्यर्थः । तथा च कारणाभावस्य लिङ्गत्वं मूलप्राप्तमिति भावः

प्रथमस्तबके ] स्वभावकारणतावादखण्डनम् । ७३ नियमे समवायिकारणमात्रं निबन्धनमपि तु सामग्री । अन्यथा द्रव्यगुणकर्म- णामेकोपादानकत्वे विजातीयत्वं न स्यात् । न च कार्यद्रव्यस्यैषा रीतिरिति युक्तम् । आरब्धदुग्धैरेवावयवैर्दध्यारम्भदर्शनात् । बोधनी । दिभिर्व्यभिचार इत्यत्राह—न च कार्यद्रव्यस्य-इति । न च दुग्धमेव दध्यारभते न तदवयवा इति वाच्यम् । कार्यद्रव्यस्यानेकद्रव्यारभ्यत्वनियमाद् दधिकाले दुग्धानुवृत्त्यभावाच्च । न च दुग्धा- म्लद्रव्याभ्यामेवारम्भः, विजातीयानां सहारम्भानुपपत्तेः । तेन दुग्धावयवा अम्लसंयोगाद् विनष्ट- दुग्धकार्या दध्यारभन्त इति न समवायिभेदनिबन्धनः कार्यद्रव्यभेदोऽपीति । प्रकाशः । अपि त्विति । सामग्री वः तृणादिघटिता भिन्नेवेति भावः । अन्यथेति । न च समवायिनो द्रव्यस्याभेदेऽपि कारणतावच्छेदकधर्मभेदाद् द्रव्यादीनां जातिभेदः स्यात् । तथाहि द्रव्यजनने स्पर्शवत्त्वमवच्छेदकं, गुणकर्मजनने तु द्रव्यत्वमूर्तत्वे तथेति वाच्यम् । द्रव्यत्वेनैकेनैव रूपेण संयो- गविभागौ प्रति कारणत्वेऽपि तयोर्जातिभेदात् , कारणतावच्छेदकस्याकारणत्वाच्चेति भावः । न च कार्यमात्ररीतिरेषा, अपि तु द्रव्यस्य सतः, अतो न द्रव्यादिभिः समानोपादानैर्व्यभिचार इत्याह । न चेति । एवं सति समवाय्यभेदे कार्यद्रव्यं दधिदुग्धरूपं न भिद्येत क्षीरपरमाणव एवाम्लसंयो- गान्नष्टकार्यद्रव्या दध्यारभन्ते । अत एव, क्षीरं नष्टं दधि जातमिति लौकिकोऽयमनुभव इत्याह । आरब्धेति । नन्वतीन्द्रियेषु परमाणुषु दर्शनाभावाद् दध्यारम्भको योग्योऽवयवो वाच्यः । तत्र च क्षीरत्वं योग्यानुपलब्धिबाधितम् । प्रत्युतावयवावयविवृत्तिजातित्वेन पृथिवीत्ववद् दधित्त्वस्य परमाणुवृत्ति- त्वमनुमेयम् । न च तन्तुत्वेन व्यभिचारः, तस्य पटावयवे अंशववयविनि वृत्तेरिति वाच्यम् । प्रकाशिका । मिति स्वमतावष्टम्भेनेदमुक्तं कारणतावच्छेदकधर्मेति । अवच्छेदकभेदादेव च कार्यभेद इत्यर्थः । कारणतावच्छेदकस्येति लाघवात्, कारणभेदस्यैव कार्यभेदप्रयोजकत्वादिति भावः । क्षीरपरमा- णव एवेति । तादृशदुग्धध्वंसविशिष्टाः पाकजाम्लरससहकृताश्चेति शेषः । अत एवेति । क्षीरनाशदध्युत्पत्त्योः सामानाधिकरण्यानुभवान्नाशस्य च प्रतियोगिसमवायिवृत्तित्वादेकमधिकरणं क्षीरदध्नोरित्यर्थः । प्रत्युतेति । तथा च दधित्वाश्रयपरमाणोरेव दुग्धनाशे सति दध्यारम्भ इति नैकोपादानकत्वं तयो- रिति भावः । अवयवावयवीति । कार्यकारणवृत्तित्वमात्रोक्तौ रूपत्वादौ व्यभिचार इत्यवयवाव- यवीति । अत्रापि समवायिसमवेतवृत्तित्वादित्येवार्थो न तु कारणत्वघटितो व्यर्थविशेषणत्वादित्यव- धेयम् । जातिपदं च द्वित्वादौ व्यभिचारवारणाय । कार्यत्वे सतीति । द्वितीयस्य घटादौ व्यभिचार- वारकतया प्रथमस्यानवस्थावारकतया व्याप्तिग्राहकत्वमित्यवधेयम्। अनवस्थाभिया कस्यचन दध्नो मकरन्दः । कारणताऽवच्छेदकस्येति । कारणभेदस्यैव तद्भेदप्रयोजकत्वादिति भावः । प्रत्युतेति । तथाच तत्तत्परमाणुभिरेव तत्तदारम्भ इति नैकोपादानकत्वं तयोरिति भावः । अत्र च जातिपदं द्वित्वादौ व्यभिचारवारणाय । न च कार्यकारणोभयवृत्तित्वादित्येवास्तु कृतमवयवादिपर्यन्तेनेति वाच्यम् । रूपत्वादौ व्यभिचारात् । न चैवमपि समवायिकार्यवृत्तित्वादित्येवास्तु, तत्रैव तात्पर्यादित्याहुः । दधि ससमवायिकारणकं भावकार्यत्वादित्यनुमानं लाघवाख्यतर्कसहकृतं दुग्धारम्भकपरमाणु- मेव विषयीकरोति, अन्यथा गौरवात् । दुग्धं विनाऽपि कदाचिद् दध्यापत्तेश्चेत्याशयवानाह । १० न्या० कु०

७४ व्याख्यात्रयोपेतप्रकाशबोधनीयुते न्यायकुसुमाञ्जलौ [ ६ कारिकाव्याख्या प्रकाशः । तद्वययवृत्तित्वे सति तदवयववृत्तित्वस्य विवक्षितत्वात्, द्वयणुकवृत्तिजातित्वस्य लिङ्गत्ववाद्वा । न च दधित्त्वं न परमाणुवृत्ति पृथिवीत्वव्याप्यजातित्वात् घटत्ववदिति वाच्यम् । व्यञ्जकाभावस्योपाधि- त्वात् । पटत्वव्यञ्जकसंस्थानविशेषस्य परमाणवभावाद्दधित्वव्यञ्जकरसविशेषस्य च तत्र सत्त्वात्। न च रसविशेषवदवयवित्वं तद्व्यञ्जकं, गौरवात् । गन्धवदवयवित्वस्य पृथिवीत्वव्यञ्जकत्वे तस्यापि परमाणुवृत्त्यापत्तेश्च । यद्वा, दधिद्व्यणुकं दधित्वाश्रयोपादानकं, कार्यत्वे सति दधित्वात् । स्थूल- दधिवत् । न च कार्यत्वं व्यर्थं, स्वतोऽनैकान्तिकपरिहारार्थत्वात् । दधिद्व्यणुकोपादानं वा न क्षीरारम्भकं, दध्यवयवत्वात् दध्यारम्भकदध्यवयववत् ॥ अत्रोच्यते । क्षीरपरमाणूनां तत्रावश्यकत्वाद् य एवावयवाः क्षीरमारब्धवन्तस्त एव सह- कारिविशेषाद्दध्यारभन्ते, लाघवात् । अनुमाने चानुकूलतर्काभावः । दधित्वं यदि पार्थिवपरमाणु- वृत्तिजातिः स्यात् पटवृत्ति स्यादिति प्रतिकूलतर्कप्रतिहतत्वं च । न च लाघवोऽपकार्यमानाभावः । प्रकाशिका दध्यनारभ्यत्वे तत्रैव व्यभिचार इत्याशयेनाह । स्वत इति । क्षीरपरमाणूनामिति । तथाच दधिद्व्यणुकं ससमवायिकारणकं भावकार्यत्वादित्यनुमानं ला- घवसहकृतं दुग्धोपादानोपादेयत्वं विषयीकरोतीति भावः। अनुमाने चेति। पूर्वपक्षानुमान इत्यर्थः। दधित्वं यदीति । अत्र जलत्वे व्यभिचार इतिपार्थिवपदम् , स्वमते दुग्धत्वादौ व्यभिचार इति परमपदम् , घटत्वे व्यभिचार इति अणुपदम् , परमाणुपरिमाणे व्यभिचर इति जातिपदम् । नच तर्कोऽप्ययं शिथिलमूल इति वाच्यम् । परमाणूनाम् हि परम्परया पटारम्भे पार्थिवपरमाणुत्वमेव प्रयोजकं पटप्रयोजकजातेस्तत्राभावात् , तत्स्वीकारे तज्जातेर्द्वयणुकवृत्तिजातित्वापत्तेः । तथासति चावयविवृत्तिजातित्वेन तदारब्धपरम्परावृत्तित्वे पटवृत्तित्वापत्तेः । तत्र चानुपलम्भबाधः । एवं च पार्थिवपरमाणुत्वस्यैव पटारम्भप्रयोजकत्वे दधित्वाश्रयेण परमाणुनापि नित्येन स्वरूपयोग्थेन च कदाचित् पटारम्भेऽवयवावयविवृत्तिजातित्वेन दधित्वस्य पटवृत्तित्वापत्तेरिति भावः । न च द्रव्यत्वसाक्षाद्व्याप्यपार्थिवपरमाणुवृत्तिजातित्वमेव पटवृत्तिताप्रयोजकमिति वाच्यम् । गौरवात् सत्तायाः पटावृत्तित्वप्रसङ्गाच्चेति । तर्कस्य स्वातन्त्र्येणासाधकत्वमित्याशयेनाह । न चेति । मकरन्दः । क्षीरपरमाणूनामिति । अनुमाने, पूर्वपक्षानुमाने । दधित्वमिति । जलत्वे व्यभिचारादाह । पार्थिवेति । स्वमते दुग्धत्वे व्यभिचारादाह । परमाण्विति । परमाणुपरिमाणादौ व्यभिचा- रादाह, जातिपदम् । न च तादृशद्रव्यत्वसाक्षाद्व्याप्यजातित्वं, पटवृत्तित्वप्रयोजकमिति वाच्यम् । साक्षात्त्वस्य गुरुत्वात् । सत्तायाः पटावृत्तित्वप्रसङ्गाच्च । नन्वेवमप्रयोजकतयाऽस्यैव तर्कस्य शि- थिलमूलत्वमिति चेत् । अत्राहुः । न हि परम्परया पटारम्भके परमाणौ दध्यारम्भकपरमाणुवृ- त्तिदधित्ववत्तयाऽपि जातिरङ्गीक्रियते । तस्या अपि पटे प्रत्ययापत्तेः । अवयवावयविवृत्तिजातेरव- यविवृत्तित्वनियमात् । तथाचान्यस्यावच्छेदकस्याभावात् पृथिवीपरमाणुत्वादिकमेव तत्तद्दद्व्यणुक- जनकतावच्छेदकम् । एवञ्च दधिद्व्यणुकायाश्रयपरमाणवोऽपि तत्र स्वरूपयोग्या इति नित्यस्य सहकार्यवशम्भावे तैरपि पटजनने पूर्वोक्तयुक्त्या तज्जातेः पटवृत्तित्वाऽऽपत्तिरित्यत्र तात्पर्यमि- टिप्पणी । व्यञ्जकाभावस्योपाधित्वादिति । स्वव्यञ्जकाभाववत्परमाणुकत्वे तात्पर्यम्, व्यञ्जकाभावश्च व्यञ्जकतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकः । विशेष्यत्वविशेषसम्बन्धेन पटत्त्वादिप्रत्यक्षं प्रति- संस्थानविशेषादेः स्वसमवायिसमवेतत्वविशेषेण व्यञ्जकत्वात् । तेन च तस्य परमाणवसम्ववाद् दधि- त्वव्यञ्जकस्य रसविशेषस्य समवायेन परमाणौ सम्भवादिति भावः ।

यहाँ प्रस्तुत पृष्ठ का देवनागरी में पंक्ति-वार लिप्यन्तरण (Markdown प्रारूप में) है:

प्रथमस्तबके ] \qquad स्वभावकारणतावादखण्डनम् । \qquad ७५ \centerline{प्रकाशः ।} दध्यारम्भकः परमाणुर्न दधित्वाश्रयः नित्यपार्थिवत्वात् पटारम्भकपरमाणुवदित्यनुमानस्य सं- भवात् । न च व्यञ्जकाऽसत्त्वमुपाधिः ? दधित्वाश्रयपरमाणौ च रसविशेषवत्त्वं दधित्वव्यञ्जकम- स्तीति वाच्यम् । प्रतिकूलतर्केण रसविशेषवदवयवित्वस्य तद्व्यञ्जकत्वात् । किञ्चैवं दुग्धोर्त्कर्षाप- \centerline{प्रकाशिका ।} न च क्षीरपरमाणुतदन्यपरमाणुविषयकत्वसम्भवेन पूर्वोक्तं लाघवं सहकारि वक्ष्यमाणानुमानं न साक्षात्परमाणुसाधकमिति वाच्यम् । दधिद्र्यणुकं ससमवायिकारणं भावकार्यत्वादित्यनु- मानस्य लाघवोपकार्यस्य वक्ष्यमाणानुमानोपकारतया न च लाघवोपकार्यमानाभावः । प्रकृतानुमानस्यैव तादृशस्य सत्त्वादिति ग्रन्थाशयात् । नित्यपार्थिवत्वादिति । पार्थिवपदं का- लादौ व्यभिचारवारणाय दधित्वाधारत्वाभावस्य साध्यत्वात् । नच सोऽप्यभावः कालेऽस्त्येवेति साध्यसत्त्वान्न व्यभिचार इति वाच्यम् । तथासति हेतोः साध्याभावसामानाधिकरण्यात् । नच सोऽभावः प्रतियोगिसमानाधिकरणतया न व्यभिचारप्रयोजक इति वाच्यम् । स्वसत्ताविरोधिप्रति- योगिसत्तासमानाधिकरणस्य प्रतियोगिसमानाधिकरणपदार्थत्वात् । संयोगाभावस्य चैकावच्छेदेन स्वसत्ताविरोधि संयोगसत्तासामानाधिकरण्यादिति दिक् । दधित्वाश्रयेति । तत्त्वेनाभिमतपर- माणावित्यर्थः । प्रतिकूलतर्केणेति । पटवृत्तित्वापादकपूर्वोक्ततर्केणेत्यर्थः । एवं च गौरवमप्यवय- वित्वप्रवेशे प्रामाणिकतया न दोषाय । न वा गन्धवदवयवित्वव्यञ्जकत्वप्रतिवन्दिः । तत्र गौरवस्या- प्रामाणिकत्वात् । किञ्च तत्रावयवित्वप्रवेशे पृथिवीत्वस्य परमाणवभावे गन्धस्याप्यभावः स्यात् । पृथिवीत्वस्यैव तत्समवायिकारणतावच्छेदकत्वात् । तथाच परमाणौ गन्धाभावे तदारब्धपरम्पराया अपि निर्गन्धत्वापत्तिरसमवायिकारणाभावात् । न च रसविशेषसमवायिकारणतावच्छेदकदधित्वा- भावे परमाणौ रसविशेषाभावे तदारब्धपरम्पराया अपि तादृशरसविशेषो न स्यादिति वाच्यम् । पृथिवि- वीत्वस्यैव तादृशरससमवायिकारणतावच्छेदकत्वात् अन्यत्र च न रसविशेषोत्पत्तिः, सहकारिविरहात् । परमाणवपि न सर्वदा तदुत्पत्तिः, अव्यवहितदुग्धध्वंसादिसहकारिविरहात्। सर्वत्र च परमाणौ तादृशरस- \centerline{मकरन्दः ।} ति । न चेति । यद्यपि प्रमाणविषयीभूतविषयस्य लाघवस्य सहकारितया वक्ष्यमाणस्य न लाघ- वोपकार्यत्वं तथाप्युक्तस्य भावकार्यस्य तथात्वम् । तथाच तेनैव तदवयवतायां सिद्धायामेतस्य कथञ्चित्तदुपकार्यत्वम् । एवञ्च लाघवोपकार्योपकार्यमानाभावो न चेति फक्किकार्थ इत्याहुः । नित्येति । एतच्च दध्यवयवनि व्यभिचारवारणाय । काले व्यभिचारवारणाय, पार्थिव- त्वादिति । न च समवायगर्भत्वम् , अन्यथा परम्परासम्बन्धमादाय व्यभिचारापत्तेरिति वा- च्यम् । एवमपि साक्षात्सम्बन्धगर्भस्य निर्दोषत्वात् । दधित्वाश्रयेति । दधित्वाश्रयाभिमतपर- माणावित्यर्थः । अवयवित्वप्रवेशे गौरवादिति भावः । अनुकूलैति । पूर्वोक्तप्रतिकूलतर्केणेत्यर्थः । तथाच गौरबमपि प्रामाणिकमिति भावः । अत एव गन्धवदवयवित्वस्य पृथिवीत्वव्यञ्जकत्वे तद- पि परमाणौ न वर्त्तेतेति प्रतिवन्दिः परास्ता, तत्र गौरवस्य प्रामाणिकत्वाभावात् । किञ्चैवं गन्धस- मवायिकारणतावच्छेदकपृथिवीत्वस्याभावे निर्गन्धत्वापत्तौ तदारब्धकार्यस्य निर्गन्धत्वप्रसङ्गात् । नचैवं दधित्वव्यञ्जकरसविशेषसमवायिकारणतावच्छेदकतया दधित्वं परमाण्वापि, अन्यथा पर- माणौ तद्रसाभावेन तदारब्धदध्द्यपि तदभावापत्तेरिति वाच्यम् । पृथिवीत्वस्यैव तदवच्छेदक- त्वात् । घटादौ सहकारिविरहे तदनुत्पादात् । तदारम्भकपरमाणौ च तदुत्पत्तिरिष्टैव । अत एव तेन कदाचिद् दध्यारम्भोऽपि । अत एव मधुरारम्लरससमवायिकारणतावच्छेदकतया पृथिवीत्व- सिद्धिरुक्ता वर्द्धमानचरणैरिति दिक् ।

७६ व्याख्यात्रयोपेतप्रकाशबोधनीयुते न्यायकुसुमाञ्जलौ [ ६ कारिकाव्याख्यायां प्रकाशः । कर्षयोर्दध्युत्कर्षापकर्षप्रयोजकत्वानुपपत्तिः । अनुपादानोत्कर्षादेरनुपादेयोत्कर्षाद्यप्रयोजकत्वात् । न चेन्धनोत्कर्षादिना वन्हेस्तथात्वेन व्यभिचारः । यस्योद्भूतरूपस्योत्कर्षार्थं तद्वृत्तिद्रव्यत्वव्या- प्यजातीयं यदुपादीयते, तत् तदुपादानोपादेयमिति व्याप्तेः । इन्धने तु तद्वृत्तिद्रव्यत्वव्याप्य- जातेरभावः । उद्भूतरूपस्येति विशेषणान्नानुद्भूतरूपवह्र्युत्कर्षार्थमुपात्तवह्न्युत्कर्षेण व्यभिचारः । उपादेयता च साक्षात्परम्परासाधारणी विवक्षितेति न घटोत्कर्षार्थोपात्ततन्तूत्कर्षेण व्यभिचारः । प्रकाशिका । विशेषः स्यादित्यत्रेष्टापत्तिरेव, कदाचित् तत्सत्त्वात् । अत एव मधुराम्लादिरससमवायिकारणतावच्छे- दकतया पृथिवीत्वसिद्धिरिति वर्द्धमानचरणाः । एवं च व्यञ्जकासत्त्व उपाधौ साधनव्यापकत्व- मिति भावः । यस्येति अत्रानुद्भूतरूपभर्जनकपालीयवह्न्युत्कर्षार्थमुपादीयमानोद्भूतरूपोत्कृष्टवह्नौ व्य- भिचार इति उद्भूतरूपस्येति विशेषणम् । वह्न्युत्कर्षार्थमुपादीयमाने उत्कृष्टेन्धने सति व्यभिचार इति तद्वृत्तीत्यादि । इन्धनेऽपि वह्निवृत्तिसत्तासत्त्वेन स एव व्यभिचार इति द्रव्यत्वव्याप्येति । वह्नीन्ध- नान्यतरत्वमादाय स एव दोष इति जातिपदम् । व्याप्यत्वञ्च भेदगर्भमतो न द्रव्यत्वमादाय स एव व्यभिचारः। अतितप्ततैलस्थोद्भूतरूपदहनोत्कर्षार्थमुपादीयमाने भर्जनकपालीयोत्कृष्टानुद्भूतरूपवह्नौ सति व्यभिचार इति। उप दीयत इति । उपादानम् = प्रवृत्तिः सा, चाप्रत्यक्षे तस्मिन् न संभवतीति भावः। अत एव घटोत्कर्षार्थके तत्परम्परारम्भकपरमाणौ न व्यभिचारः। न च दुग्धस्य दधिप्रतिबन्धकतया न तदर्थकत्वमिति वाच्यम् । नियमतो यदनन्तरं यद् भवति तस्यैव तदर्थकत्वात् । अत एवोद्भूतरूप- स्येत्यादि विशेषणं सार्थकम् । अन्यथोग्भूतरूपस्यानुद्भूतरूपवह्र्युत्कर्षार्थकतवाभावे तद्वैयर्थ्यात् । यदि चोद्भूतरूपस्यापि तदर्थकत्वं तदानुद्भूतरूपे व्यापकसत्त्वेन व्यभिचारप्रसङ्गात् । घटार्थमुपादीयमाने दण्डस्थले व्यभिचार इति उत्कर्षपदम् । उपादानत्वमुपादेयत्वञ्च साक्षात्परम्परासाधारणमित्याकर एव व्यक्तमतो न दध्युत्कर्षार्थोपात्तस्थूलदुग्धे व्यभिचारः । ननु शरीरोत्कर्षार्थोपात्तोत्कृष्टभक्ष्ये सति व्यभिचारः। अथ तुल्ययुक्तिकतया तत्रापि साध्यसत्वान्न व्यभिचारः, अत एव उपादेयतावच्छेदक धर्मावच्छिन्नस्य तद्वृत्तिद्रव्यत्वव्याप्यजातीयत्वं विवक्षितम् । नच भक्ष्यस्थले तत् उपादेयताव- च्छेदकस्य जलसाधारण्येन तदवच्छिन्ने तज्जातीयत्वाभावादिति मिश्रमतमपास्तम् यथाश्रुत एवा- मकरन्दः । तद्व्यञ्जकत्वादिति । तथाच साधनव्यापकत्वमुपाधेरिति भावः । यस्येति । वह्न्युत्कर्षार्थ- मुपादीयमानेन्धने व्यभिचारादाह । तद्वृत्तीति । सत्तामादाय दोषतादवस्थ्यादाह । द्रव्यत्व- व्याप्येति । व्याप्तिश्च भेदगर्भैति न द्रव्यत्वमादाय दोषतादवस्थ्यमिति भावः । तथाऽपि तैलो- त्थितोद्भूतरूपदहनार्थकेऽनुद्भूतरूपतैलस्थदहने व्यभिचारः । अनुद्भूतानोद्भूतमिति मतेनैवास्य कृतत्वादित्यत आह । उपादीयत इति । उपादानं = प्रवृत्तिः । तस्य चाप्रत्यक्षत्वान्न तद्यो- ग्यतेति न दोषः । अत एव घटायुत्कर्षार्थंके मृदारम्भके परमाण्वादौ न व्यभिचारः । न चैत- न्मते अनुद्भूतरूपस्योद्भूतरूपार्थकत्वाभावादेव न व्यभिचार इति किं तद्वारणार्थं विशेषणोपादा- नेनेति वाच्यम् । नियमतो यदनन्तरं यद्भवति तस्यैव तदर्थकत्वेन विवक्षितत्वात् । तस्य च तत्सहचरितावयवान्तरमादाय तत्रापि सत्त्वात् । अन्यथा दुग्धस्यापि दधिप्रतिबन्धकतया तथा- त्वं न स्यात् । ननु धूमाथोंपादीयमानार्द्रेन्धनोत्कर्षे व्यभिचारः । न चाऽऽर्द्रत्वं जलसम्बन्धो, न तद्विशिष्टे तद्वृत्तिद्रव्यत्वव्याप्यजातिरस्तीति वाच्यम् । एवमपि शरीरोत्कर्षार्थोपादीयमानभक्ष्यो- त्कर्षे व्यभिचारावारणादित्याशङ्क्य उपादेयतावच्छेदकधर्मावच्छेदेन तद्वृत्तिद्रव्यत्वव्याप्यजाति- मत्त्वं विवक्षितम् । न च शरीरोत्कर्षार्थोपादीयमाने उपादेयतावच्छेदकावच्छिन्नं पार्थिवमात्रम्,

प्रथमस्तबके ] सर्वभावकारणतावादखण्डनम् । ७७ प्रकाशः । न च यद्दधि न तद् दुग्धारभ्यमिति स्थूले दर्शनाद्दधिद्व्यणुकं न दुग्धत्वाश्रयपरमाण्वारभ्यमिति वाच्यम् । दधिद्व्यणुकारम्भके परमाणौ दुग्धत्वस्याऽवृत्तेः । सत्तान्यद्रव्यत्वसाक्षाद्व्याप्यजातेरेव प्रकाशिका । व्यभिचारादितिचेन्न । तथापि पात्रोत्कर्षप्रयुक्तपरिमाणोत्कर्षे दध्नि व्यभिचारादिति मैवम् । तज्जन- कमित्यस्योपादीयित इत्यत्र विशेषणत्वात् । नचैवमुक्तविशेषणेनैव दण्डवारणे उत्कर्षपदवैयर्थ्यम्। दण्डा- वयवमादाय व्यभिचारवारकत्वात् । नच पात्रावयवमादाय तथापि व्यभिचार इति वाच्यम् । आधार- त्वेन तस्यापि जनकत्वात् । दृष्टान्तश्चात्रमहापटमुपादाय खण्डपटो द्रष्टव्यः । नचैवमिन्धनमादाय वह्नौ व्यभिचार एव नेति तद्वृत्तीत्यादि व्यर्थमिति वाच्यम् । शरीरोत्कर्षार्थ कजलोत्कर्षस्थले व्यभिचारवारकत्वात् । अग्रिमप्रकाशे च पटोत्कर्षार्थोपात्ततन्तूत्कर्षेणेत्यत्र तन्तुपदमंशुपरमतो न तेन विरोधः । केचित्तु तदुपादानोपादेयत्वं तद्योग्यतामात्रमिति पात्रोपादानोपादेयत्वं दध्नो वर्त्तत एवेति न व्यभिचार इत्याहुः । उत्कर्षपदं च तन्मते सम्पातायातमिति द्रष्टव्यम् । उभयमतेऽपि च उद्भूतस्पर्शस्येति विशेषणम्, तेनालोकोत्कर्षार्थोपात्तदीपोत्कर्षस्थले न व्यभिचारः। नचार्द्रेन्ध- नोत्कर्षे धूमोत्कर्षार्थमुपाते सति व्यभिचार इति वाच्यम् । तत्र हीन्धनमात्रस्य न तदर्थमुपादा- नमपित्वार्द्रेन्धनस्य, आर्द्रता च जलसम्बन्धरूपेति तद्वृत्तीत्यादिपदेनैव वारणात् । मिश्रास्तु यद- र्थं यदुपादीयते तत्तदुपादानोपादेयमित्यत्र वैजात्यं गुणविरोधश्च बाधकमिति विशेषणाभ्यां तदुभ- याभावोपवर्णनं बाधकसामान्याभावपरमिति न कापि व्यभिचार इति वदन्ति । न दुग्धत्वेति । पर- माणुग्रहणं सम्पातायातम्, न चाग्रेतनसिद्धसाधनाभावः द्व्यणुकारम्भकस्य परमाणुतानियमेन तत्स- म्भवादिति मिश्राः । केचित्तु कालं दुग्धत्वाश्रयमादाय बाध इति परमाणुपदमित्याहुः । दधिद्व्य- णुक इति । तथाच प्रतियोग्यप्रसिद्ध्या साध्याप्रसिद्धिरिति भावः । मिश्राणां तुमते परमाणुपदत्यागे सिद्धसाधनमिति भावः । नच यद्दधितन्न दुग्धारम्भकारभ्यमिति व्याप्तिः। अप्रयोजकत्वादिति ध्येयम् । सत्तान्येति । सत्तान्यपरमाणुवृत्तिजातेर्द्रव्यत्वसाक्षाद्व्याप्यत्वनियमादित्यर्थः । नन्वेवं मकरन्दः । जलस्यापि तथाभावेनौदर्यानलादाह्यमात्रस्य रसवन्मात्रस्य तथाभावादिति समादधुः । तच्चि- न्त्यम् । तत्र पक्षसमत्वेन व्यभिचाराभावात्तद्विवक्षाया वैयर्थ्यात् । आहारपरिणतिभेदेन शरीरभेदा- भ्युपगमाच्च । किञ्चैवमपि घटोत्कर्षार्थोपादीयमानदण्डोत्कर्षेण व्यभिचारः । यदि च योग्यता- विवक्षायां दण्डारम्भकपरमाणुना कदाचिद्घटारम्भात् साध्यसत्त्वे न व्यभिचारः, तदा भक्ष्यारम्भ- कपरमाणुनापि शरीरारम्भावरोधः । अपि चालोकोत्कर्षार्थोपादीयमानोत्कृष्टप्रदीपादौ व्यभिचारः । तस्मादुद्भूतस्पर्शस्येत्यपि विशेषणं देयम् । यद्यपि योग्यताविवक्षायां दण्डघटवत् कदाचित् द- ध्नोऽपि दुग्धोपादानोपादेयत्वे विवक्षितसाध्यस्य फलोपधानगर्भस्य न सिद्धिः । तदविवक्षायां घ- टोत्कर्षार्थकदण्डोत्कर्षेण व्यभिचार एव । तथापि परिमाणोत्कर्षनिबन्धन एवोत्कर्षो विवक्षितः । घटे च स न दण्डोत्कर्षनिबन्धनः, किन्त्ववयवोत्कर्षनिबन्धन एवेत्येके । एतदनुशयादेव यदुद्भू- त्थेत्यादिकमित्यन्ये । यदर्थं यदुपादीयते तत्तदुपादानोपादेयमित्यत्र वैजात्यं गुणविरोधश्च बाधक- मिति प्रकृते तदुभयाभावोपवर्णनम् । उपलक्षणतया च बाधकाभावे सतीत्यत्र तात्पर्यमिति न व्य- भिचारशङ्केत्यप्याहुः । न दुग्धत्वेति । दुग्धत्वाश्रयस्य कालस्य जनकत्वाद् बाध इत्यत उक्तं, परमाण्विति । एतेन, परमाणुग्रहणं स्वरूपकथनाय । न चाग्रेतनसिद्धसाधनासम्भवः, द्व्यणुकारम्भकस्य परमा- णुत्वनियमेन तत्सम्भवादित्यपास्तम् । दधिद्व्यणुकेति । तथाच प्रतियोग्यप्रसिद्ध्या साध्याऽ

७८ व्याख्यात्रयोपेतप्रकाशबोधनीयुते न्यायकुसुमाञ्जलौ [ ६ कारिकाव्याख्यायां प्रकाशः। परमाणौ वृत्तेः, द्रव्यत्वस्यापि द्रव्यत्वसाक्षाद्व्याप्यजातित्वात्। तद्भिन्नतद्व्याप्याव्याप्यत्वे सति तद्व्या- प्यत्वस्यैव साक्षाद्व्याप्यत्वरूपत्वात्। नचान्ये परमाणवस्तत्रादृष्टाकृष्टा दध्यारम्भकाः। तदुत्कर्षा- द्यनुविधानानुपपत्तेरुक्तत्वात्। दध्यर्थं दुग्धोपादानानुपपत्तेश्च। अपि च, यद्द्रव्यध्वंसजन्यं यद् द्रव्यं प्रकाशिका। द्रव्यत्वमेव परमाणौ न वर्त्तत इत्यत आह—द्रव्यत्वस्यापीति। तद्भ भिन्नेति। घटत्व- स्यापि द्रव्यत्वसाक्षाद्व्याप्यत्वं मा भूदिति सत्यन्तम्। तस्य तद्व्याप्यजात्यव्याप्यत्वमर्थः, अन्यथो- पाधिमादायासम्भवापत्तेः। तत्रापि पृथिवीत्वं द्रव्यत्वं च द्रव्यत्वव्याप्यमादायासम्भव इति तद्भि- न्नपदं तच्छब्दश्च व्याप्यव्यापकत्वाभिमतोभयपरामर्शकः, सत्ताया द्रव्यत्वसाक्षाद्व्याप्यत्वं मा भूदिति तद्व्याप्यत्वं विशेषणम्। नन्वेवमात्मत्वादौ जात्यन्तरव्यापकेऽव्याप्तिः, तद्भिन्नतद्व्याप्यजात्यप्रसि- द्धेरिति। अत्र केचित् द्रव्यत्वसाक्षाद्व्याप्यस्यैवात्र लक्ष्यतया उक्तव्याप्तेरदोषत्वमिति। वस्तुतो व्याप्यपदस्या व्यापकपरतया तदव्यापकजात्यव्याप्यत्वं सत्यन्तार्थ इति व्यधिकरणजातिमादायैव प्रसिद्धिः। अत्रार्थे तत्पदं साक्षाद्व्याप्यत्वाभिमतपरम्। अन्यच्च व्यापकत्वाभिमतपरम्। मिश्रा- स्तु खण्डशः प्रसिद्ध्यौ तद्व्याप्यजातित्वाभावात्तदुभयभिन्नयावत्स्वव्यापकधर्मकत्वमुक्तलक्षणा- र्थः। अत्र चायं तत्पदं व्यापकत्वाभिमतपरम्। तदुभयपदं व्याप्यव्यापकत्वाभिमतपरम् स्व- पदं च व्याप्यत्वाभिमतपरम्। एवं च स्वव्यापकमुपाधिमादाय चरमजातौ प्रसिद्धिरिति वद- न्ति। वयं तु तद्भिनेत्यत्र तत्पदं व्यापकत्वाभिमतपरं व्याप्यपदं प्रथमं तत्समानाधिकरणा- त्यन्ताभावप्रतियोगिपरं द्वितीयव्याप्यपदन्तु न्यूनवृत्तिपरम्। एवं च द्रव्यत्वभिन्नद्रव्यत्वसमा- नाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगिपृथिवीत्वादिन्यूनवृत्तित्वाभावः पृथिवीत्वे। घटत्वभिन्नघटत्वसमाना- धिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगिगुणत्वन्यूनवृत्तित्वाभावो घटत्वे चरमजातौ, साधारणतदधिकरणवृ- त्तित्वे सति यत्किञ्चित्तदधिकरणावृत्तेर्न्यूनवृत्तिपदार्थत्वादिति ब्रूमः। उत्कर्षाद्यानुविधानं दध्य- र्थं दुग्धोपादानं च निमित्तकारणत्वेऽप्युपपद्यत इत्यरुचेराह। यद्द्रव्येति। अत्रापि विपक्षे बाध- मकरन्दः। प्रसिद्धिरिति भावः। सिद्धसाधनमिति भाव इत्यन्ये। तर्हि द्रव्यत्वमपि तत्र न वर्त्तेतत्यत आह- द्रव्यत्वस्यापीति। तद्भिन्नति। तद्व्याप्यत्वमात्रं परम्परा व्याप्येऽतिव्याप्तमित्यत उक्तं सत्य- न्तम्। तथापि तद्व्याप्याऽव्याप्यत्वमसम्भवि, पृथिवीत्वादेर्द्रव्यत्वादिव्याप्यीभूतद्रव्यत्वादिव्याप्य- त्वात्, द्रव्यत्वादिव्याप्यीभूतपृथिवीत्वादिव्याप्यत्वाच्च। अभेदेऽपि व्याप्तिसत्त्वादित्यत उक्तं, तद्भिन्नति। साक्षाद्व्याप्यव्यापकाभिमतोभयभिन्नेत्यर्थः। सत्तादेरपि द्रव्यत्वादिसाक्षाद्व्याप्यत्वा- पत्तिरिति चरमं तद्व्याप्यत्वमुक्तम्। न च तदुभयभिन्नद्रव्यत्वादिव्याप्यगुणवत्त्वादिव्याप्यतया पृ- थिवीत्वादावसम्भव इति वाच्यम्। तद्भिन्नतद्व्याप्यजात्यव्याप्यत्वे सतीत्यर्थात्। नन्वेवं चरम- जातेः स्वसाक्षाद्व्याप्यत्वं न स्यात्, स्वभिन्नस्वव्याप्यजात्यप्रसिद्धेः। न च स्वस्य स्वसाक्षाद्व्या- प्यत्वं न विवक्षितमिति वाच्यम्, द्रव्यत्वस्यापि स्वसाक्षाद्व्याप्यत्वमित्युपक्रमविरोधादिति चेत्। मैवम्। द्रव्यत्वसाक्षाद्व्याप्यत्वमात्रस्यैव प्रकृतत्वेन लक्ष्यत्वादित्याहुः। वस्तुतस्तु, तद्भिन्नतद- व्यापकजात्यव्याप्यत्वे सति तद्व्याप्यत्वं विवक्षितम्। तत्पदं साक्षाद्व्याप्यत्वाभिमतमात्रपरम्। अन्यच्च व्यापकत्वाभिमतपरमित्यवधेयम्। यद्द्रव्येति। घटध्वंसजन्ये घटरूपादिव्वंसे व्यभिचारादाह चरमद्रव्यपदम्। यद्द्रव्याभा- वजन्यमिति कृते प्रतिबन्धकद्रव्यात्यन्ताभावजन्ये द्रव्ये व्यभिचारः स्यादिति ध्वंसपर्यन्तमुपा- त्तम्। न च तद्द्वंसस्यापि जनकत्वाद् दोषतावदवस्थ्यम्। ध्वंसत्वेन जनकत्वस्याग्रे विवक्षणात्।

प्रथमस्तबके ] स्वभावकारणतावादखण्डनम् । ७६ प्रकाशः । भवति तत्तदुपादानोपादेयं यथा महापटध्वंसजन्यः खण्डपट इति नियमाद् दुग्धध्वंसजन्यं दधि दुग्धोपादानोपादेयम् । न च प्रतिबन्धकद्रव्यध्वंसजन्यद्रव्येण व्यभिचारः । ध्वंसत्वेन कारणत्वस्य विवक्षितत्वात् । प्रतिबन्धकाभावस्य च संसर्गाभावत्वेन हेतुत्वात् । न च स्थूलदुग्धध्वंसजन्यं दधि न तदवयवजन्यमिति व्यभिचारः । परमाणवश्च न तदवयव इति वाच्यम् । साक्षात्परम्परा- साधारणोपादानोपादेयत्वस्य विवक्षितत्वात् ॥ प्रकाशिका कसुपादानान्तरकल्पनागौरवमेवावसेयम् । कपालध्वंसजन्ये घटध्वंसे व्यभिचार इति चरमद्र- व्यपदम् प्रतिबन्धकाभावजन्ये द्रव्ये व्यभिचार इति ध्वंसपर्यन्तमुपात्तम् । न च प्रतिबन्ध- कध्वंसस्यापि जनकत्वतया तद्दोषतादवस्थ्यमिति वाच्यम् । ध्वंसत्वेन जनकत्वस्याग्रे विवक्षणात् । न च महापटस्य प्रतिबन्धकतया वत्संसर्गाभावत्वेनैव हेतुतेति दृष्टान्तासिद्धिरिति वाच्यम् । तदत्यन्ताभावस्याजनकत्वतया तत्तत्संसर्गाभावत्वेनाहेतुत्वात् । अन्यथा नित्यस्य स्वरूपयोग्यस्या- त्यन्ताभावस्य कदाचित् फलोपधानापत्तेः । न चैवं प्रथमखण्डपटोत्पत्तिर्न स्यादिति वाच्यम् । इष्टत्वात् । पटप्रतीतेस्तत्र तथाविधसंस्थानयोगितयाप्युपपत्तेः । वस्तुतः समानाधिकरणपट- नाशसमानकालीनपटत्वावच्छिन्नं प्रति समानाधिकरणपटनाशत्वेन कारणतेति दृढतरवेमाभि- घातजन्यद्वितन्तुकादिनाश एव त्रितन्तुकादिपटं प्रति कारणमिति सन्नपि महापटप्राग्भावस्त्व- न्यथासिद्धः । नचैवं महापटेऽपि पटध्वंसजन्यतया खण्डपटव्यवहारापत्तिः । जनकीभूतध्वं- सप्रतियोगिन्यूनसमवायिकारणकस्यैवावस्थितसंयोगजन्यस्य खण्डपटपदार्थत्वात् । एवं च यदि द्वितन्तुकादौ खण्डपटव्यवहारस्तदा गौणो द्रष्टव्यः । द्रव्यप्रकाशे च महापटसंसर्गाभावत्वेन कारण- त्वाभिधानमेकदेशिमताभिप्रायेण । प्रथमद्रव्यपदं तु कामिनीचरणसंयोगध्वंसजन्याशोकपुष्पे व्य- भिचारवारणाय । यत्तु मिथ्याज्ञानध्वंसजन्यकायव्यूहे व्यभिचारवारणाय प्रथमं द्रव्यपदमिति तच्चि- न्त्यम् । तत्त्वज्ञानस्यैव प्राथमिकतया भावरूपतया च कायव्यूहकारणत्वात् । केचित्तु निष्कासितत- न्तुसंयोगध्वंसजन्ये खण्डपटे तन्तुसंयोगोपादानानुपादेये व्यभिचारवारणाय द्रव्यपदमिति । तद- पि तुच्छम् । संयोगध्वंसस्य महापटध्वंसमात्रजनकत्वतया खण्डपटं प्रत्यन्यथासिद्धिः । अन्यथा तन्तुना- मकरन्दः । नचैवं दृष्टान्तासिद्धिः, महापटस्य प्रतिबन्धकतया तदभावस्य संसर्गाभावत्वेनैव हेतुत्वादिति वा- च्यम् । महापटं विनाऽपि खण्डपटोत्पादापत्तेः । अत्यन्ताभावस्य नित्यस्य स्वरूपयोग्यस्य सह- कार्यवश्यम्भावापत्तेश्च । नचैवं तत्प्राग्भावस्याहेतुत्वे महापटोत्पत्तेः प्राक् खण्डपटो न स्यादिति तन्तुमात्रमुपलभ्येतेति वाच्यम् । इष्टापत्तेः । तथाविधसंस्थानयोगितया पटव्यपदेशः । यद्वा, द्वितन्तुकादिमहापटध्वंसजन्य एव त्रितन्तुकादिः पटो जायते । मूर्त्तानां समानदेशताविरोधेन वे- मायभिघाताद् द्वितन्तुकादिनाशे त्रितन्तुकाद्युत्पादाम्युपगमात् । तत्र च सर्वतन्तुकमहापटप्राग्- भावः सन्नप्यन्यथासिद्ध एव । एवञ्च त्रितन्तुकादौ पटध्वंसजन्यपटत्वेन खण्डपटत्वं, पटजनक- ध्वंसप्रतियोगिपटत्वेन महापटत्वञ्च न विरुद्धम् । द्वितन्तुके च यदि खण्डपटव्यपदेशः, तदाऽ त्रिमापेक्षया परिमाणाऽपकर्षनिबन्धनो गौणः । वस्तुतः प्रथमपटन्यूनसमवायिकारणक एव खण्ड- पट इति त्रितन्तुकादीनामपि महापटत्वमेवेति तत्रापि गौण एव तद्व्यपदेश इति । द्रव्यप्रकाशे च संसर्गाभावत्वेन तस्य कारणत्वाभिधानं मतान्तरेणेति मन्तव्यम् । आद्यद्रव्यपदं किमर्थमित्यव- शिष्यते । तत्र ब्रूमः । तत्त्वसाक्षात्कारजन्यमिथ्याज्ञानध्वंसस्य ध्वंसत्वेन कायव्यूहं प्रति जनक- तया व्यभिचारवारणाय तदिति । यत्तु प्रयागमरणस्य संयोगध्वंसात्मकस्य स्वगहेतुत्वश्रुतेः स्व- र्गिशरीरजनकत्वतया तत्र व्यभिचारवारणाय तदिति । तन्न । अदृष्टाद्वारकत्वस्य साक्षाज्जनकत्वस्य

८० व्याख्यात्रयोपेतप्रकाशबोधनीयुते न्यायकुसुमाञ्जलौ [ ६ कारिकाव्याख्यायां प्रकाशः । रत्नकोषकृतस्तु, रसविशेषवृत्तिरेव दुग्धत्वादिजातिः । द्रव्यवृत्तित्वेऽपि तद्व्यञ्जकस्य रसस्या- वश्यकत्वात् । द्रव्यत्वादिसामानधिकरण्यबुद्धिश्च परम्परासम्बन्धात् । तथाच दुग्धारम्भका एवा- वयवाः पाकजरसविशेषशालिनो दध्यारम्भका इति न विरोध इत्याहुः ॥ प्रकाशिका शस्यापि कद(चिन्महापटध्वंसद्वारा खण्डपटजनकत्या द्रव्यपदोपादानेऽपि व्यभिचारतादवस्थ्यात् यत्त मङ्गलस्य विघ्नध्वंसद्वारा समाप्तिजनकत्वं समाप्तिश्च चरमसमुदायिरूपा एवं च मङ्गलजन्या- यां द्रव्यसमाप्तौ व्यभिचारो विघ्नध्वंसस्य तज्जनकत्वादिति व्यपदमिति तत्तच्छम् । विघ्नध्वंस- स्य मङ्गलजन्यत्वेऽपि समाप्तिजनकतायां संसर्गाभावत्वस्यैव प्रयोजकत्वात् । अन्यथा कदाचिद्वि- ध्वंस्य द्रव्यरूपत्वेन द्रव्यपदे दत्तेऽपि व्यभिचारतादवस्थ्यात् । यत्तु प्रलयजनकादृष्टध्वंसस्य सर्ग- जनकत्या व्यभिचार इति द्रव्यपदमिति । तदपि तुच्छम् । प्रलयात्मककालोपाधिसंसर्गाभावमा- त्रस्यैव सर्गजनकत्वात् । मिश्रास्तु दण्डप्रागभावध्वंसात्मकदण्डजन्ये घटे व्यभिचार इति द्रव्य- पदम् । न च तस्य ध्वंसत्वेन न कारणता उत्तरग्रन्थविरोधः ध्वंसत्वनियतकारणताकत्वस्योत्तरग्र- न्थार्थत्वात् । अन्यथा दृष्टान्तासङ्गतैः, न हि महापटध्वंसस्य ध्वंसत्वेन कारणत्वं तथाहि खण्डपटं प्रति समानाधिकरणपटध्वंसत्वेन कारणत्वम् यावत् तादृशपटध्वंसत्वेन वा पूर्वोत्पन्नयावत्तादृश- पटध्वंसत्वेन वा, आद्ये द्वितीयखण्डपटोत्पत्त्यनन्तरं तत्काले वा तृतीयखण्डपटोत्पत्तिः कालवि- लम्ब्रेन तु विलम्बे ध्वंसस्याहेतुत्वमेव कुतो ध्वंसत्वेन हेतुत्वशङ्का । द्वितीये द्वितीयखण्डपटोत्पत्तिर्न स्यात् । तृतीयखण्डपटध्वंसस्याभावात् । तृतीये संसर्गाभावत्वमेव जनकतावच्छेदकं, वारणीययोर- त्यन्ताभावप्रागभावयोः समानाधिकरणपूर्वोत्पन्नपदाभ्यामेव वारणात । यदि च ध्वंसत्वसंसर्गाभा- वत्वयोर्विशिष्टयोसमनियतत्वे शरीरतौल्ये च संसर्गाभावत्वेन जनकत्वे मानाभावः । तथापि मास्तु दृष्टान्तासङ्गतिः । तथा विवक्षाबीजं द्रव्यपदसार्थकत्वायैव तथाविवक्षास्ति । नच दण्डप्रागभावो- पादानाप्रसिद्ध्या व्यभिचाराप्रसिद्धेः कथं द्रव्यपदस्य तद्वारकतो । नियतसामानाधिकरण्यरूपव्याप्त्या- प्तेरप्रसिद्ध्या प्रहासम्भवेन व्याप्तिग्रहोपयिकत्वाद्विशेषणस्य समानोपादानकत्वस्य व्यापकस्यान्यत्र मकरन्दः । वावश्यं वाच्यतया तत एव तदुद्धारात् । अन्यथा ब्राह्मणशरीरशालग्रामध्वंसादेर्धर्मद्वारा नारकि- शरीरजनकत्या व्यभिचारतादवस्थ्यापत्तेः । अन्ये तु प्रागभावध्वंसात्मककपालजन्यघटे व्यभि- चारवारणाय तदुपादानम् । न च ध्वंसत्वेन जनकत्वविवक्षयैव तद्वारणमिति वाच्यम् । ध्वंसत्वे- नेत्यस्य ध्वंसत्वनियताया जनकत्ताया विवक्षितत्वादित्यर्थात्, तावतैव प्रतिबन्धकाभावजन्ये व्य- भिचारस्य निरासात् । यद्यपि प्रागभावोपादानाप्रसिद्ध्या व्यभिचारोऽपि तत्राप्रसिद्ध इति कथं तद्वारणाय तत्,, तथापि नियतसामानाधिकरण्यरूपव्याप्तिग्रहोपयिकतया सार्थकत्वम् । यद्वा, य- द्द्रव्यध्वंसजन्यं यद्द्रव्यं तदुभयमेकोपादानकमित्यत्र तात्पर्यम् । एकोपादानकत्वञ्चान्यत्र प्रसि- द्धमिति तत्र व्यभिचारप्रसिद्धिरिति वदन्ति । यत्तु, अवयवसंयोगध्वंसजन्यखण्डपटे व्यभिचारवा- रणाय द्रव्यपदम् । न च तत्र साध्यमस्त्येवेति वाच्यम् । तत्संयोगाश्रयतन्तूनामपि नाशे तद्द्वि- ष्ठमात्रसमवेतखण्डपटे तथापि व्यभिचारादिति । ततुच्छम् । तस्य महापटध्वंसोपक्षीणत्वेन ख- ण्डपटं प्रत्यहेतुत्वात् । अन्यथा तन्तुनाशजन्यखण्डपटमादाय दोषतादवस्थ्यापत्तेः । एतेन ज- न्यत्वेन प्रयोज्यत्वमात्रं विवक्षितमित्यपास्तम् । तथाचेति । दुग्धरूपरसविशेषारम्भका एवावयवाः पाकजरसविशेषशालिनो यतोऽत एव दध्यारम्भकाः । तस्य रसविशेषात्मकत्वादित्यर्थः । यद्वा; दुग्धादिपदं द्रव्यपरमेव । दुग्धत्वादेः परम्परासम्बन्धेन द्रव्यवृत्तित्वाभ्युपगमादिति । न विरोध इति । नैकोपादानकत्वविरोधः । रस-

प्रथमस्तबके ] स्वभावकारणतावादखण्डनम् । ८१ एतेनाऽपोहवादे नियमो निरस्तः । (१) कार्यकारणभावाद्वा इत्यादिविप्लव- बोधनी एतेन-इति तृणान्यन्यापोहात्मनैकजातीयानामेव तृणादीनामग्न्यन्यापोहात्मना एकजातीयं कार्यं प्रति कारणत्वमिति जात्यपेक्षयैव नियम इति बौद्धादयः, तान् प्रत्याह-एतेन-इति । कार्या- दिना कारणादीनामनुमानप्रसङ्गेनापोहजात्यपेक्षयापि कार्यकारणभावो निरस्त इति । तमेव प्रसङ्गं स्मारयति=कार्य-इति । तृणादित्रयमात्रानुगतात्यनिनिवृत्तेरभावात् प्रत्येकमन्यनिवृत्तेर्व्यभिचाराद- न्यमात्रनिवृत्तेश्च तृणादिष्वप्यभावात् कार्यकारणयोरविनाभावो न सिध्येत्, तदसिद्धौ च स्वभाव- नियमोऽपि न सिध्यतीति । यद्वा, एतेन-विजातीयेभ्योऽप्येकजातीयकार्यदर्शनेन । अपोहवादेऽपि कार्यकारणभावनियमो निरस्तः । तृणायनुगतायास्तदितरनिवृत्तेरनुपलम्भात् तस्याः सूक्ष्मायाः शक्तेर्वाभ्युपगमेन नियमाङ्गीकारे कार्यकारणयोः स्वभावतद्वतोश्थाविनाभावस्य दुर्गहत्वेनासिद्धेरिति । तस्मान्नियतजातिशक्तियोंवृत्तीनामभावात् कार्यजातिनियति प्रति नियतजातीयस्वभावेन कारणेन प्रकाशः । तृणादेरग्निं प्रति तृणान्यन्यान्त्यत्वेन कारणत्वं गृह्यते, इति न व्यभिचार इति व्यावृत्तिपदार्थ- वादिना यत् समाहितं, तत्राप्यनुमानभङ्ग इत्यतिदिशति । एतेनेति । नियमः = अविनाभावः । वह्निं विना तदन्यस्मादपि धूमसम्भवेन ततो वह्न्य- नुमानाभावापातात्, तृणादिवत्तद्व्यावृत्त्या तत्रापि कारणत्वग्रहसम्भवादित्यर्थः । कार्यकारणभा- प्रकाशिका । प्रसिद्धस्य प्रकृतेऽभावेन व्यभिचारस्यापि प्रसिद्धेश्चेति । अत्र च सर्वत्र कल्पेऽदृष्टाद्वारकत्वं विशे- षणम् । अन्यथा शालिग्रामशिलाध्वंसजन्यनारकिशरीरे व्यभिचारात् । अत एव गङ्गामरणजन्य- स्वर्गिशरीरे व्यभिचारवारणाय द्रव्यपदं मरणस्य संयोगध्वंसरूपत्वादिति परास्तम् । आवश्यकौ- दृष्टाद्वारकत्वविशेषणेनैव तद्वारणदिति । तथा चेति । दुग्धतामकरसविशेषारम्भका एवावयवाः पाकजसविशेषशालिनो यतोऽत एव दध्यारम्भका इत्युच्यन्ते । दध्नो रसविशेषात्मकत्वादित्यर्थः । यद्वा दधिदुग्धपदाभ्यामत्र रसविशेषाश्रयद्रव्यमेवोक्तम् । दधित्त्वदुग्धत्वयोरपि परम्परासम्बन्धेन द्रव्ये वृत्तेः । यद्यपि प्रकृतासम्बद्धमिदम् । द्रव्ययोरेकोपादानकत्वे साजात्यनियम इत्यत्र दधिदुग्धयो- र्व्यभिचार इति हि प्रकृतम् । तस्य चासङ्गतिरेव दधिदुग्धयो रसात्मकत्वे । तथापि दधिदुग्धाश्रय- रुपद्रव्ययोर्विजातीययोरेकोपादानत्वमेव तन्मतेऽपीति भवति प्रकृतसङ्गतिः । केचित्तु मूलाक्षेपपरमे- वैतन्मतं दधिदुग्धयो रसात्मकत्वे मूलोक्तव्यभिचारोद्धारादिति । तन्न । तदाश्रयद्रव्ययोस्तथापरत्वेऽ- पि व्यभिचारेणाक्षेपतात्पर्यकल्पनाभावात् । अत्राहुरित्यरुचौ । तद्बीजन्तु महद्दधि शुक्लरूपवद्द- धीत्यादिप्रतीतौ परम्परासम्बन्धविषयत्वे गौरवमेव । अन्यथा पृथिवीत्वादेरपि गन्धादिवृत्तित्वा- पत्तिः । व्यञ्जकत्वयुक्तस्तेस्तुल्यत्वादिति । अपोहवादे विषवे नियम इत्यन्वये कदाचिदपोहस्वीकारः स्यादत आह । नियमोऽविनाभावः, वह्निधूमयोरिति शेषः । अपोहवाद इति च सति सप्तमीति भावः । तृणादिवदिति । यद्यपि कार्यवैजात्यपक्षेऽपि न धूमसामान्याद् दहनसिद्धिरिति । धूम- मकरन्दः । विशेषात्मकयोर्दधिदुग्धयोरेकत्र प्रमाणसिद्धत्वादित्यर्थः । अनभिमतिवीजञ्चात्र द्रव्यत्वादिसामान्या- धिकरण्यबुद्धेः साक्षात्सम्बन्धविषयत्वे बाधकाभावान्न परम्परासम्बन्धविषयत्वम् । अन्यथा पृथिव्यादि- त्वादेरप्यभिव्यञ्जकगन्धादिवृत्तित्वापत्तेरिति । ( १ ) कार्यकारणभावाद्वा स्वभावाद्वा नियामकात् । अविनाभावनियमोऽदर्शनान्न तु दर्शनात् ॥ इति । ११ न्या० कु०

८२ व्याख्यात्रयोपेतप्रकाशबोधनीयुते न्यायकुसुमाञ्जलौ [ ६ कारिकाव्याख्यायां प्रसङ्गात्। तस्मान्नियतजातीयतास्वभावभङ्गेन व्यक्त्यपेक्षयैव नियम इति। न। फूत्कारेण तृणादेरेव, निर्मन्थेनारणेरेव, प्रतिफलिततरणिकिरणैर्मणेरेवेति प्रका- बोधनी। भवितव्यमिति नियमस्य भङ्गात् कार्यस्य यया कयाचिद् व्यक्त्या भवितव्यमित्येव नियमः स्या- दित्युपसंहरति—तस्मात्-इति। सिद्धान्त्याह—नेति। एवशब्दो भिन्नक्रमः, तृणादेः फूत्कारेणैवेत्यादि योजनीयः। प्रकारनियमः = सहकारिनियमः। फूत्कारादिस्तृणादीनां नि- प्रकाशः। वासिद्धौ स्वभावनियमोऽपि दुरवगमः। कार्यानुपलब्धिप्रसङ्गरूपविपक्षबाधकसाध्यत्वात्तस्येति भा- वः। तदेवं गत्यन्तराभावाद् व्यक्तीनामेव कारणत्वमित्युपसंहरति। तस्मादिति। वह्न्यवान्त- रजातीये तृणादीनां प्रत्येकं कारणत्वस्वीकारादेव सर्वं समञ्जसमित्याह। फूत्कारेणेति। प्रका- रनियमः = सहकारिनियमः। वह्न्यनुकूलशक्तिमत्त्वेन कारणत्वे मणिफूत्कारादिस्तोमादपि कार्या- प्रकाशिका। विशेषस्यैव वह्निजन्यत्वमिति शङ्कायाः सम्भवात्। यदि चोपस्थितरूपस्यावच्छेदकत्वे बाधके सत्येव कल्पनीयजातेः कार्यतावच्छेदकत्वमिति न तत्र शङ्का तर्हि कारणतावच्छेदकत्वमपि तत्रैवान्या- न्यत्वस्य यत्रोपस्थितरूपस्यावच्छेदकत्वे बाधकमिति तुल्यम्। एवञ्च शक्तिवैजात्यान्यतरकल्पनाव- सरे तयोरक्लृप्तत्वादन्यान्यत्वस्य च क्लृप्तत्वात्तदेवावच्छेदकं कारणतायामिति। तथापि तन्मते सहकारिनियमानुपपत्तिरेव बाधिका शक्तिपक्षवत्। अत एवं मूलं प्रकारनियमवदिति। यद्यपि फूत्कारतृणसंयोगादीनामन्यान्यत्वेन जनकत्वपक्षे नैतद् दूषणम्। नचैवं तृणादेरकारणत्वम्। संयोग- विशिष्टस्यैव तृणादेः कारणत्वात्। अन्यथा तृणत्वेन कारणत्वस्वीकारेऽपि अनतिप्रसङ्गाय संयोगकारण- त्वे वाच्ये तृणाद्यकारणतापत्तेस्तुल्यत्वात् कारणतावच्छेदकन्तु तृणादावन्यान्यत्वमेव। नचैवं जन्य- ज्ञानत्वावच्छिन्नं इन्द्रियसन्निकर्षादीनामन्यान्यत्वेन जनकत्वे एकप्रमाणपरिशेषापत्तिः। तत्र ज्ञाने वैजात्यस्यानुभवसाक्षिकतया तन्नियामकत्वेनासाधारणधर्मस्य कारणतावच्छेदकत्वात् जन्यज्ञानत्व- स्य कार्यतावच्छेदकत्वे मानाभावात्। तत् सत्त्वेपि तदवच्छिन्नेऽन्यान्यत्वेन जनकत्वे विशेषमादा- यैव प्रमाणानां भेदात्। एवं च यत्र कार्ये न वैजात्यमनुभूयते कारणानामननुगमश्च तत्रैवान्या- मकरन्दः। तदेवमिति। नन्वेवं तवापि वह्निप्रयोज्यवैजात्यशङ्कया न धूमसामान्यमग्निं गमयेत्। यदि चोपस्थितधूमत्वावच्छेदेन व्यभिचाराग्रहात्तेनैव रूपेण कार्यत्वग्रहः, तदा यत्रोपस्थितरूपे व्यभि- चारस्तत्रैव रूपान्तरेण कारणत्वकल्पनमतो न रासभमेन्तर्भाव्य तत्कल्पनम्। किञ्च, शक्तिवैजा- त्ययोरन्यतरकल्पनावसरे तयोः कल्पनीयतया लाघवेन क्लृप्तान्यान्यत्वस्यैवावच्छेदकत्वकल्पना- दिति। तत्र ब्रूमः। वैजात्यस्यापि प्रमाणान्तरसिद्धतया तत्राप्यवच्छेदकत्वकल्पनेव। अन्यथा सहकारिनियमानुपपत्तेः। तदिदमुक्तं मूले, तेनैव व्यज्यमानस्येति। न च सामग्रीत्रयकल्पने गौरवं, तस्यावश्यकत्वात्। अन्यथा सहकारिनियमानुपपत्तिरेव। स हि कार्यतावच्छेदकभेदेन फ- लविरोधे सत्येव स्यात्। अन्यथा प्रत्यक्षादिप्रमाणानामपि जन्यज्ञानत्वावच्छिन्ने तदन्यान्यत्वेन हेतुतापत्तेः। यदि च सहकारिनियमानुपपत्त्या सामग्रीभेद-फलवैजात्यावश्यकत्वे गौरवान्न तथा, तदा प्रकृतेऽपि तुल्यं, तत्तत्सहकारिसम्बन्धानामपि तदन्यान्यत्वेन हेतुत्वान्नियमोपपत्तेरित्यपि तुल्यम्। यद्विशेषयोः कार्यकारणभावग्रह इत्यादिकमपि तुल्यम्। तेन रूपेणान्वयव्यतिरेकग्रहश्च तथेति च तुल्यम्। अपि चैवं भौमत्वस्यापि विशेषतया गुरुत्वेन वह्नित्वसामान्यावच्छिन्ने औद- र्यादिवह्निकारणमप्यन्तर्भाव्य तदन्यान्यत्वेन हेतुत्वापत्तिः। किञ्चैवं, जन्यतावच्छेदकमपि तत्

प्रथमस्तवके ] स्वभावकारणतावादखण्डनम् । ८३ रानियमवत्तेनैव व्यज्यमानस्य कार्य्यजातिभेदस्य भावात् । दृश्यते च पावकत्वा- विशेषेऽपि प्रदीपः प्रासादोदरव्यापकमालोकमारभते, न तथा ज्वालाजालज- टिलोऽपि दारुदहनो, न तराञ्च कारीषः ॥ बोधनी । गमाश्रितयतसामग्रीव्यङ्ग्याया जातेर्भेदोऽस्ति । नहि सामग्री भिद्यते न भिद्यते च कार्यमिति सम्भ- वति । तथा च प्रयोगः—तार्णाद्यग्नयोऽग्नित्वावान्तरजातिभेदवन्तः विलक्षणसामग्रीजन्यत्वात् तैलवर्त्त्या विलक्षणसामग्रीकप्रदीपादिवदिति । न च साध्यविकलो दृष्टान्त इत्याह-दृश्यते-च- इति । प्रदीपादौ कार्यभेददर्शनादवान्तरजातिभेदोऽवश्याभ्युपगन्तव्य इति । प्रकाशः । पत्तेरित्यर्थः । न चानुपलब्धिबाधितं वैजात्यमित्याह । तेनेति । विवादपदमग्नयो वह्नित्वव्या- प्यजातिमन्तः नियतसहकार्य्यनुप्रवेशेन जायमानवह्नित्वात् प्रदीपदारुदहनवदिति कारणविशेषस- म्बन्धव्यङ्ग्यत्वान्न जातीनामित्यर्थः । न च दृष्टान्तः साध्यविकल इत्याह । दृश्यते चेति । तत्र तैलादिकारणविशेषव्यङ्ग्यत्वं यथा जातीनां, तथाऽत्रापीति नादृष्टचरकल्पनमित्यर्थः । यद्यपि दुरु- हत्वान्नौष विशेष आपाततः स्फुरति, तथापि विशेषानाकलनेऽपि तदनुकूलकारणमात्रमनुमीयते, प्रकाशिका न्यत्वमवच्छेदकं न तु सर्वत्रेति न दण्डवेमादीनां घटपटान्यन्यतरत्वावच्छिन्नकारणत्वशङ्का न तु वह्नौ तृणादिजन्ये वैजात्यमनुभूयत इति । तथाप्येवं मणेरपि तृणफूत्कारविशेषसंयोगसहकारित्वे तरणिकिरणसमवहितमणेरपि रात्रौ वह्न्यर्थिप्रवृत्तिविषयतापत्तिः । न च तरणिकिरणसम्बद्धमणेरेवं जनकत्वं सम्बद्धानां तृणादीनां च स्वस्वनिष्ठान्यान्यत्वेन जनकत्वे भवदुक्तनियमस्यैवानुपपत्तेः । न च सम्बन्धमात्रमेव कारणं न तु मण्यादीति वाच्यम् । उपजीव्यबाधात् । अन्वयव्यतिरेकगृहीततृ- णादिकारणतारक्षार्थमेव कारणप्रत्यासत्तितया सम्बन्धानां कारणत्वस्वीकारादिति । मिश्रास्तु अन्या- न्यत्वं न कारणतावच्छेदकम् तथासति तृणान्यन्यस्य वह्न्यवयवादेरकारणतापत्तेः, भावाभावयोरे- कत्राप्रयोजकत्वात् । नचैवं भवन्मतेऽपि तृणतदन्ययोः कथं वह्निप्रयोजकत्वमिति वाच्यम् । प्रयो- जकप्रतियोगिकाभावस्याप्रयोजकत्वमिति नियमशरीरत्वात् । त्वया च कारणीभूतवह्न्यवयवादि प्रतियोगिकस्यान्योन्याभावस्यावच्छेदकतया प्रयोजकत्वाभ्युपगमादिति वदन्ति । तच्चिन्त्यम् । भा- वाभावयोरेकत्राजनकत्वेऽपि एकाप्रयोजकत्वे मानाभावात् । वस्तुतस्तु तदपि न । घटघटान्योन्याभा- वाविति समूहालम्बनस्थले व्यभिचारात् । नच कारणाभावस्य न कारणतावच्छेदकत्वमिति नियमः, अप्रयोजकत्वादिति दिक् । विवादपदमिति । प्रदीपादावंशतः सिद्धसाधनवारणाय विशेषणमिदम्। मकरन्दः । स्यादिति घटपटान्यान्यतरत्वावच्छेदेन दण्डवेमान्यान्यत्वेन हेतुत्वापत्तिः । तथाचोक्तगौरवादतिप्रस- ङ्गाच्च न तदन्यान्यत्वमवच्छेदकमिति दिक् । यत्तु, नैकं विरुद्धद्वयप्रयोज्यम् । भावाभावयोरेकका- र्यजनकतापत्तेः । अत एव न यागध्वंसेनापूर्वस्यान्यथासिद्धिः । तदिह वह्नित्वं यदि तृणान्यान्य- प्रयोज्यं स्याद् , न स्यात्तदन्यवह्वयवयवादिप्रयोज्यं विरोधादिति । तच्चिन्त्यम् । एवं हि तृण- प्रयोज्यत्वेऽपि तदन्यवह्वयवयवादिप्रयोज्यत्वं विरुध्येत । यदि च तयोः परस्परविरहरूपत्वाभा- वात्तदुभयप्रयोज्यत्वं न विरुद्धं, तदा तुल्यम् । वह्न्यवयवत्वेनैव तस्य प्रयोजकत्वं, न तु तृणाय- न्यान्यत्वेनेत्यपि तुल्यमिति । विवादपदमिति । एतच्च प्रदीपादौ साध्यसिद्धया अंशतः सिद्धसाधनवारणार्थम् । नियतेति । ननु वृश्चिकादौ हेतुसत्त्वेऽपि साध्यासत्त्वाद्यभिचार इति चेत् । मैवम् । नियत-