भारतकोश
संग्रह पर लौटें

पञ्चतन्त्रम् (संस्कृत मूल एवं भाषा टीका सहित)

Panchatantram with Sanskrit & Hindi Commentary

पं. विष्णु शर्मा / पं. ज्वालाप्रसाद मिश्र द्वारा

DevanagariSanskritpublished536 पृष्ठ

भाषाटीकासमेतम् । ( ४१६ )

"भूखा क्या पाप नहीं करता है, क्षीण मनुष्य दयारहित होजाते हैं भद्रे प्रियदर्शनसे कहना मैं फिर कूपमें नहीं आऊगा ॥३२॥"

एवमुक्त्वा स तां विसर्जयामास ।

यह कह उसने उसको विदा करादिया ।

तत् भो दुष्ट जलचर ! अहमपि गंगदत्त इव त्वद्गृहे न कदाञ्चित् अपि यास्यामि" । तत् श्रुत्वा मकर आह-"भो मित्र ! न एतद् युज्यते । सर्वथा एव मे कृतघ्नतादोषं अपनय मद्गृहागमनेन । अथवा अत्र अहं अनशनात् प्राणत्यागं तव उपरि करिष्यामि" । वानर आह-"मूढ ! किं अहं लम्बकर्णो मूर्खो दृष्टापायोऽपि स्वयमेव तत्र गत्वा आत्मानं व्यापादयामि ।

सो हे दुष्ट जलचर ! मैंभी तेरे घर गंगदत्तकी समान किसी प्रकार नहीं जाऊगा" । यह सुनकर मकर बोला-"भो मित्र ! सर्वथा तुमको यह युक्त नहीं है मेरे कृतघ्नता दोषको मेरे घर चल कर दूरकरो । अथवा मैं यहा लघनकर तुम्हारे ऊपर प्राण त्यागन करूंगा" वानर बोला-"मूर्ख ! क्या मैं लम्बकर्ण मूर्ख हूं जो अपाय ( आपत्ति ) देखकर भी स्वय वहा जाकर अपनेको नष्ट करूं '

आगतश्च गतश्चैव दृष्ट्वा सिंहपराक्रमम् ।
अकर्णहृदयो मूर्खो यो गत्वा पुनरागतः ॥ ३३ ॥"

जो आकर सिंहके पराक्रमको देखकर भाग गया और कर्णहृदयरहित होनेके कारण वह मूर्ख फिरभी आगया ॥ ३३ ॥"

मकर आह,-"भद्र ! स को लम्बकर्णः ? कथं दृष्टापायोऽपि मृतः ? तत् मे निवेद्यताम्" ! वानर आह-

मकर बोला,-"भद्र वह लम्बकर्ण कौनहै ? किस प्रकार आपत्ति देखकर भी वहा जाकर मृत हुआ २ । सो मुझसे कहो" । वानर बोला-

कथा ३.

कस्मिंश्चित् वनोद्देशे करालकेशरो नाम सिंहः प्रतिवसति स्म । तस्य च धूसरको नाम शृगालः सदा एव अनु-

( ४१६ ) | पञ्चतन्त्रम् ।

यायी परिचारकोऽस्ति । अथ कदाचित् तस्य हस्तिना सह युद्ध्यमानस्य शरीरे गुरुतराः प्रहाराः सञ्जाता यैः पदमेकमपि चलितुं न शक्नोति तस्य अचलनात् च धूसरकः क्षुत्क्षामकण्ठो दौर्बल्यं गतः। अन्यस्मिन् अहनि तं अवोचत् -"स्वामिन्! बुभुक्षया पीडितोऽहं पदात् पदमपि चलितुं न शक्नोमि तत्कथं ते शुश्रूषां करोमि"। सिंह आह- "भो ! गच्छ अन्वेषय किञ्चित् सत्त्वं येन इमां अवस्थां गतोऽपि व्यापादयामि"। तदाकर्ण्य शृगालोऽन्वेषयन् कञ्चित्समीपवर्त्तिनं ग्रामं आसादितवान् । तत्र लम्बकर्णो नाम गर्दभः तडागोपान्ते प्रविरलदूर्वाङ्कुरान् कृच्छ्रादास्वादयन् दृष्टः । ततश्च समीपवर्त्तिना भूत्वा तेन अभिहितः-"माम!नमस्कारोऽयं मदीयः सम्भाव्यतां चिरात् दृष्टोऽसि तत् कथय तत् किमेवं दुर्बलतां गतः?" स आह,-"भो भगिनीपुत्र ! किं कथयामि, रजकोऽतिनिर्दयोऽतिभारेण मां पीडयति, घासमुष्टिमपि न प्रयच्छति केवलं दूर्वाङ्कुरान् धूलिमिश्रितान् भक्षयामि तत्कुतो मे शरीरे पुष्टिः?" शृगाल आह-"माम ! यदि एवं तदस्ति मरकतसदृशशष्पप्रायो नदीसनाथो रमणीयतरः प्रदेशः। तत्र आगत्य मया सह सुभाषितगोष्ठीसुखमनुभवन् तिष्ठ । लम्बकर्ण आह-"भो भगिनीसुत ! युक्तमुक्तं भवता परं वयं ग्राम्याः पशवोऽरण्यचारिणां बध्यास्तत् किं तेन भव्यप्रदेशेन " शृगाल आह-"माम ! मैवं वद, मद्भुजपञ्जरपरिरक्षितः स देशः । तन्नास्ति कस्यचित् अपरस्य तत्र प्रवेशः । परमनेन एव दोषेण रजककदर्थिताः तत्र तिस्रो रासभ्योऽनाथाः सन्ति । ताश्च पुष्टिमापन्ना यौवनोत्कटा इदं मां ऊचुः-‘यदि त्वं अस्माकं सत्यो मातुलः तदा किञ्चित् ग्रामान्तरं गत्वा अस्मद्योग्यं कञ्चित् पतिमानय’ । तदर्थे त्वामहं तत्र नयामि" । अथ शृगालवचनानि श्रुत्वा कामपीडितांगः तमवोचत् । "भद्र ! यदि एवं तदग्रे भव, येन आगच्छामि । अथवा साधु इदमुच्यते-

भाषाटीकासमेतम् । ( ४१७ )

किसी स्थानमें करालकेशर ( कठिन गर्दनके वालवाला ) नामक सिंह रहता था, उसका धूसरक नाम शृगाल सदा अनुगामी परिचारक था । एक समय हाथीके साथ युद्ध करते उसके शरीरमे कठिन प्रहार पडगयेथे जिनसे एक पगभी चलनेको समर्थ नहीं था । उसके असमर्थ होनेसे वह धूसरक भी भूखसे व्याकुलकण्ठ दुर्बलताको प्राप्त होगया और किसी दिन उससे बोला-“स्वामिन् ! मैं भूखसे व्याकुल हो एक पगभी नहीं चल सकता । सो किस प्रकार तुम्हारी शुश्रूषा करूं” सिंह बोला-“भो ! जाकर कोई जीव ढूंढ जिससे इस अवस्थाको प्राप्त हुआ भी उसे मारूं” । यह सुन शृगाल खोज कर्त्ता किसी समीपवर्ती ग्राममे प्राप्त हुआ । वह लम्बकर्ण नामवाला गधा सरोवरके समीप लम्बायमान दूर्वादलके अंकुरोंकू कृच्छ्र ( कष्ट ) से खाता हुआ देखा । तब समीपवर्ती होकर उसने कहा-“मामा ! हमारा नमस्कार ग्रहण करो, बहुत दिनोंसे देखा है कहो क्यो ऐसे दुर्बल हो रहे हो ?” वह बोला “सो भान्जे ! क्या कहू यह निर्दयी धोबी अति बोझसे मुझको पीडा देताहै मुट्ठीभर घासभी नही देता । केवल धूलिमिले दूर्वाङ्कुर भक्षण करता हू तो कहासे मेरे शरीरमे पुष्टि होगी” । शृगाल बोला-“जो ऐसा है तो मरकतमणीकी समान शष्प ( घास ) वाला नदीके किनारे मनोहर स्थान है। वहा आकर मेरे साथ सुभाषित गोष्ठीका सुख अनुभवकर स्थित हो” । लम्बकर्ण बोला,-“भो भान्जे ! ठीक कहा तुमने । परन्तु हम ग्राम्य पशु वनचारियोंके वध्य हैं सो उस मनोहर स्थानसे क्या है ” शृगाल बोला-“मामा ! ऐसा मत कहो वह देश मेरे भुजपञ्जरसे रक्षित है । सो वहा किसी ओरका प्रवेश नहीं है किन्तु इसी दोषसे रजकसे क्लेशित हुई तीन गधी अनाथा वहा और भी हैं । वे पुष्टिको प्राप्त हुई जवानीसे उत्कट मुझसे यों बोलीं -“जो तू हमारा सत्य मामा है तो किसी ग्रामान्तरमें जाकर हमारे योग्य किसी स्वामीको लाओ” । उस कारण मैं तुमको वहा लिये जाता हू” । तब शृगालके वचन सुन कामसे पीडित अग हो उससे बोला-“भद्र ! जो ऐसा है तो आगे हो जिससे मैं वहा पहूचू । अथवा अच्छा कहा है-

नामृतं न विषं किञ्चिदेकां मुक्त्वा नितम्बिनीम् ।
यस्याः सङ्गेन जीव्येत म्रियेत च वियोगतः ॥ ३४ ॥

२७

( ४१८ ) पञ्चतन्त्रम् ।

एक स्त्रीको छोड़कर कोई वस्तु अमृत और विष नहीं है जिसके संगसे प्राणी जीता और वियोगसे मरता है ॥ ३४॥

तथाच-
और देखो-

यासां नाम्नापि कामः स्यात्सङ्गमं दर्शनं विना ।
तासां दृक्सङ्गमं प्राप्य यन्न द्रवति कौतुकम् ॥ ३५ ॥ ”

जिसका संगम व दर्शन तो दूर रहो नाम मात्रसेही कामके उद्रेक होता है उस स्त्रीजनके दृष्टिको प्राप्त हो जो न द्रवै वह आश्चर्य है ॥ ३५ ॥ ”

तथानुष्ठिते शृगालेन सह सिंहान्तिकमागतः । सिंहोऽपि व्यथाकुलितस्तं दृष्ट्वा यावत् समुत्तिष्ठति तावत् रासभः पलायितुं आरब्धवान् । अथ तस्य पलायमानस्य सिंहेन तलप्रहारो दत्तः । स च मन्दभाग्यस्य व्यवसाय इव व्यर्थतां गतः ! अत्रान्तरे शृगालः कोपाविष्टस्तमुवाच-“भोः ! किं एवंविधः प्रहारस्ते यद्गर्दभोऽपि तव पुरतो बलाद्गच्छति । तत्कथं गजेन सह युद्धं करिष्यसि ? तद् दृष्टं ते बलम्”। अथ विलक्षस्मितं सिंह आह-“भोः ! किमंह करोमि । मया न क्रमः सज्जीकृत आसीत् । अन्यथा गजोऽपि मत्क्रमाक्रान्तो न गच्छति” शृगाल आह-“अद्यापि एकवारं तवान्तिके तमानेष्यामि । परं त्वया सजीकृतक्रमेण स्थातव्यम्” । सिंह आह-“भद्र ! यो मां प्रत्यक्षं दृष्ट्वा गतः स पुनः कथ-मत्र आगमिष्यति । तदन्यत् किमपि सत्त्वमन्विष्यताम्” । शृगाल आह-“किं तव अनेन व्यापारेण त्वं केवलं सज्जित-क्रमः तिष्ठ” । तथा अनुष्ठिते शृगालोऽपि यावत् रासभ-मार्गेण गच्छति तावत् तत्रैव स्थाने चरन् दृष्टः । अथ शृगालं दृष्ट्वा रासभः प्राह-“भो भगिनीसुत ! शोभनस्थाने त्वया अहं नीतः, द्राक् मृत्युवशं गतः तत्कथय किं तत्सत्वम् ? यस्य अतिरौद्रवज्रसदृशकरप्रहारात् अहं मुक्तः ” । तत श्रुत्वा प्रहसन् शृगाल आह-“भद्र ! रासभी त्वां आयान्तं

भाषाटीकासमेतम् । ( ४१९ )

दृष्ट्वा सानुरागं आलिंगयितुं समुत्थिता । त्वं च कातरत्वात् नष्टः सा पुनर्न शक्ता त्वां विना स्थातुमातया तु नश्यतः तेऽवलम्बनार्थं हस्तः क्षितो न अन्यकारणेन, तत आगच्छ, सा त्वत्कृते प्रायोपवेशना उपविष्टा तिष्ठति । एतत् वदति–“यत् लम्बकर्णो यदि मे भर्त्ता न भवति, तत् अहमग्नौ जले वा प्रविशामि, पुनस्तस्य वियोगं सोढुं न शक्नोमि”। तत्प्रसादं कृत्वा तत्र आगम्यतामिति । नो चेत् तव स्त्रीहत्या भविष्यति । अपरं भगवान् कामः कोपं तव उपरि करिष्यति ।
उक्तञ्च -

ऐसा करनेपर शृगालके साथ सिंहके समीप आया । सिंह भी व्याकुल हो उसे देख जबतक उठता है कि तबतक गधा भागने लगा । तब उस भागते हुएके सिंहने पंजेका प्रहार किया वह मन्दभागीके उद्यमकी समान व्यर्थ होगया। इसी समय शृगाल क्रोधित हो उससे बोला–“भो ! क्या आपका ऐसा प्रहार है, जो गधा भी तुम्हारे आगेसे बलपूर्वक जाता है । सो हाथीके साथ कैसे युद्ध करोगे ? सो देखलिया तुम्हारा बल”। तब लज्जित हो सिंह बोला,–“मैं क्या करू पहलेसे तयार नथा। नहीं तो हाथीभी मेरे पराक्रमसे न जाने पाता”। शृगाल बोला–“अब भी एक बार उसे तुम्हारे पास लाऊंगा परन्तु तुम तयार रहना”। सिंह बोला–“भद्र जो मुझे प्रत्यक्ष देखकर गया है वह फिर किस प्रकार यहा आवेगा । सो और किसी जीवकी खोज करो”। शृगाल बोला–“तुम्हें इस बातसे क्या, तुम केवल तयार रहो” ऐसा कहकर शृगालभी जबतक गधेके मार्गसे जाने लगा । तब उसी स्थानमे उसे चरते देखा । तब शृगालको देखकर गधा बोला–“भो भगिनीपुत्र ! अच्छे स्थानमे मुझे लेगये एक साथही मृत्युको प्राप्त किया था । सो कह वह कौनसा जीव है ? जिसके अति कठिन बज्रकी समान प्रहारसे मैंछुटा हू”। यह सुन हँसता हुआ शृगाल बोला–“भद्र ! वह गधी तुझे आया हुआ देख अनुरागसे आलिंगन करनेको उठी थी । तू कातरतासे भाग गया अब वह तेरे बिना स्थित होनेको समर्थ न हुई । उसने भागते हुए तुझे पकडनेको हाथ फैलाया था और कारणसे नहीं सो आओ। वह तेरे बिना मरणके निमित्त बैठी है । और यों कहती है “जो लम्बकर्ण मेर

( ४२० ) पञ्चतन्त्रम् ।

स्वामी न होगा तो मैं अग्नि वा जलमें प्रवेश करजाऊंगी । कारण कि उसका वियोग सहनेको मैं समर्थ नहीं हूं" । सो कृपाकर वहांको आओ । नहीं तो तुम्हें स्त्रीहत्या होगी और भगवान् कामदेव तुमपर क्रोध करेंगे । कहा है-

स्त्रीमुद्रां मकरध्वजस्य जयिनीं सर्वार्थसम्पत्करीं ये मूढाः प्रविहाय यान्ति कुधियो मिथ्याफलान्वेषिणः । ते तेनैव निहत्य निर्दयतरं नग्नीकृता मुण्डिताः केचिद्रक्तपटीकृताश्च जटिलाः कापालिकाश्चापरे ॥ ३६॥"

जो दुर्बुद्धि पुरुष कामके जीतनेवाली ध्वजा सब अर्थ और सम्पत्ति करनेवालीको छोडकर मिथ्या फल तपश्चर्या आदि करते हैं । वे उस कामनेही निष्ठुरतासे उन्हें मारकर कोई नंगे, कोई मुंडित, कोई लालवस्त्रवाले, कोई जटाधारी, कोई कपाली करदिये हैं ॥ ३६ ॥"

अथ असौ तद्वचनं श्रद्धेयतया श्रुत्वा भूयोऽपि तेन सह प्रस्थितः । अथवा साधु इदमुच्यते-

तब यह उसके वचनको श्रद्धासे सुनकर फिर भी उसके संग गया, अथवा अच्छा कहा है-

जानन्नपि नरो दैवात्प्रकरोति विगर्हितम् । कर्म किं कस्यचिल्लोके गर्हितं रोचते कथम् ॥ ३७ ॥

मनुष्य जानकरभी प्रारब्धसे निन्दित कर्म करता है नहीं तो संसारमें निन्दित कर्म किसको अच्छा लगता है ॥ ३७ ॥

अत्रान्तरे सज्जितक्रमेण सिंहेन स लम्बकर्णो व्यापादितः । ततस्तं हत्वा शृगालं रक्षकं निरूप्य स्वयं स्नानार्थं नद्यां गतः । शृगालेनापि लौल्यौत्सुक्यात् तस्य कर्णहृदयं भक्षितम् । अत्रान्तरे सिंहो यावत् स्नात्वा कृतदेवार्चनः प्रतर्पितपितृगणः समायाति तावत् कर्णहृदयरहितो रासभः तिष्ठति । तं दृष्ट्वा कोपपरीतात्मा सिंहः शृगालं आह- "पाप ! किमिदमनुचितं कर्म समाचरितम् । यत् कर्णहृदयभक्षणेन अयमुच्छिष्टतां नीतः" । शृगालः सविनयमाह- "स्वामिन् ! मा मा एवं वद । यत्कर्णहृदयरहितोऽयं रासभः

भाषाटीकासमेतम्। (४२१)

आसीत् येन इह आगत्य त्वामवलोक्य भूयोऽपि आगतः”। अथ तद्वचनं श्रद्धेयं मत्वा सिंहः तेनैव सह संविभज्य निःशङ्कितमनाः तं भक्षितवान्। अतोऽहं ब्रवीमि-

इसी समय तयार बैठे सिंहने लम्बकर्णको मारडाला तब उसे मार उसकी रक्षामें शृगालको निरूपण करके स्वयं स्नान करनेके निमित्त नदीको गया। शृगालनेभी चंचलता को और उत्कंठासे उसका कान और हृदय भक्षण किया, इसी समय सिंहभी जबतक स्नान कर देवतार्चन करके पितृगणोंको तृप्त करके आया तबतक कर्णहृदयसे रहित गर्दभको देखा। उसे देख क्रोधसे सिंह शृगालसे बोला-“पापिष्ठ! क्या यह तैने अनुचित कर्म किया जो कर्ण हृदयको भक्षणकर यह जूठा कर दिया”। शृगाल विनयपूर्वक बोला-“स्वामिन् ऐसा मत कहो! यह गधा कर्ण और हृदयसे रहितही था, जिससे यहा आकरभी तुम्हें देखकर फिरभी आया”। तब उसके वचनको सिंहने श्रद्धासे मानकर उसको विभाग कर उसके साथ निःशंक होकर भक्षण किया। इससे मैं कहता हू--

“आगतश्च गतश्चैव दृष्ट्वा सिंहपराक्रमम्। अकर्णहृदयो मूर्खो यो गत्वा पुनरागतः॥ ३८॥”

“जो आकर और सिंहके पराक्रमको देखकर चला गया। परन्तु कर्ण और हृदय रहित होनेके कारण वह मूर्ख फिर आया॥ ३८॥”

तन्मूर्ख! कपटं कृतं त्वया। परं युधिष्ठिरेणेव सत्यवचनेन विनाशितम्। अथवा साधु इदमुच्यते-

सो मूर्ख! तैने कपट किया परन्तु युधिष्ठिरकी समान सत्य वचनसे नष्ट कर दिया। अथवा यह अच्छा कहा है-

“स्वार्थमुत्सृज्य यो दम्भी सत्यं ब्रूते सुमन्दधीः। स स्वार्थाद् भ्रश्यते नूनं युधिष्ठिर इवापरः॥ ३९॥”

“जो मूढ़मति पाखण्डी मनुष्य स्वार्थको छोड़कर सत्य कहता है वह युधिष्ठिरकी समान अवश्य स्वार्थसे भ्रष्ट होता है॥ ३९॥”

मकर आह-“कथमेतत्?” स आह- मकर बोला-“यह कैसी कथा है?” वह बोला--

( ४२२ ) पञ्चतन्त्रम् ।

कथा ४.

कस्मिंश्चित् अधिष्ठाने कुम्भकारः प्रतिवसति स्म । स कदाचित् प्रमादादर्द्धभग्नघटकर्परतीक्ष्णाग्रस्योपरि महता वेगेन धावन् पतितः । ततः कर्परकोट्या पाटितललाटो रुधिरप्लाविततनुः कृच्छ्रादुत्थाय स्वाश्रयं गतः । ततश्च अपथ्यसेवनात् स प्रहारस्तस्य करालतां गतः कृच्छ्रेण नीरोग्यतां नीतः । अथ कदाचित् दुर्भिक्षपीडिते देशे स कुम्भकारः क्षुत्क्षामकण्ठः कैश्चित् राजसेवकैः सह देशान्तरं गत्वा कस्यापि राज्ञः सेवको बभूव । सोऽपि राजा तस्य ललाटे विकरालं प्रहारक्षतं दृष्ट्वा चिन्तयामास । "यद्वीरः पुरुषः कश्चित् अयम् । नूनं तेन ललाटपट्टे सम्मुखप्रहारः" । अतस्तं सम्मानादिभिः सर्वेषां राजपुत्राणां मध्ये विशेषप्रसादेन पश्यतिस्म । तेऽपि राजपुत्राः तस्य तं प्रसादातिरेकं पश्यन्तः परमेर्ष्याधर्मं वहन्तो राजभयात् न किञ्चित् ऊचुः । अथ अन्यस्मिन्नहनि तस्य भूपतेः वीरसम्भावनायां क्रियमाणायां विग्रहे समुपस्थिते प्रकल्पमानेषु गजेषु सन्नह्यमानेषु वाजिषु योधेषु प्रगुणीक्रियमाणेषु तेन भूभुजा स कुम्भकारः प्रस्तावानुगतं पृष्टो निर्जने । "भो राजपुत्र ! किं ते नाम ? का च जातिः ? कस्मिन् संग्रामे प्रहारोऽयं ते ललाटे लग्नः" । स आह- "देव ! नायं शस्त्रप्रहारः । युधिष्ठिराभिधः कुलालोऽहं प्रकृत्या मद्गृहेऽनेककर्पराणि आसन् । अथ कदाचित् मद्यपानं कृत्वा निर्गतः प्रधावन् कर्परोपरि पतितः । तस्य प्रहारविकारोऽयं मे ललाटे एवं विकरालतां गतः" । तदाकर्ण्य राजा सत्रीडमाह- "अहो ! वञ्चितोऽहं राजपुत्रानुकारिणा अनेन कुलालेन । तत् दीयतां द्राक् एतस्य चन्द्राईः" तथानुष्ठिते कुम्भकार आह- "मा मा एवं कुरु । पश्य मे रणे हस्तलाघवम्" राजा प्राह- "भोः सर्वगुणसम्पन्नो भवान् । तथापि गम्यताम् । उक्तञ्च-

भाषाटीकासमेतम्। ( ४२३ )

किसी एक स्थानमें कुभार रहता था वह कभी प्रमादसे आधे टूटे घडेके तीक्ष्ण कोरके ऊपर वेगसे धावमान होकर पतित हुआ । तब उस ठीकडेकी कोरसे माथा फट जानेके कारण रुधिरसे लिप्त शरीर होकर कठिनतासे उठ अपने घरको गया । तब अपथ्यसेवनसे वह प्रहार उसका अधिक होगया और कठिनतासे निरोगताको प्राप्त हुआ । तब एक समय दुर्भिक्षसे पीडित देशके होनेमें वह कुंभार भूखसे व्याकुल कठ किन्ही राजसेवकोंके साथ देशान्तरमें जाकर किसी राजाका सेवक हुआ । वह राजाभी उसके माथेमें तीक्ष्ण प्रहारका घाव देखकर विचारने लगा ‘यह कोई वीरपुरुष है । इससे माथेके सामने सम्मुख प्रहार सहन किया है’ । इस कारण उसको सन्मानादिसे सम्पूर्ण राजपुत्रोंके मध्य विशेषप्रसन्नतासे देखता । वेभी राजपुत्र उसकी अधिक प्रसन्नताको देखते हुए परम ईर्षोधर्मको वहन करते राजभयसे कुछभी न बोले । तब और दिन उस वीरसभावना (परीक्षा) करनेमें विग्रह होनेपर हाथियोंके कलित होनेमें और घोडोंके सज्जित होनेपर तथा योद्धाओंके प्रकृष्ट सज्जित होनेपर उस राजाने प्रसङ्गसे प्राप्त हुए एकान्तमें उससे पूछा।--‘‘भो गजपुत्र ! तुम्हारा क्या नाम ? क्या जाती है ? किस सङ्ग्राममें यह प्रहार तुम्हारे मस्तकमें लगा है ?’’। वह बोला--‘‘देव ! यह शस्त्रप्रहार नहीं है मैं युधिष्ठिर नामवाला कुभार हू । मेरे घरमें अनेक फूटे बर्तन थे, सो एक समयमें मद्यपान करके निकला दौडता हुआ बर्तनोंपर गिरा उसके प्रहारका विकार यह मेरे माथेमें विकरालताको प्राप्त हो गया है’’ । यह सुन राजा लज्जित हो बोला-‘‘अहो राजपुत्रका अनुकरण करनेवाले इस कुभारने मुझे ठगलिया, सो अभी गलहस्त देकर इसे निकालदो’’ । ऐसा कहनेपर कुभकार बोला-‘‘ऐसा मत करो, रणमें मेरा हस्तलाघव देखो’’ । राजा बोला-‘‘भो ! आप सर्वगुणसपन्न हो तो भी जाओ । कहा है--

शूरश्च कृतविद्यश्च दर्शनीयोऽसि पुत्रक । यस्मिन्कुले त्वमुत्पन्नो गजस्तत्र न हन्यते ॥ ४० ॥’’

हे पुत्र ! तू शूर विद्यावान् और दर्शनीय है परन्तु जिस कुलमे उत्पन्न हुए हो उसमें हस्ती नहीं मारे जाते ॥ ४० ॥

कुलाल आह--“कथमेतत् ?” राजा कथयति - कुलाल बोला-‘‘यह कैसी कथा है ?’’ राजा कहने लगा-

( ४२४ ) पञ्चतन्त्रम् ।

कथा ५.

कस्मिंश्चिद्देशे सिंहदम्पती प्रतिवसतः स्म, अथ सिंही पुत्रद्वयमजीजनत् । सिंहोऽपि नित्यमेव मृगान् व्यापाद्य सिंह्यै ददाति, अथ अन्यस्मिन्नहनि तेन किमपि न आसादितम् । वने भ्रम्तोऽपि तस्य रविरस्तं गतः । अथ तेन स्वगृहं आगच्छता शृगालशिशुः प्राप्तः । तं च बालकोऽयमिति अवधार्य यत्नेन दंष्ट्रामध्यगतं कृत्वा सिंह्या जीवन्तमेव समर्पितवान् । ततः सिंह्या अभिहितं--"भोः कान्त ! त्वयानीतं किञ्चित् अस्माकं भोजनम्?" सिंह आह--"प्रिये! मया अद्य एनं शृगालशिशुं परित्यज्य न किञ्चित् सत्वमासादितम् । स च बालोऽयमिति मत्वा न व्यापादितो विशेषात् स्वजातीयश्च । उक्तञ्च--

किसी स्थानमें एक शेर शेरनी रहतीथी । उस समय सिंहीके दो पुत्र उत्पन्न हुए, सिंहभी नित्यही मृगोंको मारकर सिंहीको देता । तब एक दिन उसने कुछ नहीं पाया । तब उसको अपने घर आते गीदड़का बच्चा मिला । वह बालक है यह निश्चय करके यत्नसे दाढोंके भीतर धारण करके सिंहीको जीताही देता हुआ । तब सिंहि बोली--"भो स्वामिन् ! तुम कुछ हमारा भोजन लाये?" । सिंह बोला--"प्रिये ! आज इस शृगाल शिशुके सिवाय मुझे और कुछ नहीं मिला है । इसे भी बालक समझकर न मारा कारण कि सजातीय है। कहा है--

स्त्रीविप्रलिङ्गिबालेषु प्रहर्त्तव्यं न कर्हिचित् । प्राणत्यागेऽपि सञ्जाते विश्वस्तेषु विशेषतः ॥ ४१ ॥

स्त्री, ब्राह्मण और बालक इनपर कभी प्रहार नहीं करना चाहिये प्राणत्यागभी हो तो भी विशेष कर विश्वासीपर तो प्रहार करेही नहीं ॥ ४१ ॥

इदानीं त्वं एनं भक्षयित्वा पथ्यं कुरु । प्रभातेऽन्यत किञ्चित् उपार्जयिष्यामि" । सा प्राह--"भो कान्त ! त्वया बालकोऽयं विचिन्त्य न हतः । तत कथमेनमहं स्वोदरार्थे विनाशयामि । उक्तञ्च--

भाषाटीकासमेतम् । ( ४२५

तो इस समय तू इसको भक्षण करके पथ्य कर प्रात'समय और कुछ उपार्जन करूंगा”। वह बोली- “भो स्वामिन् ! जब आपने इसे बालक जान-कर न मारा तो कैसे इसको मैं अपने उदरके निमित्त विनाश करू। कहाहै कि-

अकृत्यं नैव कर्त्तव्यं प्राणत्यागेऽपि संस्थिते । न च कृत्यं परित्याज्यं धर्म एष सनातनः ॥ ४२ ॥

प्राणत्याग होनेपरभी अकृत्य नहीं करना चाहिये और कृत्यको छोड़ना नहीं चाहिये यह सनातन धर्म है ॥ ४२ ॥

तस्मात् मम अयं तृतीयः पुत्रो भविष्यति” । इत्येवमुक्त्वा तमपि स्वस्तनक्षीरेण परां पुष्टिम नयत् । एवं ते त्रयोऽपि शिशवः परस्परमज्ञातजातिविशेषा एकाचारविहारा बाल्य-समयं निर्वाहयन्ति । अथ कदाचित् तत्र वने भ्रमन् अरण्यगजः समायातः । तं दृष्ट्वा तौ सिंहसुतौ द्वौ अपि कुपिताननौ तं प्रति प्रचलितौ यावत् तावत् तेन शृगालसुतेन अभिहितम्,-“अहो ! गजोऽयं युष्मत् कुलशत्रुः, तन्न गन्तव्यमेतस्य अभिमुखम्” । एवमुक्त्वा गृहं प्रधावितः । तौ अपि ज्येष्ठबान्धवभङ्गान्निरुत्साहतां गतौ अथवा साधु इदमुच्यते-

इससे मेरा यह तीसरा पुत्र होगा”। ऐसा कह उसको भी स्तनके दूधसे पुष्ट करनेलगी । इस प्रकार वे तीनो बालक परस्पर अपनी जातिको न जाननेवाले एक आचरण और विहारसे बाल समयको बिताते हुए । एक समय उस वनमें घूमता हुआ बनचारी हाथी आया । उसे देख वे दोनोही सिंहपुत्र क्रोधितमुख हो उसकी ओर ज्योंही चले तबतक उस शृगालपुत्रने कहा-“अहो ! यह हाथी तुम्हारे कुलके शत्रु हैं । सो इसके सम्मुख मत जाओ” ऐसा कह घरको भागा व दोनों भी बड़े भाईके पलायन करनेसे निरुत्साह होकर गये । अथवा यह अच्छा कहाहै-

एकेनापि सुधीरेण सोत्साहेन रणं प्रति । सोत्साहं जायते सैन्यं भग्ने भंगमवाप्नुयात् ॥ ४३ ॥

( ४२६ ) पञ्चतन्त्रम् ।

एकभी धैर्यवान् उत्साहवालेके रणमें स्थित होनेसे सेना उत्साहवाली होती है और भय होनेसे भङ्ग होजाती है ॥ ४३ ॥

तथाच- और देखो-

अत एव हि वाञ्छन्ति भूपा योधान्महाबलान् ।
शूरान्वीरान्कृतोत्साहान्वर्जयन्ति च कातरान् ॥ ४४ ॥”

इसी कारण राजा महाबली योद्धाओंकी इच्छा करते हैं शूर, वीर, उत्साह-संपन्नका संग्रह करना । कायरोका नहीं ॥ ४४ ॥”

अथ तौ द्वौ अपि गृहं प्राप्य पित्रोरग्रतो विहसन्तौ ज्येष्ठभ्रातृचेष्टितमूचतुः। “यथा गजं दृष्ट्वा दूरतोऽपि नष्टः” । सोऽपि तदाकर्ण्य कोपाविष्टमनाः प्रस्फुरिताधरपल्लवः ताम्रलोचनः त्रिशिखां भुकुटिं कृत्वा तौ निर्भर्त्सयन् परुषतरवचनानि उवाच । ततः सिंह्या एकान्ते नीत्वा प्रबोधितोऽसौ—“वत्स! मैवं कदाचित् जल्प । भवदीयलघुभ्रातरौ एतौ” । अथ असौ प्रभूतकोपाविष्टः तामुवाच—“किमहं एताभ्यां शौर्येण रूपेण विद्याभ्यासेन कौशलेन वा हीनः । येन मां उपहसतः । तन्मया अवश्यं एतौ व्यापादनीयौ” । तदाकर्ण्य सिंही तस्य जीवितमिच्छन्ती अन्तर्विहस्य प्राह-

तब वे दोनोंही घरको प्राप्त होकर माता पिताके आगे हँसकर बडे भाईकी चेष्टाको कहते हुए । “जैसे वह हाथीको देख दूरसेही भाग गया”। वहभी यह सुन क्रोधाविष्ट मनसे होठरूपी पल्लव फडकाता लाल नेत्र तीन शिखावाली भृकुटी-को कर उन दोनोको घुडकता हुआ अधिक कठोर वचन बोला । तब सिंहोने एकान्तमें लेजाकर उसे समझाया । “पुत्र ! ऐसा कभी न कहना । यह दोनो तेरे छोटे भ्राता हैं”। तब यह अत्यन्त क्रोधितहो उस ( सिंही ) से बोला, “क्या मैं इनसे शूरता, रूप, विद्या अभ्यास, चतुराईमें कम हूं? जिससे मेरा हास्य करते है इससे अवश्यही मैं इन दोनोको मार डालूगा” । यह सुन सिंही उसके जीनेकी इच्छा करती मनमें हँसकर बोली-

भाषार्टीकासमेतम् । ( ४२७ )

"शूरोऽसि कृतविद्योऽसि दर्शनीयोऽसि पुत्रक । यस्मिन्कुले त्वमुत्पन्नो गजस्तत्र न हन्यते ॥ ४५ ॥

हे पुत्र ! तू शूर विद्यावान् और रूपवान्‌भी हे परन्तु जिस कुलमें तू उत्पन्न हुआ है उस कुलमें हाथीको कोई मार नहीं सक्ता ॥ ४५ ॥

तत् सम्यक् शृणु वत्स । त्वं शृगालीसुतः कृपया मया स्व-स्तनक्षीरेण पुष्टिं नीतः । तद् यावत एतौ मत्पुत्रौ शिशुत्वात् त्वां शृगालं न जानीतः, तावत् द्रुततरं गत्वा स्वजातीयानां मध्ये भव, नो चेत् आभ्यां हतो मृत्युपथं समेष्यसि" । सोऽपि तद्वचनं श्रुत्वा भयव्याकुलमनाः शनैः शनैः अपसृत्य स्वजात्या मिलितः । तस्मात् त्वमपि यावत् एते राजपुत्राः त्वां कुलालं न जानन्ति तावत् द्रुततरमपसर । नो चेत् एतेषां सकाशात् विडम्बनां प्राप्य मरिष्यसि"। कुलालोऽपि तदाकर्ण्य सत्वरं प्रनष्टः । अतोऽहं ब्रवीमि-

सो पुत्र ! भली प्रकारसे सुन तू गीदडीकापुत्र हे मैने कृपा कर अपने स्तनके दुग्धसे पुष्ट किया है । सो जबतक यह दोनों पुत्र बालक होनेके कारण तुझे शृगाल न जाने तबतक शीघ्र जाकर स्वजातियोके मध्यमे हो । नहीं तो इन दोनोसे हत होकर मृत्युमार्गको प्राप्त होगा” । वहभी उसके वचन सुन भयव्याकुल मनसे शनैः २ चल कर अपनी जातीमें मिलगया । इससे तू भी जबतक यह राजपुत्र तुझको कुम्हार न जाने तबतक शीघ्र जा । नहीं तो इनसे तिरस्कारको प्राप्त होकर मरेगा” । कुम्हारभी यह सुनकर शीघ्र चलागया । इससे मै कहता हू कि-

स्वार्थमुत्सृज्य यो दम्भी सत्यं ब्रूते सुमन्दधीः । स स्वार्थाद् भ्रश्यते नूनं युधिष्ठिर इवापरः ॥ ४६ ॥

जो दम्भी अपना स्वार्थ त्यागने कर सत्य बोलता है वह दूसरे युधिष्ठिरकी समान अवश्यही अपने स्वार्थसे भ्रष्ट होता है ॥ ४६ ॥

धिक् मूर्ख यत् त्वया स्त्रियोऽर्थे एतत् कार्यमनुष्ठातुं आरब्धं न हि स्त्रीणां कथञ्चिद्विश्वासमुपगच्छेत् । उक्तञ्च-

( ४२८ ) पञ्चतन्त्रम् ।

सो धिक् मूर्ख ! जो तैने स्त्रीके निमित्त इस कार्यके अनुष्ठानका आरम्भ किया । किसी प्रकार स्त्रियोंका विश्वास न करे । कहा है-

यदर्थे स्वकुलं त्यक्तं जीविताद्र्धञ्च हारितम् ।
सा मां त्यजति निःस्नेहा कः स्त्रीणां विश्वसेन्नरः । ४७॥

जिसके निमित्त कुल त्यागन किया आधा जीवन नष्ट किया वह स्नेह-रहित होकर मुझको त्यागन करती है कौन मनुष्य स्त्रीका विश्वास करे ॥४७॥”

मकर आह-“कथमेतत् ?” वानर आह-
मकर बोला-“यह कैसी कथा ?” वानर बोला-

कथा ६.

अस्ति कस्मिंश्चित् अधिष्ठाने कोऽपि ब्राह्मणः । तस्य च भार्य्या प्राणेभ्योऽपि अतिप्रिया आसीत् । सापि प्रतिदिनं कुटुम्बेन सह कलहं कुर्वाणा न विश्राम्यति । सोऽपि ब्राह्मणः कलहमसहमानो भार्य्यावात्सल्यात् स्वकुटुम्बं परित्यज्य ब्राह्मण्या सह विप्रकृष्टं देशान्तरं गतः । अथ महाटवीमध्ये ब्राह्मण्या अभिहितः,—“आर्य्यपुत्र ! तृष्णा मां बाधते । तदुदकं क्वापि अन्वेषय” । अथ असौ तद्वचनान्तरं यावत् उदकं गृहीत्वा समागच्छति तावत् तां मृतामपश्यत् । अतिवल्लभतया विषादं कुर्वन् यावत् विलपति तावत् आकाशे वाचं शृणोति । तथा हि “यदि ब्राह्मण त्वं स्वकीयजीवितस्यार्द्धं ददासि, ततः ते जीवति ब्राह्मणी” । तत् श्रुत्वा ब्राह्मणेन शुचीभूय तिसृभिर्वाचाभिः स्वजीविताद्धं दत्तम् । वाक्सममेव च ब्राह्मणी जीविता सा । अथ तौ जलं पीत्वा वनफलानि भक्षयित्वा गन्तुमारब्धौ । ततः क्रमेण कस्यचित नगरस्थ प्रदेशे पुष्पवाटिकां प्रविश्य ब्राह्मणो भार्य्याम् अभिहितवान्—“भद्रे ! यावत् अहं भोजनं गृहीत्वा समागच्छामि तावत् अत्र त्वया स्थातव्यम्” इत्यभिधाय ब्राह्मणो नगरमध्ये जगाम । अथ तस्यां पुष्पवाटिकायां पंगुः अर-

भाषाटीकासमेतम् । ( ४२९ )

घट्टं खेलयन् दिव्यगिरा गीतमुद्गिरति । तच्च श्रुत्वा कुसुमे- षुना अर्दितया ब्राह्मण्य्रा तत्सकाशं गत्वा अभिहितम्—“भद्र! यदि मां न कामयसे, तत् मत्सक्ता स्त्रीहत्या तव भविष्यति” पंगुरब्रवीत्,—“किं व्याधिग्रस्तेन मया करिष्यसि ?” सा अब्रवीत्,—“किमनेन उक्तेन अवश्यं त्वया सह मया संगमः कर्त्तव्यः।” तत् श्रुत्वा तथा कृतवान् । सुरतानन्तरं सा अब्र- वीत—“इतः प्रभृति यावज्जीवं मया आत्मा भवते दत्तः। इति ज्ञात्वा भवानपि अस्माभिः सह आगच्छतु” । सोऽब्र- वीत्—“एवमस्तु,” अथ ब्राह्मणो भोजनं गृहीत्वा समागत्य तया सह भोक्तुम् आरब्धः। सा अब्रवीत्—“एष पंगुः बुभुक्षि- तः तदेतस्यापि कियन्तमपि ग्रासं देहि” इति । तथा अनुष्ठिते ब्राह्मण्य्रा अभिहितम्—“ब्राह्मण ! सहायहीनः त्वं यदा ग्रामान्तरं गच्छसि, तदा मम वचनसहायोऽपि नास्ति तत् एनं पंगुं गृहीत्वा गच्छावः ?” । सोऽब्रवीत्—“न शक्नोमि आत्मानमपि आत्मना वोढुं किं पुनः एनं पंगुम् ?” सा अब्र- वीत्—“पेटाभ्यन्तरस्थं एनमहं नेष्यामि”। अथ तत्कृतकवच- नव्यामोहितचित्तेन तेन प्रतिपन्नं, तथा अनुष्ठिते अन्यस्मिन् दिने कूपोपकण्ठे विश्रान्तो ब्राह्मणः तया च पंगुपुरुषासक्तया सम्प्रेर्य्य कूपान्तः पातितः। सापि पंगुं गृहीत्वा कस्मिंश्चित् नगरे प्रविष्टा । तत्र शुल्कचौर्य्यरक्षानिमित्तं राजपुरुषैरित- स्ततो भ्रमद्भिः तन्मस्तकस्था पेटा दृष्टा, बलात् आच्छिद्य राजाग्रे नीता। राजा च यावत् तां उद्घाटयति, तावत् तं पंगुं ददर्श । ततः सा ब्राह्मणी विलापं कुर्वती राजपुरुषानुपदं एव तत्र आगता । राज्ञा पृष्टा “को वृत्तान्तः” इति । सा अब्रवीत्,—“मम एष भर्त्ता व्याधिबाधितो दायादसमूहैः उद्वेजितो मया स्नेहव्याकुलितमानसया शिरसिकृत्वा भव- दीयनगरे आनीतः” तत् श्रुत्वा राजा अब्रवीत्—“ब्राह्मणि! त्वं मे भगिनी, ग्रामद्वयं गृहीत्वा भर्त्रा सह भोगान् भुञ्जाना

( ४३० ) पञ्चतन्त्रम् ।

सुखेन तिष्ठ”। अथ स ब्राह्मणो दैववशात् केनापि साधुना कूपादुत्तारितः परिभ्रमन् तदेव नगरं आयातः। तया दुष्टभार्य्यया दृष्टो राज्ञे निवेदितः। “राजन् ! अयं मम भर्तुः वैरी समायातः”। राजा अपि वधः आदिष्टः। सोऽब्रवीत्- “देव ! अनया मम सक्तं किञ्चिद् गृहीतमास्ति यदि त्वं धर्मवत्सलः तद्दापय”। राजा अब्रवीत्-“भद्रे ! यत् त्वया अस्य सक्तं किञ्चिद्गृहीतमास्ति तत् समर्पय”। सा प्राह-“देव ! मया न किञ्चित् गृहीतम्”। ब्राह्मण आह-“यन्मया त्रिवाचिकं स्वजीविताद्धं दत्तं तद्देहि”। अथ सा राजभयात् तत्र एव त्रिवाचिकं एव जीवितमनेन दत्तमिति जल्पन्ती प्राणैः विमुक्ता। ततः सविस्मयं राजा अब्रवीत्-“किमेतत्” इति। ब्राह्मणेनापि पूर्ववृत्तान्तः सकलोऽपि तस्मै निवेदितः। अतोऽहं ब्रवीमि-

किसी स्थानमें कोई ब्राह्मण था। उसको अपनी स्त्री प्राणोंसेभी अधिक प्यारी थी। वह प्रतिदिन कुटुम्बके साथ क्लेश करती नहीं उपरामको प्राप्त होती थी। वह ब्राह्मणभी क्लेशको न सहकर भार्याके प्रेमसे अपने कुटुम्बको छोड ब्राह्मणीके संग बहुत दूर देशको चला गया। तब महाजंगलके मध्यमें ब्राह्मणीने कहा-“आर्यपुत्र ! मुझे बडी प्यास लगी है। सो कहीं जलकी खोज करो”। तब यह उसके वचन कहनेपर जबतक जल लेकर आता है तबतक उसे मरा देखता हुआ। अति प्यारके कारण दुःखसे जब विलाप करने लगा। तब आकाशवाणी सुनाई दी। “हे ब्राह्मण ! यदि तू इसे अपने जीवनके आधे दिन देगा तो यह ब्राह्मणी जिये”। यह सुन ब्राह्मणने पवित्र होकर तीन बार उच्चारण कर अपने जीवनका अर्ध दिया। बोलनेके साथही वह ब्राह्मणी जी उठी। तब वे दोनों जल पान कर वनके फल भक्षण करते चलने लगे। तब क्रमसे किसी नगरके देशमें पुष्पवाटिका में प्रवेश कर ब्राह्मणने अपनी भार्यासे कहा-“भद्रे ! जबतक मैं भोजन ग्रहण कर आऊं। तबतक तुम यहीं रहो”। ऐसा कह ब्राह्मण नगरके बीचमें गया। तब उस पुष्पवाटिका में एक लंगडा कुराकी सींडी पर खेलता हुआ मनोहर वाणीसे गीत गा रहा था। उसको सुन कामबाणसे

भाषाटीकासमेतम् । ( ४३१ )

अर्दित हो ब्राह्मणी उसके पास जाकर बोली,-“भद्र ! यदि मेरी इच्छा नहीं करो तो मुझ आसक्तकी स्त्रीहत्या तुमको लगेगी” । लगडा बोला-“ व्याधीसे ग्रस्त मुझसे तू क्या करेगी ?” वह बोली इस कहनेसे क्या है । अवश्य तेरे सगमे सगम करूंगी” । यह सुनकर उसने वैसाही किया, सुरतके अंतमें वह बोली-“अबसे लेकर जीवन पर्यन्त अपना आत्मा मैंने तुम्हें दिया। ऐसा जानकर तुमभी हमारे साथ आओ”। वह बोला-“ऐसाही हो” तब ब्राह्मण भोजन लिये आकर उसके साथ खाने लगा। वह बोली-“यह लगडा भूखा है सो इसकोभी कुछ ग्रास प्रदान करो”। वैसा करनेपर फिर ब्राह्मणीने कहा-“हे ब्राह्मण! तुम सहायहीन होकर ग्रामान्तरको जाते हो।सो मेरा कोई वचनसहायकभी नहीं सो इस पंगुको लेचलें?” वह बोला-“मैं स्वयं अपनेसे अपने लेजानेको तौ समर्थ हूही नहीं । फिर इस पंगुको कैसे लेचलूगा ?” वह बोली-“गठरीके भीतर कर इसको मैं ले जाऊगी” । तब उसके बनावटी वचनोंसे मोहित चित्त होकर उसने वह सब अंगीकार किया । वैसा करनेपर एक दिन कूपके समीप विश्राम करते हुए ब्राह्मणको उस पंगुमें आसक्त चित्तवाली स्त्रीने कूपमें गिरा दिया । वहभी पंगुको ग्रहण कर किसी नगरमें प्रविष्ट हुई । वहां करके चुराजानेकी खोज रक्षाके निमित्त इधर उधर घूमते हुए राजपुरुषोंने उसके मस्तकपर वह गठरी देखी । और बलसे छीनकर राजाके आगे लेगये । राजानेभी जब उसे खोला तौ उसमें लगडेको देखा । तब वह ब्राह्मणी विलाप करती हुई राजपुरुषोंके पीछे २ वहा आई राजाने पूछा-“तेरा क्या वृत्तान्त है” वह बोली-“मेरा यह स्वामी रोगग्रस्त गोतियोंसे उद्वेजित हुआ है मैंने स्नेहसे व्याकुल मनसे शिरपर धारण कर आपके नगरमें प्राप्त किया है” । यह सुनकर राजा बोला-“ब्राह्मणि ! तू मेरी वहन दो ग्राम ग्रहण कर भर्ताके संग भोगोंको भोगती सुखसे रह” । उधर वह ब्राह्मण दैववशसे किसी साधुद्वारा कुएंसे निकाला हुआ, घूमता हुआ उसी नगरमें आया । और दुष्ट उस भार्याने देखकर राजासे कहा-“राजन् ! यह मेरे स्वामीका वैरी आया है” । राजाने उसके वधकी आज्ञा दी । वह बोला-“देव! इसने मेरा सक्त ( सक्रान्त वस्तु ) कुछ ग्रहण कर लिया है । जो तुम धर्मवत्सल हो तो दिलादो” । राजा बोला-“भद्रे ! जो तुमने इसका सक्त ( सक्रान्त ) कुछ लिया हो तो देना”| वह बोली-“देव! मैंने कुछ ग्रहण नहीं किया”| ब्राह्मण

( ४३२ ) पञ्चतन्त्रम् ।

बोला-“जो मैंने तीन वाचा देकर अपने जीवनका आधा दिया है वह दे”। तब वह राजाके भयसे “त्रिवाचित जीवित जो इसने दिया सो मैंने दिया” ऐसा कहती हुई प्राणरहित हुई । तब विस्मयसे राजा बोला-“यह क्याहै” । ब्राह्मणने सम्पूर्ण पहला वृत्तान्त उससे निवेदन किया । इससे मैं कहता हूं-

यदर्थे स्वकुलं त्यक्तं जीविताद्र्धञ्च हारितम् ।
सा मां त्यजति निःस्नेहा कः स्त्रीणां विश्वसेन्नरः ॥४७॥”

जिसके निमित्त कुल त्यागा, आधा जीवन दिया, उसने स्नेहरहित हो मुझे त्यागन करदिया, कौन मनुष्य स्त्रियोंका विश्वास करे ॥ ४७ ॥ ”

वानरः पुनराह-“साधु च इदमुपाख्यानकं श्रूयते ।
फिर वानरने कहा-“यह अच्छा उपाख्यान सुना जाता है ।

न किं दद्यान्न किं कुर्यात्स्त्रीभिरभ्यर्थितो नरः ।
अनश्वा यत्र हेषन्ते शिरः पर्वणि मुण्डितम् ॥ ४८ ॥ ”

स्त्रीसे प्राप्त हुआ मनुष्य क्या न दे और क्या नहीं करता है, अर्थात् सबही कुछ देता और करता है, जिस अवस्थामें घोडे न होकरभी हींसते है और और पर्व दिन चौदश अष्टमी आदि निषेधके दिनोंमेंभी शिरका मुण्डन होता है । स्त्रीके वशीभूत होकर कार्य अकार्यको नहीं जानता है ॥ ४८ ॥ ”

मकर आह-“कथमेतत् ?” वानरः कथयति-
मकर बोला-“वह कैसे ?” वानर कहने लगा-

कथा ७.

अस्ति प्रख्यातबलपौरुषोऽनेकनरेन्द्रमुकुटमरीचिजाल-जटिलीकृतपादपीठः शरच्छशांककिरणनिर्मलयशाः समुद्रपर्यन्तायाः पृथिव्या भर्त्ता नन्दो नाम राजा, तस्य सर्वशास्त्राधिगतसमस्ततत्त्वः सचिवो वररुचिर्नाम तस्य च प्रणयकलहेन जाया कुपिता । सा च अतीववल्लभा अनेकप्रकारं परितोष्यमाणापि न प्रसीदति ब्रवीति च भर्त्ता,-“भद्रे ! येन प्रकारेण तुष्यसि तं वद । निश्चितं करोमि” । ततः कथञ्चित् तया उक्तं,-“यदि शिरो मुण्डयित्वा मम पादयोः निपतसि, तदा प्रसादाभिमुखी भवामि”। तथा अनुष्ठिते

भाषाटीकासमेतम् । (४३३)

प्रसन्ना आसीत् । अथ नन्दस्य भार्यापि तथा एव रुष्टा प्रसाद्यमानापि न तुष्यति । तेन उक्तं,—“भद्रे ! त्वया विना मुहूर्त्तमपि न जीवामि, पादयोः पतित्वा त्वां प्रसादयामि”। सा अब्रवीत्—“यदि खलीनं मुखे प्रक्षिप्य अहं तव पृष्ठे समारुह्य त्वां धावयामि । धावितस्तु यदि अश्ववत हेषेसे, तदा प्रसन्ना भवामि” । राज्ञापि तथा एव अनुष्ठितम् । अथ प्रभातसमये सभायां उपविष्टस्य राज्ञः समीपे वररुचिः आयातः । तञ्च दृष्ट्वा राजा पप्रच्छ,—“भो वररुचे ! किं पर्व्वणि मुण्डितं शिरस्त्वया ?” सोऽब्रवीत्—

विख्यात बल पुरुषार्थवाला अनेक राजाओंके मुकुटोंके किरणजालसे सेवित चरणपीठवाला, शरत्कालके चन्द्रमाकी समान निर्मल यशवाला, सागर पर्य्यन्त पृथ्वीका स्वामी, नन्द नाम राजा था । उसके सम्पूर्ण शास्त्रके तत्व जाननेवाला वररुचि नाम मन्त्री था । उसकी स्त्री प्रेमके कलहमें क्रोधित हुई । वह बहुत प्यारी थी इस कारण अनेक प्रकार सन्तुष्ट करने परभी प्रसन्न न हुई । उसका भर्त्ता बोला—“भद्रे ! तुम किस कारणसे प्रसन्न होती हो ? सो कहो । अवश्य उसको मैं करू” तब किसी प्रकार उसने कहा—“यदि शिर मुँडाकर मेरे चरणोंमें गिरो तो मैं प्रसन्न होजाऊगी” । वैसा करनेपर वह प्रसन्न हुई । तब नन्दकी भार्याभी उसी प्रकार रूठकर किसी प्रकार सन्तुष्ट नहीं होती । उसने कहा—“भद्रे ! तेरे विना मैं मुहूर्त्त मात्रभी नहीं जी सकता । चरणमें पडकर तुझे प्रसन्न करता हूं” । वह बोली—“यदि मुखमें लगाम डालो और मैं तुम्हारे ऊपर चढ कर शीघ्रतासे तुम्हे चलाऊ । और दौडते हुए तुम घोड़ेकी समान शब्द करो तो मैं प्रसन्नहूँ” । राजानेभी वैसा किया । तब प्रातःकाल सभामें बैठे राजाके समीप वररुचि आया उसे देखकर राजाने पूछा—“अहो वररुचि ! किस पर्वमें तुमने शिर मुँडाया ?” वह बोला—

न किं दद्यान्न किं कुर्य्यात्स्त्रीभिरभ्यर्थितो नरः ।
अनश्वा यत्र हेषन्ते शिरः पर्व्वणि मुण्डितम् ॥ ४९ ॥

स्त्रीसे प्रार्थित हुआ मनुष्य क्या नहीं देता और क्या नहीं करता जहा घोड़े न होकरभी मनुष्य हींसते हैं उसी पर्व्वमेंभी शिर मुंडित हुआ है ॥ ४९ ॥

२८

( ४३४ ) पञ्चतन्त्रम् ।

तत् भो दुष्टमकर ! त्वमपि नन्दवररुचिवत् स्त्रीवश्यः ततो भद्र ! आगतेन त्वया मां प्रति वधोपायप्रयासः प्रारब्धः परं स्ववाग्दोषेण एव प्रकटीभूतः । अथवा साधु इदमुच्यते-

सो हे दुष्टजलचर ! तूभी नन्द और वररुचिकी समान स्त्रीके वशीभूत है । सो भद्र ! आतेही तुमने मेरे निमित्त वधके उपायका श्रम प्रारम्भ किया परन्तु तुम्हारी वाणीके दोषसेही वह प्रगट होगया है । अथवा यह अच्छा कहा है-

आत्मनो मुखदोषेण बध्यन्ते शुकसारिकाः ।
बकास्तत्र न बध्यन्ते मौनं सर्वार्थसाधनम् ॥ ५० ॥

तोते और मैना अपने मुख ( वाणी ) के दोषसे ही बन्धनमें पड़ते हैं और बगले नहीं बंधते मौनही सब अर्थका साधक है ॥ ५० ॥

तथाच-
और देखो-

सुगुप्तं रक्ष्यमाणोऽपि दर्शयन्दारुणं वपुः ।
व्याघ्रचर्मप्रतिच्छन्नो वाक्कृते रासभो हतः ॥ ५१ ॥”

गुप्त रक्षित हुआभी अपना दारुण शरीर दिखाता हुआ व्याघ्रके चर्मसे ढका गधा अपनी वाणीके दोषसे मारा गया ॥ ५१ ॥”

मकर आह-“कथमेतत् ?” वानरः कथयति-
मकर बोला-“यह कैसे ?” वानर कहने लगा-

कथा ८.

कस्मिंश्चित् अधिष्ठाने शुद्धपटो नाम रजकः प्रतिवसति स्म । तस्य च गर्दभः एकोऽस्ति, सोऽपि घासाभावात् अति दुर्बलतां गतः । अथ तेन रजकेन अटव्यां परिश्रमता मृत-व्याघ्रो दृष्टः । चिन्तितञ्च, “अहो ! शोभनमापतितम् । अनेन व्याघ्रचर्मणा प्रतिच्छाद्य रासभं रात्रौ यवक्षेत्रेषु उत्स्र-क्ष्यामि, येन व्याघ्रं मत्वा समीपवर्तिनः क्षेत्रपाला एनं न निष्कासयिष्यन्ति” । तथा अनुष्ठिते रासभो यथेच्छया यव-भक्षणं करोति प्रत्यूषे भूयोऽपि रजकः स्वाश्रयं नयति । एवं गच्छता कालेन स रासभः पीवरतनुर्जातः । कृच्छ्राद् बन्ध-