परिभाषेन्दुशेखर (नागेश भट्ट - व्याकरण परिभाषा सिद्धान्त एवं भैरवी टीका सटीक)

१७४ परिभाषेन्दुशेखरः [ २ प्रकरणे-

यत्तु कैयटेन तदन्तविधिपक्षे परत्वाद् गुणः प्राप्नोतीत्युक्तम् ; तत्तु नशब्दमाश्रित्येत्यादिभाष्यासङ्गत्या चिन्त्यम् । वलिलोपेऽन्तरङ्गपरिभाषा न प्रवर्त्तत इति तु न युक्तम् , तत्सूत्रे भाष्य एव व्रश्चादिषु लोपातिप्रसङ्गमाशङ्क्य उपदेशसामर्थ्यान्न । न च 'वृश्चत' इत्यादौ चारितार्थ्यम् ; बहिरङ्गतया सम्प्रसारणस्यासिद्धत्वेन पूर्वमेव तत्प्राप्तेरिति भाष्योक्तेः । वलिलोप इति । ननु वलिलोपेऽन्तरङ्गपरिभाषाया अप्रवृत्तिरवश्यमङ्गीकार्या ; अन्यथा 'क्नोपयति'त्यत्र पुकोऽसिद्धत्वेन वलिलोपानापत्तेः, 'चेलेक्नोपेरि'ति निर्देशा- सङ्गतेश्च । अत एव नपदान्तसूत्रे वरेग्रहणं यलोपे यातिरिति भाष्योदाहरणं च सङ्गच्छते । 'यायावरो यातिरि'त्यत्र चातो लोपे कृते तस्य यायाय वर इति यायायति इति समुदायसापेक्षत्वेन बहिरङ्गतयाऽसिद्धत्वात् अन्तरङ्गवलिलोपस्याप्राप्त्या तदसङ्गतिः स्पष्टैव । वलिलोप इति निषेधश्च जातबहिरङ्गासिद्धत्वस्यैव, न तु समकालिकबहि- रङ्गासिद्धत्वस्य । यद्वा—ज्ञापकसाजात्यादयं निषेधो यलोपविषयक एव, तेन 'वृश्च- ती'ति भाष्यविरोधोऽपि नेति चेन्न । अजन्निष्ठान्यानन्तर्यनिमित्तककार्यप्रवृत्त्युत्तर- प्रवर्त्तमानान्तरङ्गे कर्त्तव्ये बहिरङ्गपरिभाषा न प्रवर्त्तत इत्यर्थकेन 'नाजानन्तर्य' इति निषेधेनान्तरङ्गपरिभाषाया अप्रवृत्त्या 'यायावरो यातिरि'ति भाष्यसङ्गतेः सुव- चत्वात् । अत्रार्थे अजन्निष्ठान्यानन्तर्यनिमित्तकं कार्यं चान्तरङ्गमेव ग्राह्यमित्यत्र तु न मानम् । एवं 'क्नोपयती'त्यत्रापि बोध्यम् । केचित्तु—बहिरङ्गशास्त्रीयप्रथमान्तभिन्नेन केनचित्पदेन आश्रीयमाणो यावान् समुदायस्तस्य वास्तविकः स्थानिद्वारा वा घटको यच्छास्त्रीयसप्तम्यन्तपदेन गृह्यते' तदन्तरङ्गमित्यन्तरङ्गत्वस्वीकारात् ( 'क्नोपयती'त्यत्र निरुक्तसमुदायः 'क्नूय्' इति, तस्य वास्तविकघटकः पुङ् नास्ति अतो ) नान्तरङ्गत्वं वलिलोपस्य । 'अक्षद्यूरि'त्यादौ स्थानिद्वारा घटकत्वं बोध्यम् । यद्वा—वास्तविकघटक इत्यत्र बहिरङ्गशास्त्रप्राप्तिकाले घटकोऽपेक्षित इति वदन्ति । उच्यते ; क्रमिकान्वाख्यानपक्षे परस्याप्राप्तिरूपमन्तरङ्गत्वमादाय ह्रस्वत्वसिद्धिनिर्बाधैवेति व्याख्याकृतामाशयात् । पदसंस्कारपक्षे तु नैतत्सिद्ध्येत् । अन्ये तु-बहिरङ्गत्वेन जिघृक्षितशास्त्रीयोद्देश्यतावच्छेदकावच्छेदेन आश्रीयमाणो यावान् शब्दसमुदायः, तद्घटकमात्रनिमित्तकत्वमिति पूर्वोक्तलक्षणेन प्रकृते न दोषः । एवञ्च अस्यान्त- रङ्गत्वस्य स्वीकारेण 'वाह ऊठ्' इत्यत्र स्वांशे चारितार्थ्यात् सिद्धान्ते 'स्योन' इत्यत्र यणोऽन्तरङ्गत्वे च सिद्धे न तदर्थमङ्गपदेन सप्तम्याद्यन्ततयेत्यत्र अङ्गपदमन्तरङ्गपदघटकाङ्गपर- मिति वक्तव्यम्, अपि तु ऊनशब्दमाश्रित्य यणादेशो नशब्दमाश्रित्येति पूर्वपक्षलापनाय उभाभ्या- मप्यङ्गपदाभ्यां सप्तम्यन्ततयोपात्तं ग्राह्यम् । नापि सप्तम्यन्तपदेन तत्प्रयोज्यविषयतापर्याप्त्यधि- करणघटकपूर्वत्वाभाववतो ग्रहणमिति वक्तव्यम् । एवञ्च प्रागुक्तात् पृथगेवेदमन्तरङ्गत्वमिति प्राहुः ।

५० प० विचारः ] तत्त्वप्रकाशिकासमलङ्कृत-भूतिभूषितः १७५ यत्तु नलोपस्य षट्संज्ञायामसिद्धत्वात् 'पञ्चे'त्यत्र न षडिति निषेध इति । तच्चिन्त्यम् ; नलोपस्य हि पदसंज्ञासापेक्षत्वेन बहिरङ्गत्वं वाच्यम् । परे तु—स्वप्रवृत्तौ निमित्तताप्रयोजकेन केनचिदेकेन पदेनाऽऽश्रीयमाणसमुदाय- विशिष्टो यच्छास्त्रीयसप्तम्यन्तपञ्चम्यन्तान्यतरपदेनाऽऽश्रीयते तत् स्वापेक्षयाऽन्तरङ्गम् ; वैशिष्ट्यञ्च—स्वघटकत्व-स्वघटकोत्तरत्वोभयसम्बन्धेन । 'यायावरो यातिरि'त्यत्र बहिरङ्गशास्त्रीयपदेन आश्रीयमाणो 'वर' इति 'ति' इति च, तद्वैशिष्ट्यं वकारस्य तकारस्य वा नास्तीति नान्तरङ्गत्वं वलिलोपस्य । एवं 'क्नोपयती'त्यत्र पुक् न केनापि निमित्तताप्रयोजकपदेनाऽऽश्रीयते, यश्चाऽऽश्रीयते आदन्तो न तद्घटकत्वं पुको विधा- नात् प्रागिति न दोषः । 'विश्वौह' इत्यत्र तथाभूतो ण्विः, स गुणशास्त्रीयसप्तम्यन्तपदेन गृह्यत इति गुणस्यान्तरङ्गत्वम् । एवम् 'अमुष्नुवदि'त्यादावपि इदमेवान्तरङ्गत्वम् । 'स्योन' इत्यत्र पूर्वपक्षे ऊन इति समुदायस्तथा, तद्घटकत्वं तद्घटकोत्तरत्वं नशब्द- स्येति स नशब्दो गुणशास्त्रीयसप्तम्यन्तेन गृह्यत इति गुणस्यान्तरङ्गत्वम् । यणस्तु न तथान्तरङ्गत्वम्, गुणशास्त्रीयाङ्गपदेन गृह्यमाणः 'सिऊ' इति समुदायस्तद्वैशिष्ट्यं यद्य- प्यूठोऽस्ति ; तथापि यणशास्त्रीयसप्तम्यन्तेन स न विवक्षितः, किन्तु 'ऊन' इति समु- दायः । सिद्धान्ते तु 'ऊ' इत्येवाच्पदेन विवक्षित इति यणोन्तरङ्गत्वं सिद्धम् । यद्वा—अन्तरङ्गत्वलक्षणे स्वघटकोत्तरत्वमनिवेश्य तादृशसमुदायघटको यच्छास्त्रीय- सप्तम्यन्तपदविशिष्टस्तदन्तरङ्गमिति वाच्यम् । वैशिष्ट्यञ्च—स्वप्रयोज्यविषयता- श्रयत्व-स्वप्रयोज्यविषयताश्रयघटकावधिकपूर्वत्वाभाववत्त्वोभयसम्बन्धेन । 'स्योन' इत्यत्र ऊठ् यण्शास्त्रीयसप्तम्यन्तपदप्रयोज्यविषयताश्रयोनशब्दघटकनशब्दावधिकपूर्व इति न यणोन्तरङ्गत्वम्, 'यायावर' इत्यत्र नाजानन्तर्ये इति द्वितीयार्थेन सिद्धम् । अथवा अस्मिन्नपि लक्षणे पूर्वोक्तसम्बन्धद्वयेन तादृशसमुदायविशिष्टो यच्छास्त्रीयेत्यादिवक्तव्य- मिति वलिलोप इति निषेधो निष्फल एवेति प्राहुः । षट्संज्ञायामसिद्धत्वादिति । बहिरङ्गपरिभाषयेत्यर्थः । न च परिभाषाया अप्रवृत्ता- वपि संज्ञापदेनाविशेषात् षट्संज्ञाया अपि नलोपेति सूत्रे ग्रहणेन तत्र कर्तव्यायां नलोपस्यासिद्धत्वं भवेदिति वाच्यम् ; 'नलोपः सुप्स्वरै'ति सूत्रे संज्ञापदेन घिसंज्ञाया एव ग्रहणात् । अत्र मानं च तत्सूत्रस्थं भाष्यमेव । तथा हि—"संज्ञाविधौ किमुदा- हरम् ? 'दण्डिदत्तो, दसदण्डिनौ' । नात्र घित्वाद्दण्डिन एव पूर्वनिपातः । ननु च यदा घित्वं तदा पूर्वनिपातः, यदा पूर्वनिपातस्तदा नलोपे घित्वमितीदमयुक्तम् । संज्ञा- ग्रहणसामर्थ्येन यस्य पूर्वपदत्वे घित्वं भावि तस्य पूर्वनिपातः" इत्युक्तम् । यदि 'पञ्चे'त्यत्र स्त्रीप्रत्ययाभावाय संज्ञाग्रहणस्य चारितार्थ्यम्, तदा संज्ञाग्रहणसामर्थ्योप- पादनं भाष्योक्तमसङ्गतं स्यात् । एतदर्थफलं 'धूलिहावि'ति । एतेन—'इकोऽची'त्यत्र अज्ग्रहणस्य 'हे वारिषु शय' इत्यत्र गुरुसंज्ञायां नलोपस्या- सिद्धत्वेन प्लुतः स्यादिति चारितार्थ्यमित्यपास्तम् ; अज्ग्रहणज्ञापकतापरभाष्यस्यापि अत्रार्थे ज्ञापकत्वस्य सुवचत्वात् ।

१७६ परिभाषेन्दुशेखरः [२ प्रकरणे- तच्च न, संज्ञाकृतबहिरङ्गत्वस्यानाश्रयणात् । 'पञ्चे'त्यत्र निषेधस्तु स्त्रियां यत् प्राप्नोति तन्नेति व्याख्यानसामर्थ्येन भूतपूर्वषट्त्वमादायेति बोध्यम् । अत एव कृतिलुग्ग्रहणं चरितार्थम् । 'वृत्रहभ्यामि'त्यादौ पदत्व- निमित्तकत्वेऽपि नलोपस्य बहिरङ्गत्वभावात् । भ्यामः पदसंज्ञानिमित्त- त्वेऽपि नलोपस्य तन्निमित्तकत्वाभावात् । परम्परया निमित्तत्वमादाय बहिरङ्गत्वसंश्रयणे तु न मानम् । ध्वनितं चेदं 'नलोपः सुबि'ति सूत्रे भाष्य इति तत्रैव भाष्य-प्रदीपोद्योते निरूपितम् । अन्तरङ्गे कर्तव्ये जातं व्याख्यानसामर्थ्येनेति । तत्स्वभावेनेत्यर्थः । एतेनैतद्व्याख्यानं 'प्रियपञ्चानं द्रौपदीं पश्ये'त्यत्र डाब्व्यावृत्तये चरितार्थमित्यपास्तम् । केचित्तु-डाब्विधायक-'न षडि'त्यनुवर्त्य डापोऽपि निषेध इति वदन्ति । भूतपूर्वेति । पूर्वं भूतं स्थितं षट्त्वं स्थानिवद्भावेन आदायेत्यर्थः । षट्त्वं तु सङ्केतसम्बन्धेन षट्पदवत्त्वमतो न अनल्विधावि'ति निषेधविषय इति भावः । अत एवेति । संज्ञाकृतबहिरङ्गत्वस्य अनाश्रयणादेवेत्यर्थः । वृत्रहभ्यामिति । वृत्रेति पृथक् पदम्, हभ्यामिति प्रकृतोपयोगि वर्तमाने उपपदरहिताद्धन्-धातोः क्विप्ये- तद्रूपम्, तेन 'ब्रह्मभ्रूणे'ति नियमाक्रान्तं नेति भावः । एतेन नलोपस्य वृत्रहन्निति समुदायापेक्षत्वेन बहिरङ्गत्वमेवेत्यपास्तम् । जातमिति । एतत्फलं वक्ष्यमाणं 'पचावेदमिति बोध्यम् । ननु 'इत ऐरि'ति न्यासेनैतद्व्यावृत्तिसिद्धेरत्र न दोषः । न च नेरेत्वापत्तिः ; इकारोच्चारणसामर्थ्यात् उत्त्वस्येवैलस्यापि बाधसम्भवात् । न च गौरवाद् मेर्नेरिति न कृतमिति वाच्यम् ; सामर्थ्यादित्यस्य 'तककौण्डिन्य'न्यायेन तद्बाधादित्यर्थेनादोषात् । यत्तु-'मेर्निरिति मकारस्य नकारादेशे कर्तव्ये इकारान्तादेशविधानसामर्थ्यात् 'इत ऐरि'त्यस्य बाध इति । तन्न ; परशब्दमुच्चार्य विहितकार्याभावेन 'आदेः परस्ये'त्यस्याप्रवृत्त्या मकारस्य नकारादेशासम्भवात् । अत एव 'नित्यं ङित' इत्यत्र तदप्रवृत्तिरिति चेन्न । 'पचावेदम्' इत्यादौ 'आमेत' इत्यस्य दुर्वारत्वात् । अशब्दादाचारक्विबन्ताल्लटि कर्मव्यतिहार उत्तमपुरुष इटि निष्पन्नेन एशब्देन पचावेत्यस्य आख्यातमिति समासे पुनः सुशब्देन पचावैशब्दस्य समासे नपुंसकह्रस्वे 'सुपचावि' इत्यत्रैत्वापत्त्या 'इत ऐ' इति न्यासस्य कर्तुमशक्यत्वेन 'पचावेदमि'त्यत्रैतद्वार णाय जातबहिरङ्गासिद्धत्वस्याऽऽवश्यकत्वात् । न च प्रतिपदोक्तैकारग्रहणेनादोष इति वाच्यम् ; 'एधस्व, पचावेभ्य' इत्यत्र बहुवचन इत्येकारस्यापि प्रतिपदोक्तत्वेनैवापत्तेः । पचावैशब्दस्येति । वस्तुतः- इदं चिन्त्यम्; कृते एकादेशे तदादित्वेन समासग्रहणस्य विध्यर्थत्वसम्भवनया नियामकत्वोक्तिपरकभाष्यात् ईदृशानां लक्ष्याणामनभिधानात् ।

चङि'ति ह्रस्वस्य 'अत उपधाया' इति न वृद्धिरित्येतत्फलमिति वाच्यम्; 'अत Line 17: उपधाया' इत्यत्र अदुपधाद्विहिते णितीत्यर्थेनादोषात्। न चैवं 'राग' इत्यत्र वृद्धिर्न Line 18: स्यादिति वाच्यम् 'घञि चे'त्यत्र घञि विवक्षित इत्यर्थेनादोषात्। अत एव रञ्जेर्णौ Line 19: मृगरमणे नलोपे रजयतीत्येव।

Now let's check the lower section (commentary): Line 20: सूत्रव्यत्यासेन वेति। 'ब्रुवः पञ्चानामादित आहो ब्रुवः' इत्यास्याग्रे 'टित आत्मने- Line 21: पदानां टेरे, थासः से, लिटस्तझयोरेशिरेच्, लोट् च, आमेतः, सवाभ्यां वामौ, उत्तमस्यैत ऐ, पिच्च, Line 22: लङ्वत्, एरुः' इत्येवं न्यासेनेत्यर्थः। वदन्तीति। न च 'एधस्वेदमि'त्यत्र 'सवाभ्यां वामौ' Line 23: इत्यनेन अमादेशाभाव एव जातासिद्धत्वस्य फलमिति वाच्यम्; '

केचित्तु — अत्र जनीजृषिति घटादित्वात्न दोष इति प्राहुः । परे तु — पर्जन्यवत्पूर्व नित्यत्वात् प्रतिपदोक्तत्वाच्च ह्रस्वे 'रजयती'त्यत्र 'अत' . इति वृद्धिर्न । मित्त्वफलन्तु 'चिण्णमुलोरि'ति बोध्यमित्याहुः । 'जगदम्बे'त्यत्र 'सन्निपात'परिभाषया न टाबित्येतदपि न जातासिद्धत्वस्य फलम् । 'अम्बाऽत्रे'त्यत्र सवर्णदीर्घस्य पदद्वयापेक्षत्वेनासिद्धत्वान्न 'अम्बार्थे'ति पुनह्र्रस्व इति तु न फलम् । लक्ष्ये लक्षण'न्यायेनैवात्र तद्व्यावृत्तेः सुवचत्वात् । न च तन्मात्र- स्थानिकविकाराभावेन 'लक्ष्ये लक्षण'न्यायाप्रवृत्तिः । अत एव 'काण्ड' इत्यत्र एतन्न्याया- प्रवृत्त्या प्रकारान्तरेणैवात्र ह्रस्ववारणं भाष्योक्तं सङ्गच्छत इति वाच्यम् ; तादृश- भाष्यप्रामाण्येन विभक्तिस्थानिकैकादेशस्थले मात्रपदेन व्यावृत्तावप्यत्र तद्व्यावृत्तौ मानाभावात् । ईदृशन्यायस्वरूपवर्णनस्यान्यत्र स्पष्टत्वात् । केचित्तु — भूधातोः क्विबन्तादौकारे सुपि 'भुवादि'त्यत्रोवङि कृते बहिरङ्गत्वेन उवङोऽसिद्धत्वादूट् न । न च ऊट्यपि 'भू + ऊ + औ' इति स्थिते 'लक्ष्ये लक्षण'न्यायेन उवङोऽप्राप्त्या 'न भूसुधियोरि'ति निषेधेनाऽङ्गयणोऽभावेऽपि 'इको यणची'ति यणीष्टसिद्धिरिति वाच्यम् ; अन्तरङ्गत्वदपवादत्वाद्वा यणं बाधित्वा सवर्णदीर्घे ततो यणि 'भ्वावि'त्यस्यापत्तेः । न च 'भू + ऊ + औ' इति स्थिते वर्णपरिभाषया सवर्णदीर्घं बाधित्वा 'ओः सुपी'ति यणि 'भुवावि'त्यस्य सिद्धिः, सुधीसाहचर्येण हल्पूर्वं एव निषेधप्रवृत्तिस्वीकारेणात्र तद्विषयाभावादिति वाच्यम् ; 'भुवावि'त्यत्र पूर्वोकारे 'इको यणची'ति यण् प्राप्नोति, तं बाधित्वा अपवादत्वादीर्घः, तं बाधित्वा वार्णपरिभाषया ऊठो यण् प्राप्नोति, तमन्तरङ्गत्वाद् बाधित्वा 'इको यणि'ति यण् न जातासिद्धत्वस्य फलमिति । अत्र केचित् — 'औजिढत्' इति जातासिद्धत्वस्य फलम् । तत्रान्तरङ्गे ढूलोपे कर्तव्ये षडन्तसमुदायनिमित्तकद्वित्वस्य बहिरङ्गतयाऽसिद्धत्वान्न दीर्घा- पत्तिरिति प्राहुः । तन्न ; जातासिद्धत्वाङ्गीकारेऽपि अन्तरङ्गे दीर्घे कर्तव्ये 'नाजानन्तर्य' इति निषेधात् 'चङि' इति द्वित्वस्य असिद्धत्वाभावेन दीर्घप्राप्तेर्निर्बाधत्वात् । 'नाजानन्तर्य' इत्यस्य अनित्यत्वे न दृढतरं मानम् । किञ्च अभ्यासकार्ये द्वित्वस्यासिद्धत्वं नेत्यवश्यं कल्पनीयैनैव वचनेन द्वित्वस्या- सिद्धत्वाभावः । अत एव 'ह्रस्वः, हलादिः शेषः' इति सूत्रद्वयं चरितार्थम्; अन्यथा ह्रस्वे हलादिः शेषे च कर्तव्ये प्रत्ययनिमित्तकद्वित्वस्यासिद्धतया अभ्यासाभावेन सूत्रवैयर्थ्यस्य स्फुटत्वात् । ननु सूत्रारम्भसामर्थ्यादभ्यासशब्दमुच्चार्य कार्ये कर्तव्ये द्वित्वासिद्धत्वाभावज्ञापनेन सूत्र- द्वयसार्थक्यसम्भवेन प्रकृते 'ढूलोपे' इति दीर्घस्याभ्यासशब्दमुच्चार्य विधानाभावेन तत्र कर्तव्ये जातासिद्धत्वसत्त्वेन दीर्घप्राप्तिरिति चेन्न । यङ्लुगन्ते 'आरति' इत्यादौ 'ढूलोपे' इति दीर्घना- पत्त्या तादृश्यकल्पनायाः कर्तुमशक्यत्वात् । तस्मात् तत्र दीर्घाभावस्येष्टत्वे रसाहचर्येण अभ्यासान- वयवस्यैव ग्रहणमित्युपायान्तरमनुसर्तव्यम् । 'आरती' इत्यादौ अभ्यास एव, न तु अभ्यासावयव इति न दोषः । अन्तरङ्गत्वादिति । न च 'वार्ण'परिभाषया 'ओः सुपि' इति यणेव स्यादिति वाच्यम् ; समानस्थानिकत्वाभावात्, समाननिमित्तकत्वाभावाच्च तदप्राप्तेः ।

न्तर्वर्ति-क्विप्! So by "च्छ्वोः शूडनुनासिके च", the व of 'नाव्' would get ऊठ्! To prevent this ऊठ्, they say that the bahiranga (al-lopa etc.) is asiddha! Now look at line 32 in the commentary (Bhūti): "एवं जातासिद्धत्वस्य फलं 'पुनर्भ्वांवि'त्यपि बोद्ध्यम् ।" Wait, look at the word: पु न र्भू (or र्भ्वा) Wait, what is after that? Is it 'पुनर्भूवि'? Wait, could it be 'पुनर्भू' + आचारक्विप् -> अल्लोप -> etc.? Wait, look at the characters: ' पु न र्भू वि ' ? Wait, look at the letter between भ and वि: There is: भ (bha) with a repha on top? Wait, look at the repha: it's on top of भ: र्भू. Wait, is there an anusvara? Look at the dot above: there is no dot, or is there? Wait, there is a curve above: that's a repha. Below भ, there is an u-matra: ू. Then next letter is: Wait, is it 'वि'? No, look at: It has a loop: व? And an

१८० | परिभाषेन्दुशेखरः | [ २ प्रकरणे-

केचित्तु — 'रियति, असुसुवदि'त्यादौ लघूपधगुणादन्तरङ्गत्वादियङादिसिद्धिः । 'अयजे इन्द्रमि'त्यादौ सवर्णदीर्घं बाधित्वाऽन्तरङ्गत्वादाद्गुणः । 'ग्रामणिनी कुले' इत्यत्र नुमं बाधित्वाऽन्तरङ्गत्वात् ह्रस्वः । 'रुद्यादि'त्यादौ प्रकृतिप्रत्ययापेक्षाडीद्भ्यां प्रागन्तरङ्गत्वात् यासुट् । 'कश्च अश्च ईशश्चे'ति द्वन्द्वे नित्यमपि गुणं बाधित्वा अन्तरङ्गत्वात् सवर्णदीर्घे 'केशा' इति रूपसिद्धिः, अन्यथा 'कैशा' इति स्यादिति सम- कालप्राप्तिकबहिरङ्गासिद्धत्वस्योदाहरणान्याहुः । तन्न ; 'रियति, असुस्रुवदि'त्यादौ सत्यपि गुणे तस्य जातबहिरङ्गत्वेनासिद्धतया इकारादिबुद्ध्या इयङादिसिद्धे- र्निष्प्रत्यूहत्वात् । यत्तु —'येन नाव्यवधानमि'ति न्यायेन पुगन्तसा

व्रश्चादिषु पदसंस्कारपक्षे समानकालत्वमेव द्वयोरिति बोध्यम् । एतेन अन्तरङ्गं बहिरङ्गाद् बलीय इति परिभाषान्तरमित्यपास्तम् ; एनामाश्रित्य विप्रतिषेधसूत्रे भाष्ये तस्याः प्रत्याख्यानाच्च । केचित्तु—‘इ उ आ’ इत्येतेषां समासेऽत्र पूर्वं परयणादेशे पूर्वस्येकारस्य यणा- देशानापत्तिः । स्थानिवद्भावेन तु न निर्वाहः, ‘न पदान्ते’ति निषेधात् । ननु परयणा- देशस्य जातबहिरङ्गासिद्धत्वेन पूर्वयणादेशेष्टयुक्तरूपसिद्धिः । न च ‘नाजानन्तर्य’ इति निषेधः ; यत्र बहिरङ्गशास्त्रप्राप्त्युत्तरकालमेव अन्तरङ्गप्राप्तिस्तत्रैव तन्निषेधप्रवृत्तेः, अत्र तु द्वयोरपि यणोः समकालेऽपि प्राप्तिसत्त्वेन ‘नाजानन्तर्य’ इत्यस्य विषया- भावात् । अत एव ‘ओमाङोश्चे’त्याङ्ग्रहणं चरितार्थमिति चेन्न । परयणउत्तरं पूर्वस्य यण्यपि तस्य वलिलोपेन निवृत्तेर्दुर्वारत्वात् । ‘अचः परस्मिन्नि’ति स्थानिवत्त्वेन तु न निस्तारः ; पूर्वयणः स्थानिभूतादचः पूर्वत्वेन दृष्टत्वाभावात् । निरुक्तान्तरङ्ग- परिभाषास्वीकारे तु पूर्वयणउत्तरं परयण्प्रवृत्त्या पूर्वयणः स्थानिभूतादचः पूर्वत्वेन दृष्टत्वात् स्थानिवद्भावेन वल्परत्वाभावान्न वलिलोपः । तथा च ‘य्वा’ इति रूप- सिद्धिरेतदन्तरङ्गपरिभाषाफलं बोध्यम् । न च जातबहिरङ्गासिद्धत्वेन परयणो- ऽसिद्धत्वाद्वल्परत्वाभावेन वलिलोपो नेति वाच्यम् ; अज्निष्ठान्यानन्तर्यनिमित्तक- पूर्वयण्रूपान्तरङ्गकार्यप्रवृत्त्युत्तरप्रवर्त्तमान-पूर्वलोपकार्यस्य सत्त्वेन द्वितीयार्थक- ‘नाजानन्तर्य’ इति निषेधेन जातबहिरङ्गासिद्धत्वायोगात् । अत एव ‘अक्षद्यूरि’त्यत्र वलिलोपो नेति प्राहुः । अन्ये तु—‘अबिभयमि’त्यत्र ‘भी+अम्’ इत्यवस्थायां परमपि गुणं बाधित्वा श्लुनिमित्तकद्वित्वस्यान्तरङ्गत्वात्पूर्वं प्रवृत्त्याऽभ्यासे इकारश्रवणसिद्धिः । एवं ‘जन्+ अतो’त्यवस्थायां परमप्युपधालोपं बाधित्वाऽन्तरङ्गत्वात् ‘श्लावि’ति द्वित्वे ‘जज्ञती’ति रूपसिद्धिः । अन्यथा परत्वात् पूर्वमुपधालोपे धात्ववयवैकाच्त्वाभावेन द्वित्वानापत्त्या उक्तरूपासिद्धिः स्यादिति तत्फलमाहुः । नन्वेवं ‘वृश्चती’त्यादौ वलोपे कर्तव्ये सम्प्रसारणस्य तत्कालप्राप्तत्वाभावेन जातत्वाभावेन चोक्तपरिभाषाऽप्राप्त्या अनया वलोपवारणपरभाष्यासङ्गतिरत आह— पदसंस्कारपक्ष इति । तथा चैतत्पक्षाभिप्रायकं भाष्यमिति न तद्विरोध इति भावः । आदिना ‘पट्व्या, मृद्व्ये’त्यस्य सङ्ग्रहः । एतेनेति । एतत्परिभाषयैव जातसमकालप्राप्तिक-बहिरङ्गयोरसिद्धत्वबोधनात् ‘वृश्चती’त्यादौ वारणेनेत्यर्थः । आद्यांशे ऊठ्ग्रहणं द्वितीयांशे चाङ्ग्रहणं मानम्, परि- भाषा तु अंशद्वयवत्येकैव, न तु समकालप्राप्तिकबहिरङ्गस्यासिद्धत्वबोधकम् ‘अन्तरङ्गं रङ्गकनिमित्तके शत्वे कर्तव्ये बहिरङ्ग-णिज्निमित्तक-टिलोपस्यासिद्धत्वात् । स्थानिवद्भावस्तु अज्झलादेशत्वात्, को विधि प्रति तन्निषेधाच्च न भवतीत्यलं पल्लवितेन ।

अन्तरङ्गशास्त्रत्वमस्या लिङ्गम् । इयं च त्रिपाद्यां न प्रवर्तते, त्रिपाद्या असिद्धत्वात् । अस्याञ्च ‘वाह ऊठ्’ सूत्रस्थमूड्ग्रहणं ज्ञापकमित्येषा सपादसप्ताध्यायीस्था । अन्यथा सम्प्र- बहिरङ्गाद् बलीय' इति परिभाषान्तरमिति भावः । अन्तरङ्गशास्त्रत्वमस्या लिङ्गमिति । तथा चान्तरङ्गशास्त्रत्वेन रूपेण त्रैपादिकान्त- रङ्गस्य 'पूर्वत्रासिद्धमि'त्यनेन एतत्परिभाषादृष्ट्या असिद्धत्वबोधनादनया बहिरङ्गस्य त्रैपादिकान्तरङ्गशास्त्रदृष्ट्या नासिद्धत्वम् । अन्तरङ्गत्वस्यैतदुद्देश्यतावच्छेदकत्वे तु 'पूर्वत्रासिद्धमि'त्यनेन शास्त्रत्वेन रूपेण असिद्धत्वप्रतिपादनेऽपि अन्तरङ्गत्वेनासिद्धत्वा- भावेन एतत्परिभाषायास्त्रिपाद्यां प्रवृत्तेर्दुर्वारत्वापत्तिः । अत एव 'रोरी'त्यस्य शास्त्रस्य रेफलोपविधायकत्वेन रूपेण 'पूर्वत्रे'त्यनेन असिद्धत्वबोधनेऽपि तत्तच्छब्दत्वादिना असिद्धत्वाभावात् 'हशि चे'त्यादिशास्त्रप्रवृत्तिरिति भावः । बहिरङ्गशास्त्रत्वं तु नास्या लिङ्गमिति 'अतो रोरी'ति सूत्रे शब्देन्दुशेखरे स्पष्टम् । यत्तु प्राञ्चः—अन्तरङ्गत्वमेवास्या लिङ्गम्, त्रिपाद्यामेतत्प्रवृत्तिरस्त्येव । अत एव भाष्ये 'नार्कुटः, कार्तिः, सुदध्युपास्यः नार्मंत' इत्यादौ बहिरङ्गपरिभाषयैव समा- हितम् । एवञ्च 'विसर्जनीयोऽनुत्तरपदे, निष्ठानत्वमवृद्धेः', 'यणः प्रतिषेधः', 'नृमतौ वत्त्वप्रतिषेध' इति वार्तिकचतुष्टयं नाऽऽरम्भणीयमिति महालाघवम् । एवं 'तस्य दोष' इति वार्तिकमपि व्यर्थमेव, 'चक्रयत्र, निगाल्यते, माषवपनी'त्यादौ संयोगादिलोपा- दीनां बहिरङ्गपरिभाषयाऽपि वारणसम्भवात् । अत एव 'दौष्कुलिरि'त्यत्र बहिरङ्गत्वेन वृद्धेरसिद्धतया उदुपधत्वेन षत्वसिद्धिरिति । तन्न ; तथा सति 'अभिषेणयत्यभिषुणोती'- त्यत्र षत्वस्य बहिरङ्गतयाऽसिद्धत्वे णत्वानापत्तेः, 'सर्वेषामि'त्यादौ प्रकृतिप्रत्यय- सापेक्षत्वेन सुटो बहिरङ्गासिद्धत्वेन षत्वानापत्तेः, 'राज्ञ' इत्यत्र अल्लोपस्यासिद्धत्वेन श्चुत्वानापत्तेश्च । न च प्रत्ययावयवस्य कार्ये बहिरङ्गपरिभाषानित्या, अत एव 'करिष्यती'त्यत्र स्यविकरणस्य अनयाऽसिद्धत्वाभावेन इट्सिद्धिरिति वाच्यम् ; 'कार्ति- नार्मंत' इत्यादावपि प्रत्ययावयवकार्यत्वेनैतदप्रवृत्त्यापत्त्या वार्तिकारम्भस्य तव मते- बहिरङ्गशास्त्रत्वं तु नास्या लिङ्गमिति । तथा सति सपादसप्ताध्यायीस्थान्तरङ्ग- दृष्ट्या त्रिपादीस्थबहिरङ्गस्य अनयाऽसिद्धत्वं न स्यात् । न च 'पूर्वत्रासिद्धमि'त्यनेनैवासिद्धत्वे सिद्धे तदर्थोऽयं प्रयासो व्यर्थ इति वाच्यम् ; यत्र ज्ञापकादिना त्रिपादिस्यस्यासिद्धत्वाभावस्तदर्थत्वात् । यथा 'आगच्छ पयोद'इत्यत्रोत्वदृष्ट्या प्लुतस्य बहिरङ्गत्वेनानयाऽसिद्धत्वम् । अप्लुतग्रहणसामर्थ्यात् 'पूर्वत्रासिद्धमि'त्यनेनासिद्धत्वं तु न भवति । बहिरङ्गशास्त्रत्वस्य लिङ्गत्वे तु अस्याः षष्ठाध्यायस्थत्वेन तद्दृष्ट्या प्लुतस्यासिद्धत्वेन स्वीयप्रवृत्तौ निमित्तभूतस्य बहिरङ्गशास्त्रत्वेन रूपेण ज्ञानस्याभावादस्या अप्रवृत्तौ परत्वात् प्लुते अनिष्टरूपापत्तिः । अन्तरङ्गशास्त्रत्वमित्युक्तौ तु अन्तरङ्गस्य उत्वस्य ज्ञानेन तदपेक्षया यद् बहिरङ्गं तत्सर्वम् 'असिद्धमि'त्यनया बोधनेन तस्यासिद्धत्वात् पूर्वमुत्वे पश्चात् प्लुते च इष्टरूपसिद्धिरिति । तदेतत्सर्वं शब्देन्दुशेखरे स्पष्टम् ; तदाह—शब्देन्दुशेखरे स्पष्टमिति ।

सारणमात्रविधानेन लघूपधगुणे 'वृद्धिरेची'ति वृद्धौ 'विश्वौह' इत्यादि- सिद्धेस्तद्वैयर्थ्यं स्पष्टमेव । सत्यां ह्येतस्यां बहिरङ्गसम्प्रसारणस्य असिद्धत्वा- ऽप्यावश्यकत्वेन लाघवस्य दुर्वचत्वात् । अनुदात्तादशब्दादाचारक्विबन्तात्तृचि 'एकाच उपदेश' इतीड्भावेऽतो लोपे निष्पन्न-तृशब्दस्य पुत्रशब्देन समासे तत इञि 'तार्पुत्रिरि'त्यत्र प्रत्ययावयवकार्यत्वेन उक्तपरिभाषाया अप्रवृत्त्या 'विसर्जनीय' इति वार्ति- कस्याप्यावश्यकत्वात् । एवं 'शतं दायत्रे'त्यत्राप्युक्तरीत्या वार्तिकावश्यकत्वं बोध्यम् । यद्वा —'कर्तरि चर्षि'त्यादिनिर्देशैः स्वाघटितपदाघटकनिमित्तकत्वसम्बन्धेन स्वविशिष्टो यः ऋकारस्थानिकरेफस्तद्भिन्नस्य खरि परे विसर्ग इत्येव ज्ञाप्यते । तथा च 'नार्कुट' इत्यत्र खरघटितपदाघटकोऽण् प्रत्यय

Here is the line-by-line transcription of the text from the provided image:

१८४ परिभाषेन्दुशेखरः [ २ प्रकरणे- ल्लघूपधगुणो न स्यात् । न च 'पुगन्ते'ति सूत्रे निमित्तमिको विशेषणम्, अत एव 'भिनत्ती'त्यादौ न गुणः । एवञ्च 'नाजानन्तर्य' इति निषेधात्कथं केचित्तु—'वाह' इत्यत्र ह्रस्व उठ् विधेयः, स्वरविधौ च ठिदमित्येव वक्तव्यम् । तथा च सार्धमात्राधिक्येन यथाश्रुतगुरुन्यासस्य उक्तपरिभाषाज्ञापकत्वम् । न च पदत्रयकरणेन उक्तन्यासे गौरवादुक्तपरिभाषाकल्पनासम्भव इति वाच्यम् ; मात्रालाघवस्य सर्वतो बलवत्त्वात् । अत एव भाष्यकृताऽनेकयोगकरणेनेनातो- रिकारकारौ प्रत्याख्यातावित्याहुः । न चैवम् 'अक्षद्युवे'त्यत्र उक्तस्वरापत्तिः, ऊठोऽभावेन 'ऊठ्युपधे'ति वार्तिकस्येदानीमसत्त्वादिति वाच्यम् ; ठित्सम्बन्धिनोऽनन्त्य-वस्थानिको-

वादिति ।" In the footnote: "‘वाह ऊठ्’ इति पाठेन ‘उडिडम’- " Wait, what does the footnote say? Why would Nagoji say: "आवयतेः क्विपि ‘उ उ’ इति जाते, वार्णपरिभाषया सवर्णदीर्घं बाधित्वा लघूपधगुणे वृद्धौ च ‘अवावि’ति रूपापत्तेश्च । सिद्धान्ते ऊठः सत्त्वे तु गुणस्याप्राप्त्या ‘औ’ इत्यस्यैव इष्टत्वात् ।" Wait! How does "आवयतेः क्विपि" get 'उ उ'? From 'च्छ्वोः'? 'च्छ्वोः शू़ड्नुनासिके च' (६।४।१९)! च्छ्वोः replaces वकार with ऊठ्! If it replaces with ह्रस्व उ, then आव् + क्विप् -> आ + उ + उ... Now, what does the footnote say about: "‘वाह ऊठ्’ इति पाठेन ‘...’" Wait, is it "उडिदम्"? Wait, look at: "‘वाह ऊठ्’ इति पाठेन ‘..." Wait, could it be: ‘उ’ ‘डि’ ‘द’ ‘म’... wait! Could it be: ‘उ ड्डि डी न’? No. Could it be: ‘उ डि द म्’? Wait, what if it is: ‘उडिदम्’ -> wait,

१८६ परिभाषेन्दुशेखरः [ २ प्रकरणे- अकारान्तोपसर्गेऽनकारान्ते चोपपदे वहेर्वाहिर्वा ण्विविचौ अनभिधाना- न्नस्त एव। वायूहैत्यादि तु ऊहतेः क्विपि बोध्यम्। धातूनामनेकार्थत्वान्न 'प्रादूहोढे'त्यस्यापि प्रवृत्तिः। न च कार्यकालपक्षे त्रिपाद्यामेतत्प्रवृत्तिर्दुर्वारेति वाच्यम्; पूर्वं प्रति वस्तुतः—प्रत्ययत्वस्य सङ्केतसम्बन्धेन प्रत्ययपदरूपतया तस्योत्थिताकाङ्क्षत्वे मानाभावः। किञ्च तस्योत्थिताकाङ्क्षत्वेऽप्यन्यत्र उत्थिताकाङ्क्षे पुत्रत्वादौवाकाङ्क्ष्य- माणस्य देवदत्तादेरन्वयस्येवात्रापि आकाङ्क्ष्यमाणाङ्गस्यैव प्रत्ययपदार्थेऽन्वयः स्यात्, न तु प्रत्ययस्याङ्गपदार्थे। तथा चाङ्गसम्बन्धिप्रत्ययपरकेक इत्यर्थे 'नाजानन्तर्य'परि- भाषाप्रवृत्तिर्दुर्वारैव। अङ्गपदार्थस्य प्रत्ययघटितत्वेनोपस्थितत्वात् प्रत्ययस्य अङ्गपदार्थे- ऽन्वय इति तु कथञ्चिद् युज्येत वक्तुम्। वस्तुतस्तु—'येन नाव्‍यवधानमि'ति न्यायेनैकवर्णव्यवधाने गुणशास्त्रस्य प्रवृत्ति- स्वीकारेऽपि 'नाजानन्तर्य'परिभाषाया व्यवधाने प्रवृत्तिस्वीकारे मानाभाव इति समाधानं वक्तुं युक्तम्। वहेर्वाहि.रति। 'वेह्वः वाह्व्' इत्यत्र दन्त्योष्ठ्यादौ इत्यपरे इत्युक्ततया तस्य वाहे- र्ग्रहणमत्र बोध्यम्। णिजन्त

५० प० विचारः ] तत्त्वप्रकाशिकासमलङ्कृत-भूतिभूषितः १८७ परस्यासिद्धत्वादन्तरङ्गाभावेन पूर्वस्य तन्निरूपितबहिरङ्गत्वाभावात् तया तस्यासिद्धत्वप्रतिपादनासम्भवात् । न चानया पूर्वस्यासिद्धत्वादभावेन तं प्रति परासिद्धत्वं पूर्वत्रेत्यनेन वक्तुं शक्यमिति वाच्यम् ; एवं हि विनि- गमनाविरहादुभयोरपि अप्रवृत्त्यापत्तेः । किञ्च 'पूर्वत्रे'त्यस्य प्रत्यक्षत्वेन तेनाऽऽनुमानिक्या अस्या बाध एवोचितः । अतः कार्यकालपक्षेऽपि त्रिपाद्या- मस्या अनुपस्थितिरेव । अत एव कार्यकालपक्षमेवोपक्रम्य उक्तयुक्तीरुक्त्वा "अतोऽयुक्तोऽयं परिहारो न वा बहिरङ्गलक्षणत्वादि"त्युक्तं विसर्जनीयसूत्रे भाष्ये सिद्धा- न्तिना । त्रिपादीस्थे अन्तरङ्गे कर्तव्येऽयं परिहारो न युक्त इति तदर्थः । किन्तु वचनमेव आरब्धव्यमिति तदाशयः । अत एव 'निगाल्यत' इत्यादौ लत्वार्थं तस्य दोष इति वचनमेवाऽऽ- रब्धम्; अन्यथा अन्तरङ्गत्वान्णिलोपात्पूर्वं वैकल्पिकलत्वे तद्वैयर्थ्यं स्पष्टमेव । येऽपि लक्ष्यानुरोधात् आनुमानिक्याऽप्यन्तरङ्गपरिभाषया प्रत्यक्ष- सिद्धस्य 'पूर्वत्रे'त्यस्य बाधं वदन्ति ; तेऽपि लक्षणैकचक्षुभिर्नाऽऽदर्तव्या इति दिक् । परस्य = त्रैपादिकान्तरङ्गशास्त्रस्य । अन्तरङ्गाभावेन = अन्तरङ्गशास्त्रत्वेन रूपेण ज्ञानाभावेन । पूर्वस्य = सापादिकबहिरङ्गस्य । तया = बहिरङ्गपरिभाषया । न चान- येति । अयम्भावः-पूर्वं बहिरङ्गपरिभाषाप्रवृत्त्या सापादिकबहिरङ्गस्य त्रैपादिकान्त- रङ्गदृष्ट्याऽसिद्धत्वेन पश्चात् प्रवर्तमान'पूर्वत्रासिद्ध'शास्त्रघटकपूर्वपदेन तस्य ग्रहणा- सम्भवात् सापादिकबहिरङ्गदृष्ट्या त्रैपादिकान्तरङ्गस्यासिद्धत्वाभावेन तस्य निष्प्रत्यूहं प्रवृत्त्या त्रिपाद्यामन्तरङ्गपरिभाषाप्रवृत्तिः सुलभेति । उभयोरप्यप्रवृत्त्यापत्तेरिति । तथा चान्तरङ्गपरिभाषायास्त्रिपाद्यामप्रवृत्तिः सिद्धेति भावः । नन्वेवं यत्र त्रैपादिकान्तरङ्गस्य नित्यत्वं तत्र तस्य पूर्वं प्रवृत्त्यापत्तिरित्यरुचेराह - किञ्चेति । वस्तुतस्तु - मूलोक्तं सर्वमयुक्तमेव, प्रत्यक्षेण शास्त्रेण आनुमानिक्या परिभाषाया बाधेन पूर्वं 'पूर्वत्रासिद्धमि'त्यनेन पूर्वशास्त्रदृष्ट्या परस्यासिद्धत्वेऽपि परिभाषादृष्ट्या उभयोरपि सिद्धतया अन्तरङ्गशास्त्रस्य तन्निरूपितबहिरङ्गशास्त्रस्त्वस्यापि ज्ञानेन परिभाषाप्रवृत्तेर्निष्प्रत्यूहत्वात् । तस्मा- दित्थं समाधेयम्-यथोद्देशं कार्यकालमिति परिभाषा नास्ति, शास्त्रत्वसम्पादकपरिभाषाणां 'तस्मिन्नि'त्यादीनां त्रिपाद्यां प्रवृत्तिर्भवत्येव, तत्प्रवृत्तिं विना त्रैपादिकशास्त्राणां शास्त्रत्वाभावेन 'पूर्वत्रासिद्धमि'त्यनेन शास्त्रत्वेन रूपेणासिद्धत्वबोधनासम्भवात् । शास्त्रत्वावच्छिन्नोद्देश्यताकपरि- भाषाणां 'असिद्धं बहिरङ्गमन्तरङ्गे' इत्यादीनां तु त्रिपाद्यामप्रवृत्तिरेव, 'पूर्वत्रासिद्धमि'त्यनेन असिद्धत्वबोधनादिति ।

१८८ परिभाषेन्दुशेखरः [ २ प्रकरणे- अत एव 'ओमाङोश्चे'त्याङ्ग्रहणं चरितार्थम् । तद्धि 'खट्वा+आ+ ऊढे'त्यत्र परमपि सवर्णदीर्घं बाधित्वा अन्तरङ्गत्वाद् गुणे कृते वृद्धिप्राप्तौ पररूपार्थम् । साधनबोधकप्रत्ययोत्पत्त्यनन्तरं पूर्वं धातोरुपसर्गयोगे पश्चात् खट्वाशब्दस्य समुदायेन योगाद् गुणस्यान्तरङ्गत्वमिति 'सम्प्रसारणाच्चे'ति सूत्रे भाष्ये स्पष्टम् । 'एहो'त्यनुकरणस्य शिवादिशब्दसम्बन्धे तु नास्य प्रवृत्तिः, ज्ञापकपर'सम्प्रसारणाच्चे'ति सूत्रस्थभाष्यप्रामाण्येनानित्यं प्रकृति- वदनुकरणमित्यतिदेशमादाय लब्धाङ्गत्वे एतत्प्रवृत्तेः । यत्तु पूर्वं धातुरुपसर्गेण युज्यते पश्चात्साधनेन उपसर्गेण तत्संज्ञकशब्देन साधनेन कारकेण तत्प्रयुक्तकार्येण च । अत एव 'अनुभूयत' इत्यादौ अत एव ओमाङोश्चेति । समकालप्राप्तबहिरङ्गस्य असिद्धत्वस्वीकारादेवेत्यर्थः । परमपि सवर्णदीर्घमिति । न च 'सित+आ+उष्णमि'त्यत्र गुणस्य अन्तरङ्गत्वाभावेन परत्वाद् दीर्घे प्राप्ते 'अनित्यान्नित्यं बलवदि'ति ज्ञापनार्थमाङ्ग्रहणमुपष्टम्भकं स्यात् । किञ्च 'खट्वा+आ+ऊढ' इत्यत्रापि नित्यत्वादेव गुणे कृते वृद्धिबाधनार्थ- माङ्ग्रहणं चरितार्थमिति कथमुक्तार्थे ज्ञापकमिति वाच्यम् ; उभयत्र गुणस्य नित्यत्वेऽप्यपवादस्य ततोऽपि बलवत्त्वेन पूर्वं गुणे वृद्धिबाधनार्थमाङ्ग्रहणं स्वांशे चरितार्थम् । एहीति । 'ए, ही'त्यनुकरणद्वयम्, न त्वेकमनुकरणमिति भावः । एतेन 'प्रकृतिवदि'ति न्यायेन प्रकृतिपर्याप्तिधर्मस्यैव अतिदेशेन एकार आङ्त्वातिदेशासम्भवात् अयुक्तोऽयं ग्रन्थ इत्यपास्तम् । केचित्तु- 'अस्य वामीयमि'त्यादौ अनुकरणैकदेशेऽपि सुप्त्वात् प्राप्तलुकः प्रकृति- वदनुकरणमित्यस्यानित्यत्वेन भाष्यकृता वारणादनेन न्यायेन प्रकृतिघटकवृत्ति- धर्मस्य अनुकरणैकदेशेऽपि अतिदेशकल्पनान्नात्र दोषः । अत एव 'जहिजोड' इत्यादौ समुदायानुकरणेऽप्यवयवस्य सुप्त्वात्तल्लोपः सिद्ध्यतीति वदन्ति । स्वांशे चरितार्थमिति । ननु 'आ+ऊढ' इत्यत्र गुणे ततः खट्वाशब्देन योगे 'खट्वा+ओढ' इति स्थिते, वृद्धिं बाधित्वा पररूपार्थमाङ्ग्रहणं चरितार्थमिति कथं परिभाषायां ज्ञापकमिति वाच्यम् ; 'युष्मद्युपपदे समानाधिकरणे स्थानिन्यपि मध्यमः' इति सूत्रस्वारस्येन शास्त्रे वाक्यसंस्कारपक्षाश्रयणेन ज्ञापकपरभाष्यप्रामाण्यात् आङ्विषये वाक्यसंस्कारपक्षस्यैव आश्रयणेनादोषात् । मूले-एहीत्यनुकरणस्येति । अनुकार्य एव तु नोक्तम्, वाक्यसंस्कारपक्षाश्रयणेन तादृशस्थितेर्दुर्लभत्वात् ।

सकर्मकत्वात् कर्मणि लकारसिद्धिरिति । तन्न ; क्रियायाः साध्यत्वेन बोधात् साध्यस्य च साधनाकाङ्क्षतया तत्सम्बन्धोत्तरमेव निश्चितक्रियाबोधेन साधनकार्यप्रवृत्त्युत्तरमेव क्रियायोगनिमित्तोपसर्गसंज्ञकस्य सम्बन्धौचित्यात् । अत एव 'सुट्कात्पूर्व' इति सूत्रे 'पूर्वं धातुरुपसर्गेण'त्युक्त्वा 'नैतत्सारम् ; पूर्वं धातुः साधनेन युज्यते, पश्चादुपसर्गेणे'त्युक्त्वा उक्तयुक्त्याऽस्यैव युक्तत्व- मुक्तम्— 'साधनं हि क्रियां निर्वर्तयती'त्यादिना भाष्ये । उपसर्गद्योत्यार्था- न्तर्भाविण धातुनैवार्थाभिधानादुकेषु कर्मणि लकारादिसिद्धिः । पश्चाच्छ्रोतृ- बोधाय द्योतकोपसर्गसम्बन्धः । एवं च अन्तरङ्गतरार्थकोपसर्गनिमित्तः सुट् संकृतीत्यवस्थायां द्वित्वा- दितः पूर्वं प्रवर्तते, ततो द्वित्वादि ।

क्रियायाः साध्यत्वेनेति । अयम्भावः—साध्यत्वेन क्रिया

१६० परिभाषेन्दुशेखरः [ २ प्रकरणे- अत एव 'प्रणिदापयती'त्यादौ णत्वं 'यदागमा' इति न्यायेन समा- हितं भाष्ये । अत एव प्रत्येति प्रत्यय इत्यादिसिद्धिः ; अन्यथाऽन्तरङ्गत्वात् सवर्ण- दीर्घे रूपासिद्धिः । यदुपसर्गनिमित्तकं कार्यमुपसर्गार्थाश्रितं विशिष्टोपसर्गनिमित्तत्वात्तद् अन्तरङ्गम् । यत्तु न तथा, तत्र पूर्वागतसाधननिमित्तकमेवान्तरङ्गम् । अत एव 'न धात्वि'ति सूत्रे 'प्रेद्ध' इत्यत्र गुणो बहिरङ्ग इति भाष्ये उक्तम् । किञ्च 'पूर्वमुपसर्गयोगे धातूपसर्गयोः समासे ऐकस्वर्याद्यापत्तिरि'ति 'उपपदमतिङि'ति सूत्रे भाष्ये स्पष्टम् । भावार्थप्रत्ययस्यापि पूर्वमेवोत्पत्तिः । अत एव 'णेरध्ययने' इति निर्देशः सङ्गच्छते । इदं च सामान्यापेक्षाज्ञापकम्, भावतिङोऽपि पूर्वमुत्पत्तेः ; अन्यथा तत्र समासापत्तिः । तिङि तु अतिङिति निषेधान्न तत्र दोषो यदि भावतिङ्युपसर्गयोगोऽस्तोत्यलम् । यत्तु विशेषापेक्षात् सामान्यापेक्षमन्तरङ्गम्, विशेषापेक्षे विशेषधर्मस्य अधिकस्य निमित्तत्वात् । यथा 'रुदादिभ्यः सार्वधातुक' इत्यत्र रुदादित्वं णत्वमिति । पूर्वमुपसर्गयोगेऽपि असिद्धशास्त्रेति न्यायेन त्रैपादिकस्याप्रवृत्तेः, दीक्षितमतेऽपि 'अकृते'ति परिभाषया पूर्वं णत्वं युक्तमेवेति प्रागुक्तमनुसन्धेयम् । प्रत्यय इति । वार्णपरिभाषया सवर्णदीर्घं बाधित्वा पूर्वमेव गुणप्रवृत्तेरिदं मन्दप्रयोजनम् । किञ्च पूर्वमुपसर्गयोग इति । उपसर्गसंज्ञकशब्देन प्रत्ययोत्पत्तेः प्राक् सम्बन्धे इत्यर्थः । ऐकस्वर्याद्यापत्तिरिति । आदिना 'अन्वभवदि'त्यादौ अभीष्टस्य शाकलप्रकृति- भावस्य 'न समासे' इति निषेधापत्तिसङ्ग्रहः । सिद्धान्ते तु पूर्वं तिङुत्पत्त्या 'अतिङि'ति निषेधेन समासाप्राप्त्या उक्तनिषेधानवसरः । अतिङ्ग्रहणसामर्थ्याच्च लान्तेन तद्घटकेन वा न समास इति दिक् । भावार्थप्रत्ययस्यापीति । तस्य साधनत्वाभावेऽपि उपसर्गप्रादुर्भावनििमित्तात् पूर्वमेव तन्निमित्तस्योपस्थित्या भावार्थकप्रत्ययस्यापि पूर्वं प्रादुर्भावः । अत्र वोपोद्वलक- माह—अत एवेति । यदीति । 'विक्रियत' इत्यादौ भावतिङ्स्थलेऽपि विकाररूपार्थ- बोधनाय उपसर्गसम्बन्धस्याऽऽवश्यकत्वाद् बहुशस्तादृशप्रयोगाणामुपलम्भाच्च इदमयुक्त- मिति बोध्यम् । यत्त्विति । यत्र कार्ये विशेषधर्मस्तत्सामान्यधर्मश्चेत्युभयं निमित्तम्, तदपेक्षया तत्सामान्यधर्ममात्रनिमित्तकमल्पापेक्षत्वादन्तरङ्गम् । अत एव 'रुद्यादि'त्यादौ इडादिविधौ सार्वधातुकत्वज्ञानाय धातुत्वज्ञानाय धातुत्वरूपसामान्यज्ञानस्य आवश्यकत्वेन तत्सामान्य-विशेषोभयनिमित्तकत्वेन इटो बहिरङ्गत्वम् । यासुटो धात्वधिकारोयतया

-आदि'? Wait! लृङ् + आदि = लृङादि! What is before ङादि? Could character 1 and 2 be: 'लुट्' + 'लृङ्'? लुट्लृङादि! Wait! Does स्य occur in लृङ्? YES! स्य occurs in लृट् and लृङ्! Does तासि occur in लुट्? YES! Wait, does स्यादि include स्य, तासि? Yes, "स्यादयः" = स्य, तासि, etc.! And where do they occur? स्य occurs in लृट् and लृङ्. तासि occurs in लुट्. So the lakaras are: लृट्, लृङ्, लुट्! Together, can they be referred to as "लुट्लृङादि"? Wait! How would "लुट्लृङादि" be written? लु + ट् + लृ + ङा + दि! Look at character 1: 'लु' Look at character 2: 'ट्' with 'लृ' conjunct: 'ट्लृ'! Look at the image: Underneath the second character, there is a distinct loop of 'लृ'! And above it, is that a 'ट्'? Yes! 'ट्' has that little vertical tick and rounded body of 'ट'! And attached below it is 'लृ'! Wait, then what

विशेषापेक्षस्य बहिरङ्गत्वम् । अत एव सुबन्तसामान्यापेक्षो बहुव्रीहि- स्तद्विशेषापेक्षो द्विगुरिति नोक्तं भाष्ये । न च अर्थकृतबहिरङ्गत्वस्य अनाश्रयणादिदमुक्तम् ; एकदेश्युक्तित्वेन अदोषात् । अत एवास्तिग्रहणं नोपाध्यर्थम्, किं त्वस्तिशब्दान्मतुबर्थमिति त्वदभिमतं बहिरङ्गत्वमपि द्विगोर्नास्तीति प्रतिपाद्य, सिद्धान्तिना—'मत्वर्थे द्विगोः प्रतिषेधो वक्तव्य इति वचनेनैतत्सिद्धमि'त्युक्तम् । अत एव 'तदोः सः सावि'ति सूत्रेऽनन्त्ययोरिति चरितार्थम्, अन्यथा प्रत्ययसामान्यापेक्ष- त्वेनान्तरङ्गत्वात् अन्त्यस्यात्वेऽनन्त्यस्यैव सत्त्वे सिद्धे तद्वैयर्थ्यं स्पष्टमेव । 'पादः पदि'ति सूत्रे भाष्य-कैयटयोरपि एतदन्तरङ्गत्वाभाव एव सूचित इति सुधियो विभावयन्तु । नन्वेवम् 'असुस्रुवदि'त्यत्र लघूपधगुणादुवङोऽल्पनिमित्तत्वाभावादुवङ् न क्रियेत इत्यर्थः । नोपाध्यर्थमिति । शब्दशक्तिस्वभावादेव बहुव्रीहिवन्मतुपोऽप्यस्त्यर्थ- विषयतासम्भवादिति भावः । तद्वैयर्थ्यं स्पष्टमेवेति । वस्तुतः—सत्वं प्रतिपदोक्ततरत्वेन त्यदाद्यत्वबाधकं स्यादतः आनन्त्यग्रहणमावश्यकमिति बोध्यम् । पादः पदिति सूत्रे भाष्यकैयटयोरिति । तत्र हि 'अरुदितमरुदिते'त्यत्र इडपेक्षयाऽन्त- 'रङ्गास्तांतंताम' इत्युक्तं भाष्ये । कैयटे च प्राग् लादेशेभ्यो धात्वधिकारात्तामादीना- मन्तरङ्गत्वमुक्तम् । एवंविधान्तरङ्ग-बहिरङ्गभावसत्त्वे तु तेषां विशेषापेक्षत्वेन बहिरङ्गत्वात् अन्तरङ्गत्वप्रतिपादनमसङ्गतं स्यादिति भावः । वस्तुतः—तामादीनां प्रत्ययविशेषापेक्षत्वेऽपीटः प्रकृतिविशेषापेक्षत्वेन समत्वान्न प्राचां 'पादः पदि'ति सूत्रस्थभाष्यविरोध इति बोध्यम् । अल्पनिमित्तकत्वाभावादिति । प्राचीनमतेनापि अन्तरङ्गत्वलाभ इति बोधनार्थं- प्राचीनमतेनापीति । अपिशब्दात् नवीनमतेनापि अन्तरङ्गत्वलाभ इति सूचितम् । तच्च न सङ्गच्छते ; पूर्वोक्तस्य घटकमात्रनिमित्तकत्वरूपान्तरङ्गत्वस्य उवङ्विधायके सत्त्वेन उभयमते- नापि 'नन्वेवमि'ति शङ्कापरग्रन्थोत्थापनासम्भवात् व्याख्याकृतमतेऽपि परिष्कृतस्यान्तरङ्गत्व- स्यैव "एवम् 'असुस्रुवदि'त्यत्रापि इदमेवान्तरङ्गत्वमि"त्यादिना ग्रन्थेन पूर्वं स्वीकृतत्वाच्चेति चेत्—सत्यम् । अत्रायमभिसन्धिः—पूर्वम् 'अन्तर्भूतानि निमित्तानि यस्य' इत्यादिना सामान्येन अन्तरङ्गत्वलक्षणमुक्तम्, ततः 'ऊनशब्दमाश्रित्येत्यादिभाष्येण' इत्यादि वदता ग्रन्थकृता परिभाषा- यामङ्गपदेन सामान्योक्त्या परिभाषाघटकबहिरङ्गान्तरङ्गोभयपदघटकाङ्गपदेन सप्तम्याद्यन्ततया उपात्तं शब्दरूपं निमित्तमेव गृह्यत इति विशेषरूपेण बोधनात् निमित्तपदेन षष्ठ्याद्यन्ततया उपात्तस्य ग्रहणं न भवति । एवञ्च 'असुस्रुवत्' इत्यादौ उवङोऽन्तरङ्गत्वं न स्यात् ( तथा हि, बहिरङ्गशास्त्रं 'पुगन्तलघूपधस्य च' इति, तदीयसप्तम्यन्तपदप्रयोज्या विषयता सार्वधातुकत्वा- वच्छिन्ना, तत्पर्याप्त्यधिकरणं तु इति, तद्घटकपर्याप्तविषयताप्रयोजक सप्तम्यन्त-पञ्चम्यन्यतर- पदघटितत्वम् उवङ्-विधेर्नास्ति । ) तथा च कथमन्तरङ्गत्वादुवङ् स्यात् । तदेतन्मनसि निधाय शङ्कते, मूले—नन्वेवमिति ।

५० प० विचारः ] तत्त्वप्रकाशिकासमलङ्कृत-भूतिभूषितः १९३ स्यादिति चेन्न । तत्र अन्तःकार्यत्वरूपान्तरङ्गत्वसत्त्वात् । अन्तःकार्यत्वं च पूर्वोपस्थितनिमित्तकत्वम्, अङ्गशब्दस्य निमित्तपरत्वात् । इदमन्तरङ्गत्वं लोकन्यायसिद्धमिति 'मनुष्योऽयं प्रातरुत्थाय शरीर- कार्याणि करोति, ततः सुहृदाम्, ततः सम्बन्धिनाम् ।' अर्थानाम् जाति- व्यक्तिलिङ्गसङ्ख्याकारकाणां बोधक्रमः शास्त्रकृत्कल्पितः, तत्क्रमेणैव च तद्- बोधकशब्दप्रादुर्भावः कल्पित इति तत्क्रमेणैव तत्कार्याणीति 'पट्व्ये'त्यादौ अन्तरङ्गत्वात् पूर्वं पूर्वयणादेशः परयणादेशस्य बहिरङ्गतयाऽसिद्धत्वादित्य- नेन 'अचः परस्मिन्नि'ति सूत्रे भाष्ये स्पष्टम् । तदपि युगपत्प्राप्तौ पूर्वप्रवृत्तिनियामकमेव । यथा 'पट्व्ये'त्यत्र पदस्य विभज्यान्वाख्याने, न तु जातस्य बहिरङ्गस्य तादृशेऽन्तरङ्गेऽसिद्धतानिय- मकम्, प्रागुक्तलोकन्यायेन तथैव लाभादिति 'वाह ऊठ्'सूत्रे कैयटे स्पष्टम् । अत एव 'वाय्वोरि'त्यादौ वलिलोपो यणः स्थानिवत्त्वेन वारितः 'अचः परस्मिन्नि'त्यत्र भाष्यकृता । क्रमेणान्वाख्याने तु उक्तोदाहरणे पूर्वप्रवृत्तिकत्व- मन्तरङ्गत्वं बहिरङ्गस्यासिद्धत्वमपि निमित्ताभावादप्राप्तिरूपं बोध्यम् । मिदमिति भावः । अन्तःकार्यत्वरूपेति । यदीयसम्बन्धिनिमित्तात्पूर्वं यदीयसम्बन्धि तदन्तरङ्गमित्यर्थः । नन्वत्र सार्वेति गुणात्पूर्वं नित्यत्वाच्चङि 'सुअदि'ति स्थिते 'द्विर्व- चनेऽची'ति निषेधादुवङोऽप्राप्तौ द्वित्वात्परत्वात् ओणेर्ऋदित्वकरणेन उपधाकार्यमात्रस्य प्राबल्यबोधनाच्च पुगन्तेति गुणो दुर्वार इति चेन्न । द्वित्वस्य पूर्वोक्तपारिष्कृतान्तरङ्ग- त्वेन गुणात्पूर्वं प्रवृत्त्या दोषाभावात्, ज्ञापकसाजात्यादृदित्करणेनापि चङ्निमित्तकोपधा- कार्यस्यैव प्राबल्यबोधनेनात्र तद्विषयाभावाच्च । 'पट्व्या, मृद्व्ये'त्यत्रापि परयण्निमित्तात् पूर्वं पूर्वयण्निमित्तस्य सत्त्वेनान्तरङ्गत्वमूह्यम् । ईदृशान्तरङ्गत्वस्य असिद्धतानियामकत्वे मानं च प्रकृतलोकन्यायादिकं बोध्यमित्यन्यत्र विस्तरः । अन्तःकार्यत्वं चानेकविधम्, तत्र प्रकृते कीदृशं तद् गृह्यत इत्यत आह— पूर्वोपस्थितेति । अनुपदमेवास्यार्थ उक्तः । तदपीति । अन्तःकार्यत्वरूपान्तरङ्गत्वं चेत्यर्थः । अत एवेति । अन्तःकार्यत्वरूपा- न्तरङ्गत्वस्य समकालप्राप्तबहिरङ्गासिद्धत्वनियामकत्वादेवेत्यर्थः । पदसंस्कारपक्षे उक्तमन्तरङ्गत्वमुपपाद्य क्रमिकान्वाख्याने तत्सङ्गमयति—क्रमेणेति । अत्र पक्षे बहि- रङ्गत्वमप्युपपादयति—अप्राप्तिरूपमिति । तत्र “अन्तःकार्यत्वरूपान्तरङ्गत्वादि”त्युत्तरम् । अस्यायमाशयः—अन्तःकार्यत्वरूप- मन्तरङ्गत्वं द्विविधम्—दैशिकम्, कालिकञ्चेति भेदात् । तयोर्मध्ये दैशिकं ज्ञापकपरभाष्यप्रमापितं घटकमात्रनिमित्तकत्वरूपम्, तदेव 'असुस्रूवत्' इत्यादौ द्रष्टव्यम् । सम्प्रति कालिकमन्तरङ्गत्वं प्रपञ्चयति मूले—अन्तःकार्यत्वञ्च पूर्वोपस्थितनिमित्तकत्वमित्यादिना ॥ ५० ॥ २५