पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

[ अधि - ३. सू - ३. ] दीपिकासहितम्. ५३ ( ६ ) यो नः पिता जनिता यो विधाता धामानि वेद भुवनानि विश्वा ॥ ( ऋ. सं. १०-८२-३. ) इत्यादि च ॥ २ ॥ —: ❖ :— ३. अधिकरणम् ॥ ( १ ) अनुमानतोऽन्ये न कल्पनीयाः । सू—ॐ ॥ शास्त्रयोनित्वात् ॥ ॐ ॥ ३ ॥ मस्य ते महिमानं त्वमेव वित्से । त्वमेव महिम्नः महिमसमुदायस्या न्तं ब्रह्मणः श्रियो वा महिमानमतिशयितो हि विष्णुमहिमा अन्यम हिम्नां परं अन्तं ते महिमानं न कश्चिदाप । यन्नाकं नास्ति तन्नाकम् । ऋष्वं प्रकाशरूपम् । बृहन्तं पूर्णं लोकं उदस्तभाः उदस्तम्भः उच्चैर स्तम्भयः । पृथिव्याः पृथिव्यात्मकस्य ब्रह्माण्डस्य प्राचीं ककुभं दि शं इन्द्रस्थापनेन दाधर्थ धृतवानसि । सर्वधारणोपलक्षणमेतदिति । ( ६ ) जगत्कारणत्वं च ब्रह्मणो न विकारित्वेन, किन्तु पितृत्वन्निमि त्त्वेनैवेति श्रुत्या दर्शयति,— 'यः' इति । 'यः' एक एव 'नः' अस्म दादिसर्वेषां 'जनिता' जनयितैव 'पिता' न दत्तपुत्रपितृत्वत् पालकपि तृमात्रम् । यद्वा—" स एव पितृसंस्थस्तुपातृत्वात्पितृनामकः " इत्यै तरेयभाष्यादिशा " पिता पाता " इति तत्त्वप्रदीपोक्तेः ' जनिता ' जन कः 'पिता' पाता चेत्यर्थः । 'यो विधाता' विशेषेण धारकः पोषकः, “मुक्तानां पोषणं च ज्ञानमोक्षदानेन ” इति तत्त्वप्रदीपोक्तेः । "विधा ता कर्ता" इति प्रमेयदीपोक्तिः । तस्या धारणपोषणयोरिति भावः । यो 'विश्वा' विश्वानि सर्वाणि भुवनानि तद्गत 'धामानि' गृहाणि जीवादिस्वरूपाणि च 'वेद' जानातीत्यर्थः । 'इत्यादि' इति वाक्यं 'उक्तार्थे प्रमाणं' इति शेषः । आदिशब्देन एतज्जातीयकश्रुत्यन्तरं "द्यावाभूमी जनयन्" इति च गृह्यते ॥ २ ॥ ॥ इति जन्माधिकरणम् ॥ —: ❖ :— ३. अधिकरणम् ॥ ( १ ) अत्राधिकरणे पूर्वोक्तजगज्जन्मादिकारणत्वरूपब्रह्मलक्षणस्य रुद्रादिष्वतिव्याप्तिपरिहाराय जगत्कारणे प्रमाणमुच्यते । सिद्धान्तप्र तिज्ञामुपस्कृत्य दर्शयति—'अनुमानतः' इति । कारणत्वेनेति शेषः

५४ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - १. पा - १. ] ( २ ) “नावेदविन्मनुते तं बृहन्तं । सर्वानुभुमात्मानꣲ साम्पराये” ( तै. ब्रा. ३-१२-९. ) “औपनिषदः पुरुषः” ( ) इत्यादि श्रुतिभ्यश्च । तथा च—शिवो जगज्जन्मादिकर्ता सर्वज्ञत्वात् व्यतिरेकेण यज्ञदत्तव त् इत्याद्यनुमानात् विष्णोः 'अन्ये' रुद्रादयोऽपि जगत्कारणत्वेन 'न कल्पनीयाः' न शङ्कया इत्यर्थः । कुत इत्यतस्तत्र हेत्वाकाङ्क्षायां सूत्रमु पन्यस्यति—'शास्त्रयोनित्वात्' इति । जगत्कारणस्येति शेषः । “त न्निर्धारितयुक्तिर्वा” इत्यनुव्याख्यापदे “तन्निर्धारितेत्यतः परं व्याप्ति शब्दोऽध्याहार्यः” इति सुधोक्तेर्यथा तत्र मध्येऽध्याहारः, यथा वा “सर्वेन्द्रियविवर्जितत्वाद्यर्थ उक्तः” इति गीताभाष्यप्रमेयदीपे आ दीत्यतः परं शब्दशब्दोऽध्याहार्य इत्युक्तेस्तत्र यथामध्येऽध्याहारः, य था वा “पुरुषाङ्गश्वविकारसमूहेतेनकृतेषु” इति महाभाष्यवाक्ये समासमध्ये तेनेति पदाध्याहारः, तथाऽत्रापि शास्त्रशब्दात्परमेकश ब्दोऽध्याहार्यः योनिशब्दात्प्राक् ज्ञप्तिशब्दश्च । तथा च—ऋगादिरूपं शास्त्रं च तदेकमसहायं च ज्ञप्तियोनिर्ज्ञप्तिकारणं यस्य वस्तुनः तत्त थोक्तं तस्य भावस्तत्त्वं तस्मादितिसूत्रार्थः । अनेन न जगत्कारणमानु मानिकं तस्य शास्त्रैकसमधिगम्यत्वात् धर्मादिवत् इत्यनुमानमुक्तं भव ति । न च दृष्टान्ते साध्यवैकल्यम् । न हि धर्मादिनिश्चयोऽनुमानेन भ वति । तथा च—अनुमानादन्येषां जगत्कारणतासाधनमयुक्तमिति न तेषु लक्षणस्यातिव्याप्तिरिति भावः ॥ ( २ ) कारणस्य शास्त्रैकवेद्यत्वं कुत इत्यत आह—'न' इति । तै त्तिरीयवाक्यमिदम् । अत्र ह्रस्वोकारपाठः । 'औपनिषदः' इति श्रुत्य न्तरम् । अत्राङः प्रश्लेषः कार्यः । आदिशब्देन “सर्वेवेदा यत्पदं” ( कठ. उ. २-१५ ) “वेदाह्येनं” ( भाल्लवेयं ) “तं त्वौपनिषदं पुरुषं पृच्छामि” ( बृ. उ. ३-९-२६ ) इति वाक्यं च गृह्यते । ‘तं’ पूर्वप्रकृतं ‘बृहन्तं’ पूर्णं ‘सर्वानुभुं’ सर्वमनुभवतीति सर्वा नुभूः तं सर्वज्ञम् । यद्वा—सर्वमनुभावयतीति सर्वानुभुस्तं आत्मानं सर्वजगत्कर्तारं सर्वस्वामिनं वा । 'साम्पराये' सम्यक्परस्याव्यः प्रा प्तिः सम्परायः स एव साम्परायः, तदर्थ्ये सप्तमी, तथा च मोक्षाय। ‘अवेदवित्’—विष्णुतत्त्वनिर्णयटीकोक्तरीत्या अत्र वेदशब्देन सदा

[ अधि - ३. सू - ३. ] दीपिका सहितम्. ५५ ( ३ ) न चानुमानस्य नियतप्रामाण्यम् । श्रुतिसाहाय्यरहितमनुमानं न कुत्राचित् । निश्चयात्साधयेदर्थं प्रमाणान्तरमेव च ॥ गमा गृह्यन्ते । तथाच सदागमतदर्थाज्ञानी वेदविरुद्धज्ञानी वा न मनुते' न जानाति, वेदादन्यत् जगत्कर्तारं न प्रमापयतीति यावत् । किन्तु वेदविदेव जानाति वेद एव प्रमापयतीति प्रथमश्रुत्यर्थः । पुरु षो जगत्कर्ता स औपनिषदः उपनिषदेकसमधिगम्य इत्यन्यश्रुत्यर्थः । गम्यत्वं ग्राह्यत्वं तद्धितार्थः । आदिशब्दोपात्तश्रुत्यपेक्षया 'श्रुतिभ्य श्च' इति बहुवचनम् । चशब्दोऽध्याहृतसाध्यसमुच्चये, स्वोक्तिसमु च्चये वा । अस्य शास्त्रयोनित्वादित्यनेनान्वयः । कारणस्येति शेषः । तथाचैवमादिश्रुतिभ्यः कारणस्य शास्त्रैकयोनित्वावगमात् नासिद्धि रिति भावः । नञ्द्वयाऽघटितश्रुत्युदाहरणेन सूत्र एकशब्दोऽध्याहा र्य इति सूचितम् ॥ ( ३ ) औपनिषदस्यापि कारणस्यानुमानेन सिद्धिः । किं न स्या दित्यत आह—'न च' इति । चोऽवधारणे । तथा च—'अनुमानस्य' अनुमानमात्रस्य 'प्रामाण्यं' अतीन्द्रियार्थप्रमापकत्वं नेत्यर्थः । तथा च—न तेनान्यस्य जगत्कर्तृतासाधनं युक्तमिति भावः । ननु कथमेत त् 'सर्वधर्मोपपत्तेश्च' (सू. २-१-३८.) इत्याधिकरणे स्वातन्त्र्यादिहे तुना विष्णोः पूर्णत्वादिसिद्ध्यङ्गीकारादित्यत उक्तम्—'नियत' इति। इदं च स्वातन्त्र्यार्थकं प्रमाणरूपप्रकृत्यर्थविशेषणम् । अनुमानस्येति हेतुगर्भम् । तथा च—अनुमानत्वादेव न तस्य स्वातन्त्र्येणादृष्टार्थनि श्चायकत्वं, प्रतिपक्षादिसम्भवात्, किन्त्वस्वातन्त्र्येण । स्वातन्त्र्यं च सहायराहित्यम् । तच्च न स्वातन्त्र्यादिहेतावस्ति श्रुतिसहितत्वात् । पू र्वपक्ष्याशङ्कितसर्वज्ञत्वकार्यत्वाद्यनुमानस्य तु श्रुतिसाहाय्यरहितत्वेन स्वतन्त्रत्वान्न प्रमाणत्वमिति भावः । कुतो नानुमानस्य नियतप्रामा ण्यमित्यत आह—'श्रुति' इति । स्मृतेरप्युपलक्षकमेतत् । अत्र सहाय शब्दो मूलवाची । तस्मात्स्वार्थे ष्यञ् । श्रुतिश्च तत्साहाय्यं चेति कर्म धारयः, ततस्तेन रहितमिति तत्पुरुषः । श्रुत्यनुग्राह्यत्वरहितमिति या वत् । चः समुच्चये । एवशब्दो भिन्नक्रमः । तथा च—'कुत्राचित्' अ

५६ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - १. पा - १. ] (४) श्रुतिस्मृतिसहायं यत् प्रमाणान्तरमुत्तमम् । प्रमाणपदवीं गच्छेन्नात्र कार्या विचारणा ॥ (५) पूर्वोत्तराविरोधेन कोऽत्रार्थोऽभिमतो भवेत् । इत्याद्यमूहनं तर्कः शुष्कतर्कं तु वर्जयेत् ॥ इत्यादि महाकौर्मे । स्मदाद्यदृष्टे श्रौतेऽर्थे 'श्रुतिसाहाय्यरहितमनुमानं' ईश्वरो न स्वतन्त्रः चेतनत्वादित्यादि लिङ्गम्, तथा यज्ञहिंसाऽधर्मत्वानुमानं च तथा 'प्र माणान्तरं' अनुमानादन्यत् रामकृष्णांशे दोषग्राहि मानुषत्वग्राहि च प्रत्यक्षं 'निश्चयात्' स्फुटमऽतीन्द्रियार्थं 'न साधयेत्' इति योजना । यद्वा—अर्थ निश्चयान्न साधयेन्न साधयेदेवेत्यर्थः । उक्तं हि गीताभा ष्ये—“स निश्चयेन योक्तव्यः योक्तव्य एव बुभूषुणेत्यर्थः” इति । उ क्तं हि प्रमेयदीपिकायाम् “अयोगव्यवच्छेदे निश्चयशब्दः” इति ॥ (४) तर्हि कीदृशस्य प्रत्यक्षादेरदृष्टार्थनिश्चायकत्वमित्यत आह— 'श्रुति' इति । बहुव्रीहिरयम् । तथा च—श्रुतिस्मृतिरूपसहकारियु क्तं 'यत्प्रमाणान्तरं' यशोदादिप्रत्यक्षं तत् 'उत्तमम्' । अतः तत् 'प्रमाणपदवीं' अनुप्रमाणस्य प्रमाकरणत्वरूपां पद्धतिं 'गच्छेत्' प्रा यादित्यन्वयः । तदिति पाठेऽप्येवमेव योजना । एवं श्रुतिस्मृतिसहा यो यस्तर्कः विष्णुः स्वतन्त्रः पूर्णत्वादिति समव्याप्तिकानुमानं सोऽपि प्रमाणपदवीं गच्छेदित्यन्वयः । 'अत्र' अस्मिन् विषये 'विचारणा' संशयो 'न' कार्यइत्यर्थः । नात्रेत्यनेन स्वोक्तार्थेऽप्रामाण्यशङ्का निराकृता ॥ (५) तर्कपदस्य व्याप्यारोपणेत्याद्यन्यथाप्रतीतिनिरासाय तर्क स्वरूपमाह—'पूर्व' इति । 'अत्र' विप्रतिपन्ने वाक्ये 'कोऽर्थोऽभिम तः' तात्पर्य विषयो 'भवेदित्याद्यं' एवंभूतविमर्शपूर्वकं 'पूर्वोत्तरा विरोधेन' उपक्रमोपसंहाराविरोधेन तदेकरूप्येण-लिङ्गान्तरस्याप्यु पलक्षणमेतत्—तथा च—उपक्रमादितात्पर्यलिङ्गैः अत्र तात्पर्यविष यार्थोऽयमेव भवेदित्याद्यं यत् 'ऊहनं' यत्प्रमाज्ञानं तत्साधनं लिङ्गं स एव 'तर्कः' अत्राभिमतः । 'शुष्कतर्कं' श्रुतिस्मृतिसहायरहितं तन्निरपेक्षं चेतनत्वादि तर्कं तु वर्जयेत्, तेनातीन्द्रियार्थनिश्चयो न

[ अधि - ३. सू - ३ ] दीपिकासहितम्. ५७ ( ६ ) शक्यत्वाच्चानुमानां सर्वत्र । ( ७ ) सर्वत्र शक्यते कर्तुमागमं हि विनाऽनुमा । तस्मान्न सा शक्तिमती विनाऽगममुदीक्षितुम् ॥ इति वाराहे । ( ८ ) रेतो धातुर्वटकणिका घृतधूमाधिवासनम् । जातिस्मृतिरयस्कान्तः सूर्यकान्तोऽम्बुभक्षणम् । प्रेत्य भूताप्ययश्चैव देवताऽभ्युपयाचनम् । कार्य इत्यर्थः । केचित्तु-क इत्यस्योभयार्थत्वमाश्रित्य “कश्छन्दसा म् ” ( ऋ० १०-११५-२. ) इति वाक्यं 'अत्र' इत्यनेन परामृश्यते । अतएव 'इत्याद्यं' इत्यपि युक्तमित्याहुः । 'कौर्मे' इत्यनन्तरं पुराणे यत उक्तमिति शेषः । अस्य 'न च' इत्यनेनान्वयः ॥ ( ६ ) न केवलं श्रुत्यादिसाहित्यहीनानुमानस्य प्रामाण्याभावे सा धकसद्भावः, अपि तु तत्प्रामाण्याभ्युपगमे बाधकं चास्तीत्याह—'श क्यत्वात्' इति ॥ प्रयोक्तुमिति शेषः । 'अनुमानां' इति कर्मणि ष ष्ठी । चशब्दो न केवलमित्युक्तसमुच्चयार्थः । तथा च—श्रुत्यादिसा हित्यहीनानां 'अनुमानां' चेतनत्ववस्तुत्वादिरूपकेवलहेतूनां 'स र्वत्र' रुद्रादेर्जगत्कारणत्वाभावादौ शशादेः शृङ्गित्वादौ साध्येऽपि प्रयोक्तुं 'शक्यत्वात्' नानुमानस्य नियतप्रामाण्यमिति योजना ॥ ( ७ ) अत्रैव प्रमाणमाह—सर्वत्रेति ॥ 'हि' यस्मात् 'आगमं वि ना' तद्धीना 'अनुमा' 'सर्वत्र' ईश्वरकारणत्वाभावादौ 'कर्तुं' प्र योक्तुं 'शक्यते' 'तस्मात्' अनुमा 'आगमं विना उदीक्षितुं' उदी क्षयितुं ज्ञापयितुं अर्थमिति शेषः 'शक्तिमती' सामर्थ्ययुता नेत्यर्थः । 'वाराहे' इत्यस्यापि 'कौर्मे' इतिवदन्वयः । तस्मात्केवलानुमान स्यानिर्णायकत्वाच्छास्त्रेणैव कर्तृत्वनिश्चय इति स्थितम् ॥ ( ८ ) नन्वतीन्द्रियार्थाभावेन प्रत्यक्षेतरस्याप्रामाण्यात्कथं शास्त्रा दीश्वरसिद्धिरिति नास्तिक्यवादं मोक्षधर्मवचनेन निराचष्टे—रेत इ ति ॥ रेतइत्यादिप्रथमैकवचनान्तानां पदानां प्रत्येकं प्रमाणमिति प देनान्वयः । 'अत्रार्थे' इति शेषः । तथा च--रेतोधात्वादि 'अत्रा र्थे' अतीन्द्रियार्थसत्त्वे अनुमानादिप्रामाण्ये च प्रमाणं प्रमापकं भव ८

५८ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - १. पा - १. ] मृते कर्मनिवृत्तिश्च प्रमाणमिति निश्चयः । इति मोक्षधर्मवचनान्न नास्तिक्यवादो युज्यते ॥ तीत्यर्थः । भाष्यकारीयद्वितीयेतिशब्दस्य एवं मोक्षधर्मवचनात्प्रतीतैर्हे- तुभिर्नास्तिक्यवादो न युज्यत इति योजना । नास्तिका एव नास्ति- क्यं, नास्तिकसमुदायो वा नास्तिक्यम् । तथा च—नास्ति परलोकः, धर्मो नास्ति, अधर्मो नास्तीति धिया वाद इत्यर्थः । यद्वा—न्यायदी- पिकोक्तरीत्या—आस्तिक्यं धर्मादावस्त्येनेन प्रयोजनमिति भावो बु- द्धिः, तत्पूर्वको वादः, तदन्यो नास्तिक्यवाद इत्यर्थः । रेतोधात्वादी- नामनुमापकत्वप्रकारस्त्वित्थम्—रेतःशब्दितचरमधातुशरीरयोः का- र्यकारणभावो न प्रत्यक्षः, किन्त्वन्वयव्यतिरेकाख्यानुमानगम्य इति तत्प्रामाण्यसिद्धिः । मृतशरीरे सिक्तस्य रेतसः शरीराकारणत्वेन य- दधिष्ठिते शरीरे सिक्तं रेतः शरीरात्मना परिणमति तज्जीवसिद्धिः । वन्ध्यादिसर्वशरीरे सिक्तस्य रेतसः कार्याकरत्वेन यत्प्रेरितं रेतः कार्यं करं तदीश्वरादृष्टसिद्धिः । तत एव तत्प्रतिपादकागमप्रामाण्यसि- द्धिः । एवं वातपित्तादिधातुरपथ्यादिना जीवच्छरीरे क्वचिदेव विक्रि- यते, न मृतशरीरे, नापि जीवत्सर्वशरीरेषु । ततो जीवेश्वरतद्बोधका- गमप्रामाण्यादिसिद्धिः । वटकणिकापदोक्तवटबीजाद्वट उत्पद्यत इति सुप्रसिद्धम्, न च भर्जितायास्तस्याः, नाप्यभर्जिताभ्यस्सर्वाभ्य इति तत्प्रेरकेश्वरादृष्टसिद्धिः । घृतेन जीवच्छरीर एव पीनता जायते, न मृतशरीरे क्षिप्तेन, नापि जीवत्सर्वशरीरेषु । 'धूमाधिवासनं' नाम पुष्पादिसम्पत्त्यर्थः धूमेन वृक्षस्य संस्कारः । तेनाशुष्कवृक्षेष्वेव पुष्पा- दिसम्पत्तिः, न शुष्के, नाप्यशुष्केषु सर्वेषु । एताभ्यामपि लिङ्गाभ्यां जीवेश्वरादृष्टादिसिद्धिः । केषां चित्साधनविशेषात् 'जातिस्मृतिः' पूर्वजन्मस्मृतिर्भवति अनेनैव पुण्येन एवं स्वर्गोऽनुभूतः, अनेन पापेने- त्थं नरकमनुभूतमिति । सा च कस्यचिदेव, न सर्वस्य, न चेतनाद्य- भावे सा युक्तेत्यतोऽपि चेतनादृष्टादिसिद्धिः । अयस्कान्ताख्यशिला- विशेषेणायो भ्रमति, न चाचेतने चेष्टकत्वं दृष्टं, नापि सर्वचेतनाना- मित्येतस्मादपि तत्प्रेरकेश्वरादृष्टादिसिद्धिः । सूर्यकान्ताख्यशिला- विशेषेणाग्निर्जायते, न चासौ शक्तिरचेतने युक्ता । अतोऽपि प्रेरकेश्व- रादृष्टादिसिद्धिः । अम्बुभक्षणेन जीवच्छरीर एव तृष्णा निवर्तते, न

[ अधि - ३. सू - ३. ] दीपिकासहितम्. ५९ (९) दर्शनाच्च तपआदिफलस्य । (१०) ऋग्यजुस्सामाथर्वाश्च भारतं पञ्चरात्रकम् । मूलरामायणं चैव शास्त्रमित्यभिधीयते ॥ (११) यच्चानुकूलमेतस्य तच्च शास्त्रं प्रकीर्तितम् । अतोऽन्यो ग्रन्थविस्तारो नैव शास्त्रं कुवर्त्म तत् ॥ [इति स्कान्दे ।] च तन्मृतशरीरे पात्रान्तरे वा निहितं पच्यते । नापि जीवत्सर्वशरी रेषु । तस्मादपि जीवेश्वरादिसिद्धिः । प्रेत्येत्यनन्तरं स्थितस्येति शे षः । 'प्रेत्य' जीवं विहाय स्थितस्य देहस्य 'भूताप्ययो' भूतेषु लय इत्यर्थः । तथा च-मरणेन देहस्य पृथिव्यादिपञ्चभूतेषु लयो भवति, न जीवतो, न चेच्छयेत्यतोऽपि तन्नियामकेश्वरादिसिद्धिः । एवं देव ताऽभ्युपयाचनेन तत्प्रार्थनेन केषां चिदेव सम्पदादिकं भवति, एवं मृ ते देहे चेष्टानिवृत्तिर्भवति, न पुरा न स्वेच्छया । अतोऽपि जीवेश्वरादृ ष्टादिसिद्धिरिति ॥ (९) युक्त्यन्तरेणापि नास्तिक्यवादं दूषयति—दर्शनाच्चेति ॥ चो युक्तिसमुच्चये । आदिशब्देन पापं गृह्यते । तथा च—स्वाध्यायब्र ह्मचर्यादिरूपात्युत्कटतपआदिफलस्य तेजस्स्वित्वादेः

६० ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - १. पा - १. ]

( १२ ) साङ्ख्यं योगः पाशुपतं वेदारण्यकमेव च । इत्यारभ्य वेदपञ्चरात्रयोरैक्याभिप्रायेण पञ्चरा

दिरूपग्रन्थविस्तरः 'तन्नैव शास्त्रम्', किन्तु 'कुवर्त्म' कुत्सितमा- र्गः, मार्ग इव मार्गः, कुत्सितज्ञानोपायोऽमानमित्यर्थः । ऋगादिकमेवे- त्येवकारस्तु विरुद्धादिविषय इति भावः । स्कान्दे पुराणे इत्युक्तमित्य- न्वयः । पाशुपतादेः कुवर्त्मत्वमितिशब्दार्थः ॥ ( १२ ) इतोऽपि पाशुपतादिकं कुवर्त्मेत्याह—साङ्ख्यमिति ॥ अत्रैवं योजना—न केवलं स्कान्दे, किन्तु मोक्षधर्मेष्वपि । 'साङ्ख्यं योगः पा- शुपतं वेदारण्यकमेव च ' 'इत्यारभ्यो' उपक्रम्याधीतेन पञ्चरात्रस्य कृत्स्नस्य वक्ता नारायणस्स्वयम् । ज्ञानेष्वेतेषु राजेन्द्र सर्वेष्वेतद्विशिष्यते ॥ इत्युत्तरवाक्येन साङ्ख्यादिषु प्रकृतेष्वपि तत्परित्यागेन पञ्चरात्रस्यै- व प्रामाण्यरूपमाधिक्यमुक्तं यतोऽतः पाशुपतादिकं कुवर्त्म अमानमे- वेति । नन्वनेन पाञ्चरात्रप्रामाण्यमेव भवेन्नान्याप्रामाण्यमित्यत आ- ह—इतरेषामिति । वेदपञ्चरात्रयोरन्येषां साङ्ख्यादीनामित्यर्थः । 'भिन्नमतत्वं' विरुद्धदर्शनत्वं 'प्रदर्श्य' ज्ञापयित्वा प्रतिपादयेति या- वत् । साङ्ख्यं योगः पाशुपतं वेदारण्यकमेव च । ज्ञानान्येतानि भिन्नानि नात्र कार्या विचारणा ॥ इति वाक्यशेषेणेति शेषः । प्रदर्श्येत्यस्य पञ्चरात्रस्यैव प्रामाण्यमुक्त- मित्यनेनान्वयः । परस्परविरुद्धानामेकप्रामाण्योक्तावन्याप्रामाण्यला- भादिति भावः । तर्हि वेदारण्यकस्याप्यप्रामाण्यं स्यादित्यत आह— वेदेति । 'ऐक्याभिप्रायेण' इति । एकार्थत्वरूपमूलमूलिभावाभिप्राये- णेत्यर्थः । तथा च—पञ्चरात्रस्य वेदसमानार्थत्वेन तत्प्रामाण्योक्तौ वेदप्रामाण्यमेवोक्तं भवतीति न तस्याप्रामाण्यमिति भावः । न चैक्या- भिप्रायः कुतः कल्प्यत इति वाच्यम्, यतोऽदृष्टविषयस्य पौरुषेयस्य पञ्चरात्रस्य निर्मूलत्वेऽप्रामाण्यादाधिक्यकथनमसङ्गतं स्यात् । 'सा- ङ्ख्यं' ईश्वरावतारान्यकपिलोक्तं शास्त्रम् । कपिलो वासुदेवाख्यः तन्त्रं साङ्ख्यं जगाद ह । सर्वागमविरुद्धं च कपिलोऽन्यो जगाद ह ॥

[ अधि - ३. सू - ३. ] दीपिकासहितम्. ६१ अस्यैव प्रामाण्यमुक्तमितरेषां भिन्नमतत्त्वं प्रदर्श्य मोक्षधर्मेष्वपि ॥ ( १३ ) शास्त्रं योनिः प्रमाणमस्येति शास्त्रयोनि ॥ ३ ॥ इत्युक्तत्वात् । 'योगो' हि हिरण्यगर्भोक्तं पातञ्जलम् । 'पाशुपतं' पशु- पतिना प्रोक्तम् । अरण्ये निर्जने देशे अध्येतव्यत्वादारण्यकमित्युपनि- षदुच्यते । वेदाश्चारण्यकानि च, तेषां समाहारः वेदारण्यकं, द्वन्द्वैक- वद्भावो वा । वर्णाश्रमराजदानधर्मादिप्रतिपाद्यधर्मबहुत्वात् मोक्षधर्मा- णां भेदाद्वा मोक्षधर्मेष्विति बहुवचनम् । अत एव तत्त्वप्रदीपे—मोक्ष- धर्मेष्विति बहुवचनं धर्मभेदादित्युकम् । मोक्षधर्मे हि- साङ्ख्यं योगः पाशुपतं वेदारण्यकमेव च । ज्ञानान्येतानि भिन्नानि उताहो नेति चोच्यताम् ॥ इति वैशम्पायनं प्रति जनमेजयप्रश्नः । तस्य- साङ्ख्यं योगः पाशुपतं वेदारण्यकमेव च । ज्ञानान्येतानि भिन्नानि नात्रकार्या विचारणा ॥ इति वैशम्पायनोक्तं प्रतिवचनं चास्ति । इमे युधिष्ठिरभीष्मकर्तृके च । भगवतः ज्ञानानि ज्ञानसाधनानि भिन्नानि भिन्नमतानि । विरुद्धा- नामपि मतानां न सर्वेषां प्रामाण्यं सम्भवति वस्तुनो बहुरूपत्वाभा- वात्, किन्त्वेकस्यात्र प्रामाण्यमितरेषामप्रामाण्यं वाच्यम् । तत्र कस्य प्रामाण्यं कस्य वाऽप्रामाण्यमिति पुनर्युधिष्ठिरजनमेजयहार्दप्रश्नोत्तर- माह भीष्मो वैशम्पायनश्च । “ साङ्ख्यस्यवक्ता कपिलः ” इत्यारभ्य “पञ्चरात्रस्य कृत्स्नस्य” इत्यनेन ज्ञानेषु ज्ञानसाधनेषु एतत्पञ्चरात्रम्। अभिप्रायस्तु-परमाप्ततमेन नारायणेन सर्वस्य पञ्चरात्रस्य कृतत्वा- त्प्रामाण्यं तावत्सिद्धम्, विरुद्धानां चैकप्रामाण्ये अन्याप्रामाण्यं च। ए- तच्चाद्यवाक्यस्थवेदारण्यकपदेन वेदमूलकपञ्चरात्रस्योत्तरवाक्यस्थ- पञ्चरात्रपदेन च मूलभूतवेदारण्यकस्योपलक्षणामङ्गीकृत्योभयोरेक- वाक्यतायामेव सम्भवति । अन्यथा पञ्चरात्रस्य पूर्वमप्रकृतत्वेन पू- र्वोत्तरवाक्ययोरसङ्गतत्वापातः । उपलक्षणामङ्गीकृत्यैकवाक्यतायां च स्वीकृतायां वेदपञ्चरात्रयोरेव प्रामाण्यं सिद्ध्यति । न तद्विरुद्धपा- शुपतादीनामिति तेषामप्रामाण्यमेवेति ॥ ( १३ ) एवं सूत्रं व्याख्याय यत्परेणोक्तं शास्त्रस्य योनिरिति तद्यु-

६२ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - १. पा - १. ] ४. अधिकरणम् ॥ ( १ ) अज्ञानां प्रतीयमानमपि नेतरेषां शास्त्रयोनित्वम् । कुतः? सू- ॐ ॥ तत्तु समन्वयात् ॥ ॐ ॥ ४ ॥ ( २ ) अन्वय उपपत्त्यादि लिङ्गम् । क्तमिति भावेन स्वाभिमतार्थं दर्शयति—शास्त्रमिति । कारणार्थकेन योनिशब्देन योग्यतया ज्ञेयसम्बन्धे प्रमाणमिति पर्यवस्यतीत्यभिप्रा येण 'योनिः प्रमाणं' इति व्याख्यातम् । 'अस्य' जगत्कारणस्य 'इ ति शास्त्रयोनि' इत्यनन्तरं तुशब्दोऽध्याहार्यः । अत एव गीताभाष्ये “इति तु शास्त्रयोनित्वं” इत्युक्तम् । तुरेवार्थः । तथा च—शास्त्रं योनिः प्रमाणं यस्य तच्छास्त्रयोनीत्येव शास्त्रयोनिपदार्थो ब्रह्म, न तु शास्त्र स्य योनित्यर्थः । परव्याख्यानं तूक्तानुपयुक्तमयुक्तं चेति टीकायामेव दूषितम् ॥ ३ ॥ ॥ इति शास्त्रयोनित्वाधिकरणम् ॥ ४. अधिकरणम् ॥ ( १ ) अत्राधिकरणे जगत्कारणस्य शास्त्रयोनित्वान्न लक्षणाति व्याप्तिरिति पूर्वाधिकरणफलाक्षेपपरिहारमुखेन तस्य लक्षणत्वसि द्धये विष्णोरेव जगत्कारणत्वेन शास्त्रगम्यत्वं नेतरेषामपीति समर्थ्य ते । पूर्वपक्षसूचनपूर्वकं सिद्धान्तमाह—अज्ञानामिति ॥ कर्तरि षष्ठीय म् । इतरेषां इति सम्बन्धे । समुच्चयार्थस्याप्येरुभयत्रान्वयः । प्रतीत्या आ गमोपलक्षणा वा । तथा च—न केवलं पाशुपताद्युक्तम्, किन्तु 'अज्ञानां' श्रुतितात्पर्यार्थाज्ञानिभिरापातः ज्ञायमानमपि न केवलं विष्णोः कि न्तु 'इतरेषां' रुद्रादीनामपि शास्त्रयोनित्वं, जगत्कारणत्वेन शास्त्रगम्य त्वं नेत्यर्थः । ननु प्रतीत्यादेरज्ञानमूलत्वादिकं परिकल्प्यान्येषां कारण तया शास्त्रयोनित्वाग्रहणे को हेतुरिति पृच्छति—कुत इति । प्रतीय मानमपीत्यनेनास्यान्वयः । तत्र हेतुकथनाय सूत्रमुपन्यस्यति—तत्त्वि ति । यत इत्यादौ ग्राह्यम् ॥ ( २ ) सूत्राक्षराणि व्याचष्टे—अन्वय इति ॥ अन्वीयते स्वार्थेन स म्बध्यते तत्परतया ज्ञायते शास्त्रं शब्दो वाऽनेनेत्यन्वयः उपपत्त्यादिता त्पर्यलिङ्गमित्यर्थः । सूत्रानुसारादेकवचनं समुदायाभिप्रायम् । तेन

[ अधि - ४. सू - ४. ] दीपिकासहितम्. ६३ ( ३ ) उक्तं च बृहत्संहितायाम्— चोपक्रमादीनां क्वचिदविरोधं सूचयति । आदिपदं श्रुतिलिङ्गवाक्य- प्रकरणस्थानसमाख्यानामपि ग्राहकम् । अत्र श्रुत्यादिषट्कं च ग्राह्य- मिति टीकोक्तेः । अत्र वाक्ये श्रुत्यादिषट्कमप्यादिपदेन ग्राह्यमिति हि तस्यार्थः । परन्तु श्रुत्यादीनामुपक्रमादिवत्तात्पर्यग्राहकत्वाभावादा- गमार्थमात्रनिर्णायकत्वात् नात्र तन्निदर्शकप्रमाणोक्तिः । अत एवो- त्तरत्र— श्रुतिर्लिङ्गं समाख्या च वाक्यं प्रकरणं तथा । स्थानं पूर्वे बलीयः स्यादेवमागमनिर्णये ॥ इति तत्रापि प्रमाणं वक्ष्यति । उक्तं हि प्रमाणलक्षणटीकायाम् “ उपक्र- मादीनां तात्पर्यलिङ्गत्वमेतेषां पुनरर्थ एवेति विशेषज्ञापनार्थो योगवि- भागः ” इति । न चैवं “ अत्र श्रुत्यादिषट्कं च ग्राह्यं ” इति टीकायां तात्पर्यग्राहकेष्वन्तर्भावोक्तिरयुक्तेति वाच्यम्, यतोऽत्रेत्यस्य समन्व- यशब्दार्थ इत्येवार्थो न तात्पर्यग्राहकेष्विति, ‘ आकाशस्तल्लिङ्गात् ’ ‘ शब्दादेव प्रमितः ’ ( ब्र.सू.१-१-२२,४-२४. ) इत्यादौ श्रुतिलिङ्गादि- भिरागमार्थनिर्णयदर्शनेन तेषामपि अन्वीयते शक्तिरूपसम्बन्धवत्तया ज्ञायते पदजातमेभिरितिव्युत्पत्त्या अन्वयशब्दार्थत्वौचित्यात् । न चो- पक्रमोपसंहाराभ्यासापूर्वताफलार्थवादोपपत्तयः श्रुतिलिङ्गवाक्यप्रक- रणस्थानसमाख्याश्च तात्पर्यलिङ्गानीति ज्ञानपादीयसुधाविरोध इति वाच्यम्, अत्र शक्तेरपि संयोजनात् । अत एव चन्द्रिकायामुपक्रमादि- प्रमाणकः शक्तितत्पर्यलक्षणस्सम्बन्धः समन्वय इत्युक्तम् । अत्रादिप- दं श्रुत्यादीनामपि ग्राहकम् । व्युत्क्रमेणान्वयः । अनेनात्र बृहत्संहिता- वचनोदाहरणं वक्ष्यमाणस्य श्रुतिर्लिङ्गमिति वचनस्योपलक्षककमिति सूचितम् ॥ ( ३ ) कानि तान्युपपत्त्यादीनि कुत्र च लिङ्गानीत्यत आह—उक्तं चेति ॥ उपपत्त्यादीत्यनुषज्यते । न केवलमुपपत्त्याद्युक्तं निर्दिष्टं, किन्तु तज्ज्ञाप्यं चोक्तमिति चार्थः । अस्मदुक्तमुपपत्त्यादि लिङ्गं बृहत्संहिता- यामप्युक्तमिति वा । किमुक्तमित्यतस्तत्पठति—उपक्रमेति । प्रकरणा- दिरुपक्रमः तदन्त उपसंहारः । उपक्रमोपसंहारश्च तौ तथोक्तौ । अत्रोपक्रमोपसंहारतदैक रूप्याभ्यासापूर्वताफलार्थवादाश्चेति प्रमाण

उपक्रमोपसंहारावभ्यासोऽपूर्वता फलम् । अर्थवादोपपत्ती च लिङ्गं तात्पर्यनिर्णये ॥ इति । ( ४ ) उपक्रमादितात्पर्यलिङ्गैः सम्यङ्निरूप्यमाणे तदेव [ शास्त्रगम्यम् । लक्षणोक्तेः प्रत्येकविवक्षया विशकलितावुपक्रमोपसंहारौ द्वौ समुदा- यविवक्षया उभयाविरोधलक्षणं एकार्थत्वलक्षणं वा तदैकरूप्यमपि पृथक्तात्पर्यग्राहकमनुसन्धेयम् । अत एव द्विवचनप्रयोगः । एकप्रका- रासकृदुक्तिरभ्यासः । प्राचुर्येण प्रमाणान्तरासिद्धार्थबोधकता अपूर्व- ता । फलवदर्थप्रतिपादकं फलम् । स्तुतिः, निन्दा, एककर्तृकोपाख्या- नरूपा परकृतिः, अनेककर्तृकोपाख्यानरूपः पुराकल्पश्च, अर्थवादः । उ- पपत्तिः युक्तिः । 'तात्पर्यनिर्णये' वाक्यतात्पर्यनिश्चये 'लिङ्गं' साध- नमित्यर्थः । यद्वा—निर्णेतव्ये तात्पर्ये साध्ये 'लिङ्गं'

[ अधि - ४. सू - ४. ] दीपिकासहितम्. ६५ ( ५ ) मां विधत्तेऽभिधत्ते मां विकल्प्योऽपोह्य इत्यहम् । खप्रमाणकत्वे हेतुरिति सूचितं भवति । न केवलमुपपत्त्यादिकं सम- न्वयशब्दार्थः, किन्तु तद्धेतुकः शास्त्रजन्यप्रमागोचरत्वरूपः शास्त्र- योनित्वे हेतुभूतः । “तत्परत्वसंबन्धोऽपि” इति सुधोक्तेः । अनेन ‘स- मन्वयात्’ सावकाशत्वनिरवकाशत्वादिना बलाबलनिश्चयपुरस्सरं अ- न्यतरबाधया वाक्यार्थविमर्शरूपसम्यग्विचारितत्वलक्षणसम्यक्त्व- युक्तादुपक्रमादिशक्तितात्पर्यलिङ्गसमुदायात्समन्वयात् सर्वशास्त्रस्य भगवत्येव सम्यग्वचनवृत्त्या शक्तितात्पर्याख्यसंबन्धावगमात् तद्वि- ष्ण्वाख्यं ब्रह्मैव जगत्कारणतया शास्त्रयोनि न रुद्रादीति ‘समन्वया- त्’ इत्यस्यावृत्त्या सूत्रयोजना दर्शिता भवति ॥ ( ५ ) ननु कर्मविधानादिरूपशास्त्रस्य कथं ब्रह्मपरतेत्याशङ्कां भ- गवद्वाक्येन प्रतिषेधति— मामिति ॥ यद्यपि भागवते “इत्यस्या हृदयं लोकः” इति पाठः, तथा पूर्वोत्तरार्धयोर्व्युत्क्रमेण पाठश्च दृश्यते । त- थाऽप्यार्योक्तेरन्यकल्पीयोऽयमित्यदोषः । एकादशस्कन्धे उद्धवं प्रति कृष्णवचनमेतत् । अत्रास्मच्छब्देन कृष्ण उच्यते । तथा च “वसन्ते वसन्ते” ( ) इत्यादि कर्मविधात्री श्रुतिः ‘मां’ उद्दि- श्यैव मत्पूजात्वेन कर्म विधत्ते । इन्द्राद्यभिधात्री ‘मामभिधत्ते’ मङ्गु- णानैश्वर्यादीनभिधत्ते । ‘अहं विकल्प्यः’ कल्पनं विधानं तथा च— ‘चत्वारि वाक्परिमिता पदानि तानि विदुर्ब्राह्मणा ये मनीषिणः। गुहा त्रीणि निहिता नेङ्गयन्ति तुरीयं वाचो मनुष्या वदन्ति’ (ऋ० १ - १६४ - ४५०) इति श्रुत्या या वाग्वक्तृत्वा॑न्निमित्ताद्वाक्शब्दि- तो हरिः तस्या यानि स्थानापेक्षया ‘परिमितानि’ परिच्छिन्नानि ‘च- त्वारि पदानि’ वासुदेवादि रूपाणि तानि ये मनीषिणः ब्राह्मणाः त एव विदुः । तत्र वाचो हृदयगुहायां निहितानि वासुदेवादि त्रीणि रू- पाणि ‘मनुष्याः’ साधारणाः ‘नेङ्गयन्ति’ न जानन्ति । ‘तुरीयं’ अ- निरुद्धाख्यं तु ‘वदन्ति’ जानन्तीत्येवंरूपेण अहमेव चतुष्ट्वसंख्यावि- शिष्टवासुदेवादि विविधरूपतया बहुत्वेन विधेय इत्यर्थः । ‘अहमपो- ह्यः’ ‘न सुरां पिबेत्’ (मनु० ११ - ९४.) इत्यादिवाक्येनाप्रियादति- शेषः । तथा च “निषेधबुद्धिविषयमप्रियं हि हरेः स्मृतम्” इति भागवततात्पर्योक्तेः सुरापानादिकं मदप्रीतिसाधनत्वात् निषिध्यते ९

६६ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - १. पा - १. ] इत्यस्या हृदयं साक्षान्नान्यो मद्वेद कश्चन । इति भागवते ॥ ४ ॥ ५. अधिकरणम् ॥ ( १ ) ननु यतो वाचो निवर्तन्ते । अप्राप्य मनसा सह । [ ( तै. उ. २-४-१. ) इत्यप्रियद्वारा ‘ न सुरां पिबेत् ’ इत्यादीना अहमेव निषेध्य इत्यर्थः । अथवा—अहमप्रियादपोह्यः ममाप्रीतिकरात्सुरापानशब्दितात् “सुरा हरेर्गुणा मे स्युः” इति चिन्तनात्तदपेक्ष्य अपोह्यो निषेध्य इत्यर्थः । तदुक्तं भागवततात्पर्ये—विधिरूपत्वेन कल्पनं विकल्पः चत्वारि वागित्यादि । तत्र वागित्‍यनुवादः । विधिभागे हरेः पूजैवाभिधाने च तद्गुणाः । विकल्पे तद्बहुत्वं चाप्यपोहे तु तदप्रियम् । उच्यते सर्ववेदेषु तच्च वेद स एव हि ॥ इति । तथा— सुरा हरेर्गुणाः प्रोक्तास्ते मे स्युरिति चिन्तनम् । सुरापानमिति प्रोक्तं तन्न कुर्यात्कथं चन ॥ इति । तत्त्वप्रदीपे तु-‘द्वे वाव ब्रह्मणो रूपे’ इति विकल्प्य विविधं कल्पयित्वा ‘ तत्र यस्स आत्मा’ ( तलवकारब्राह्मणम् ) इति सदोषादपोह्यो नि र्दोषत्वेन विधेयोऽप्यहमेवेत्यर्थः उक्तः । अत्र तत्त्वप्रदीपपक्षे विकल्प्ये ति ल्यप् । टीकाकृत्पक्षे तु विकल्प्यशब्दस्समासान्तर्गतो व्यस्तो वेति विशेषः। इयं च भगवति वाक्यसमन्वयरीतिः—आद्यस्य इतिशब्दस्य प्रकारार्थस्य हृदयमित्यनेनान्वयः । द्वितीयस्य एवंभूताया इत्यर्थः । तथा च ह्येवंभूताया विधिनिषेधादिरूपाया अन्यपरत्वेन प्रतीताया श्चास्याश्श्रुतेरिति ‘ मां विधत्ते ’ इत्याद्युक्तप्रकारेण ‘ हृदयं ’ तात्पर्यं ‘ अहमेव वेद ’ जानामि ‘ मदन्यः कश्चन ’ कोपि विशेषतः प्रायः न वेद न जानातीत्यर्थः । भागवत इत्यनन्तरं तदेव शास्त्रगम्यमित्युक्त त्वात् न कथमितिशङ्कावकाश इति वाक्यशेषः ॥ ४ ॥ ॥ इति समन्वयाधिकरणम् ॥ —:::— ५. अधिकरणम् ॥ ( १ ) अत्राधिकरणे संशब्द्योक्तं वाच्यत्वं कात्स्न्र्येन चाक्षिप्य समा धीयते । पूर्वपक्षयति—नन्विति ॥ ‘ इत्यादिभिश्चश्रुतिभिः ’ इति तृती

[ अधि - ५, सू - ५. ] दीपिकासहितम्. ६७ ( २ ) 'अशब्दमस्पर्शमरूपमव्ययं तथाऽरसं नित्यमगन्धवच्च [ यत् ' । ( कठ. ३ - १५. ) ( ३ ) 'अवचनेनैव प्रोवाच' ( बाष्कलश्रुतिः. ) या पञ्चम्यर्थे । नेत्याद्यावर्तते । तथा च 'तत्' पूर्वसूत्रे तच्छब्दोक्तं ब्रह्म शब्दगोचरं शास्त्रोक्तं कारणं न, कुतः? यतो न शब्दगोचरं शास्त्र मुख्यार्थः न, तदपि कुतः ? यतो न शब्दगोचरं शब्दावाच्यं, नचेक्षणीय त्वविरोधः तदसिद्धेः । कुतः ? यतो न तद्गोचरं ज्ञानविषयः न, अज्ञेयमिति यावत् । न चावाच्यत्वाज्ञेयत्वयोरसिद्धिः । “यतो वाचो निवर्तन्ते” इत्यादि श्रुतेरिति योजना । 'यतो वाचः' इति वाक्ये अवाच्यत्वस्य 'अप्राप्य मनसा सह' इत्यज्ञेयत्वस्य च उक्तत्वादिति भावः । “त्रयी न श्रुतिगोचरा” इत्यत्र गोचरशब्दस्य विशेष्यलिङ्गतया प्रयोगात् 'न तच्छब्दगोचरम्' इति साधु । सुधायां तु शब्दानां गवां ज्ञानानां चर श्चरणं वृत्तिर्यस्मिन् तच्छब्दगोचरमिति व्यधिकरणबहुव्रीहिं चरश्च रणमस्यास्तीति मत्वर्थीयाच्प्रत्ययान्तत्वं चाश्रित्य शब्दगोचरमित्यस्य साधुत्वमुक्तम् । 'यतः' इति तैत्तिरीयवाक्यम् । यतो 'वाचो' वेदा वा गिन्द्रियाणि च 'मनसा' मनोरूपेन्द्रियेण सह 'तमप्राप्य' तद्विषय कवत्तिज्ञानमजानन्त्य एव निवर्तन्ते । तं ब्रह्मण आनन्दं विद्वान्न बिभेति इत्यर्थः । गुणगुणिनोरभेदाश्रयेणैतदुदाहृतम् ॥ ( २ ) 'अशब्दम्' इति काठकवाक्यम् । अत्र सर्वत्र यच्छब्दो योज्यः । न विद्यते शब्दो गुणः प्रमाणं वा यस्मिंस्तत्तथोक्तम् । प्राक्त नशब्दगुणशून्यं शब्दप्रमाणाविषयः शब्दभिन्नं चेत्यर्थः । 'अस्पर्श' स्पर्शगुणशून्यं तत एव स्पर्शालिङ्गाविषयः तद्भिन्नं च, 'अरूपं' स्वरू परहितं अत एव चाक्षुषप्रत्यक्षाविषयस्तद्भिन्नं च । 'अरसं' रसगुण शून्यं रसभिन्नं च । अगन्धमित्यस्याप्युपलक्षकमेतत् । अनेन पञ्चमा त्राविलक्षणत्वमप्युक्तम् । 'अव्ययं नित्यम्' इत्याभ्यां स्वरूपतो देहत श्च नाशशून्यत्वमुच्यते । अगन्धवदित्यनेन गन्धवत्पृथिवीविलक्षणत्व मुक्तम् । अनेनोपलक्षणया पञ्चमहाभूतविलक्षणत्वमप्युक्तं भवति । अ स्य 'निचाय्य तं मृत्युमुखात्प्रमुच्यते' इत्यनेनान्वयः ॥ ( ३ ) 'अवचनेन' इत्यन्यच्छ्रुतिवाक्यम् । 'अवचनेन' वचनवृ

tail! It IS an इ! Wait, why would it be इश्रुतिभिः? Because line 3 ended with इत्यादिभि, and the typesetter mistakenly repeated इ at the start of line 4, making इश्रुतिभिः, OR it was broken from इत्यादिभिः -> wait, could line 3 be इत्यादिभि and line 4 इ? No, line 3 has इत्यादिभि. Wait, look at line 4 again: Could it be द्भिः? No. It is literally printed as इश्रुतिभिः! Wait, let's look closer at line 4: Could it be श्श्रुतिभिः? Wait, look at श् in तच्छब्दगोचरम् (line 4) - च्छ. Look at श् in श्रोत्रम् (line 3). Look at इ in इत्यादिभि (line 3). The letter in line 4 is: इ! Yes, it is printed as इश्रुतिभिः.

Let's check line 15: (५) सिद्धान्तयत्सूत्रमवतारयति - नेति ॥ इतिशब्द आवर् Wait, at the end of line 15: आवर् followed by त्य? Notice the letter:

‘ आत्मन्येवात्मानं पश्येत्’ ( बृ. ६-४-२३. ) ‘विज्ञाय प्रज्ञां कुर्वीत ’ ( बृ. ६-४-२१. ) इत्यादिवचनैरीक्षणी यत्वाद्वाच्यमेव । ( ६ ) औपनिषदत्वान्नावचनेनेक्षणम् । न ‘ परात्परं ’ उत्तमादुत्तमं ‘पुरिशयं’ सकलदेहान्तर्गतं ‘पुरुषं ’ पूर्णं वासुदेवं परमात्मानं ‘ ईक्षते ’ जानातीत्यर्थः । यद्यपि षट्प्रश्नटीकायां “जीवघनाद्विरिञ्चात्तदुपासनयेति यावत्, ईक्षते पुनरभिबुद्धज्ञानो भ वति । ईक्षित्वाच तं प्राप्नोति ” इत्युक्तेरीक्षतेरपरोक्षज्ञानार्थत्वं प्रतीय ते । तथाऽपि मूले ज्ञानसामान्यविषयत्वरूपेक्षणीयत्वहेतोरसिद्धिपरि हाराय अस्याः श्रुतेरुपन्यस्तत्वात् “ हिरण्यगर्भोपदेशेन ” इति टी कोक्तेश्चेह प्रकृतानुगुण्यादीक्षतिः परोक्षज्ञानार्थो व्याख्येयः । ‘ आत्म नि ’ इत्यपरं काण्ववाक्यं जिज्ञासा नये व्याकृतम् । ‘विज्ञाय ’ इत्य न्यद्वाजसनेयवाक्यम् । ‘ब्राह्मणो ’ ब्रह्मनिष्ठो धीरः ‘तं ’ परमात्मानमे वं शास्त्रेणाचार्याद्वा ‘विज्ञाय ’ परोक्षतो ज्ञात्वा ‘प्रज्ञां ’ प्रकृष्टमपरोक्ष ज्ञानं ‘कुर्वीत’ सम्पादयेदित्यर्थः । इत्यादीति । एवमादिवाक्यैरित्यर्थः । आदिशब्देन “ आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः ” ( बृ. उ. २-४-५. ) “ अज आत्मा महान् ध्रुवः” ( बृ. उ. ४-४-२०. ) “ तमेव धीरो विज्ञाय ” (बृ. उ. ४-४-२१. ) इत्यादिकं गृह्यते । ईक्षणीयत्वात् । अवगमोपलक्ष कमेतत् । अन्यथाऽनन्वयात् । अनेनासिद्धिः परिहृता । तदन्यथाऽनुपप त्तेरिति शेषः । वाच्यमेवेति सौत्रनञ्द्वयलब्धार्थोक्तिः । न त्ववाच्यं नापि लक्ष्यमिति एवशब्दार्थः । तादर्थ्येनास्यान्वयः । आनन्तर्यसूचनाय सूत्रभाष्ययोः प्रतिज्ञाहेत्वोर्व्युत्क्रमेणोक्तः ॥ ( ६ ) नन्वस्त्वीक्षणीयत्वं ब्रह्मणः, तथाऽपि न तदन्यथाऽनुपपत्त्या तस्य वाच्यत्वं वाच्यं प्रत्यक्षादिनाऽपीक्षणीयत्वोपपत्तेरित्यत आह— औपनिषदत्वादिति ॥ तदित्येतद्विपरिणम्यानुवर्तते । तथा च ‘तस्य’ ब्र ह्मणः ‘औपनिषदत्वात्’ उपनिषदेकसमधिगम्यत्वात् ‘अवचनेन ’ वचनेतरप्रमाणेन ‘ईक्षणं’ ज्ञानं नेत्यर्थः । तथा च श्रुतिस्मृतिसाहाय्य रहितप्रत्यक्षाद्यवेद्यत्वविशिष्टेक्षणीयत्वान्यथाऽनुपपत्या ब्रह्मणो वा च्यत्वं सिद्ध्यत्येवेति भावः । परिशेषप्रमाणपरतया वा इदमावृत्य व्या ख्येयम् । योजना तु—ब्रह्मणश्श्रुतिषूक्तं ईक्षणं प्रमाणेनैव हि भवेत् । प्र

७० ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - १. पा - १. ] ( ७ ) 'सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति तपांसि सर्वाणि च यद्वद- न्ति' । ( कठ. २-१५० ) वेदैश्च सर्वैरहमेव वेद्यो वेदान्तकृद्वेदविदेव चाहम् । ( भ. गी. १५-१५० ) इत्यादिश्रुतिस्मृतिभ्यश्च । ( ८ ) अवाच्यत्वादिकं त्वप्रसिद्धत्वात् । सर्वप्रमाणेषु च 'नावचनेन' वचनेतरप्रमाणेनेक्षणं सम्भवति औप- निषदत्वाद् वचनेनैव भवदीक्षणं नावचनेन वचनवृत्त्यन्यलक्षणादि- ना सम्भवति । कुतः ? 'अवचनेन' भावप्रधानो बहुव्रीहिः । अवचन- त्वेनावाच्यत्वेन निमित्तेन अतः परिशेषादीक्षणं वाच्यत्वमेव साध- यतीति ॥ ( ७ ) ननु श्रुतिसिद्धमवाच्यत्वं कथमीक्षणीयत्वयुक्तिमात्रेण दू- ष्यते ? 'प्राबल्यमागमस्यैव' इति युक्तितः श्रुतेः प्राबल्योक्तेरित्यतः सौत्रो हेतुरागमोपलक्षक इति भावेन वाच्यत्वे श्रुतिस्मृती चाह— सर्वे इति ॥ कठानामियं श्रुतिः । सर्वे वेदा 'यत्पदं' यस्य ब्रह्मणः स्व- रूपं 'आमनन्ति' मुख्यवृत्त्या सतात्पर्यं प्रतिपादयन्ति । सर्वे वेदाः स- र्वाणि तपांसि प्रसिद्धानि 'यन्' ब्रह्म प्रति 'वदन्ति' तदुद्देशेन कर्त- व्यानीति बोधयन्तीत्यर्थः । तत्त्वप्रदीपरित्या 'तपांसि' आलोचनरूपा युक्तय इति वा । सर्वैर्वेदैरहमेव 'वेद्यो' मुख्यतः प्रतिपाद्यः । अहं 'वेदान्तकृत्' ब्रह्मसूत्रकृत् 'वेदवित्' वेदार्थज्ञानी चेति गीतास्मृत्य- र्थः । आदिपदात् 'अथ कस्मादुच्यते' 'नामानि सर्वाणि' 'वचसां वाच्यमुत्तमम्' इत्यादेस्सङ्ग्रहः । तथाच श्रुतौ 'आमनन्ति' इति सा- क्षाद्वाच्यत्वोक्तेः, स्मृतौ च 'अहमेव' इत्यवधारणोपपत्तये मुख्यतया वेद्यत्वस्य विवक्षणीयत्वात् तस्य च वाच्यत्वं विनाऽयोगात्सर्वशब्द- लक्षणायाश्चासम्भवाद्वाच्यत्वमेवाभ्यां सिद्ध्यतीति भावः । स्मृतिभ्य श्चेत्यस्य वाच्यमेवेत्यनेनान्वयः । आदिशब्दोपात्त श्रुतिस्मृत्यपेक्षया ब- हुवचनम् । न केवलमीक्षणीयत्वहेतोरिति चार्थः ॥ ( ८ ) नन्वेवं वाच्यत्वस्य युक्त्यादिसिद्धत्वे अवाच्यत्वाज्ञेयत्वा- विधायकोदाहृतश्रुतेः 'यतो वाचः' इत्यादिरूपायाः का गतिरित्यत आह—अवाच्यत्वादिकमिति ॥ अज्ञेयत्वमतर्क्यत्वं च आदिशब्दार्थः ।

[ अधि - ५. सू - ५. ] दीपिकासहितम्. ७१ (९) न तदीदृगिति ज्ञेयं न वाच्यं न च तर्क्यते । पश्यन्तोऽपि न पश्यन्ति मेरो रूपं विपश्चितः । इतिवत् ॥ (१०) अप्रसिद्धेरेवाच्यं तद्वाच्यं सर्वागमोक्तितः । अतर्क्यं तर्क्यमज्ञेयं ज्ञेयमेवं परं स्मृतम् ॥ इति गारुडे । (११) न चाशब्दत्वमितरसिद्धम् ॥ तुशब्दः शङ्काव्यावर्तकः । भिन्नक्रमेणावधारणे वा । तथा च 'अप्रसि द्धत्वात्' साकल्येन अगोचरत्वान्निमित्तादेव ब्रह्मणि 'अवाच्यत्वादि कं' अवाच्यत्वादिव्यपदेशो युज्यत इति न तद्विरोध इति भावः । अनेन सिद्धान्ते 'अशब्दम्' इत्यादेरप्रसिद्धत्वात्साकल्येन वाचकश ब्दशून्यमित्यादिरर्थः । 'अवचनेनै' इत्यस्य तु साकल्येन वचनमन्तरे णेत्यर्थ इत्युक्तं भवति ॥ (९) नन्वप्रसिद्धिनिमित्तकोऽवाच्यत्वादिव्यपदेशः क्व दृष्ट इत्य त आह-न तदिति॥ यस्मात् 'विपश्चितो' ज्ञानिनो मेरो रूपं पश्यन्तोऽ पि 'ईदृगिति' साकल्येन 'न पश्यन्ति' न जानन्ति । अनेनाप्रसिद्धत्वहेतुः सूचितः। तस्मान्मेरो रूपं न ज्ञेयं प्रत्यक्षेण। न वाच्यं शब्देन। 'न तर्क्यते' नानुमीयते च लिङ्गेनेत्युच्यत इत्यर्थः । इतिवदिति । इति वाक्य इवे त्यर्थः। अस्यावाच्यत्वादिकमिति पूर्वेणान्वयः। तथा च यथा मेरुरू पे अप्रसिद्धिनिमित्तकावाच्यत्वादिव्यपदेशस्तथा ब्रह्मण्यपीति भावः । (१०) न केवलं 'पश्यन्तः' इत्युक्तस्यान्यथाऽनुपपत्तिमात्रेणैव अप्र सिद्धेरज्ञेयत्वातर्क्यत्वावाच्यत्वव्यपदेश इति व्यवस्था सिद्धा, अपि तु स्मृतिसिद्धा चेति भावेनाह-अप्रसिद्धेरिति ॥ तद्ब्रह्म यतः 'परं' पूर्ण अतस्साकल्येनाप्रसिद्धत्वादवाच्यमुच्यते । सर्वे सदागमोक्तत्वा त्तप्रसिद्धत्वाद्वाच्यं च भवतीत्यर्थः । एवमप्रसिद्धिप्रसिद्धिभ्यां तत् अतर्क्यं अनुमेयं च अज्ञेयं ज्ञेयं ज्ञानिप्रत्यक्षगम्यं च 'स्मृतं' स्मृति कारैरुक्तमित्यर्थः । गारुडे इत्यनन्तरं उक्तमिति शेषः। अस्याप्यवा च्यत्वादिकमित्यनेनान्वयः ॥ (११) एवं 'यतो वाचः' इत्यादिश्रुतीनां युक्त्यादिबलादर्थान्त रोपपत्तेर्न तद्बलाच्छब्दावाच्यं ब्रह्मेति सूत्रं व्याख्यायापव्याख्यां प्रत्या ख्याति-न चेति ॥ चशब्दः स्वसिद्धमपि नेतिसमुच्चये । तथा च जग त्कारणं 'अशब्दं' प्रधानं न, कुतः ? अशब्दं हि तत् । 'अशब्दं' प्रधा

७२ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - १. पा - १. ] ( १२ ) सू—ॐ ॥ गौणश्चेन्नात्मशब्दात् ॥ ॐ ॥ ६ ॥ ( १३ ) न च गौण आत्मा दृश्यो वाच्यश्च न निर्गुण इति यु क्तम् । आत्मशब्दात् । नं कारणं नेति वा, कुतः? ईक्षतेः 'तदैक्षत' इति जगत्कारणस्येक्षणक र्तृत्वश्रवणात्प्रधानस्य चाचेतनत्वेन तदसम्भवादिति साङ्ख्यमतनि राकरणपरतया व्याख्याने प्रथमप्रतिज्ञायां हेतूकृतं 'अशब्दत्वं' अश्रौ तत्वं 'इतरसिद्धं' स्वेतरसाङ्ख्यसिद्धं न, न केवलमेतावत्, किन्तु स्वसिद्धमपि न, साङ्ख्येन वैदिकत्वाभ्युपगतेः । सूत्रकारेण 'अजामे कां' (तै. आ. १०-१०-१०) इत्यादिश्रुत्युक्तत्वाङ्गीकारात् । यद्वा—तत्त्वप्रदीपरीत्या मायिना साङ्ख्यं प्रति हेतुत्वेनोपन्यस्त मशब्दत्वं मायीतरस्य साङ्ख्यस्य न सिद्धं नापि साङ्ख्येतरमायिसिद्ध मुक्तहेतुभ्यामेव। तथा चासिद्धिरिति न तद्व्याख्यानं युक्तमितिभावः । एवमशब्दत्वं श्रौतत्वं ब्रह्मणस्साङ्ख्येतरमायिसिद्धं न, तन्मते अवाच्य त्वात् । चकारादीक्षितृत्वमपि सिद्धं न, तस्येक्षतिस्वरूपत्वादित्यपि व्याख्येयम् । तथा च हेतुद्वयमपि स्वपक्षप्रतिकूलमिति न परव्याख्या युक्तेति भावः । तत्त्वप्रदीपे तु 'न च' इत्यादिभाष्यं 'इतरसिद्धं' मा यिसिद्धमशब्दत्वं न श्रुत्यर्थः उक्तन्यायेन ब्रह्मणो वाच्यत्वात् । एवं 'अशब्दत्वं' अवाच्यत्वं ब्रह्मण इतरस्य मायिनोऽपि न सिद्धम् । ब्रह्म णि व्यवहाराभावप्रसङ्गात् इति द्वेधा व्याख्याय परकृतव्याख्याप्रत्या ख्यानाय परोक्तहेतोष्टीकारीत्याऽसिद्ध्युक्तिपरतयाऽपि व्याख्यातम् ॥५॥ ( १२ ) ईक्षणीयत्वस्य हेतोर्व्यधिकरणासिद्धिमाशङ्क्य समाधातुं सूत्रम्—'ॐ गौणश्चेन्नात्मशब्दात्' इति ॥ अस्यार्थः—यतः 'आत्म न्येवात्मानं पश्येत्' इत्यादिश्रुत्युक्त आत्मा 'गौणः' सत्त्वादिगुणबद्धो जीव एवातस्तदन्यथाऽनुपपत्त्या वाच्योऽपि स एव स्यान्न निर्गुणः प रमात्मेति चेत्-न कुतः? 'आत्मानं पश्येत' इतीक्षणीये तस्मिन्नात्मशब्द श्रवणादिति । आत्मपदसामानाधिकरण्याय पुल्लिङ्गनिर्देशः ॥ ( १३ ) सूत्रं व्याचष्टे—न चेति ॥ अत्र यतो ' दृश्यः' ईक्षतिश्रुतौ दृश्यतयोक्तः 'आत्मा' जीवाख्यो गौण एव अतस्तदन्यथानुपपत्त्या वाच्योऽपि स एव स्यात् 'न निर्गुणः' गुणातीतो विष्णुः 'दृश्यः' ईक्षतिश्रुत्युक्तः । गौणग्रहणे बाधकस्येतरज्ञापकस्य चाभावादिति