पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

[ अधि - ३. सू - ११० ] दीपिकासहितम्. २५३ ( ९ ) सप्तार्धगर्भा भुवनस्य रेतो विष्णोस्तिष्ठन्ति प्रदिशा विधर्मणि । ( ऋ. १-१६४-३६. ) ( १० ) चतुर्भिस्साकं नवतिं च नामभिश्चक्रं न वृत्तं व्यती र्वी विपत् । ( ऋ. १-१५५-६. ) इत्यादिश्रुतेः । ( ११ ) एकश्शास्ता न द्वितीयोऽस्ति शास्ता । यो हृच्छयस्तमहमिह ब्रवीमि । ( १२ ) न केवलं मे भवतश्च राजन् ष्टये वा चशब्दः । ' विष्णोरेव ' विष्णुकर्तृकमेव । न त्वन्यकर्तृकमि ति एवार्थः । एवकारस्योत्तरत्रोपयोगः ॥ ( ९ ) कुत एतज्ज्ञायत इत्यतस्तच्चेत्यनेन प्रतिज्ञातार्थे श्रुतिं प्रमाण यति--सप्तेति ॥ आ ऋद्धगर्भाः आर्धगर्भाः । ब्रह्माण्डाख्यातिसमृद्धग र्भाः । निगरणेन म्रियन्त इति गर्भास्तदावरणभूता इति यावत् । रेत इति लिङ्गव्यत्ययेनैकवचनं प्रथमाबहुवचनार्थे । तथा च-' भुवन स्य ' लोकस्य ' रेतसो ' रतिप्रदाः सारभूता वा । यद्वा-भूमत्वात्पू र्णत्वाद्भजननीयत्वाद्वन्दनीयत्वाद्भुवनस्य विष्णो रेतो रूपाः ' सप्त ' महद हङ्कारपञ्चमहाभूताख्याः ब्रह्मादयो देवाः । भुवनस्य ' रेतो ' रेतसो जगद्रतिप्रदस्य विष्णोः ' प्रदिशा ' आदेशेनाज्ञया ' विधर्मणि ' विवि धविश्वधारणे तिष्ठन्तीति ऋङ्मन्त्रार्थः । विश्वेश्वरतीर्थीये तु ' अर्ध स्य ' विष्णोः ' गर्भाः ' सप्त देवाः भुवनस्य ' रेतः ' कारणम् । एते च विष्णोः प्रदिशा विधर्मणि तिष्ठन्तीत्यर्थ उक्तः ॥ ( १० ) ' चतुर्भिः ' इति वाक्यन्तु जन्मनये व्याख्यातम् । एवंजाती यकश्रुतिरादिशब्दार्थः । श्रुतेरित्यस्य ज्ञायत इत्यध्याहारेण तच्चेति पू र्ववाक्येनान्वयः ॥ ( ११ ) सर्वधृतिहेतुप्रशासनं विष्णोरिवान्यस्यापि किं न स्यादित्य त आह-एक इति ॥ इदं च भारतवाक्यं सभापर्वगम् । ' शास्ता ' सर्वधृतिहेत्वाज्ञाकर्ता । ' एकः ' न तु द्वितीयोस्ति, स च विष्णुरेवेत्य र्थः । 'गर्भे शयानं पुरुषं कोऽस्ति शास्ता' इति शिष्टवाक्यम् । ' यो हृच्छयः ' इत्यन्यद्वाक्यमुत्तरवाक्यपर्यालोचनया प्रकृतसङ्गतम् । ' यः ' सर्वधृतिहेतुप्रशासनाय ' हृच्छयः ' सर्वहृदयनिवासी तमहमिह स्था ने ब्रवीमीत्यर्थः ॥ ( १२ ) ' न केवलम् ' इत्यादि हिरण्यकशिपुं प्रति प्रह्लादवाक्यम् ।

-8? Wait, BU chapter is 3, but in Madhva tradition / Kanva / Madhyandina: It says ५-८-८.? Look at the numbers: First digit: ५ or ३? Wait! Look at ३ in [अध्या - १. पा - ३.] in line 1. The ३ has two curves like modern 3. In line 14: the first digit has a loop at the bottom, like ५! Wait, in Madhva's numbering or Shatapatha Brahmana numbering: Brihadaranyaka is often numbered by adhyaya of Shatapatha (e.g. 14 or 5) or prapathaka. In some editions it is 5-8-8 or 3-8-8. Here it clearly has ५-८-८.). Wait, or is it ३-८-८.)? Let's compare: In line 1: ३ (round top, round bottom). In line 4: ( १३ ) - ३ has two round curves. In line 14: first digit is ५! It has a vertical-ish left, loops down and up like a Devanagari 5. Wait, let's look at the second digit: ८. Third digit: ८. Wait, is the first digit ५? No, wait

[ अधि - ३. सू - १२. ] दीपिकासहितम्. २५५ 'अस्थूलमनणु' (बृ. ५-८-८.) इत्यादिना स्थूला ण्वादीनामन्यवस्तुस्वभावानां व्यावृत्तेश्च । ( १४ ) 'अस्थूलोऽनणुरमध्यमो मध्यमोऽव्यापको व्यापको यो वायु' पीडारूपश्वासोच्छ्वाससहितम् । यद्वा—व्यासतीर्थीयोक्तरीत्या अवायवनाकाशमतेजस्कमित्येतैस्तदारब्धशरीररहितमित्युच्यते । अ- त एव 'अच्छायमतमोऽवाय्वनाकाशम्' इत्यत्र सर्वात्मना निषेध इ- त्युक्तं सुधाटीकयोः । 'असङ्गं' सर्वगतमपि तत्कृतलेपरहितम् । अ- रसमगन्धमित्याभ्यामुपलक्षणया प्राकृतरसगन्धादिराहित्यमुच्यते । अचक्षुष्कमित्यादिना प्राकृतस्वभिन्नचक्षुरादिराहित्यम् । 'अतेजस्कं' प्राकृतवर्चोरहितम् । 'अप्राणं' उक्तचक्षुरादिव्यतिरिक्तप्राकृतज्ञाने- [L

२५६ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - १. पा - ३. ] ऽसौ हरिरादिरनादिरविश्वो विश्वः सगुणो निर्गुणः ' इत्यादेर्विष्णोरेव ते धर्माः । ( १५ ) अस्थूलोऽनणुरूपोऽसावविश्वो विश्व एव च । विरुद्धधर्मरूपोऽसावैश्वर्यात्पुरुषोत्तमः ॥ इति च ब्राह्मे ॥ १२ ॥ र्मध्यमस्तथा ' इत्युक्तेः मध्ये मीयमानत्वान्मध्यम इति व्याख्यातम् । अस्मिन् पक्षे नियतमध्यमपरिमाणशून्यत्वान्नानित्यत्वमिति परिहारो ऽभिप्रेतः । न विद्यतेऽन्यो व्यापको यस्यासावव्यापकः । लोकविलक्ष णव्यापक इति वा । ' व्यापकः ' सर्वदेशकालव्यापी । आदिः कारण मनादिस्तच्छून्य उत्पत्तिशून्य इति वा । न विद्यते विश्वः पूर्णो य स्मादविश्वः । पूर्णत्वाद्विश्वः । यद्वा— ' अविश्वो' लौकिकेष्वप्रविष्टः । ' विश्वः ' जगद्धृदयं वा प्रविष्टः । ' सगुणो ' ज्ञानानन्दादिगुणवान् । ' निर्गुणः ' सत्त्वादिगुणहीन इत्यर्थः । ' इत्यादेः ' इतिवाक्यात् । आ दिशब्देन ' अणोरणीयान्महतोमहीयान् ' ( कठ. २-२०. ) इति कठश्रु तिर्गृह्यते । ' ते ' अस्थूलत्वादयः । यत इति निश्चिता इति शेषः । अ स्य अतस्ते अक्षरस्य विष्णुत्वनिश्चायका भवन्तीत्युपस्कृतवाक्येना न्वयः । ननु तथाऽपि ते विष्णोरेवेति कथं, यस्मात्तेऽप्राकृतविग्रहे मध्य माक्षरेऽपि सन्ति । नैष दोषः-यतस्ते तत्र भगवदपेक्षयैव सन्ति । अ न्यानपेक्षा एव धर्माह्यत्र हेतुत्वेन विवक्षिताः ॥ ( १५ ) ननु लौकिकपरिमाणादिराहित्यं कथं विष्णोर्युक्तं, लोके स र्वपदार्थानां प्राकृतपरिमाणस्यैव दर्शनादित्यत आह—अस्थूलेति ॥ ' असौ पुरुषोत्तमः ' भगवान् ' अस्थूलोऽनणुरूपो भवति ' प्राकृतलौ किकस्थूलाणुत्वरूपधर्मरहितवपुर्भवति । एवं ' अविश्वो विश्वश्च ' लोकबाह्यभूतो लोकान्तर्गतश्च भवति । तथा विरुद्धधर्मरूपश्च भव ति । लोके परस्परं विरुद्धाः स्थूलत्वाणुत्वादयो धर्माः स्वरूपभूता य स्य स तथोक्तः । कथमित्यतो घटकमाह—ऐश्वर्यादिति । अचिन्त्यै श्वर्यसामर्थ्यादित्यर्थः । ऐश्वर्यादेवेत्यनेन नात्रोपपादकान्तरमन्वेषणीय मित्युक्तं भवति । इति ब्रह्माण्डे इत्यस्य उक्तत्वात् युक्ता इत्यध्याहारे ण ते धर्माः विष्णोर्युक्ता एवेति पूर्ववाक्येनान्वयः ॥ ३ ॥ ॥ इति अक्षराधिकरणम् ॥

[ अधि - ४. सू - १३. ] दीपिकासहितम्. २५७ ४. अधिकरणम् ॥ ( १ ) 'सदेव सोम्येदमग्र आसीत्' ( छा. ६-२. ) इत्यादि ना सतः स्रष्टृत्वमुच्यते । ( २ ) तच्च सत् 'बहु स्यां प्रजायेय' ( छा. ६-२. ) इति परि णामप्रतीतेर्न विष्णुः । ४. अधिकरणम् ॥ ( १ ) अत्राधिकरणेऽनेकप्रकरणात्मकं 'सदेव' इत्यादिस्थानं स मन्वीयते । श्रुत्यादिसङ्गतिं विषयवाक्यमुदाहृत्य विषयादिकं च सूच यति—सदिति ॥ 'इत्यादिना' छान्दोग्यवाक्येन । आदिशब्देन 'एक मेवाद्वितीयं, ( छा. ६-२-१. ) तत्तेजोऽसृजत, ( छा. ६-२-३. ) सन्मू लाः सोम्येमाः, ( छा. ६-८-६. ) सता सोम्य तदा सम्पन्नो भवति' ( छा. ६-८-१. ) इत्यादिकं गृह्यते । तच्चेत्यतः तदित्याकृष्यते । तथा च इत्यादिना सतः 'तत्' जन्मनयोक्तं 'स्रष्टृत्वं' अनन्याधीनकारण त्वम् । उपलक्षणमेतत् । सर्वोत्तमत्वसर्वाधारत्वसुप्तिगम्यत्वादिकं च 'उच्यते' प्रतिपाद्यते इति योजना । अनेन जन्माधिकरणोक्तकारण त्वस्य विष्ण्वन्यस्मिन् प्रधाने आक्षेपात्तेनास्य आक्षेपिकी सङ्गतिरुक्ता भवति । तथा विषयवाक्यम्, सदाख्यो विषयश्चोक्तः । 'सदेव' इत्यु द्दालकवाक्यम् । हे 'सोम्य' भक्तिज्ञानलक्षणसोमार्ह श्वेतकेतो 'इदं' अस्य जगतः 'अग्रे' तत्सृष्टेः पूर्वं प्रलये सच्छब्दोक्तं ब्रह्मैवासीत् स्वा तन्त्र्येणेति शेषः । तत्सत् 'एकमेवाद्वितीयं' स्वगतस्वावयवभेदाभे दशून्यं सर्वोत्तमम् । प्रजाः 'सन्मूलाः' सद्ब्रह्मैव मूलं यासां तास्त थोक्ताः । 'तदा' सुप्तौ सता सम्पन्नो भवति सुप्त इति सिद्धान्ते श्रु त्यर्थः । ब्रह्मलक्षणाभिधायकानेकवाक्यसङ्ग्राहकादिशब्दप्रयोगेन सि द्धान्तेऽप्यत्र प्रधानस्य प्रतिपाद्यत्वाभ्युपगमेनानिष्टाभावादधिकरणवै यर्थ्यमिति शङ्का निरस्ता भवति । अत्र प्रकरणे श्रुतानां ब्रह्मलक्षणानां प्रधानेऽसम्भवेन ब्रह्मणोऽपि प्रतिपाद्यत्वेन प्रधानमात्रस्य प्रतिपाद्य त्वानभ्युपगमात् ॥ ( २ ) सयुक्तिकं पूर्वपक्षयति—तच्चेति ॥ चशब्दः प्रधानमिति प दाकर्षकस्त्ववधारणे च । तदित्यावृत्तं विपरिणम्यते । तथा च 'तत्' छान्दोग्ये श्रुतं सत्प्रधानमेव भवेत्, न तु विष्णुः । कुतः ? 'तस्य' स ३३

२५८ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - १. पा - ३. ] ( ३ ) स हि 'अविकारस्सदा शुद्धो नित्य आत्मा सदा ह रिः' इत्यादिनाऽविकारः प्रसिद्ध इति । ( ४ ) अतो ब्रवीति— सू—ॐ ॥ ईक्षतिकर्मव्यपदेशात्सः ॥ ॐ ॥ १३ ॥ 'तदैक्षत' इतीक्षतिकर्मव्यपदेशात्स एव विष्णुरत्रो च्यते । तो 'बहु स्याम्' इत्युत्तरवाक्येन बहुभावाख्यपरिणामस्य विकारस्य प्रतीतेरिति योजना । 'प्रजायेय' प्रजनयेयं जगत्सृजानि । तदर्थं 'बहु स्याम्' नियामकबहुरूपी भवेयमिति । 'बहु स्याम्' तदर्थे प्रजायेये- ति वा श्रुत्यर्थः ॥ ( ३ ) विकारित्वप्रतीतावपि कुतोऽयं न विष्णुरित्यत आह—स ही- ति ॥ 'हि' यस्मात् 'सः' विष्णुः 'अविकारः सदा' इत्यादिप्रमाणे नाऽविकारः 'प्रसिद्धः' तत्त्वेन निश्चितस्तस्मात् तदसम्भवात् प्रधाने च तत्सम्भवात् अत्र च विकारप्रतीतेः तत्सत् न विष्णुः, किं तु प्रधा नमेवेति योजना । श्रुतौ द्वितीयस्य सदाशब्दस्य सदाऽविकार इत्यन्व- यः । आद्यस्य तु सदा 'शुद्धो' निर्मल इति ॥ ( ४ ) सिद्धान्तयत्सूत्रमवतार्य व्याचष्टे—अत इति ॥ सूत्रोक्तं व्य- पदेशं दर्शयति—तदिति । ईक्षतीति धातुनिर्देशेन तदर्थेक्षणक्रिया ल- क्ष्यते । ईक्षतिकर्मेति सामानाधिकरण्यं तत्कर्तृत्वपरम् । तथा च 'तदै- क्षत' इति श्रुतावीक्षणाख्यव्यापारे कर्तृत्वोक्तेरित्यर्थः । यद्वा–कर्मशब्देन सृष्ट्यादिक्रियोच्यते । तथात्वे वैयधिकरण्यम् । ईक्षतिपूर्वकसृष्ट्यादि- व्यपदेशादित्यर्थः । समन्वयसूत्रात्तदित्यस्य अनुषङ्गसम्भवेऽपि 'एको नारायण आसीत्स मुनिर्भूत्वा' ( ) इत्यादिसामाख्यामपि प्रमा- णीकर्तुं स इत्युक्तम् । तदनूद्य विष्णुरिति व्याख्यातम् । विष्णुरेवेत्य- न्वयः । एवेति तुशब्दार्थः । अनेन समन्वयसूत्रात्तुशब्दमात्रमनुवर्तनी- यमिति सूचितम् । सूत्रे समन्वेतव्यानुक्तेराह—अत्रेति । 'सदेव' इत्यादि- स्थान इत्यर्थः । सच्छब्देनेति शेषः । तथा चात्र प्रकरणजाते सच्छब्दे- न य उच्यते, स विष्णुरेव, न तु प्रधानमिति साध्यवाक्यार्थः । अनेन अत्र सदेवेत्यादिस्थाने सच्छब्देनोच्यमानः स विष्णुरेव, न प्रधानम् । कुतः ? 'ईक्षतिकर्मव्यपदेशात् सः' ततः 'तदैक्षत' इतीक्षणाख्यक्रि- याकर्तृत्वश्रवणादीक्षितृत्वसृष्ट्यादिक्रिययोर्वा श्रवणाज्जडप्रकृतौ च

[अधि - ४. सू - १३.] दीपिकासहितम्. २६९ (५) ‘नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा’ (बृ. ५-७-२३.) ‘नान्यदतो ऽस्ति द्रष्टृ’ (बृ. ५-८-११.) इत्यादिना तस्यैव हि त ल्लक्षणम् । (६) बहुत्वं चाविकारेणैवोक्तम् ‘अजायमानो बहुधा वि तदसम्भवादिति सूत्रार्थ उक्तो भवति । सूत्रे सच्छब्देनेति शेषं विना स इत्यस्यावृत्तिः, तत्रैकस्य प्रतीकग्रहणार्थत्वमिति पक्षे ईक्षतिकर्म व्यपदेशात् ‘सः’ ‘सोऽकामयत’ (तै. २-६.) इत्यादिप्रकरणप्रति पाद्यः स विष्णुरेव भवेत्, न प्रधानमित्यर्थोऽवसेयः ॥ (५) नन्वीक्षणकर्तृत्वं विष्णोरिवप्रधानस्य किं न स्यादित्यतश्चेतन स्यापि इह हेतुत्वेनाभिमतं मुख्येक्षणं न सम्भवति, किमु जडस्येत्या शयेन तत्र प्रमाणमाह—नेति ॥ ‘अतो’ ब्रह्मणः सकाशात् ‘अन्यः’ स्वातन्त्र्येण द्रष्टा द्रष्टृ च नास्तीति वाजसनेयप्रकरणद्वयगतवाक्यद्वय स्यर्थः । आदिशब्देनैवंजातीयकं वाक्यं गृह्यते । ‘तस्य’ विष्णोरेव। हिशब्दः प्रसिद्धौ । स्वातन्त्र्येणेक्षणकर्तृत्वलक्षणं लिङ्गं उक्तमिति शे षः । अस्य तस्मान्न लिङ्गस्य अन्यगामित्वं मन्तव्यमित्युपस्कृतवाक्ये नान्त्रयः ॥ (६) ननु विष्णोरविकारितया सिद्धत्वेन तत्र बहुभावाख्यविका रान्वयायोगान्निरवकाशाविकारित्वलिङ्गेनात्रेक्षतिर्गौणो व्याख्येयः । ‘सत्त्वात्सञ्जायते ज्ञानम्’ इति स्मरणात् ज्ञानोपादानतया सिद्धे प्रधा ने तत्कर्तृत्वसम्भवेन तत्र तस्यामुख्यत्वादित्यत आह—बहुत्वं चेति ॥ चस्त्वर्थे । ‘अविकारेण’ विकारित्वं विनैव स्वरूपबहुत्वेनैवेत्यर्थः । इत्यादिनोक्तमित्यन्वयः । तथा च बहुत्वस्य सावकाशत्वात् न तद्बले न ईक्षतेर्गौणत्वं कल्पनीयमिति भावः । यद्वा—‘बहुत्वं’ ‘बहु स्याम्’ इति बहुभाववचनं च ‘उक्तं’ व्याख्यातम् । तथा च इत्येवमादिप्रमा णवाक्येन ‘बहु स्याम्’ इति बहुभाववचनं ‘अविकारेण’ विकारं विनैव नियामकस्वरूपबहुत्वेनैव मुख्यप्रतिपाद्येनैव युक्तमित्युक्तं इति योजना । तथा च—सिद्धान्ते ‘बहु स्याम्’ इत्यस्य तत्तन्नियामकस्वरूपबहुभा वसङ्कल्पोऽर्थ इत्युक्तं भवति । न चैवं नियामकस्वरूपबहुभावसङ्कल्पा नन्तरं नियम्यसृष्टिरयुक्तेति वाच्यम् । गुरुत्वराजत्वादेः शिष्यभृत्य सापेक्षत्वेन तत्सङ्कल्पानन्तरं शिष्यादिसम्पादनवत् नियामकताया नियम्यसापेक्षत्वेन नियामकबहुभावसङ्कल्पानन्तरं तत्सापेक्षनियम्य

२६० ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - १. पा - ३ . ] जायते' ( तै. आ. ३ - १४. ) इति ॥ —-:-:— ५० अधिकरणम् ॥ ( १ ) चन्द्रादित्याद्याधारत्वं विष्णोरुक्तम् । तच्च ' अथ य सृष्टेर्युक्तत्वात् ' अजायमानः ' अविकुर्वाणः इति श्रुत्यर्थस्तु द्युभ्वादि नयेऽभिहितः ॥ ४ ॥ ॥ इति सप्तदधिकरणम् ॥ —— ५० अधिकरणम् ॥ ( १ ) अत्राधिकरणे सर्वाधारतयाऽन्वेष्टव्यतया च साक्षाद्वा व्यवधा नेन वा सामान्यतो हृत्पद्मस्थत्वलिङ्गस्य ब्रह्मणि समन्वयः क्रियते । श्रुत्यादिसङ्गतिं विषयवाक्यमुदाहृत्य विषयादिकं च सूचयन् सयुक्ति कं पूर्वपक्षयति-चन्द्रेति ॥ 'एतस्य वा अक्षरस्य' ( बृ. ५-८-९. ) इत्या दिनेति वर्तते । आदिपदेन द्यावापृथिव्यादिकं गृह्यते । ततः किमित्यत आह-तच्चेति । तदित्यावर्तते । चः समुच्चयेऽवधारणे च । तथा च 'तत्र' छन्दोगश्रुतौ यदक्षरनयोदाहृतवाक्योक्तं चन्द्रादित्याधारत्वं तदेव तथा तत्समानाधिकरणं हृत्पद्मस्थत्वं च आकाशस्य 'अथ' इत्यादिना वा क्येन प्रतीयत इति योजना । यद्यपि बृहद्भाष्ये अक्षरनयोदाहृत बृह दारण्यकश्रुतिगतसूर्यचन्द्रपदयोर्ब्रह्मरुद्रपरतया व्याकृतत्वादेवमनुवा दोऽनुपपन्नः। तथाऽपि तयोः प्रसिद्धचन्द्रसूर्यपरत्वस्याप्यनुमतत्वादेव मुक्तिः । यद्वा-अत्र भाष्येऽपि चन्द्रादित्यपदे रुद्रब्रह्मपरे । अत एव तत्त्व प्रदीपे अक्षरनये 'अहं सोमम्' (ऋ० १०-१२५-२.) इति वचने सोमशब्दो रुद्रपरतया व्याकृतः । तथा च न कोऽपि विरोधः । अनेनाक्षरनयो क्तचन्द्रादित्याद्याधारत्वस्य साक्षात् हृत्पद्मस्थाकाशनिष्ठताक्षेपात्तेन अस्याक्षेपिकी सङ्गतिरुक्ता भवति । एवं सर्वाधारत्वान्वेष्टव्यत्वसमा नाधिकरणः साक्षाद्व्यवधानेन वा सामान्यतो हृत्पद्मस्थत्वरूपो विष यश्च दर्शितः । न चैवं 'चन्द्रादित्य' इतिभाष्येण स चन्द्रादित्याद्या धारः किं दहराकाशः स्यात् ? आहोस्चित्तत्स्थः कश्चित् ? इति तत्त्व ऽदीपेन च विरोध इति वाच्यम् । तयोरक्षराधिकरणाक्षेपेण अत्र पू र्वपक्ष इति दर्शयितुं प्रवृत्तत्वेन विषयप्रदर्शनायाप्रवृत्तत्वात् । 'आका शस्य' इत्यनेन प्रसिद्धभूतस्याकाशस्यैव सर्वाधारतया साक्षात् हृत्प

? Wait! Look at the letter after द: It is मा? Wait, no, is that a caret/correction, or is it मा? Wait, look above line 14: there is a little caret ^betweenरोपसङ्ग्रहाथैव! Wait, in line 13, look at 'यदिदमास्मिन्': Wait, is that 'आ' matra on 'म'? Wait, it looks like यदिदमास्मिन्orयदिदमस्मिन्? Wait, why does the commentary say: "यद्यपि 'यदिदमास्मिन्' इति श्रुतिपाठः । तथाऽपि समानजातीयश्रुत्यन्तरोपसङ्ग्रहाथैवमुदाहृतमिति ध्येयम् ।" Wait! Why would it say "यद्यपि 'यदिदमास्मिन्' इति श्रुतिपाठः"? Wait, is it "यदिदमस्मिन्" vs something else? Wait, look at line 1: In line 1: दिदमस्मिन् ब्रह्मपुरे दहरं...Wait, why did line 1 haveदहरं? Wait, look at line 13 again: यद्यपि 'यदिदमास्मिन्'? Wait, look at line 1: दिदमस्मिन् ब्रह्मपुरे दहरं पुण्डरीकं` Look at line

२६२ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [अध्या - १. पा - ३.] 'उभे अस्मिन् द्यावापृथिवी अन्तरेव समाहिते उभावग्निश्च वायुश्च सूर्याचन्द्रमसावुभौ विद्युन्नक्षत्रा- णि' (छा. ८-१.) इत्यादिनाऽऽकाशस्य प्रतीयते । (२) स चाकाशो न विष्णुः । 'तस्यान्ते सुषिरं सूक्ष्मं त यः 'आकाशः' तदाख्यः परमात्माऽस्तीति । नन्वणौ तस्मिन् कथं द्यावापृथिव्याद्यवस्थितिरित्यतस्तस्य व्याप्तत्वमाह—यावानिति । 'अ यं' बहिःस्थितः 'आकाशः' तदाख्यो भगवान् गुणतः परिमाणत श्च यावान् एष आन्तरोऽपि तावानेव । तथा चाणावपि रूपे ईशश क्त्या महत्तत्त्वस्यापि सत्त्वाद्ब्याप्तस्य तस्यानेकाधारत्वं युज्यत एवे ति भावः ॥ अन्यपरित्यागेनास्यैव जिज्ञास्यत्वे को हेतुरित्यतोऽस्य स र्वाधारत्वाख्यं महिमानमा

[ अधि - ५. सू - १४. ] दीपिकासहितम्. २६३ स्मिन् सर्वं प्रतिष्ठितम्' (महाना. ११.) इति श्रुतेरिति । ( ३ ) अत आह-- सू— ॐ ॥ दहर उत्तरेभ्यः ॥ ॐ ॥ १४ ॥ 'य आत्माऽपहतपाप्मा विजरो विमृत्युर्विशोकोऽविजि- घत्सोऽपिपासः सत्यकामस्सत्यसङ्कल्पः सोऽन्वेष्टव्यः त्वं सिध्यतीत्यत आह—स चेति ॥ चस्त्वर्थः, प्रतिज्ञासमुच्चये वा । तथा च यस्सर्वाधारतया हृत्पद्मस्थत्वेन च श्रुत्युक्तः 'स चाकाशो न विष्णुः' भूतमेव न तु विष्णुरित्यर्थः । कुतो वा न विष्णुरित्यत आ- ह—तस्यान्त इति । स चेत्यनुषक्तश्चशब्दोऽत्र बुद्ध्या विविक्तसुषिरप- देनान्वीयतेऽवधारणे चायम् । श्रुतिसमानोक्त्युपलक्षकं चैतत् । तथा च 'तस्यान्ते' इति वाक्ये 'सुषिरपदश्रुतेः' सुषिरशब्द- श्रवणात् सुषिरस्य छिद्रात्मकप्रसिद्धाकाशस्यैव श्रुतेः सर्वाधारतया हृत्पद्मस्थत्वोक्तेः तत्समाख्यानादित्यर्थः । 'तस्य' 'पद्मकोशप्रतीका- शं हृदयं चाप्यधोमुखम्' इतिपूर्ववाक्ये प्रकृतस्य हृत्पद्मकोशस्य 'अन्ते' अन्तरे तन्मध्ये सूक्ष्मं 'सुषिरं' छिद्रमस्ति, तस्मिन् 'सर्वं' जगत्प्रतिष्ठितमिति तैत्तिरीयश्रुत्यर्थः ॥ ( ३ ) सिद्धान्तयत्सूत्रमवतार्य व्याचष्टे—अत इति ॥ 'इत्यादि- भ्यः' इत्यादिरूपेभ्यः 'उत्तरेभ्यः' विषयवाक्यानन्तरभाविभ्यः 'श- ब्देभ्य उक्तेभ्यः' इति शेषः । इत्यादिउत्तरवाक्येभ्य इति पर्यवसिता- र्थः । यद्वा—'गुणेभ्यो' गुणवचनेभ्य इत्यर्थः । हेत्वसिद्धिपरिहारा- य श्रुत्युदाहरणम् । आदिपदेन 'विशोकोऽविजिघत्सोऽपिपासः सत्य- कामः सत्यसङ्कल्पः सोऽन्वेष्टव्यः स विजिज्ञासितव्यः' इत्यादिकं गृह्य- ते । गुणेभ्य इत्यनेनोत्तरपदमुत्तरत्रश्रुतानेकशब्दवाच्यगुणोपलक्षक- मित्युकतं भवति । 'दहरे' हृत्पद्मगतल्पाकाशे इत्यनेन सूत्रे 'दहरे' इति सप्तम्यन्तं पदं, न परमत इव प्रथमान्तमित्युक्तं भवति । स्थितोऽ- न्वेष्टव्यतयोक्त इति शेषः । समन्वयसूत्रादनुवृत्तस्य विधेयपरस्य त- च्वित्यस्यार्थो विष्णुरेवेति । अनेन-'यः' इति दहरवाक्यादुत्तरवाक्ये षु तेभ्यो गुणेभ्यो 'दहरे' विजिज्ञास्यतयोक्तो 'तत्तु' विष्णुरेव न भूताका- शादिरिति सूत्रार्थ उक्तो भवति । यो हृत्पद्माकाशगतः परमात्मा 'न व- धेनास्य हन्यते' (छा. ८-१-५.) इति प्राक् शरीरस्य नाशेनावध्यत्वेनो- क्तः सः 'अपहतपाप्मा' नित्यमेव स्वतोऽपहतपाप्मा पापात्यन्ताभाववा-

स विजिज्ञासितव्यः' (छा. ८-७.) इत्यादिभ्य उत्त- रेभ्यो गुणेभ्यो दहरे विष्णुरेव। (४) 'योऽशनायापिपासे शोकं मोहं जरां मृत्युमत्येति' (बृ. ५-५०) 'स एष सर्वेभ्यः पाप्मभ्य उदितः' (छा. १-६-७.) इत्यादिना विष्णोरेव हि ते गुणाः। (५) नित्यतीर्णोशनायादिरेक एव हरिस्स्वतः। अशनायादिकानन्ये तत्प्रसादात्तरन्ति हि॥ इति पाद्मे॥ निति यावत्। अत एव न तत्कार्यं जरादिकमस्येत्युच्यते-विजर इत्या- दिना। 'अविजिघत्सः' बुभुक्षारहितः। 'अपिपासः' पानेच्छारहित इति। 'बुभुक्षादिना पीडाभाव उच्यते' इति ज्ञानपादीयटीकोक्तं नो- दनपानेच्छाभावोऽभिधीयते, प्रमाणबाधितत्वात्। किन्तु तत्पीडाभा- वः। अत्र हेतुः-सत्यकाम इति। तस्य यदिष्टं तत्स्वत एव भवेदिति सत्यकामः। तत्रापि हेतुः-'सत्यसङ्कल्पः' अप्रतिहतसङ्कल्प इति। य एवं भूतः सोऽन्वेष्टव्य इति श्रुत्यर्थः॥ (४) अपहतपाप्मत्वादिकं कथं विष्णुत्वनिश्चायकं, तद्गतत्वेना- सिद्धत्वादित्यत आह-य इति॥ बृहदारण्यकश्रुतिरियम्। 'अशना- या' अशनेच्छा। 'पिपासा' पानेच्छा। ते 'अत्येति' अतिक्रम्य वर्त- ते। यश्च 'शोकं' दुःखं 'मोहं' मूर्छा 'जरां' मरणं चात्येतीत्यर्थः। अत्रत्यस्य यच्छब्दस्य 'तमात्मानं विदित्वा' इति तच्छ्रुतिस्थतच्छब्दे- नान्न्वयः। 'स एषः' इति छन्दोगश्रुतिः। 'स एषः' परमात्मा 'पा- प्मभ्यः' पापेभ्यः 'उदितः' नित्यं स्वत एवोद्गतः पापरहित इत्यर्थः। 'इत्यादिना' वाक्येन। आदिशब्देन सत्यकामतवादिगुणान्तरबोधक वाक्यानि गृह्यन्ते। हिशब्दो बत इत्यर्थे। ते अपहतपाप्मत्वादिरूपो- त्तरवाक्योक्ताः सिद्धा इति शेषः। तस्माच्च तेषां विष्णुलिङ्गत्वनिश्च- यः इति वाक्यशेषेणास्यान्वयः। अन्यत्र पापाद्यभावस्य कथञ्चिद्योगे- ऽपि सर्वथा सत्यकामतवादिकं न युज्यत इति ज्ञापनायादिशब्दबहुव- चनयोः प्रयोगः॥ (५) तथाऽपि नैते गुणा विष्णोरेव, रमादिष्वपि सम्भवादित्यत आह-नित्येति॥ 'स्वतः' अन्यानपेक्षया नित्यं तीर्णा अशनायादयो येन स हरिरेक एव, नान्योऽस्ति। हरेरन्ये रमाब्रह्मादयस्तु 'अशना-

[ अधि - ५. सू - १५. ] दीपिका सहितम्. २६५ (६) सापेक्षनिरपेक्षयोश्च निरपेक्षं स्वीकृतव्यम् । (७) सत्यकामः परो नास्ति तमृते विष्णुमव्ययम् । सत्यकामत्वमन्येषां भवेत्तत्काम्यकामिता ॥ इति स्कान्दे ॥ १४ ॥ (८) सू- ॐ ॥ गतिशब्दाभ्यां तथा हि दृष्टं लिङ्गं च ॥ ॐ ॥ १५ ॥ यादिकान् 'अशनपानेच्छाशोकादिदोषान् 'तत्प्रसादात्' तस्य हरे रनुग्रहादेव 'तरन्ति' अतियन्ति, न स्वत इत्यर्थः। हिशब्दः प्रसिद्धौ। 'पाद्मे' उक्तमिति शेषः । अतो निरपेक्षगुणानामन्यत्राभावात् विष्णो रेवेत्युक्तमिति भावः॥ (६) ननु रमादिष्वपहतपाप्मत्वादीनामन्यानधीनानामभावेऽपि यथा कथंचित्सत्त्वादन्यगतैस्तैः कथं विष्णुत्वनिश्चय इत्यत आह— सापेक्षेति ॥ 'सापेक्षं' अन्याधीनं 'निरपेक्षं' अन्यानधीनं तयोर्मध्ये इत्यर्थः। चोऽवधारणे, निरपेक्षमेवेति सम्बध्यते । अपहतपाप्मत्वा दिकमिति विशेष्यं प्रकृतत्वाल्लभ्यते । 'स्वीकर्तव्यं' लिङ्गत्वेनेति शे षः। तथा च विवक्षितलिङ्गस्यान्यत्राभावात्तेन विष्णुत्वनिश्चयो भव त्येवेति भावः॥ (७) किं च सापेक्षत्वनिरपेक्षत्वादिविशेषितानामपहतपाप्मत्वा दीनामभावरूपाणामन्यत्राकाशादौ साक्षाद्वाऽभिमानिद्वारा वा यथा कथं चिद्वृत्तावपि न कथं चिदन्यत्र सत्यकामत्वाद्यस्तीति युक्तस्तेन विष्णुत्वनिश्चय इत्याह—सत्यकाम इति ॥ 'अव्ययं' अक्षीणकामम मोघकामं सत्यकामं विष्णुं 'ऋते' विना 'परोऽन्यः' विष्णोरन्यः स त्यकामः सत्यसङ्कल्पश्च नास्ति । विष्णौ तद्भावस्य तदन्यस्मिन् तद् भावस्य च प्रतिपादनाय वक्रोक्तिः । विष्णोरन्येषां रमादीनां क्वचि दागमे प्रतीयमानमपि सत्यकामत्वं 'तत्काम्यकामिता' विष्णुकामना विषयविषयककामनावत्त्वरूपमेव भवेन्न मुख्यमित्यर्थः । तथा चापह तपाप्मत्वं स्वतः पराधीनं चेति यथा द्विविधं, न तथा सत्यकामत्वं किं त्वेकविधं, तच्च मुख्यं विष्णावेव, अन्यत्र तु पारिभाषिकमिति भा वः। 'स्कान्दे' उक्तमिति शेषः । अतः सत्यकामत्वादिविवक्षया वि ष्णोरेव हि ते गुणा इत्युक्तं युक्तमिति भावः ॥ (८) युक्त्यन्तरेण विष्णोर्हृत्पद्मस्थत्वं प्रतिपादयत्सूत्रमुपन्यस्या सिद्धिपरिहाराय श्रुत्युदाहरणपूर्वकं व्याचष्टे—गतीति ॥ 'इमाः' सु ३४

३६६ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - १. पा - ३. ] ‘अहरहर्गच्छन्त्य एतं ब्रह्मलोकं न विन्दन्ति’ ( छा. ८- ३-२.) इति सुप्तस्य तद्गतिर्ब्रह्मशब्दश्चोच्यते । (९) ‘सता सोम्य तदा सम्पन्नो भवति’ ( छा. ६-८.) इ ति श्रुतेस्तं हि सुप्तो गच्छति । (१०) ‘अरश्च ह वै ण्यश्चार्णवौ ब्रह्मलोके’ (छा. ८-५-३.) इति लिङ्गं च तथा दृष्टम् । साः प्रजाः ‘अहरहः’ प्रतिदिनमेतं ‘गच्छन्त्यः’ प्राप्यमाणाः ‘एतं’ ब्रह्मलोकं ब्रह्मणो विष्णोरावासस्थानभूतं हृत्पद्मं तद्द्वारा तत्रत्यं ब्रह्म साक्षालोकपदोक्तं ब्रह्माख्यमाश्रयं वा ‘न विन्दन्ति’ न विजानन्ति, स एष आत्मा हृदीति श्रुत्यर्थः । इतीति । इति छान्दोग्यवाक्ये ‘सुप्त स्य’ चेतनस्य ‘तद्गतिः’ अहरहो हृद्गतं ब्रह्मलोकं प्रति गतिः प्राप्तिः ‘उच्यते’ व्यपदिश्यत इत्यर्थः । ‘ब्रह्मशब्दः’ इत्यत्रापि तदिति पदं बुद्ध्या विविच्य विपरिणामेन सम्बध्यते। तथा च तस्मिन् प्राप्यमाणे हृद्गते ब्रह्मलोके ‘ब्रह्मशब्दः’ ‘उच्यते’ श्रूयते इत्यर्थः । उच्यते च इत्य पि सम्बन्धः । चः समुच्चये । यत इति शेषः । अस्यातोऽपि दहरे वि ष्णुरेवेति प्रधानसाध्येनान्वयः ॥ (९) सुप्तप्राप्यत्वं कुतो विष्णुत्वनिश्चायकमित्यत आह-सतेति ॥ हे ‘सोम्य’ भक्तिज्ञानार्ह श्वेतकेतो ‘तदा’ सुप्तिकाले ‘सता’ ब्रह्म णा ‘सम्पन्नः’ सङ्गतो भवतीत्यर्थः । उद्दालकवाक्यमेतत् । श्रुतेरिति पञ्चमी । ‘तं’ विष्णुम् । हिशब्दः प्रसिद्धौ । ‘गच्छति’ प्राप्नोति । इ ति ज्ञायते इति शेषः । तथा च सुप्तप्राप्यत्वस्य विष्णुलिङ्गत्वेन श्रुति प्रसिद्धत्वात् तेन विष्णुत्वनिश्चयो भवतीति भावः ॥ (१०) ‘लिङ्गं च तथा हि दृष्टम्’ इति सूत्रशेषं हेत्वन्तरपरतया व्याचष्टे—अरश्चेति ॥ चशब्दो हेतुसमुच्चये । यथा सुप्तगम्यत्वं ‘अह रहः’ इति श्रुतौ हृत्पद्मस्थे दृष्टम्, तथा अरण्यनामामृतसमुद्रद्वया श्रयलोकवत्त्वरूपं लिङ्गमपि ‘अरश्च’ इति श्रुतौ हृत्पद्मस्थे दृष्टं श्रुत मिति । उपमायां तथाशब्दः । अनेनासिद्धिः परिहृता । न च गतिशब्द योरिवास्य सन्निधौ हृत्पद्मस्थस्यानुक्तेरसिद्धिनिवृत्तिरिति वाच्यम् । हृत्पद्मस्थस्य ब्रह्मण आवासत्वेन निमित्तेन तल्लोकभूते हृत्पद्मे ‘एतं ब्रह्मलोकम्’ इतिप्रयुक्तस्य ब्रह्मलोकशब्दस्यारण्याश्रयलोकेऽपि प्रयो गात्तन्मुखेन तादृशलोकवत्त्वरूपलिङ्गस्य हृत्पद्मस्थब्रह्मनिष्ठतायः प्रा

[ अधि - ५. सू - १५० ] दीपिकासहितम्. २६७ ( ११ ) अरश्च वै ण्यश्च सुधासमुद्रौ तत्रैव सर्वाभिमतप्रदौ द्वौ । सत्त्वात् । दृष्टमित्यनन्तरं यत इति शेषः । अस्यातोऽपि दहरो विष्णुरे वेति प्रतिज्ञावाक्येनान्वयः । श्रुतौ ह वा इति निपातौ प्रसिद्धद्योतकौ। समुद्रयोरन्योन्यसमुच्चये च शब्दौ । तथा च ब्रह्मणो विष्णोर्लोके श्वे तद्वीपे अरण्याख्यार्णवौ सुधासमुद्रौ अर्णवोपमे सुधासरसी वा स्त इति श्रुत्यर्थः ॥ ( ११ ) ननु हृत्पद्मस्थस्यारण्याश्रयलोकवत्त्वलिङ्गश्रवणेऽपि कुतोऽ यं विष्णुरित्यतोऽरण्याश्रयत्वस्य विष्णुलौकैकलिङ्गत्वेन स्मृतिसिद्ध त्वादित्याशयेन सौत्रहिशब्दाभिप्रेतां स्मृतिं दर्शयति—अरश्चेति ॥ वै शब्दः प्रसिद्धौ । चशब्दौ परस्परसमुच्चये । 'तत्रैव' क्षीराब्धिमध्य स्थितविष्णुलोक एव 'सर्वाभिमतप्रदौ' सर्वेष्टकरौ स्त इत्यर्थः । ए वकारोऽन्यत्र सत्त्वव्यावर्तकः । तेनारण्याश्रयलोकवत्त्वलिङ्गस्य वि ष्णुत्वेनाव्यभिचारः सिद्ध्यति । अत एव भाष्ये तस्यैवेत्येवकारः। 'इ त्यादिना' पुरुषोत्तमध्यानचक्रवाक्येन 'तस्यैव' विष्णोरेव 'तत्' सुधार्णवद्वयाश्रयलोकवत्त्वं 'लक्षणत्वेन' लिङ्गत्वेन 'उच्यते' प्रति पाद्यते इत्यर्थः । 'हि' यस्मादित्यर्थे । तस्मादेतल्लिङ्गबलात् विष्णु त्वनिश्चयो युक्त इति वाक्यशेषः । यद्वा—ब्रह्मलोकमिति हृत्पद्मस्थ 'विष्णुलोकत्वोक्तेः तदन्तर्गतो विष्णुरित्युक्तं, ब्रह्मलोकपदं कुतो विष्णु लोकवाचीत्यत आह—अरश्चेति । ब्रह्मलोकपदस्य विष्णुलोके 'अर श्च' इतिवाक्ये प्रयोगादत्र हृत्पद्मे प्रयुक्त 'एतं ब्रह्मलोकम्' इतिपद मपि विष्णुलोकपरमेव । न च 'अरश्च' इतिश्रुतावपि ब्रह्मलोकपदं कुतो विष्णुलोकपरमिति वाच्यम् । यतस्तत्रारण्याश्रयत्वलिङ्गं श्रुत मित्यर्थः । अथाप्यरण्याश्रयत्वस्य भगवल्लोकलिङ्गत्वं कुत इत्यत आ ह—अरश्चेति । अस्मिन् पक्षे सौत्रं लिङ्गपदं हृत्पद्मस्थस्य ब्रह्मत्वसा धकब्रह्मलोकपदाख्यहेतोर्विष्णुलोकपरत्वसाधकारण्याश्रयत्वाख्यहेतु परम् । अतएवास्य लिङ्गस्य हेतुगतविशेषसाधकत्वेन हृत्पद्मस्थस्य ब्रह्मत्वरूपप्रधानसाध्ये हेतुत्वाभावात्सूत्रे लिङ्गशब्देन पृथगुक्तिः । पू र्वव्याख्यानेऽपि गतिशब्दयोरिवास्य लिङ्गस्य विष्णुनिष्ठताया उपपाद नसापेक्षत्वेन स्पष्टत्वाभावाद्गतिशब्दलिङ्गैरित्यनुक्त्वा लिङ्गं चेति पृथ गुक्तिर्युक्ता । अनेन-न केवलमुत्तरेभ्यो गुणेभ्यः, किन्तु गतिशब्दा

२६८ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - १. पा - ३. ] इत्यादिना तस्यैव हि तल्लक्षणत्वेनोच्यते ॥ १५ ॥ ( १२ ) सू— ॐ ॥ धृतेश्च महिम्नोऽस्यास्मिन्नुपलब्धेः ॥ ॐ ॥ १६ ॥ 'एष सेतुर्विधृतिः' ( छा. ८-४. ) इति धृतेः, ( १३ ) 'एष भूताधिपतिरेष भूतपालः' ( बृ. ६-४-२२. ) इ भ्यां च 'अहरहः' इतिवाक्ये हृत्पद्मस्थनिष्ठतया श्रुताभ्यां सुप्तप्रा प्यत्वब्रह्मशब्दाभ्यां च दहरे विष्णुरेवेति ज्ञायते । न केवलमेताभ्यामे व, किन्तु यतः 'अरञ्च' इति श्रुतौ 'तथा' गतिशब्दयोरिव 'हि' विष्णु लिङ्गत्वेन स्मृतिसिद्धमरण्याश्रयलोकवत्त्वरूपं लिङ्गं हृत्पद्मस्थे विष्णौ लोके प्रयुक्तब्रह्मलोकपदस्य हृत्पद्मे प्रयोगात् 'दृष्टं' श्रुतमतोऽपि दहरे विष्णुरेव । यद्वा—कुतोऽत्र प्रयुक्तस्य ब्रह्मलोकपदस्य विष्णुलोकपरत्वं ? 'अरञ्च' इति वाक्ये विष्णुलोके ब्रह्मलोकपदप्रयोगात् । अत्रापि 'ए तं ब्रह्मलोकम्' इति तस्यैव प्रयोगात् । न च तत्रापि विष्णुलोकप रत्वं कुतः ? यतोऽरण्याश्रयत्वं लिङ्गं 'दृष्टं' श्रुतमत इति सूत्रार्थ उ क्तो भवति ॥ ( १२ ) हेत्वन्तरेण विष्णोर्हृत्पद्मस्थत्वं प्रतिपादयत्सूत्रमुपन्यस्य व्याचष्टे—धृतेरिति ॥ 'इति धृतेः' इत्यस्य 'अस्मिन्नस्य' इतिपदा नुवर्तनेनेत्यस्मिन्वाक्येऽस्य हृत्पद्मस्थस्य धृतिपदोक्तसर्वाधारत्वश्रुते रित्यर्थः । अस्य दहरे विष्णुरेवेति प्रतिज्ञावाक्येनान्वयः । श्रुतौ विधृ तिः सेतुरित्यन्वयः । तत्र विधृतिरित्युक्तमेतत्सेतुत्वे हेतुः । तथा च य आ त्मा हृत्पद्मस्थत्वेनोक्तः स एष 'एषां' भूरादिलोकानां 'असंम्मेदा य' असाङ्कर्याय अविदारणायेति, व्यासतीर्थीयोकरीत्या वर्णाश्रमसा ङ्कर्याभावायेति वा 'विधृतिः' धारणपोषणसमर्थोऽत एव सेतुरिव 'सेतुः' आश्रय इत्यर्थः । धारकत्वं च न धार्याद्वहिष्ठतया, किन्त्वन्तः कृतजगत्वेन, 'श्रितमस्मिन् जगत्सर्वमिति सेतुरितीरितः' इत्युक्तेः मु ख्यार्थ एव वा सेतुशब्दः । यद्यपि 'स सेतुर्विधृतिः' इति छन्दोगश्रु तिपाठः । तथाऽपि शाखान्तराणामप्यत्रोपसंग्रहायेवमुक्तिः । एवम न्यत्रापीति सम्प्रदायविदः ॥ ( १३ ) एवं सेतुसमुच्चायकसौत्रचशब्दस्य यथाश्रुतान्वयेन लिङ्गो क्तिपरतया धृतेश्चेत्यंशं व्याख्यायेदानीं समग्रं सूत्रं समानोक्तिरूपस माख्यापरतया व्याचष्टे—एष इति ॥ धृतेरितिपदमत्रानुषज्यते । अ स्मिन् पक्षे सौत्रचशब्द उपलब्धेश्चेत्यन्वेति । तथा च न केवलं धृते

[अधि - ५. सू - १६. ] दीपिकासहितम्. २६९

त्याद्यस्य महिम्नोऽस्मिन्नुपलब्धेः । लिङ्गात्, किन्तु 'धृतेः' धृतियुक्तायास्तद्बोधिकाया उपलब्धेः वाजस नेयके 'य एषोऽन्तर्हृदय आकाशस्तस्मिन् शेते सर्वस्य वशी' ( बृ. ६-४-२२.) इत्याद्युक्त्वा आम्नातायाः 'एष सर्वेश्वर एष भूताधिपतिरे ष भूतपाल एष सेतुर्विधरण एषां लोकानामसम्भेदय' इत्युक्तेः स मानोक्तेश्च दहरे विष्णुरेवेति योजना । समाख्यायाः कुतो विष्णुपर- त्वमित्यत आह—एष इति । इत्यादीति लुप्ततृतीयाविभक्तिको निर्दे- शः । आदिशब्देन 'एष सर्वस्य वशी एष सर्वस्याधिपतिरेष सर्वेश्व- रः' ( बृ. ६-४- २२. ) इति पूर्ववाक्यं 'एष सेतुर्विधरण एषां लोका- नामसम्मेदाय' इत्युत्तरवाक्यं च गृह्यते । अत एव मध्यस्थवाक्यप्र- हणं कृतम् । अस्य महिम्न इति व्यधिकरणषष्ठी । उपलब्धेरित्यावृत्त- मत्रान्वेति । तथा च 'अस्मिन्' वाजसनेयके 'एष भूताधिपतिः' इ- त्यादिना वाक्येन 'अस्य' विष्णोर्भूताधिपतित्वादिमहिम्नः 'अस्मिन्' दहराकाशगते वस्तुनि 'उपलब्धेः' उक्तत्वादिति योजना । य एष सर्व- स्याधिपतिः, यश्चैष सर्वेश्वरो, यश्चैष प्रसिद्धो

२७० ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - १. पा - ३. ] ( १४ ) ' एतस्मिन् खल्वक्षरे गार्ग्याकाश ओतश्च प्रोतश्च ' ( बृ. ५-८-११. ) ' एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गा- र्गि ' ( बृ. ५-८-९. ) ( १५ ) ' स हि सर्वाधिपतिः स हि सर्वपालः स ईशः स विष्णुः ' ' पतिं विश्वस्यात्मेश्वरम् ' ( महाना. ११० ) इत्यादिभ्रुतिभ्यस्तस्य ह्येष महिमा । ( १६ ) सर्वेशो विष्णुरेवैको नान्योऽस्ति जगतः पतिः । इति च स्कान्दे ॥ १६ ॥ हृत्पद्मस्थत्वरूपपक्षधर्मोपपादकतयाऽपि योजनीयः ॥ ( १४ ) यदुक्तं सर्वाधारत्वलिङ्गश्रवणात् हृत्पद्मस्थो विष्णुरिति, तत्र सर्वाधारत्वं कुतो विष्णुत्वनिश्चायकं, तत्समानाधिकरणत्वेनासि- द्धत्वादित्यत आह—एतस्मिन्निति ॥ ' एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने ' इति प्रतीकग्रहणेन ' एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि सूर्याचन्द्रम- सौ विधृतौ तिष्ठतः, एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि द्यावापृथि- व्यौ ' इत्यादिबहुवाक्यानि सूचयति । इमान्यक्षरनये व्याकृतानि ॥ ( १५ ) ननु समाख्याश्रुत्युक्तः सर्वेश्वरत्वादिमहिमा कुतो विष्णो- रवगत इत्यत आह—स हीति ॥ ' स हि ' इत्यारभ्य ' स विष्णुः ' इ- त्यन्तमेकं वाक्यं श्रुत्यन्तरगतम् । ' सः ' प्रकृतः । ' हिः ' प्रसिद्धौ । ' पतिं विश्वस्य ' इति नारायणानुवाकस्थं वाक्यम् । ' विश्वस्य ' अ- चेतनप्रपञ्चस्य पतिं ' आत्मेश्वरं ' चेतनेश्वरं नारायणं तद्विश्वमुपजी- वतीत्यर्थः । इत्यादीति । एवमादिश्रुतिवाक्येभ्य इत्यर्थः । आदिशब्देन तज्जातीयं गृह्यते । तृतीयार्थे पञ्चमी । ' तस्य ' विष्णोः ' हिः ' प्रसि- द्धौ हेतौ वा । ' एष सर्वेश्वरः ' ( बृ. ६-४-२२. ) इत्यादिमहिमा । अ- वगत इति शेषः । तस्माच्चैतेषां विष्णुत्वरूपसाध्यसामानाधिकरण्या- सिद्धिरिति वाक्यशेषः ॥ ( १६ ) ननु सर्वेश्वरत्वादिकं विष्णुवदन्यस्यापि किं न स्यादित्यत आह—सर्वेश इति ॥ अत्र सर्वजगच्छब्दौ चेतनाचेतनप्रपञ्चपरौ । यद्वा—जगतः पतिरिति प्रतियोगित्वेनैवोक्तस्यानुवादः । अथवा— ' पतिः ' पालकः । तथा च सर्वेश्वरः सर्वपालकश्च विष्णुरेक एव ना- न्योऽस्तीत्यर्थः । इति स्कान्द इत्यस्य एवकारोक्तपदाध्याहारेण तस्य ह्येष महिमेति पूर्वेणान्वयः । तस्मान्नैतल्लिङ्गानामन्यत्र सावकाशत्वं

त्रेति परामृश्यते । तथा च 'तत्रापि' पुण्डरीकेऽपि यत् 'दहरं' अल्पं गगनमस्ति तस्मिन् 'अन्तः' अन्तरे 'विशोको' वि शोकं विशोकपदोपलक्षितं जरादिशून्यं यद्ब्रह्म तदुपासितव्यमित्यर्थः। विशोकः इति लिङ्गव्यत्ययः छान्दसः । तत्त्वप्रदीपे तु—लिङ्गव्यत्या स्तस्य पुरुषत्वज्ञापनार्थः । 'य आत्माऽपहतपाप्मा विजरो विमृत्युर्वि शोकः' इत्यादावुदितगुणानामधिकरणैक्यबलेन सन्निधीयमानानाम नुकर्षणार्थश्चेति प्रयोजनमुक्तम् ॥ ( १८ ) ननु साक्षात् पद्मगतस्य विष्णुत्वाभ्युपगमे सुषिरश्रुतिवि रोधः । एवं पद्मगताकाशस्यैव विष्णुत्वाभ्युपगमेऽपि सुषिरश्रुतिविरो धः, सुषिरशब्दस्याकाशवाचित्वात् । एतद्विहाय दहरपद्मस्याकाशत्वं, विष्णोस्त्वाकाशगतत्वं, तस्यैव सर्वाधारत्वमित्युपगमेऽपि सुषिरश्रु

२७२ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - १. पा - ३. ] (१९) सू—ॐ ॥ इतरपरामर्शात्स इति चेन्नासम्भवात् ॥ॐ॥१८॥ 'परं ज्योतिरुपसम्पद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते' (छा. ८-१२-३.) 'एष आत्मेति होवाच' (छा.४- १५-१०) इति जीवपरामर्शात्स इति चेत्— (२०) न, तस्य स्वतोऽपहतपाप्मत्वाद्यसम्भवात् ॥ १८ ॥ तिविरोधः । तत्र साक्षात्सुषिरस्य सर्वाधारत्वोक्तेरित्यत आह—तद न्तस्येति ॥ बुद्ध्या विविक्तसुषिरश्रुतिपदं षष्ठ्यन्तमत्रान्वीयते । तथा च 'सुषिरश्रुतेः' सुषिरस्याकाशस्यैव साक्षात्सर्वाधारत्वप्रतिपादिकायाः 'तस्यान्ते' इति सुषिरपदघटितश्रुतेः 'तदन्तस्थस्यापेक्षत्वात्' पद्मगतं सुषिरान्तस्थपरमात्मानमपेक्ष्य प्रवृत्तत्वात्तस्य च सर्वाधारत्वान्न सु षिरश्रुतिविरोधोऽस्मदभ्युपगमस्येत्यर्थः । यथा मन्दिरस्थमञ्जूषान्त र्गतमपि वस्तु मन्दिरस्थमिति सङ्गीर्यते, एवमिहापीति भावः । तद् न्तस्थत्वेनेति पाठे परमात्मनः सुषिरान्तस्थत्वमपेक्ष्य श्रुतेः प्रवृत्तत्वा दित्यर्थः ॥ (१९) भगवतो हृत्पद्मस्थत्वमाक्षिप्य समादधत्सूत्रमुपन्यस्याक्षे पांशं तावद्व्याचष्टे—इतरेति ॥ 'निष्पद्यते' इत्यनन्तरमित्युक्तस्येति शे षः । अस्य च समासप्रविष्टजीवपदेनान्वयः । अनेन सूत्रे अस्मिन्न स्येत्यस्यानुवृत्तिः । इतरपदं सिद्धान्त्यभिमतब्रह्मप्रतियोगिजीवपरम् । अत एव श्रुतावेष इति जीवपरामर्शः । सिद्धान्ते श्रुत्यर्थस्तु वक्ष्यते ॥ (२०) धृतिसूत्रात् 'अस्यास्मिन् उपलब्धेः' इत्यस्यानुवृत्तिमभि प्रेत्य परिहारांशं व्याचष्टे—नेति ॥ हृत्पद्मस्थो न जीव इत्यर्थः । कु तो नेत्यतस्तत्रानुवृत्तवाक्येन 'अस्मिन्' प्रकरणे 'अस्य' अपहतपाप्म त्वादेरुपलब्धेरित्यस्य हेतोर्लाभात्तमनुपन्यस्योक्तहेतोर्जीवे निरवका शत्वोक्तिपरतयाऽसम्भवादित्यंशं व्याचष्टे—तस्येति । जीवस्येत्यर्थः । मुक्तभावमादाय जीवे सम्भवात् असिद्धिवारणाय—स्वत इति । स्वातन्त्र्येणेत्यर्थः । सत्यकामत्वादिकमादिशब्दार्थः । अनेन—'अस्मि न्' 'परं ज्योतिः' इतिवाक्येऽभिव्यक्तिकर्तृत्वेनोक्तस्य प्रकृतस्योप सम्पत्तिकर्मीभूताद्ब्रह्मण इतरस्यास्य जीवस्यात्मेति 'य आत्मा' इ त्युक्तहृत्पद्मस्थात्मत्वविधानाय 'एषः' इत्येतच्छब्देन 'परामर्शात्' उपस्थापनात् । जीवपरामर्शकैतच्छब्दश्रवणादिति यावत् । दहरे स जीव एव, न विष्णुरिति चेत्—न, हृत्पद्मस्थो जीवः । कुतः ? अ