पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

[ अधि - ११. सू - ४०. ] दीपिकासहितम्. ३३१ ११. अधिकरणम् ॥ ( १ ) हृदय आहितं ज्योतिः परमात्मेत्युक्तम् । तत्र ' योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु हृद्यन्तर्ज्योतिः पुरुषः ' ( बृ. ६-३- ७. ) इति । अत्र ' उभौ लोकावनु सञ्चरति ' ( बृ. ६-३-७. ) इति वचनाज्जीव इति प्रतीयेत इति । ११. अधिकरणम् ॥ ( १ ) अत्राधिकरणे उभयत्रप्रसिद्धज्योतिर्नाम समन्वीयते । श्रुत्यादि सङ्गतिं विषयादिकं च दर्शयति—हृदय इति ॥ यद्धृदये ' आहितं ' निहितं ' ज्योतिः ' तच्छब्दवाच्यं स परमात्मेति ज्योतिर्नये अभिहित मित्यर्थः । ततः किमित्यत आह—तत्रेति । ज्योतिर्विषय इत्यर्थः । इ तिशब्दात्परं श्रूयत इति शेषः । ततोऽपि किमित्यत आह—अत्रेति । एतद्वाक्य इत्यर्थः । श्रुतं ज्योतिरित्यनुषज्यते । तथा चात्र श्रुतं ज्यो तिः तच्छब्दवाच्यो ज्ञानात्मको जीव एवेति प्रतीयते । कुतः ? ' सस मानस्सन्नुभौ लोकावनुसञ्चरति ' इतिवचनात् इत्यादिजीवलिङ्गा विधायिवाक्यशेषादिति योजना । अनेन ' हृद्यन्तर्ज्योतिः ' इति वा जसनेयवाक्योक्तज्योतिषो विष्णुत्वाक्षेपमुखेन पूर्वोक्तस्यापि तदाक्षे पातेनास्याक्षेपिकी सङ्गतिः उक्ता भवति । वाजसनेयोक्तं ज्योतिर्विष यः, जीव एवेदं ज्योतिरिति पूर्वपक्षश्च सूचितः । वाजसनेयके हि अयं पुरुषः ' किंज्योतिः ' किंज्ञानसाधनः जीवस्य ज्ञानसाधनं किमिति जनकेन पृष्टो याज्ञवल्क्यः ' आदित्यज्योतिस्सम्राडिति हो वाच ' ( बृ. ६-३- २. ) इत्यनेन हे 'सम्राट् ' सार्वभौम जनकराज आदित्याख्यज्ञानसाधनकोऽयं पुरुष इत्युवाच । एवंक्रमेण प्रश्नोत्तराभ्यां जाग्रद्दशायामादित्यचन्द्राग्निवाचां मध्ये पूर्वपूर्वास्तमये उत्तरो

३३२ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - १. पा - ३. ] ( २ ) अत उच्यते— सू—ॐ ॥ ज्योतिर्दर्शनात् ॥ ॐ ॥ ४० ॥ 'विष्णुरेव ज्योतिर्विष्णुरेवात्मा विष्णुरेव ब्रह्म विष्णु रेव बलं विष्णुरेव यशो विष्णुरेवानन्दः' इति दर्श नाच्चतुर्वेदशिखायाम् । ज्योतिर्विष्णुरेव । ( ३ ) 'प्राज्ञेनात्मना अन्वारूढ उत्सर्जद्याति' (बृ. ६-३-३५.) सोऽयमात्मेत्यर्थः । तस्य महिमानमाह—स इति ॥ 'सः' आत्मा पर मात्मा 'समानः' अविकारः सदैकरूपः सन् 'उभौ लोकौ' भूलोक द्युलोकौ जाग्रत्सुषुप्ती वा प्रतिजीवमादाय तमनुसञ्चरतीत्यर्थः । पूर्व पक्षी तु आत्मपदं स इति पदं च जीवपरं उभयलोकसञ्चरणमपि क र्माधीनं विवक्षितं, तच्च लिङ्गं कर्मवशात्तस्यैवेति मन्यते ॥ ( २ ) सिद्धान्तयत्सूत्रमवतार्य दर्शनपदोक्तश्रुत्युदाहरणपूर्वकं व्या चष्टे—अत इति ॥ 'विष्णुरेव ज्योतिः....विष्णुरेवानन्दः' इति च तुर्वेदशिखायामिति 'दर्शनात्' विष्णुरेव मुख्यतो ज्योतिश्शब्दित इ ति उक्तत्वात् 'ज्योतिः' तच्छब्दवाच्यो विष्णुरेव, न जीव इत्यर्थः । विष्णुरेवेत्यनेन तद्वित्यनुवृत्तस्य अर्थः उक्तः । श्रुत्यर्थस्तु स्पष्टः । वि शेषस्तु—बलं बलप्रदः । 'स वै बलं बलिनां चापरेषाम्' इति च भा गवते । 'विष्णुरेव यशः' 'तस्य नाम महद्यशः' (महाना. १-१०.) इति श्रुतिरिति तत्त्वप्रदीपे अभिहितम् । ब्रह्मादिशब्दवज्ज्योतिश्शब्दोऽपि विष्ण्वेकनिष्ठ इति ज्ञापनाय समग्रवाक्योदाहरणम् । अतएव श्रुतावे वकारः ॥ ( ३ ) ज्योतिर्विष्णुश्चेत्तर्ह्युभयलोकसञ्चरण लिङ्गविरोध इति शङ्काम पि सौत्रदर्शनपदोक्तश्रुत्या परिहरति-प्राज्ञेनेति ॥ 'इति वचनात्' इति वाजसनेयश्रुतिवाक्यात् 'तस्यापि' परमात्मनोऽपि लोकसञ्चरणमस्त्ये वेत्यर्थः। न केवलं जीवस्येत्यपेरर्थः । न तदभाव इत्येवशब्दार्थः । तथा च लिङ्गं सावकाशमिति न तद्विरोध इति भावः । शारीर आत्मा जीवो मरणकाले 'प्राज्ञेन' प्रकर्षेण आसमन्तात् ज्ञेन प्रज्ञएव प्राज्ञः, तेन वा परमात्मना 'अन्वारूढः' अधिष्ठितो जीवमारुह्य गच्छति भगवानि ति बृहद्भाष्योक्तेः तद्वाहनभूतः 'उत्सर्जन्' प्राक्तनदेहमुत्सृजन् देहा न्तरं लोकान्तरं च 'याति' गच्छतीति वाजसनेयश्रुत्यर्थः । सूत्रार्थ

[ अधि - १२. सू - ४१. ] दीपिकासहितम्. ३३३ इति वचनात् ऽस्यापि लोकसञ्चरणमस्त्वेव ॥ ४० ॥ —:※:— १२. अधिकरणम् ॥ ( १ ) सर्वाधारत्वं विष्णोरुक्तम् । तच्च ' आकाशो वै नाम नामरूपयोर्निर्वहिता ' ( छा. ८-१४-१. ) इत्यत्राकाश स्य प्रतीयते । वैनामेति प्रसिद्धोपदेशात् । प्रसिद्धा काशश्चाङ्गीकर्तव्य इति । स्तु स्पष्टः ॥ ११ ॥ ॥ इति ज्योतिरधिकरणम् ॥ —:※:— १२. अधिकरणम् ॥ ( १ ) अत्र उभयत्रप्रसिद्धमाकाशनाम ब्रह्मणि समन्वीयते । श्रुत्या दिसङ्गतिं विषयादिकं च दर्शयति—सर्वाधारत्वमिति ॥ द्युभ्वाद्यधि करण इति शेषः । ततः किमित्यत आह—तच्चेति । चोऽवधारणे । ' इ त्यत्र ' इत्येवंरूपे छन्दोगवाक्य इत्यर्थः । अनेनात्रत्याकाशशब्दस्य वि ष्ण्वन्यत्वपरत्वोक्तिमुखेन पूर्वोक्तसर्वाधारत्वस्यापि अन्यनिष्ठत्वाक्षे पात्तेनास्याक्षेपिकी सङ्गतिरुक्ता भवति । छन्दोगश्रुत्युक्त आकाशा ख्यो विषयश्च सूचितः । सयुक्तिकं पूर्वपक्षं दर्शयति—वैनामेति । स इति शेषः । चोऽवधारणे । तथा च छान्दोग्यश्रुत्युक्तः आकाशः प्रसि द्धः साक्षिसिद्धः अव्याकृताकाश एवाङ्गीकार्यः । कुतः ? आकाशपदे न वैनामेति निपातद्वयद्योतितप्रसिद्धिमदर्थस्योपदेशात् उक्तत्वाद्वि त्यर्थः ॥ केचित्तु—सत्तर्कदीपावल्यां ' प्रसिद्धो भूताकाश एवाङ्गीका र्यः ' इति वचनात् अवकाशस्यापि नामरूपवत्त्वादिति चन्द्रिकाकृ दभिप्रेतं टीकापाठमाश्रित्य आकाशशब्दप्रवृत्तिनिमित्तमवकाशत्वं भू ते निरवधिकमिति सुधोक्तेरत्रावकाशशब्दितं भूतमेव पूर्वपक्षविषय इत्याहुः । श्रुतौ वै नामेति निपातद्वयं प्रसिद्धौ । ' नाम ' वाचकशब्दप्रप ञ्चः रूपपदेन प्राकृतरूपान्तर्भावितार्थ प्रपञ्चमात्रमुच्यते । तथा च आकाशो ' नामरूपयोः ' शब्दार्थप्रपञ्चयोः ' निर्वहिता ' निर्वोढा आ श्रयः कर्तेत्यर्थः । ' ते ' निर्वाह्यतया प्रकृते नामरूपे ' अन्तरा ' भेदे न । यदिति नामरूपप्रपञ्चाद्भिन्नं यदस्तीति यावत् । यद्वा—तच्छब्दे न वाच्यप्रपञ्चान्तर्भूतं नीलादिरूपं वाचकं नाम च गृह्यते । तथा च

३३४ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - १. पा - ३. ] ( २) अत उच्यते— सू—ॐ ॥ आकाशोऽर्थान्तरत्वादिव्यपदेशात् ॥ ॐ ॥ ४१ ॥ ‘ते यदन्तरा तद्ब्रह्म’ ( छा. ८-१४-१. ) इत्यर्थान्तर- त्वादिव्यपदेशादाकाशो हरिरेव । ( ३) ‘अवर्णम्’ ‘यतो वाचो निवर्तन्ते’ ( तै. २-४. ) इ ‘ते’ नामरूपे ‘अन्तरा’ विना तद्रहितमिति यावत् । साकल्येन ना मवाच्यं प्राकृतरूपरहितं च यद्वर्तते तद्ब्रह्मेत्यर्थः । यद्वा—‘ते’ नामि रूपिणां ‘अन्तरा’ भेदेन यदस्तीत्यर्थः । यथोक्तं तत्त्वप्रदीपे-नामि च रूपि च यन्नभवति तद्ब्रह्मेति ॥ ( २) सिद्धान्तयत्सूत्रमवतार्य व्याचष्टे—अत इति ॥ इत्यर्थान्तर त्वादिव्यपदेशादिति । सूत्रे भाष्ये च पदार्थत्वबोधायार्थशब्दः । श्रु त्यनुसारादन्तरशब्दः । ताभ्यामिति शेषः । ताभ्यां नामरूपाभ्यां अ न्यः अर्थः अर्थान्तरं यद्वा ताभ्यां विलक्षणः अर्थः अर्थान्तरः तस्य भा वस्तत्त्वम् । नामरूपप्रपञ्चभिन्नत्वं वा प्राकृतनामरूपराहित्यं वा । ना मरूपराहित्याख्यार्थान्तरव्यपदेशादित्यर्थः । आदिपदेन ब्रह्मत्वं गृह्यते। यद्वा—निरपेक्षयोरेव नामरूपराहित्ययोराकाशस्य ब्रह्मत्वसाधकत्वा त् अर्थान्तरपदेन रूपराहित्यं आदिपदेन नामराहित्यं च गृह्यते । तथा च एवंरूपार्थान्तरत्वायुक्तेरित्यर्थः ‘आकाशः’ छान्दोग्ये श्रुतोऽयमाका शस्तच्छब्दवाच्यः । समन्वयसूत्रादनुवृत्तस्य तत्त्वित्यस्यार्थमाह— हरिरेवेति । अनेन-अयमाकाशो हरिरेव । कुतः ? अस्य अर्थान्तरत्वा दिव्यपदेशात् ‘ते यदन्तरा’ इति नामरूपराहित्याख्य विलक्षणार्थत्वो क्तेः, ब्रह्मत्वोक्तेश्चेति सूत्रार्थ उक्तो भवति ॥ ( ३) आकाशे श्रुतेन नामरूपत्वादिलिङ्गेन कुतो विष्णुत्वनिश्चय इत्यतस्तस्य तन्निष्ठत्वादितिभावेन तत्र प्रमाणतया आथर्वणीं श्रुतिमा ह—अवर्णमिति ॥ प्राकृतशुक्लादिवर्णरहितं तद्भिन्नं वेत्यर्थः । यद्वा अ वर्णं न वर्ण्यं ‘नापिवर्णात्मकम्’ इत्यर्थः ‘यतः’ इति श्रुतिः । ‘यतो’ ब्रह्मणो ‘वाचो’ नामानि ‘निवर्तन्ते’ इत्यानामत्वोक्तिपरतया व्याख्ये या । आदिशब्दात् ‘अशब्दमस्पर्शमरूपम्’ ( कठ. ३-१५. ) इत्यादिश्श्रु तिर्गृह्यते । इत्यादिश्रुतेरित्युक्तस्य तस्य विष्णोरेतद्रूपत्वादिकं लक्षणम साधारणधर्म इति ज्ञायते इत्यध्याहारेणान्वयः । हि यस्मात्तस्मात् न लिङ्गस्य व्यधिकरणासिद्धिरिति भावः । तस्यैवेत्येवकारेण व्यभिचा

[ अधि - १३. सू - ४२. ] दीपिकासहितम्. ३३५ त्यादिश्रुतेस्तस्यैव हि तल्लक्षणम् । (४) अनामा सोऽप्रसिद्धत्वादरूपो भूतवर्जनात् । इति ब्राह्मे ॥ ४१ ॥ --:-- १३. अधिकरणम् ॥ (१) असङ्गत्वं परमात्मन उक्तम् । तच्च ‘ स यत्तत्र किञ्चि त्पश्यत्यनन्वागतस्तेन भवत्यसङ्गो ह्ययं पुरुषः ’ ( बृ० ६-३-१५० ) इति स्वप्नादिद्रष्टुः प्रतीयते । रशङ्कापि निरस्ता । यद्यपि ‘ यतः ’ इत्यानामरूपश्रुतिरेव प्रथममुदाहर्त व्या, ‘ ते यदन्तरा ’ इति नामराहित्यस्यैव प्रथममुक्तत्वात् । न तु ‘अ वर्णम् ’ इत्यारूपश्रुतिः। तथाऽपि वाचकस्य नाम्नो वाच्यापेक्षयाऽप्रा धान्यात् वाच्यस्यैव प्रधानत्वाद्वाच्य प्रपञ्चान्तर्गत रूपराहित्यश्रुतिरे व प्रथममुदाहृतेत्यदोषः ॥ (४) ननु हरेर्नामरूपराहित्यं नोपपद्यते, सर्वशब्दवाच्यत्वात् रु क्मवर्णादिरूपवत्त्वाच्च । अन्यथा ईक्षतेः रूपोपन्यासाच्चेत्युक्तविरोधा पातादित्यत आह—अनामेति ॥ ‘सः’ हरिः ‘ अप्रसिद्धत्वात् ’ साक ल्येन स्वात्मनोऽन्येन शब्दादिनाऽप्रमितत्वान्निमित्तादनामेत्युच्यत इ त्यर्थः । न चैवमाकाशशब्दवाच्यस्य प्रसिद्धिवोधकनिपातद्वयविरोध इति वाच्यम् । निपातबोध्यप्रसिद्धेः विधेयभूतनिर्वोढृत्वान्वयित्वेन पू र्वपक्षीरीत्या उद्देश्याकाशान्वयित्वाभावात् । निर्वोढृत्वस्य च लोकप्र सिद्धत्वाभावेऽपि ‘एकोदाधार’ इत्यादिश्रुतिप्रसिद्धत्वात् । तस्य चा प्रसिद्धत्वादित्यनेनानिषिद्धत्वात् । ‘ भूतवर्जनात् ’ भौतिकदेहशून्यत्वा त्तादृशरूपराहित्याद्वा अरूप इत्यर्थः । इति ब्राह्मे इत्यस्योक्तत्वात् नोक्तविरोध इत्यध्याहृतेनान्वयः ॥ १२ ॥ ॥ इति आकाशाधिकरणम् ॥ १३. अधिकरणम् ॥ (१) अत्राधिकरणे स्वप्नादिद्रष्टृत्वलिङ्गं ब्रह्मणि समन्वीयते । श्रु त्यादिसङ्गतिं विषयादिकं च सूचयति—असङ्गत्वमिति ॥ अक्षरनयो दाहृते ‘ अगन्धमरसम् ’ इति वाजसनेयवाक्ये परमात्मनो असङ्गत्व

३३६ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - १. पा - ३. ] ( २ ) स च जीवः प्रसिद्धेरिति । ( ३ ) अतो वक्ति— सू—ॐ ॥ सुषुप्त्युत्क्रान्त्योर्भेदेन ॥ ॐ ॥ ४२ ॥ ‘ प्राज्ञेनात्मना सम्परिष्वक्तो न बाह्यं किञ्चन वेद ना मुक्तमित्यर्थः । ततः किमित्यत आह—तच्चेति । चोऽवधारणे । इतीति एवंरूपे वाजसनेयवाक्य इत्यर्थः । अनेन स्वप्नादि द्रष्टृत्वस्य अन्यनिष्ठ त्वाक्षेपमुखेन पूर्वोक्तासङ्गत्वस्याप्यन्यनिष्ठत्वाक्षेपात् , अक्षरनयेना स्य आक्षेपिकी सङ्गतिस्सूचिता । स्वप्नादिद्रष्टृत्वाख्यो विषयश्च सूचि तः ॥ ( २ ) ततः किमित्यतः सयुक्तिकं पूर्वपक्षयति—सचेति ॥ चोऽव धारणे । ‘ सः ’ स्वप्नादिद्रष्टा । जीव एव भवेत् । कुतः ? तद्द्रष्टृत्वस्य लोके जीव एव प्रसिद्धत्वादित्यर्थः । सिद्धान्ते श्रुतौ ‘ सः ’ इति त च्छब्देन ‘ स वा एष एतस्मिन् सम्प्रसादे रत्वा चरित्वा दृष्ट्वैव पुण्यं च पापं च पुनः प्रतिन्यायं प्रति योन्याद्रवति स्वप्नायैव ’ ( बृ. ६- ३- १५.) इति पूर्ववाक्ये प्रकृतः परमात्मा परामृश्यते । वैशब्दः प्रसिद्धौ । सम्यक्प्रसीदतिजीवोऽस्यामिति सम्प्रसादः सुप्तिः । तथा च स परमा त्मा ‘ सम्प्रसादे ’ सुप्तौ ‘रत्वा’ रमणं कृत्वा जीवगतं पुण्यं च पापं च दृष्ट्वैव न त्वनुभूय ‘ चरित्वा ’ सञ्चरित्वा ‘ प्रतिन्यायं ’ अवस्थान्तरं प्रवर्तनीयमिति न्यायमनुसृत्य यद्वा तत्तत्कर्मानुसृत्य ‘ प्रतियोनि ’ प्रति देहं सर्वदेहेषु यद्वा प्रतियोनितत्तन्मार्गमनुसृत्य ‘ पुनः ’ ‘ स्वप्नायैव ’ जीवस्य स्वप्नप्राप्तये एव ‘ आद्रवति ’ कण्ठदेशमागच्छति । ‘ सः ’ प रमात्मा ‘ तत्र ’ स्वप्नावस्थायां यात्किञ्चिदनिष्टं पश्यति ‘ तेन ’ तत्कृत पापफलेन दुःखेन ‘ अनन्वागतः ’ असंसृष्टो भवति । तत्र हेतुः— असङ्ग इति । हि यस्मादयं पुरुषः ‘ असङ्गः ’ तत्कृतपापफलसंसर्ग शू न्यः प्रमितः, तस्मादित्यर्थः । पूर्वपक्षी तु श्रौततच्छब्देन जीवं गृहीत्वा सर्वं वाक्यं जीवपरतया व्याख्याति ॥ ( ३ ) सिद्धान्तयत्सूत्रमवतार्य व्याचष्टे—अत इति ॥ ‘ वक्ति ’ स माधत्ते । स्वप्नादिद्रष्टृत्वं तस्यैवेत्यत्रापि सम्बध्यते । तेन सूत्रे उद्देश्य विधेयप्रतिपत्त्यर्थं अनुवृत्तावृत्तस्य तच्छब्दस्य विपरिणामस्सूचितः तच्छब्देन गृहीतस्यापि समन्वेतव्यलिङ्गस्य स्पष्टप्रतिपत्त्यर्थं स्वशब्देन

[ अधि - १३. सू - ४२. ] दीपिकासहितम्. ३३७ न्तरम्' ( बृ. ६-३-२१. ) 'प्राज्ञेनात्मना अन्वारूढ उ त्सर्जद्याति' ( बृ. ६-३-३५. ) इति भेदव्यपदेशान्न जीवः पर एवासङ्गः ॥ ( ४ ) स्वप्नादिद्रष्टृत्वं च सर्वज्ञत्वासस्यैव निर्देशः । इतिशब्दानन्तरं सुषुप्तीति सौत्रपदं संयोज्यम् । व्यपदेशादि ति बुद्ध्या विविच्य पूर्वस्मादनुषक्तं पदम् । असङ्ग इत्यपि हेतुसूचना य सूत्रे अध्याहृतं पदम् । जीवः पर इत्यनेन सुषुप्त्युत्क्रान्तिपदं तत्प्र करणलक्षकमपि जीवपरमात्मपरमपीत्युक्तं भवति । तथात्वे सुषुप्ति शब्दः कर्तरि क्तिन्नन्तः । उत्क्रान्तिशब्दः देहादुत्क्रामयितृपरः । तथा चेत्थं योजना—स्वप्नादिद्रष्टृत्वं तस्य परमात्मन एव भवेत् न जीव स्य । कुतः ? यतोऽसावसङ्गः श्र

३३८ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - १. पा - ३. ] युज्यते ॥ ४२ ॥ -: ❖ :- १४. अधिकरणम् ॥ ( १ ) ‘ एष नित्यो महिमा ब्राह्मणस्य ’ ( बृ. ६-४-२३. ) इति ब्राह्मणस्यापि नित्यमहिमा प्रतीयते । स च ब्राह्मणः ‘स वा एष महानज आत्मा’ (बृ. ६-४-२४) इत्यजशब्दा ण्यं च पापं च ’ ( बृ. ६.३-१५. ) इत्याद्ययोग इति वाच्यम् । यतोऽत्र आदिपदगृहीतं पुण्यपापादिद्रष्टृत्वं लिङ्गान्तरं च तस्यैव युज्यते अत इति योजना । तत्रोपपत्तिस्तु बृहद्भाष्यादवगन्तव्या । अनेन-‘ सुषुप्त्यु त्क्रान्त्योः’ ‘ प्राज्ञेन ’ इति सुषुप्त्युत्क्रान्तिप्रकरणयोः सुषुप्त्युत्क्रान्त्योः सुषुप्तियुतत्वात् सुषुप्तिर्जीवः , उत्क्रामयितृत्वात् उत्क्रान्तिरीश्वरः , तथा च जीवेश्वरयोः ‘भेदेन’ भिन्नत्वेनैव ‘व्यपदेशात्’ उक्तत्वात् न तयोरभेदः । अतो नैश्वराभेदेनापि जीवे असङ्गत्वोक्तिर्युज्यते । कि न्तु तत्तु तस्यैव ईश्वरस्यैव युज्यते । अत एव स्वप्नादिद्रष्टृत्वं च त स्यैव वक्तुं युज्यते न जीवस्येति सूत्रार्थः उक्तो भवति ॥ १३ ॥ इति सुषुप्त्यधिकरणम् ॥ -: ❖ :- १४. अधिकरणम् ॥ ( १ ) अत्राधिकरणे ब्राह्मणनाम समन्वियते । श्रुत्यादिसङ्गतिं विषया दिकं च सूचयति—एष इति । इतीति । वाजसनेयकोदाहृतऋङ्मन्त्र इत्यर्थः । न केवलं विष्णोः अपि तु कस्यचित् ब्राह्मणस्यापीत्यपेरर्थः । इदं च यो जन्माद्यधिकरणेषु विष्णोरनन्यापेक्षया जगत्स्रष्टृत्वोक्त्या अभिसंहितो नित्यमहिमा सः ‘ एषः ’ इति वाक्ये ब्राह्मणस्यापि प्रती यत इति यत्तच्छब्दाध्याहारेण योज्यम् । अनेन पूर्वाभिसंहितनित्यम हिमत्वस्य विष्णोरन्यस्याप्याक्षेपात् जन्माद्यधिकरणैः फलमुखेन अ स्याक्षेपिकी सङ्गतिरुक्ता भवति । तथा ब्राह्मणाख्यविषयोऽपि सूचितः। यद्वा—देवानामिति वाक्यं देवताधिकरणप्रतिपाद्यानुवादपरत्वेनापि व्याख्याय तेनास्याक्षेपिकी सङ्गतिरुक्ता द्रष्टव्या । तथा हि ‘ तदुप रि ’ इति सूत्रेण देवानां विरिञ्चाद्यमराणां विद्याकर्मणोस्सकाशात् साध्या या नित्यपदप्राप्तिरुक्ता, सा न युक्ता । कुतः? यतः ‘एषः’ इति वाक्ये ब्राह्मणपदोदितस्य विरिञ्चस्य नित्यमहिमा ‘प्रतीयते’ प्रतिपाद्यत

[ अधि - १४. सू - ४३. ] दीपिकासहितम्. ३३९

द्विरिञ्च इति प्राप्तम् । देवानां च विद्याकर्मणोः पद प्राप्तिः सूचिता तदुपर्यपीति ॥ ( २ ) अतो ब्रवीति— सू—ॐ ॥ पत्यादिशब्देभ्यः ॥ ॐ ॥ ४३ ॥ इति वाक्ययोजना । श्रुतौ ब्रह्मणा वेदेनान्यतेऽवगम्यते इति व्युत्पत्तिः । दीर्घव्यत्यासो विष्णोर्वेदगम्यत्वे जीवादाधिक्यज्ञापकः । तथा च ब्राह्म णस्य विष्णोरेषः पूर्वोक्तमहिमा नित्यः । कुतो ? यतोऽयं ‘न कर्मणा वर्ध ते नो कनीयान्’ (बृ.६-४-२३.) शुभकर्मणा तत्फलेन सुखेन न वर्ध ते । पापकर्मणां तत्फलेन दुःखेन न हसते इति श्रुत्यर्थः । सयुक्तिकं पूर्वपक्षयति—स इति । वाजसनेयश्रुत इत्यर्थः । चशब्दोऽवधारणे । विरिञ्च एवेति सम्बध्यते । इत्यजशब्दादिति । इत्येवं रूपेषु पूर्वोत्तर वाक्येषु श्रुताजशब्दादित्यर्थः । ‘स एषः’ परमात्मा ‘महान्’ अपरि मितः ‘अजो’ जन्मरहितश्चेति श्रुत्यर्थः । पूर्वपक्षी तु ब्राह्मणाजशब्द वाच्यं विरिञ्चि मन्यते । ननु कथं ब्राह्मणो विरिञ्चो भवेत् । तदुप रीति सूत्रे देवानां विद्याकर्मभ्यां पदप्राप्तेः समर्थितत्वेन ब्राह्मणे श्रुत नित्यमहिमत्वस्य विरिञ्चे असम्भवात् । सादिपदस्यानित्यत्वनियमा त् इत्यत आह—देवानां चेति । चोऽवधारणे । इतीत्यनन्तरं सूत्र इ ति शेषः । तथा च तदुपरीति सूत्रे विरिञ्चेतरदेवानामेव विद्याकर्म णोः सकाशात् पदप्राप्तिः ‘सूचिता’ समर्थिता । न तु विरिञ्चस्या पि । तस्येश्वररूपत्वेन देवकोष्ठप्रविष्टत्वादतो विरिञ्चस्य नित्यमहि मत्त्वं युक्तमेवेति योजना ॥ ( २ ) सिद्धान्तयत्सूत्रमवतारयति—अतइति ॥ वाजसनेयके सर्वव शित्ववाचिशब्दस्यैवादित्वात्सूत्रस्य तद्विसंवादमाशङ्क्य तत्परिहा राय सूत्रानुकूलतया सदृशशाखान्तरगतवाक्योदाहरणपूर्वकं सूत्रं व्या चष्टे—सर्वस्येति । ‘सर्वस्य’ ब्रह्मरुद्रादेः सकाशात् गुणैरधिकश्चा सौ सर्वस्य पतिः पालकश्चेति सर्वाधिपतिः । ‘सर्वस्य’ जगतः ‘ईशा नां’ ब्रह्मादीनां अन्तः प्रेरक इति सर्वस्येशान इति श्रुत्यन्तरार्थः । स र्ववशिशब्दार्थस्तु सर्वमस्य वशे यस्माद्धरिः सर्ववशी तत इति बृह द्भाष्यादवगन्तव्यः । ‘सवा एषः’ इति वाजसनेयश्रुतिः । ‘सः’ प्रा णशब्दोक्तः ‘एषः’ समानशब्दाभिधेयः ‘आत्मा’ परमात्मा ‘इतिन’ दृष्टवन्न ‘इति न’ श्रुतवन्न, किन्तु दृष्टश्रुतविलक्षण इत्यर्थः । वैशब्दः प्र

३४० ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - १. पा - ३. ] 'सर्वस्याधिपतिः सर्वस्येशानः..स वा एष नेति ने ति' (बृ. ६-४-२२.) इत्यादि शब्देभ्यो नित्यमहिमा विष्णुरेव ॥ ( ३ ) 'उतामृतत्वस्येशानः। यदन्नेनातिरोहति' (तै-आ. ३-१२.) सिद्धौ । कुत इत्यतः 'आत्माऽगृह्यो न हि गृह्यतेऽशीर्यो न हि शीर्यते ऽसङ्गो न हि सज्जतेऽसितो न व्यथते न रिष्यति ............स एष आत्माऽजरोऽमरोऽमृतोऽभयः' ( बृ. ६-४-२५ ? ) इति वाक्यशेषः प्रवृत्तः। अत्रागृह्य इत्यादिरात्मन इति नेत्युक्तार्थे साकल्येन अग्राह्यत्वा दिरूपहेतुसमर्पकः । न हीत्यादिस्तु तत्र प्रमाणाभावादिति हेतुसूच कः । यद्यपि बृहद्भाष्ये 'इतिन' रमावन्न 'इतिन' ब्रह्मादिवन्न, बद्धवन्न, मुक्तवन्नेत्यन्यथा व्याख्यातम् । तथाप्यत्र 'सयोऽतोऽश्रुतः' (ऐ.आ. ३-२-४.) इति समाख्याश्रुत्यनुसारादेवं व्याख्यातमित्यदो षः । इत्यादीति । इत्यादौ श्रुताः ये सर्वाधिपत्यादिवाचकाः शब्दाः ते भ्य इत्यर्थः । आदिपदात्सर्ववशित्वादिवाचिशब्दसङ्ग्रहः । अनेन सौ त्रादिशब्दो न केवलं शाखान्तरोक्तसर्वेशानादिशब्दग्राहकः, किन्तु वा जसनेयोक्तसर्वविलक्षणत्वसर्ववशित्वादिशब्दग्राहकोऽपीति उक्तं भ वति । एवं हेतुं व्याख्याय सूत्रे समन्वयसूत्रात् तदित्यनुवर्त्य विपरि णम्यमानेन तदित्यनेनान्वययोग्यमुद्देश्यसमर्पकं नित्यमहिमेति पदं चा ध्याहृत्याहृत्य निष्कृष्टं प्रतिज्ञां दर्शयति-नित्यमहिमेति। इदं च फलक थनरूपम् । शब्देभ्य इति हेत्वन्वययोग्यं साध्यं तु ब्राह्मण इत्यध्याहृतं द्रष्टव्यम् । अनेन—अयं ब्राह्मणः तस्तु विष्णुरेव, न विरिञ्चः । कुतः? ' पत्यादिशब्देभ्यः' सर्वाधिपत्यादिवाचिसर्वाधिपत्यादिशब्देभ्योऽत्र श्रुतेभ्यः। तथा च नित्यमहिमाऽपि स एवेति सूत्रार्थ उक्तो भवति ॥ ( ३ ) ननु सर्वाधिपत्यादिवाचिशब्दसद्भावेऽपि कुतो ब्राह्मणस्य वि ष्णुत्वनिश्चय इत्यप्रयोजकत्वशङ्कावारणाय तत्र सर्वाधिपतित्वस्य वि ष्ण्वेकनिष्ठत्वे तावच्छ्रुतिमाह-उतेति ॥ इदं च 'पुरुष एवेदं सर्वम् । यद्भूतं यच्च भव्यम्' इति पूर्ववाक्येन सह व्याख्येयम् । तत्प्रकारस्तु- ' यद्भूतं ' अतीतं ' भव्यं ' भविष्यत् वर्तमानं च तत्सर्वं 'पुरुष एव' परमपुरुषाधीनमेव । कुतः ? यतो यस्मात् न केवलममुक्तसर्वाधिपतिः पुरुषः, किन्तु 'अमृतत्वस्योत' मुक्तसमुदायस्यापि 'ईशानः' अ

[ अधि - १४. सू - ४३. ] दीपिका सहितम्. ३४१ (४) ‘सप्तार्धगर्भा भुवनस्य रेतो विष्णोस्तिष्ठन्ति प्रदिशा वि- धर्मणि’ (ऋ.१-१६४-३६.) ‘स योऽतोऽश्रुतः’ (ऐ.आ-३- २-४.) इत्यादिश्रुतिभ्यस्तस्यैव हि ते शब्दाः ॥ ४३ ॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते ब्रह्मसूत्रभाष्ये प्रथमस्याध्यायस्य तृतीयः पादः. ॥ ॐ ॥ धिपतिः । ‘विचित्रा हि तद्धितगतिः’ इति वचनात्समुदायार्थे त्वप्र- त्ययः । तत्त्वप्रदीपे तु—भावभवित्रोरभेदव्यपदेशात् भावे त्वप्रत्ययः । ‘अमृतत्वस्य’ मोक्षस्य ईशान इति चेति अर्थान्तरं चोक्तम् । अत्र हेतु- माह—यदिति । तृतीया द्वितीयार्थे । तथा च ‘यत्’ यस्मात् ‘अन्नेन’ अन्नं मर्त्यं संसारिसमूहं ‘अतिरोहति’ अतिशेते, तस्मादित्यर्थः । मु- क्तावनधीनत्वे सर्वज्ञस्य बुद्धिमत्-स्वाधीन संसारिभ्यो मोक्षप्रदाना- योगादिति भावः ॥ (४) इदानीं सर्वशब्दसम्बन्धिकेशानपदोक्तसर्वप्रेरकत्वे श्रुतिमा- ह—सप्तेति ॥ अक्षरनये व्याख्यातेयं श्रुतिः । नेति नेतीत्युक्तदृष्टश्रुत- सर्वविलक्षणत्वेऽपि श्रुतिमुदाहरति—स इति । इयमपि सर्वत्राधिकार- णे व्याख्याता । इत्यादीत्यादिपदेन सर्ववशित्वादावप्येवमेव श्रुत्यन्त- राण्युदाहर्तव्यानीति सूचयति । ‘तस्यैव’ धिष्णोरेव नान्यस्येत्येवा- र्थः । ‘हि’ यस्मात्ते सर्वाधिपत्यादिशब्दाः इत्यवगताः तस्मात् नाप्र- योजकत्वं शङ्क्यमिति वाक्यशेषः ॥ १४ ॥ —:*:-— इति ब्राह्मणाधिकरणम् ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्याणां सर्वतन्त्रस्व- तन्त्राणां श्रीमद्रघुनाथतीर्थपूज्यपादानां शिष्ये- ण श्रीमज्जगन्नाथयतिकृतायां श्रीमद्ब्र- ह्मसूत्रभाष्यदीपिकायां प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥ ॐ ॥ —

३४२ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - १. पा - ४. ] १. अधिकरणम् ॥ ( १ ) श्रुतिलिङ्गादिभिरन्यत्रैव प्रसिद्धानामपि शब्दानां सा- मस्त्येन विशेषहेतुभिर्विष्णावेव प्रवृत्तिं दर्शयत्यस्मिन् पादे— १. अधिकरणम् ॥ ( १ ) एतत्पादप्रतिपाद्यं दर्शयति—श्रुतीति ॥ अन्यत्रैवेत्येवकारोऽ त्रापि सम्बध्यते । श्रुतिलिङ्गादिभिरेव, न लोकप्रसिद्धयेति । अनेन प्रथ मद्वितीयपादप्रतिपाद्यादस्य भेदो दर्शितः । क्वचिदानन्दमयाद्यधिक रणेषु श्रुत्यादिभिरेवान्यत्रप्रसिद्धानां समन्वयकरणात्तद्व्यावर्तनाय ब लवदित्याद्यावुपस्कार्यम् । एवकारो वा बलवत्त्वद्योतकः । तथा च पूर्व पादीयप्रतिपक्षश्रुत्याद्यपेक्षया एतत्पादीयश्रुत्यादीनां प्राबल्यान्न ह्येत स्य गतार्थतेति भावः । अन्यत्र विष्णोरितरत्र प्रकृतिजीवादावेवेत्येव कारशिरस्कत्वोक्त्योभयत्र प्रसिद्धानां व्यावर्तनेन तृतीयपादप्रतिपा द्यादस्य भेदो दर्शितः । प्रसिद्धानामिति । रूढ्यादिनाऽन्यवाचकत्वे न प्रमितानामित्यर्थः । न केवलं लोकप्रसिद्ध्या श्रुत्यादितो वाऽन्यत्र प्र सिद्धानामुभयत्रप्रसिद्धानां च विष्णौ समन्वयम्, किन्तु श्रुतिलिङ्गा दिभिरन्यत्रैव प्रसिद्धानामपीत्यपेरर्थः । शब्दानामिति । नामलिङ्गात्म कानामित्यर्थः । प्रकारान्तरेणास्य प्रथमपादप्रतिपाद्याद्भेदं दर्शयति— सामस्त्येनेति । इत्थंभूतलक्षणे तृतीया । समन्वेतव्यत्वप्रकारं प्राप्तानां शब्दानां इदं विशेषणम् । यद्वा—सामस्त्येनैव समन्वयं प्रतिपादयति, न त्वेकदेशेनेत्यर्थः । प्रकारे तृतीया । प्रकारप्रकारिणोरभेदविवक्षया इय मुक्तिः। तथा च त्रिपाद्यां स्रष्टृत्वादिगुणाभिधायकानां 'आत्मन आका- शस्सम्भूतः' इत्यादि सृष्ट्यादिप्रकरणव्याख्येयानां सत्यज्ञानादिगुणवा- चिशब्दानां तथा तत्सङ्गतानामन्नमयादिगुणिवाचकानां शब्दानां सृ- ष्ट्यादिकर्तृत्वाभिधायिप्रकरणगताकाशेंद्राग्निवज्रादिशब्दानां 'सदेव सौम्येदम' (छां. ६-२-१.) इत्यादिसृष्टिप्रकरणगतशब्दानां च समन्वयोऽ भिहितः । अत्र पुनः स्वरवर्णपदात्मनां समस्तशब्दानामित्यतोऽपि पूर्व पादेभ्योऽस्य भेद इति भावः । ननु बलवच्छ्रुतिलिङ्गादिभिरन्यत्रैवप्र सिद्धानां कथं समन्वयः, असम्भवादित्यत आह—विशेषेति । पूर्वप- क्ष्युक्तलिङ्गादिभ्योऽपि प्रबलैर्हेतुभिरित्यर्थः । तथा च नासम्भव इति भावः । ननु समस्तशब्दनिरूपणाद्वैयर्थ्यमिति परिहारो न युक्तः अं

[ अधि - १०. सू - १०. ] दीपिकासहितम्. ३४३ (२) सू—ॐ ॥ आनुमानिकमप्येकेषामिति चेन्न शरीररू पकविन्यस्तगृहीतेर्दर्शयति च ॥ ॐ ॥ १ ॥ 'तत्तु समन्वयात्' इति सर्वशब्दानां परमेश्वरे सम न्वय उक्तः । तन्न युज्यते । यतः 'अव्यक्तात्पुरुषः प रो वैय्यर्थ्यापातादित्यतोऽप्याह—विशेषेति। प्रागनुक्तहेतुभिरित्यर्थः। विष्णावेवेत्येवकारोऽन्यत्रप्रवृत्तिनिरासार्थः । 'प्रवृत्तिं' समन्वय 'द र्शयति' वक्ति सूत्रकार इत्यर्थः ॥ (२) सङ्गत्यादिकमादावेव वाच्यमिति नियमाभावात्पश्चात्तद्दर्श यिष्यन् अन्यत्राप्येवमेवेत्यतिदेशायात्र प्रथमं सूत्रमेव पठति—आनु मानिकमिति ॥ श्रुत्यादिसङ्गतिं विषयादिकं च सूचयन् सौत्रपूर्वपक्षां शं तावद्व्याचष्टे—तद्विति । इतीत्यनन्तरं सूत्र इति शेषः । 'समन्व यः' मुख्यतः परमात्मपरत्वम् । 'तत्' परमात्मपरत्वम् । एवमध्या हार्यप्रतिज्ञांशं प्रदर्श्य कुतो न युज्यत इत्यतस्तत्र हेतुतया आनुमानि कमित्यादि योजयति—यत इति । हेतुत्वद्योतकोऽयं शब्दः । अ व्यक्तशब्दघटितवाक्योदाहरणमुपलक्षणम् । अतएव सुधायामव्यक्त ग्रहणमुपलक्षणमित्युक्तम् । तेन योनिमन्ये प्रपद्यन्ते शरीरत्वाय देहिनः । स्थाणुमन्येऽनुसंयन्ति यथाकर्म यथाश्रुतम् ॥ (कठ.५.७.) इति कठानां वाक्यान्तरम् , 'जीवा एव तु दुःखिनः' इति श्रुत्यन्तरवाक्यम्, 'कार्यकारणबद्धौ तौ सोऽवरः' ( ) इत्यादिकं च गृह्यते । 'इति' श्रुतैः शब्दैरिति शेषः । इतिशब्दः आद्यार्थकः । तथा च एवमादिश्रुतेः शब्दैरित्यर्थः । आनु मानिकमित्यस्य व्याख्या—साङ्ख्येत्यादि । महदादिकं स्वसदृशकार णजन्यं कार्यत्वाद्धटवत् इत्यादिशाङ्ख्योपन्यस्तानुमानसिद्धमित्यर्थः । 'प्रधानं' प्रधानादि । अपीति सौत्रपदानुवादः एकेषामपीत्यन्वय निवारणार्थोऽवधारणार्थोऽयं, जीवादिसमुच्चये वा । 'एकेषां' अन्येषा मिति । अस्य विशेष्यपदं शाखिनामिति । शाखा एषां सन्तीति शाखिनः, तेषां शाखासूच्यत इति सूत्रशेषोक्तिः । तथा च यत् 'त त्तु समन्वयात्' इत्युक्तं तन्न युज्यते । कुतः ? यतः साङ्ख्यानुमाना दिपरिकल्पितं प्रधानाद्येव एकेषां शाखिनां कठादीनां शाखासु 'अ व्यक्तात्पुरुषः' (कठ. ३ - ११.) इति श्रुतैरव्यक्तादिशब्दैरुच्यते, न

An exact line-by-line transcription of the text in Unicode Devanagari:

३४४ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - १. पा - ४. ] रः' ( कठ. ३-११. ) इति साङ्ख्यानुमानपरिकल्पितं प्रधानमप्येकेषां शाखिनामुच्यते इति चेत्— ( ३ ) न, तस्यैव पारतन्त्र्याच्छरीररूपकेऽव्यक्ते विन्यस्तस्य विष्णुः । अव्यक्तादिशब्दानां प्रधानादावेव प्रसिद्धेरिति भाव इति योजना । अनेन समन्वयसूत्रोक्तस्य विष्णौ सर्वशब्दसमन्वयस्येहाक्षे- पातेनास्याक्षेपिकी सङ्गतिः अव्यक्तजीवादिरूपो विषयः प्रधानाद्येवे- ति पूर्वपक्षश्च दर्शितः । सिद्धान्ते श्रुत्यर्थस्तु—' महतः ' महत्तत्वाभि- मानिचतुर्मुखात् ' अव्यक्तम् ' अव्यक्तशब्दितं ब्रह्म श्रीतत्त्वं च ' परं ' उत्तमम् । तस्मादव्यक्ताच्छ्रियः पूर्णषड्गुणत्वात्पुरुषशब्दवाच्यो भ- गवान् परः । तस्माच्च '

[ अधि - १. सू - १ ] दीपिकासाहितम्. ३४५ परमात्मन एवाव्यक्तशब्देन गृहीतिः । ( ४ ) कप्रत्ययः कुत्सने । योजितं युक्तं भवति । परमात्मन एवाव्यक्तादिशब्दवाच्यत्वे कथं तर्हि प्रधानादावव्यक्तादिशब्दव्यवहारः । न च वाच्यं अवाचकत्वेऽप्यन- भिज्ञानादिना तद्व्यवहार इति 'साक्षादप्यविरोधं जैमिनिः' इति सू- त्रोक्तरीत्या साक्षादित्यनेनोक्तमिति । तथा सति अवाचकत्वाविशेषेण घटादिशब्दानां पटादौ व्यवहारप्रसङ्गादित्याशङ्कापरिहारायोक्तम्— सूत्रे शरीररूपकविन्यस्तेति । तद्रथपूर्वकविन्यस्तशरीरगृहीतेरित्यप- व्याख्यानिरासाय यथावद्व्याचष्टे—'शरीररूपके अव्यक्ते' प्रधाना- दौ 'विन्यस्तस्य' स्थितस्येति । तथा च परमात्मन एवाव्यक्तादिश- ब्दमुख्यवाच्यत्वेऽपि नाव्यक्तादौ तद्व्यवहारायोगः । कुतः? अव्यक्ता- दौ परमात्मनो विन्यस्तत्वेन तत्सम्बन्धादेवाव्यक्तादावपि तच्छब्दप्र- वृत्तेरिति सूत्रकाराभिप्राय इति भावः । नन्वेतदयुक्तम् , ब्रह्मवत्प्रधा- नादेरपि मुख्यवाच्यत्वस्य वा प्रधानादिसम्बन्धादेव ब्रह्मणो वाच्य- त्वमिति वैपरीत्यस्य वा वक्तुं शक्यत्वादित्यत उक्तम्—सूत्रे शरीर- रूपेति । तत्र तत्त्वप्रदीपरीत्या शरीरमेव रूपमस्येति वा, तद्विवरणा- त्मकचन्द्रिकारीत्या शरीरस्य रूपमिव रूपं धर्मो यस्येति वा विग्रहः। तथा च प्रसिद्धशरीरसम इत्यर्थः । साम्ये निमित्तमाह-पारतन्त्र्या- दिति । पराधीनत्वादित्यर्थः । तथा च यथा लोके शरीरं पुरुषतन्त्रं तथा परमात्मतन्त्रत्वेन धर्मेण प्रसिद्धशरीरादिसदृशं प्रधानादिकं भ- वति शरीररूपमिति भावः ॥ ( ४ ) नन्वेवं सूत्रकारः पारतन्त्र्याभिप्रायेण प्रधानादेः परमात्म- नः शरीररूपत्वमसूत्रयदिति कुतो ज्ञायते । मुख्यशरीरत्वाभिप्रायेणैव रूपशब्दं प्रयुक्तवानिति किं न स्यादित्याशङ्कानिवारणाय सूत्रकृत्प्रयुक्तं कप्रत्ययं रूपशब्दोक्तमुख्यशरीरत्वाभावे हेतुसमर्पकतया व्याचष्टे— कप्रत्यय इति ॥ 'कुत्सने' नि

३४६ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - १. पा - ४. ] ( ५ ) परमात्मन एवाव्यक्तशब्दस्तत्तन्त्रत्वेन तच्छरीररूप- त्वादितरस्याप्यव्यक्तशब्दः । तावता पूर्तौ रूपपदवैयर्थ्यम् । जडाव्यक्तस्येश्वरतादात्म्यायोगेन त- स्य स्वरूपार्थत्वायोगात् । अतोऽप्युक्त एवाभिप्राय इति भावः । अने- न-रूपशब्दस्योक्तशङ्कापरिहारकत्वं उक्ताभिप्रायज्ञापकत्वं चेति प्रयो- जनद्वयमुक्तं भवति ॥ ( ५ ) एवं शरीररूपकविन्यस्तपदं व्याख्याय कथमनेनोक्तशङ्का- परिहार इत्यतः एवमेव हि शब्दानां प्रसिद्धिरपि लौकिकी । वाचकत्वं प्रधानस्य त्वितरस्य तदन्वयात् ॥ इति गारुडवचनोक्तं सौत्रापिशब्दसूचितं तदभिप्रायमाह — पर- मात्मन एवेति ॥ परमात्मन इत्यनेन स्मृतिगतप्रधानशब्दो मुख्यार्थप- रमात्मपर इत्युक्तं भवति । अव्यक्तशब्दो जीवादिशब्दोपलक्षकः । वाचक इति शेषः । इतरस्य तदन्वयादित्यनेनोक्ताभिप्रायमाह—त- त्तन्त्रत्वेनेति । परमात्माधीनत्वेन तदधीनविकृतित्वेनेति वाऽर्थः । हे- तौ तृतीया । तच्छरीररूपत्वादिति । तस्य परमात्मनः प्रसिद्धशरीर- रूपत्वेन शरीरत्वादित्यर्थः । 'इतरस्य' परमात्मान्यस्य प्रधानादेः 'अ- व्यक्तशब्दः' अव्यक्तादिशब्दः । अत्रापि पूर्ववच्छेषः । यद्वा—पूर्वे- णात्र च वाचकत्वं षष्ठ्यर्थः । तथात्वे शेषं विनैवान्वयः । न केवलं प- रमात्मनः, किन्त्वितरस्यापीत्यपेरर्थः । यद्यपि परमात्मन एव अव्य- क्तशब्दो मुख्यवाचकः । तथापि तत्तन्त्रत्वेन तच्छरीररूपत्वात्तत्सम्ब- न्धादमुख्यत इतरस्याप्यव्यक्तशब्दो वाचको भवतीत्यर्थद्वयेऽपिश- ब्दः । अनेन सौत्रापिशब्दस्यानुमानिकमप्युच्यते इति समुच्चयार्थत्वं यद्यपितथापीत्यर्थकत्वं चेत्यर्थान्तरं चोक्तं भवति । तत्तन्त्रत्वेनेत्यने- न अव्यक्तशब्द इति पुनरुक्त्या च सूत्रे शरीररूपकस्येति वाच्ये वि- न्यस्तेत्यधिकोक्तिः ब्रह्मणो न केवलं तत्र सत्त्वमात्रम्, किन्तु नियाम- कतया सत्त्वमिति दर्शयितुम् । तेन स्वातन्त्र्यनिमित्तात्तस्यैव परममु- ख्यवाच्यतेत्युक्तं भवति । तथा च इतरस्याप्यव्यक्तशब्द इति पुनर्व- चनेन परमात्मन इतरस्य न परममुख्योऽव्यक्तशब्दः, किन्तु ततः स- माकृष्य सङ्केतित एव । अतो नोभयोः साम्यं वैपरीत्यं वा शङ्क्यमिति सूचितम् । तर्ह्युभयोर्मुख्यवाच्यत्वे वाक्यभेद इति शङ्का तु शरीररू-

[ अधि - १. सू - १० ] दीपिकासहितम्. ३४७ ( ६ ) 'तुच्छ्येनाभ्वपिहितं यदासीत् ' ( ऋ १०-१२९-३. ) इति दर्शयति च । ( ७) अव्यक्तमचलं शान्तं निष्कलं निष्क्रियं परम् । यो वेद हरिमात्मानं स भयादनुमुच्यते ॥ पकेन प्रधानेन विन्यस्तस्य विशेषितस्य विशिष्टस्य परमात्मनोऽव्य क्तादिशब्दैः गृहीतेर्वाच्यत्वाभ्युपगमादिति सौत्रपदस्यार्थान्तराभि प्रायकेण सूत्रे शरीररूपकविन्यस्तोक्तेरित्यनुक्त्वा गृहीतेरिति पुंव्या पारोक्तेः प्रयोजनोक्तिपरेण प्रधानविशिष्टस्यैव परमात्मनः शब्दवाच्य त्वाभ्युपगमादिति टीकावाक्येनैव परिहृता ॥ ( ६ ) ननु परमात्मन एवाव्यक्तादिशब्दाभिधेयत्वं, प्रधानादेस्तु त त्सम्बन्धादित्येतत्तदा युज्यते । यदि प्रधानादेः पारतन्त्र्यं परमात्म नस्तु

इति पिप्पलादशाखायाम् । 'अक्षरं ब्रह्म परमम्' इ त्युक्त्वा 'अव्यक्तोऽक्षर उच्यते' (गीता. ८-३..२१.) इति वचनाच्च ॥ १ ॥ त् । अचाल्यं वा । 'शान्तं' निर्विकारं, । शस्य सुखस्य अन्त सुखो त्कर्षसीमाभूमिं पूर्णसुखमिति वा, 'निष्कलं' निर्गताः कलाः यस्मा त्तं षोडशकलारहितं, 'निष्क्रियं' अक्लिष्टकारिणम्, प्राकृतक्रियारहि तं वा, प्रलये प्रचुरव्यापारहीनं वा, निष्क्रियते निर्णीयते इति निष्क्रि यमिति वा, 'परं' उत्तमम्, 'आत्मानं' आदानादिकर्तारं हरिं 'वेद' जानाति । सः अनु ज्ञानानन्तरं 'भयात्' संसारभयात् 'मुच्यते' मु क्तो भवेदिति पिप्पलादर्षिदृष्टश्रुत्यर्थः । शाखायामित्यस्य पिप्पलाद उक्तार्थे दर्शयतीत्यध्याहृतानुवृत्ताभ्यां वचनादित्यागामिनाऽन्वयः । गी तायां 'इत्युक्त्वा वचनात्' इत्यस्य 'अक्षरं ब्रह्म' इति पूर्ववाक्येन य दक्षरं तत्परमं ब्रह्मेति यस्याक्षरस्य परब्रह्मत्वमुक्तम्, तस्यैवाक्षरस्य 'अव्यक्तोऽक्षर उच्यते' इत्युत्तरवाक्येनाव्यक्तत्वोक्तेरित्यर्थः । अ स्य परमात्मन एवाव्यक्तशब्द इति सिद्धमिति पूर्ववाक्येनान्वयः । 'अनेन जीवेन' इतिच्छान्दोग्यवाक्यस्य 'जीवो विनयिता साक्षी' इति सहस्रनामवाक्यस्य चोपलक्षकमेतत् । तयोरपि दर्शयतिचेतिश ब्दाभ्यां सूचितत्वात्, 'अहं' प्राणधारकत्वनिमित्ताज्जीवाख्येनानिरु द्धरूपेण 'इमाः' तेजोबन्नाख्यास्तिस्रो देवताः अनुप्रविश्य 'नामरू पे' शब्दार्थप्रपञ्चौ 'व्याकरवाणि' सम्यक्सृजानीत्यर्थः । विष्णुवा क्यमेतत् ॥ अनेन-यतः 'आनुमानिकमपि' प्रधानाद्येव 'एकेषां' शाखिनां कठादी नां शाखासु 'अव्यक्तात्पुरुषः' (कठ. ३-११.) इति श्रुतेरव्यक्तादि शब्दैरु च्यते, न तु विष्णुः, अतो न तत्तु समन्वयादित्युक्तं युक्तमिति चेत्-न कुतः ? 'गृहीतेः' परमात्मन एवाव्यक्तादिशब्दवाच्यत्वाङ्गीकारात्। परमात्मन एवाव्यक्तादिशब्दवाच्यत्वे कथं तर्हि प्रधानादौ तद्व्यवहा रः । तद्वाचकेन तद्व्यवहारे अतिप्रसङ्गादित्यत उक्तं-शरीररूपक विन्यस्तेति । यथा प्रसिद्धशरीरं पुरुषतन्त्रं तथा परमात्मतन्त्रत्वेन नि र्मितेन प्रसिद्धशरीरसमे प्रधानादौ विन्यस्तस्य स्थितस्य परमात्मनो ऽव्यक्तादि शब्दैर्वाच्यत्वेनोपगमादित्यर्थः । न चाव्यक्तस्य मुख्यश रीरत्वमेव किं न स्यादिति वाच्यम् । यतोऽव्यक्तं कप्रत्ययोक्तं कुत्सना

[ अधि - १०. सू - २. ] दीपिकासहितम्. ३४९ (८) सू—ॐ ॥ सूक्ष्मं तु तदर्हत्वात् ॥ ॐ ॥ २ ॥ सूक्ष्ममेवाव्यक्तशब्देनोच्यते । तद्ध्यव्यक्ततामर्हति । (९) सूक्ष्मत्वं च मुख्यं तस्यैव । र्हम्, न हि कुत्सनार्हं जडं चिच्छरीरिणो हरेर्मुख्यशरीरं भवति। प्रसि- द्धदेहरूपत्वान्नास्यामुख्यशरीरत्वम् । तथाच यद्यप्यव्यक्तादिशब्दाः परमात्मन्येव मुख्याः, तथापि नैतानुमानिकमप्युच्यतेऽमुख्यतः परमा- त्मसम्बन्धात् । न च साम्यं वैपरीत्यं वा शङ्क्यम् । परमात्मनोऽव्यक्ता- दौ विन्यस्तत्वेन नियामकतया वर्तमानत्वेन तस्य तत्तन्त्रत्वेनोभयोर्मु- ख्यवाच्यत्वस्य विपर्ययस्य वा अयोगात् । न च परमात्मनः शरीररूप- कविन्त्यस्तत्वादौ मानाभावः । यतः 'तुच्छयेन' इति श्रुतिः 'य आत्मनि तिष्ठन्' (माध्यन्दिनश्रुतिः) इत्यादि च तथा 'दर्शयति' प्रतिपादयति अतः । न च परमात्मनोऽव्यक्तादिशब्दवाच्यत्वे सिद्धे भवेत्कथमन्यत्र व्यवहार इति चिन्ता । तदेव कुतः सिद्धमिति वाच्यम् । यतः 'अव्य- क्तमचलम्' (पिप्पलादशाखा.) 'अव्यक्तोऽक्षरः' इति श्रुतिस्मृती तथा दर्शयतः, अतः। न चोभयोर्मुख्यवाच्यत्वे वाक्यभेद इति वाच्यम् । श- रीररूपके विन्यस्तस्य विशिष्टस्य परमात्मनो वाच्यत्वेन गृहीतेरभ्यु- पगमात् । तथा चान्वयभेदाभावान्न वाक्यभेद इति सूत्रार्थ उक्तो भवति ॥ (८) नन्वस्त्वेवं श्रौतस्मार्तप्रयोगबलेनाव्यक्तादिशब्दानां भगव- द्वाचित्वम् । तथाऽपि तत्र तेषां परममुख्यत्वं कुतः ? श्रुतिस्मृतिषु तत्र तत्प्रयोगस्यामुख्यवाच्येऽपि केवलमुख्येऽपि सम्भवादित्याशङ्कां परिह- रत्सूत्रमुपन्यस्यति—सूक्ष्ममिति ॥ अत्र तुशब्दोऽवधारणार्थः । तदि- ति व्यस्तं समासान्तर्गतं च । तत्र व्यस्तमव्यक्तस्वरूपोद्देश्यसमर्पकम् । सूक्ष्ममिति च विधेयाभिधायीत्याशयेन सौत्रं प्रतिज्ञांशं व्याचष्टे—सू- क्ष्ममेवेति । न तु रूढ्या प्रधानमित्येवार्थः । नन्वव्यक्तत्वस्यैवाव्यक्त- शब्दप्रवृत्तिनिमित्तत्वादव्यक्तमेवाव्यक्तशब्देनोच्यत इति वाच्ये कथ- मव्यक्तशब्देन सूक्ष्ममेवेत्युक्तिरित्यतः प्रवृत्तं तदर्हत्वादिति हेत्वंशं व्याचष्टे—तद्धीति । यस्मात्तत्सूक्ष्मं परमाण्वाकाशादिरूपं वस्तु अ- व्यक्ततां न व्यज्यत इति व्युत्पत्त्याऽव्यक्तशब्दप्रवृत्तिनिमित्तमव्यक्त- त्वं प्राप्तुं 'अर्हति' योग्यं भवति । तस्माद्यदव्यक्तशब्देनोच्यते, त- त्सूक्ष्ममेवेति युक्तमुक्तमित्यर्थः ॥ (९) अस्तु सूक्ष्ममेवाव्यक्ततार्हत्वादव्यक्तशब्दवाच्यम् । तथाऽ

३५० ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - १. पा - ४. ] (१०) यत्तत्सूक्ष्मं परमं वेदितव्यं नित्यं पदं वैष्णवं ह्यामनन्ति । यत्तल्लोका नविदुर्लोकसारं विन्दन्त्येतत्कवयो योगनिष्ठाः ॥ इति च पिप्पलादशाखायाम् । (११) मुख्ये च विद्यमाने नामुख्यं युक्तम् ॥ २ ॥ पि प्रकृते किमायातमित्यतः सूक्ष्मपदं भावप्रधानं कृत्वा समग्रं सूत्रं प्रकारान्तरेण व्याचष्टे—सूक्ष्मत्वं चेति ॥ चस्त्वर्थः, अव्यक्तत्वसमु च्चये च, जीवादिपदप्रवृत्तिनिमित्तप्राणधारकत्वादिसमुच्चये च । त था च यतस्तदव्यक्तशब्दप्रवृत्तिनिमित्ताव्यक्तत्वोपयोगिसूक्ष्मत्वं तु ‘तस्य’ विष्णोरेवार्ह मुख्यमतिशयितमस्ति । अतस्तदव्यक्तमपि त स्यैव मुख्यम् । अतोऽतिमुख्यनिमित्तत्वात्स एव परममुख्यतः तद्व्य क्तं ‘तत्पदेनोच्यते’ जीवादि शब्देनोच्यते इति सूत्रभाष्ययोस्स म्बन्धः ॥ (१०) कुतो विष्णोर्मुख्यसूक्ष्मत्वं, येन तस्य मुख्याव्यक्तत्वं स्या दित्यतस्तस्य विष्णोर्मुख्यसूक्ष्मत्वस्य प्रमाणविषयतार्हत्वादेवेत्यपि सू त्रवृत्तिमभिप्रेत्य तत्सूचितां श्रुतिमाह—यदिति ॥ यत् 'लोकसारं' लोको त्तमं 'वैष्णवं पदं' विष्णुस्वरूपं 'तत्परमं सूक्ष्मं' मुख्यं सूक्ष्मं 'वेदित व्यम्' ज्ञातव्यमिति 'आमनन्ति' 'एषोणुरात्मा चेतसा वेदितव्यः' (मुं०. ३-१-९.) इत्याद्याथर्वणिकाः पठन्ति । यच्च 'लोकाः' पामराः न विदुः, 'तदेतत्' विष्णुस्वरूपं 'योगनिष्ठाः' ब्रह्मणि मनोयोगनिष्ठाः उपाय सिद्धाः 'कवयो' ज्ञानिनो 'विन्दन्ति' साक्षात्कुर्वन्ति इति 'हि' प्र सिद्धमिति श्रुत्यर्थः । शाखायामित्यस्य यत उक्तमित्यध्याहारेण सू क्ष्मत्वं चेत्यनेनान्वयः । एवं जीवादि शब्दप्रवृत्तिनिमित्तप्राणधारणादी नां भगवति मुख्यत्वे— स जीवनामा भगवान् प्राणधारणहेतुतः । उपचारेण जीवाख्या संसारिणि निगद्यते ॥ इति गीतातात्पर्योदाहृतप्रमाणमन्यच्चोदाहर्तव्यम् ॥ (११) नन्वस्तु विष्णौ मुख्यमव्यक्तादिशब्दप्रवृत्तिनिमित्तं, तथाऽ पि 'अव्यक्तात्पुरुषः ' इत्यादौ न तस्य वाच्यता, किन्त्वमुख्याव्यक्त त्वादिमत्प्रधानादेरेवेत्यतस्तन्न पूर्वसूत्रे उक्तेरित्यनुक्त्वा गृहीतेरित्यु क्त्या सूचितां युक्तिमाह—मुख्ये चेति ॥ चोऽवधारणे । मुख्यासम्भ वे तु गौणग्रहणं युक्तमिति व्यतिरेकसूचको वा । तथा च 'मुख्ये'