पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

९३८ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [अध्या - ३. पा - ४.] र्जितत्वेन कामत एव तस्य चरणं कामचार इति जै- मिनिर्मन्यते । ( ८ ) न च निषिद्धं कर्म कर्तव्यमेवेति चोदना । 'ब्राह्मणो न हन्तव्यः' ( ) इत्याद्यपवादाच्च ॥ १८ ॥ ( ९ ) सू—ॐ ॥ अनुष्ठेयं बादरायणः साम्यश्रुतेः ॥ ॐ ॥ १९ ॥ वान् ' प्राच्यादिदिगवस्थितान् ब्रह्मेन्द्रादीन् ' नमेत् ' प्रणमेत् । ' जुहु- यात् ' अग्निहोत्रहोमादीन् कुर्यात् । 'वेदानावर्तयीत' शब्दतोऽर्थतश्चा- भ्यसेदित्यर्थः । ' अन्यत् ' निषिद्धम् । तदेव विवृणोति—न सुरामि- त्यादिना । 'पलाण्डुं ' लशुनं 'न भृशं वदेत् ' न निष्ठुरं वदेत् 'आ- त्मानं ' परमात्मानं ' सोमं ' सोमरसम् । हुतशेषेण वर्तयेदिति । पुनः पुनः होमानुष्ठानेन तच्छेषं तदातदा भक्षयेदित्यर्थः । अत्र न भृशं व- देदित्यादिकं सर्ववर्णाश्रमसाधारणम् । सन्ध्योपासनादिकं तु त्रैवार्णि- कानामेव । अग्निहोत्रादिकं तु गृहस्थानामेवासाधारणमिति विवेकः प्र- मेयदीपोक्तोऽनुसन्धेयः ॥ ( ८ ) ननु किमर्थं सत्प्रवृत्तावेव कामचरणं नियमेनात्रोक्तमित्यु- च्यते, निषिद्धप्रवृत्तिरप्यत्रोक्ता किं न स्यादित्याशङ्क्य किं निषिद्धं ज्ञा- निनां कर्तव्यमिति स्फुटं विधिसद्भावादेतदुच्यते ? उत निषेधाभावा- द्वेति विकल्प्याद्योत्तरत्वेन नञः प्रसज्यप्रतिषेधार्थत्वमभिप्रेत्य—अचो- दनेत्यंशं व्याचष्टे—न चेति ॥ चस्त्वर्थः । चोदना विधिः । द्वितीयोत्- रत्वेन—अपवदति हीत्यंशं योजयति—ब्राह्मण इति । अपवादो निषे- धः । चस्समुच्चये । सूत्रस्थस्यैवायमनुवादः । न चायं निषेधोऽज्ञानि- मात्रविषय इति वाच्यम् । सामान्यरूपत्वेन ज्ञानिष्वपि प्रवृत्तेः । अप- वादश्चेत्यनन्तरमस्ति यत इति शेषः । अस्यातो न निषिद्धप्रवृत्तिविष- योऽप्ययं कामचार इति जैमिनिर्मन्यत इत्याध्याहृतसाध्येनान्वयः । अ- नेन—'हि' यतः 'हि' प्रसिद्धा निषिद्धं कर्तव्यमेवेति स्पष्टचोदना विधिर्नास्ति । प्रत्युत 'हि' प्रसिद्धा 'ब्राह्मणः' इति श्रुतिः ब्रह्महन- नादि निषिद्धं कर्म 'अपवदति' न कार्यमिति निषेधति च, अतः स- दाचारस्यैव 'कामचारः, येन स्यात्' इति कामचार उक्तः, न तु नि- षिद्धस्यापीति जैमिनिर्मन्यत इति सूत्रखण्डार्थ उक्तो भवति ॥ ( ९ ) एवं 'येन स्यात्' इति वाक्यस्य जैमिनिमतानुसारेण स्वे- च्छया सदाचारविधित्वमेवोक्त्वा यत् स्तुत्यर्थेऽनुमितिरित्येवमुक्तमभ्यनु-

[ अधि - ४. सू - १९. ] दीपिकासाहितम्. ९३९ अनुष्ठेयानां मध्य एव कामतश्चरणं कामतो निवृत्तिरि ति बादरायणो मन्यते । 'केन स्याद्येन स्यात्तेनेदृश एवेति' (बृ.५-५-१.) साम्यश्रुतेः । ( १०) यस्त्वात्मरतिरेव स्यादात्मतृप्तश्च मानवः । ज्ञानं तदेव कामचारद्युत्यर्थतया प्रतिपादयत्सूत्रं पठति—अनुष्ठेयमि ति ॥ अत्रानुष्ठेयमित्येतद्विभक्तिविपरिणामेन व्याचष्टे—अनुष्ठेयानामि ति । अनुष्ठेयत्वेन विहितकर्मणामित्यर्थः । यद्वा--अनुष्ठेयमपेक्ष्येत्यन्व यं, अनुष्ठेयं कर्म चरणाचरणवत्त्वेनात्रोच्यत इति वाऽन्वयमुपेत्य तत्ता त्पर्यमाह-अनुष्ठेयानामिति । निर्धारणषष्ठीत्वाभिप्रायेण मध्य इत्युक्तं, न तु सर्वकर्मणामित्येवकारार्थः । सूत्रे कामचार इत्यनुवर्तत इत्याश येन तत्पदं व्याख्याति--कामत इति । इच्छयेत्यर्थः । केषां चिदिति शेषः । 'चरणं' करणं 'निवृत्तिः' अकरणम् । निवृत्तिरित्यनन्तरमि त्यनुज्ञानमेव कामचारद्युत्यर्थ इति शेषः । अनेन सूत्रे अनुमतिरिति पदस्यानुवृत्तिस्सूचिता । इति मन्यते इति शेषोक्तिः एवं साध्यपदं व्याख्याय कुत इत्यतस्तत्र हेतुतया साम्यश्रुतेरित्यंशं व्याचष्टे—केन स्यादिति । तथा चास्मिन् पक्षे ज्ञानी यदि 'येन केन चित्' किञ्चिद्वि हितानुष्ठानेनाननुष्ठानेन वा 'स्यात्' वर्तेत तदा 'ईदृश एव' सम ए व, न तु तस्मिन् किञ्चिद्विहिताकरणनिमित्तसाम्यासम्भवो वाच्य इ ति श्रुत्यर्थः । लिङस्तु आमन्त्रणमर्थ इति भावः । यद्यपि सर्वसदाचा रपक्षेऽपि साम्यमस्त्येवेत्यप्रयोजकता हेतोः । तथाऽपि जैमिनिपक्षे ज्ञा निनः सर्वसदाचारसद्भावात्साम्यसम्भवादेव ज्ञाप्यते, न तु बादराय णपक्ष इव साम्यासम्भवप्रसक्तिपूर्विका तन्निवृत्तिः । असम्भवनिवृत्ति रेव चेह श्रुतिज्ञाप्यतया ग्राह्या, न तु सम्भवः, सम्भवज्ञापनादप्यस म्भवनिवृत्तेर्ज्यायस्त्वात्, अतो नोक्तदोष इति भावः । अनेन—'अनु ष्ठेयं' अनुष्ठेयानां मध्ये कामचारो यस्मिन् करवाणीति कामतस्तस्य च रणं यस्मिन्न करवाणीति कामतस्तस्यानाचरणमित्येवमनुष्ठेये कामचा रानुमतिरेव शब्दे 'येन केन स्यात्' इति श्रुतावुच्यते, न तु सर्वेषां कामचारः । यद्वा—'अनुष्ठेयं' चरणाचरणवत्त्वेनात्र श्रुतावुच्यत इति बादरायणो मन्यते । कुतो ? ज्ञानिनः करणाकरणयोः 'येन स्यात्' इ ति साम्यश्रुतेरिति सूत्रार्थ उक्तो भवति ॥ ( १०) सत्यमस्मिन् पक्षे साम्योक्तिः सम्यक्सम्बध्यत इति । तथा

आत्मन्येव च संतुष्टस्तस्य कार्यं न विद्यते ॥ (गी. ३-१७.) इति भगवद्वचनाच्च ॥ १९ ॥ ( ११ ) सू— ॐ ॥ विधिर्वा धारणवत् ॥ ॐ ॥ २० ॥ ‘ केन स्याद्येन स्यात् ’ ( बृ. ५-५-१० ) इति विधिर्वा। यथा वेदधारणं त्रैवर्णिकानां विहितं नान्येषाम् । एवं ऽपि तन्न युज्यते, कर्तव्यपरित्यागे साम्यायोगात् । अतो मुख्यासम्भ वेऽमुख्याऽपि जैमिन्युक्तयोजनैव साध्वीयतः सूत्रेऽनुवृत्तचशब्दसमुच्चि तगीतास्मृतिं दर्शयति—यस्त्विति ॥ इति वचनादिति । इति ज्ञानि नां कार्याभावोक्तेरित्यर्थः । अस्य न साम्यायोग इत्यध्याहृतसाध्येना न्वयः । ‘ आत्मरतिः ’ परमात्मदर्शननिमित्तसुखं प्राप्तः ‘ आत्मतृप्तः ’ आत्मना परमात्मना तत्प्रसादेन तृप्तः अन्यत्र विषयसुखेऽलंबुद्धिमान्। न केवलं हरिप्रसादेन तृप्तिः, किन्तु हेत्वन्तरमस्तीत्याह-आत्मनीति । परमात्मनि सन्तोषवान् तत्स्थ एव सन् सन्तुष्टः परमात्मदर्शनादिनि मित्तसुखवानित्यर्थः । ‘ सन्तोषः तृप्तिकारणं सुखम् ’ इत्यभिधानात् महासुखवतोऽल्पसुखेऽलंबुद्धिर्भवेत्येवेति तस्य तद्धेतुत्वोपपत्तिः । अ त्र पूर्वविशेषणमेव पुनस्तृप्तिकारणत्वेनानूद्यत इति न पुनरुक्तिः । य एवंभूतो ‘मानवो’ ज्ञानी ‘तस्य कार्यं’ अवश्यं कर्तव्यं कर्म न विद्य त इत्यर्थः । यद्यपि ‘यस्तु’ इति वचनं तात्पर्यनिर्णये मुक्तपरतया भाष्ये समाधिस्थपरतया व्याकृतं, तथाऽपि समाधिस्थस्यापि ज्ञानि त्वाद्वा ज्ञानिसामान्यपरत्वस्यापि सम्भवाद्वाऽत्रोदाहरणोपपत्तिः । न चास्य वाक्यस्य अतीतानागतज्ञानी त्रैलोक्योद्धरणक्षमः । एतादृशोऽपि नाचारं श्रौतं स्मार्तं परित्यजेत् ॥ इति हरिवंशे कार्योक्तिविरोधः शङ्क्यः । तेषां विहिताकरणे ऽप्यदृ ष्टार्थालाभात् तदर्थं कार्यत्वस्य तत्रोक्तावपि सिद्धहान्यभावेन नरकाद्य भावेन च कार्यं न विद्यत इत्युक्तिसम्भवात् ॥ ( ११ ) एवं ‘केन स्यात्’ इति वाक्यस्य यथेष्टाचारविधित्वाभाव मभ्युपेत्य नियमेन सर्वदाचारविधित्वमनुष्ठेयानां मध्ये कामचाराभ्य नुज्ञानमित्यर्थद्वयं स्तुत्यनुमतिरूपार्थद्वयं चोक्तं, अथायं स्वेच्छाच रणविधिर्वा भवतीत्यर्थप्रतिपादकं सूत्रं पठति—विधिर्वा धारणवदि ति ॥ अत्र विधिरित्यंशं व्याचष्टे—केन स्यादिति । विधिरिति । यथे

[ आधे - ४. सू - २०. ] दीपिका सहितम्. ९४१ स्वमतानुसारिणी प्रवृत्तिर्ज्ञानिनां विहिता । न तत्राध र्मशङ्का कार्या । नान्येषामिति वा । ( १२ ) स्वेच्छयैव प्रवृत्तिस्तु ब्रह्मणो विधिचोदिता । नाशङ्क्यं तन्मतं कापि विष्णोः प्रत्यक्षचोदना ॥ इतरेषां न विहिता स्वेच्छावृत्तिः कथंचन॥ इति ब्राह्मे॥२०॥ ष्टाचारविधिरित्यर्थः । वाशब्दोऽस्य पक्षान्तरत्वद्योतकः । ननु ज्ञानि नां न स्वेच्छाचरणविधिर्युक्तः, अज्ञानिनामपि तथात्वप्रसङ्गादित्याश ङ्कोत्तरत्वेन प्रथमान्ताद्वतिमाश्रित्य धारणवदित्यंशं व्याचष्टे—यथेति । ‘वेदधारणं’ वेदाध्ययनं अधीतवेदस्यापि स्मृत्यर्थं पुनः पुनः पाठो वा । अत एव तत्त्वप्रदीपे वेदपाठादिकमित्युक्तम् । ‘त्रैवर्णिकानां’ ब्रह्मक्षत्रिय वैश्यानां सावधारणमेतत् ‘विहितं’ ‘स्वाध्यायोऽध्येतव्यः’ (तै.आ.२- १५-१.)‘वेदः कृत्स्नोऽधिगन्तव्यः’ इत्यादिनेति शेषः । ‘अन्येषां’ शूद्रा दीनाम्। प्रत्युत तेषामध्ययनादौ सति दण्ड एव श्रुत इति भावः। उक्त मर्थं दार्शान्तिके संयोजयति—एवमिति । स्वमतानुसारिणीति । स्वे च्छानुसारिणी प्रवृत्तिः ज्ञानिनामेव विहिता, नान्येषामित्यन्वयः । इ ति वेति न पक्षान्तरोक्तिः, किन्तु विधिर्वेत्युक्तस्यैव दृष्टान्तविवरण पूर्वं दार्शान्तिकोपपादनव्याजेन विवरणमिति ध्येयम् । ननु नायं यथे ष्टाचारविधिः सम्भवति, तथासति ज्ञानिनोऽधर्मकरणस्यापि विधि विषयत्वप्राप्त्याऽचोदनेत्युक्तविरोधः स्यादित्यत आह—न तत्रेति । ‘तत्र’ ज्ञानिप्रवृत्तिविषये ‘अधर्मशङ्का’ अधर्मत्वशङ्का न कार्येत्यर्थः ॥ ( १२ ) कुत इत्यत आह—स्वेच्छयेति ॥ ‘ब्रह्मणो’ विधातुः ‘वि धिचोदिता’ ‘येन स्यात्’ इति विधिविहितेत्यर्थः । यत इति शेषः । अतः ‘तन्मतं’ तस्य विरिञ्चस्याभिप्रतं वेदविरुद्धत्वेन प्रतीतमपि पु त्रिकाकामनादि अधर्मत्वेन नाशङ्क्यमित्यर्थः । हेत्वन्तरमाह—विष्णो रिति । यतो विष्णोरेवं कुर्विति ‘प्रत्यक्षचोदना’ प्रेरणा विरिञ्चस्या स्त्यतोऽपि तन्मतं नाशङ्क्यमित्यर्थः । वेदस्तु विष्णोः परोक्षाज्ञारूप इति प्रत्यक्षाज्ञानुसारेण नेतव्य इति भावः । अत्र ब्रह्मण इत्युक्तेऽपि उपलक्षणया ज्ञानिनामित्यर्थो ज्ञातव्यः । अत एव स्ववाक्ये ज्ञानिनां विहितेत्युक्तम् । अन्यथा अत्रैव स्मृतौ ब्रह्मणस्स्वेच्छाचारविधिः म नुष्याणां स्वेच्छाचारेऽचोदनेति विषयव्यवस्थायां पारिप्लवार्था इति वक्ष्यमाणविषयविभागो व्यर्थः स्यात् । तत्त्वप्रदीपे तु द्वितीयवाशब्दा

९४२ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - ३. पा - ४. ] ( १३ ) सू—ॐ स्तुतिमात्रमुपादानादिति चेन्नापूर्वत्वात् ॥ ॐ ॥२१॥ स्तुतिमात्रमेव स्वेच्छाचरणं न विधिः । तैरपि सामा न्यविधिस्वीकारादिति चेन्न, अपूर्वत्वात् परवशत्वा त् । सर्वविध्यतिक्रमेण स्तुतिमात्रविषयत्वं परब्रह्मण एव हि ॥ ( १४ ) विधीनां विषयास्त्वन्ये ब्रह्मणः स्वेच्छया कृतौ । त् ज्ञानिनामपि केषां चिदेवेति सूचितम् । विषयभेदं प्रकटयति—स्वे च्छयैवेत्यादिनेति । अनेनात्रैव विषयविभागः क्रियत इत्युक्तम् । तन्तु वक्ष्यमाणरीत्या वस्तुस्थित्यभिप्रायकमेवेति ध्येयम् ॥ ( १३ ) उक्तमाक्षिप्य समादधत्सूत्रं पठति—स्तुतीति ॥ अत्राक्षेपां शं व्याचष्टे—स्तुतीति । ' स्वेच्छाचरणं ' ' येन स्यात् ' इति स्वेच्छा [L1

[ अधि - ४. सू - २३. ] दीपिकासहितम्. ९४३ परस्य ब्रह्मणो ह्येव सर्वविध्यतिदूरता ॥ इति ब्रह्मतर्के ॥ २१ ॥ ( १५ ) सू—ॐ ॥ भावशब्दाच्च ॥ ॐ ॥ २२ ॥ यथाविधानमपरे विधिर्भावे प्रजापतेः । ब्रह्मणः परमस्यैव सर्वविध्यतिदूरता ॥ इति च तुः श्रुतौ ॥ २२ ॥ ( १६ ) सू—ॐ ॥ पारिप्लवार्था इति चेन्न विशेषितत्वात् ॥ ॐ ॥ २३ ॥ 'केन स्याद्येन स्यात्' ( बृ. ५-५-१० ) इत्यादयः स्थिर विध्यभावेऽपि न सर्वविध्यतिदूरत्वमित्याशङ्कां परिहर्तुमुक्तार्थे स्मृतिं चाह—विधीनामिति ॥ सर्वविधीनामित्यर्थः । निषेधानामप्युपलक्षण म् । 'अन्ये' अज्ञानिनः । वस्तुतस्तु ब्रह्मेतरज्ञानिनः । अत एव तुश ब्दात्तेष्वपि विशेषोऽस्ति, वक्ष्यते च 'विशेषितत्वादिति' इति तत्त्वप्र दीपोक्तिः । ब्रह्मण इति ज्ञानिमात्रोपलक्षणम् । हेतुस्तु पूर्वोक्त एव । 'कृतौ' करणे । विधिविषयत्वमिति शेषः । 'हि' यस्मात् । ब्रह्मतर्के उक्तमिति शेषः । अस्य सर्वैत्यादिनाऽन्वयः ॥ ( १५ ) ननु ज्ञानिनां स्वेच्छाचरणविधेः स्फुटप्रमाणसिद्धत्वे भवेत् 'येन स्यात्' इति वाक्यं स्वेच्छाचरणविध्यर्थकं, विधेः स्फुटप्रमाण सिद्धत्वमेव कुत इत्याशङ्कां परिहरत्सूत्रमुपन्यस्य तत्सूचितश्रुतिमेवो दाहरति—भावेति ॥ अत्र विधिरित्यनुवर्तते । तथा च इच्छावाचिभा वशब्दघटितश्रुतेश्च ज्ञानिनां स्वेच्छाचरणविधिः सिद्ध इति सूत्रार्थः। यतः 'अपरे' ब्रह्मेतरज्ञानिनः वस्तुतस्तु मनुष्यज्ञानिनो 'यथाविधानं' नित्यनैमित्तिकविधिमनतिक्रम्य वर्तन्त इति शेषः । प्रजापतेः तदुपल क्षितज्ञानिनः वस्तुतस्तु विरिञ्चस्य देवानां च 'भावे' इच्छायां स्वे च्छाचरणविषये 'विधिः' येन स्यादित्यादिरूपोऽस्त्यतः परमस्य ब्रह्म णो हरेरेव सर्वविध्यतिदूरता ज्ञातव्या । मुक्तव्यावृत्त्यर्थ—अतीति । स र्वदैवेत्यर्थः । रमाऽपि हर्याज्ञाविधिविषयेति न तत्राप्यतिप्रसक्तिरिति भावः । श्रुतौ चेत्यन्वयः । ज्ञानिनां स्वेच्छाचरणविधिरुक्त इति शेषः। सूत्रे भाष्ये च न केवलं स्वेच्छाचरणविधिविषयत्वं सामान्यविध्यवि षयाणां ज्ञानिनां सर्वविध्यतिदूरपरवचनान्यथानुपपत्त्या, किन्तु श्रु तेश्चेति समुच्चये चशब्दः ॥ ( १६ ) उक्तमाक्षिप्य समादधत्सूत्रमुपन्यस्यति—पारिप्लवार्था इ ति ॥ अत्र पूर्वपक्षांशे पारिप्लवार्था इत्यस्य विशेष्यं दर्शयति—केनेति।

९४४ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - ३. पा - ४. ]

त्वनिवृत्त्यर्था इति चेन्न, 'त्रेधा हि ज्ञानिनो ह वाव भवन्ति विधिनियता अनियताः स्वेच्छानियता इति । विधिनियता मनुष्या अनियता हि देवा ब्रह्मैव स्वे- च्छानियत इति' गोपवनश्रुतौ विशेषितत्वात् ॥ २३ ॥ ( १७ ) सू-ॐ ॥ तथा चैकवाक्योपबन्धात् ॥ ॐ ॥ २४ ॥

इत्यादयो व्यपदेशा इति शेषः । पारिप्लवार्था इत्यस्य प्लु गतावित्युक्तेः परिप्लवोऽव्यवस्था तत्सम्बन्धिनः पारिप्लवाः अव्यवस्थिताः ते च तेऽ र्था इति विग्रहमभिप्रेत्य तत्पदं व्याख्याति-स्थिरत्वेति। स्थिरत्वस्य निवृत्तिरभावोऽस्थिरत्वं तदेषां ते स्थिरत्वनिवृत्तयः अस्थिरा इति या वत् । तेऽर्था येषां ते तथोक्ताः चञ्चलार्थका इत्यर्थः । अर्थचाञ्चल्यं च बुद्धिरूपमेवेति ध्येयम् । आदिपदेन 'कामचाराः' इत्यादेर्ग्रहणम् । अयमाशयः-' स ब्राह्मणः' इति वाक्यं तावत्सर्वज्ञानिसाधारणमतो मनुष्यादिषु सर्वेषु स्तुतये भवतीति तत्त्वप्रदीपोक्तेः स्तुतिपक्षस्य ज्ञा- निसाधारण्यानाविरुद्धत्वेऽपि नियमेन सर्वधर्माचरणानुष्ठेयानां मध्ये कामचारानुज्ञानस्वेच्छाचरणरूपप्रकारत्रयस्य एकधर्म्यगतत्वेन वि- रुद्धत्वात्तद्व्यपदेशानामपि विरुद्धत्वम् । एवं च यदा विरुद्धधर्मप्रति- पादकानेकवाक्यानामेव न यथार्थबोधकत्वं तदा सुतरामेकस्य 'येन स्यात्' इति वाक्यस्य तदभावो वस्तुनि विकल्पाद्योगादिति । सूत्रे प- रिहारांशं व्याचष्टे-नेति । उक्तं नेत्यर्थः । कुतो नेत्यतो-विशेषितत्वा- दित्युकम् । तस्य ज्ञानिनां मनुष्यदेवचतुर्मुखभेदेनानेकप्रकारत्वादि- त्यर्थमुपेत्य तस्यासिद्धिपरिहाराय श्रुतिपरतयाऽपि तमंशं व्याचष्टे- त्रेधा हीति । विशेषितत्वादिति । विशेषितत्वोक्तेरित्यर्थः । नासिद्धि- रिति वाक्यशेषः । श्रुतौ 'हिः' प्रसिद्धौ । वावेत्यवधारणे । त्रैविध्यमेव दर्शयति-विधिनियता इति । विधिबन्धवर्जितत्वेन कामत एव निय- मेन विहिताचरणवन्त इत्यर्थः । 'अनियताः' अनुष्ठेयानां मध्ये काम- चारानुज्ञावन्तः 'स्वेच्छानियताः' स्वेच्छाचरणविधिनियता इत्यर्थः । इति त्रेधेत्यन्वयः । त्रीन् क्रमेण निर्दिशति-विधीति ॥ ( १७) ननु ज्ञानिनामेकप्रकारत्वोक्त्या कथं विरोधपरिहारो जात इत्याशङ्कापरिहाराय सूत्रम्-तथा चेति ॥ अत्रैकवाक्येति भावप्रधा- नो निर्देशः । समग्रसूत्रस्य चावृत्त्तिरित्याशयेन सूत्रं व्याचष्टे--एवं

[ अधि - ४. सू - २५. ] दीपिकासहितम्. ९४५ एवं सति विधिवाक्यानां स्वेच्छावृत्तिवाक्यानां च स- म्बन्धो भवति ॥ २४ ॥ ( १८ ) सू--ॐ ॥ अत एव चाग्नीन्धनाद्यनपेक्षा ॥ ॐ ॥ २५ ॥ सतीति । तथा चेत्यस्य व्याख्यानमेतत् । एतच्चावर्तते । सम्बन्धो भ- वतीति चावर्तते । वृत्तिर्वर्तनं चरणम् । एकवाक्यतयेति शेषः । तथा चैवं सति ज्ञानिनां त्रैविध्य सिद्धे सति विधिवाक्यानां 'प्रातरुत्थाय' इत्यादिसर्वसदाचारविधिवाक्यानां 'यस्त्वात्मरतिः' इति स्वेच्छावृ- त्त्यनुज्ञावाक्यानां तथा 'यथाविधानम्' इति स्वेच्छावृत्तिविधिवा- क्यानां चैकवाक्यतया 'सम्बन्धः' अविरोधो भवति । एवं सति 'के- न स्यात्' इति वाक्यस्यापि तदनुसारेणार्थत्रयेऽप्येकवाक्यतया स- म्बन्धो भवतीति योजना । अनेन- ' तथा चैवं सति' ज्ञानिनां त्रैवि- ध्ये सिद्धे सति 'एकवाक्योपबन्धात्' विधिवाक्यानां स्वेच्छावृत्ति- वाक्यानां चैकवाक्यत्वेन ज्ञानिभेदमाश्रित्याविरोघे सति 'केन स्यात्' इति वाक्यस्यापि तदनुसारेणार्थत्रयेऽप्येकवाक्यतया 'उपबन्धात्' उपप- न्नत्वात् न 'केन स्यात्' इत्यादिव्यपदेशाः पारिप्लवार्था इति सूत्रार्थ उक्तो भवति । अनेन जैमिनिमतं मानुषज्ञानिविषयम् । द्वितीयं देव- ताविषयम् । तृतीयं हिरण्यगर्भविषयम् । स्तुतिपक्षस्तु समान इत्यु- क्तं भवति । ननु न देवाः सामान्यविधिविषयाः । नापि चतुर्मुखव- त्स्वेच्छाचारविधिविषयाः, उदाहृतवचनात् । एवं च स्तुतिपक्षस्य ज्ञानिमात्रसाधारणत्वे देवानां किञ्चिद्विधिविषयाणां परमात्मवत्सर्ववि- ध्यतिक्रमेण स्तुतिविषयत्वं स्यात् । ततश्च परमात्मन एव तदित्युक्त- मयुक्तमिति चेन्न । देवानां चतुर्मुखवत्सर्वात्मना स्वेच्छाचारविधिवि- षयत्वाभावेऽपि प्रायः स्वेच्छाचरणविधिसद्भावात् । न चात्र माना- भावः । स्वेच्छानुवृत्त्यैव भवेद्ब्रह्मणः प्रायशस्तथा । देवानामपि सर्वेषां विशेषादुत्तरोत्तरम् ॥ इति वचनात् । किञ्च विध्यभावेऽपि देवानामन्ज्ञाविषयत्वाभ्युपगमे न स्तुतिमात्रविषयत्वाभावान्नेश्वरसाम्यमिति ज्ञातव्यम् ॥ ( १८ ) एवं ज्ञानिनः 'केन स्यात्' इति श्रुतिबलेन सदसत्प्रवृत्त्यो र्योऽविशेषः शङ्कितः स श्रुतेरर्थान्तरोक्त्या 'परामर्शम्' इत्यादिना परि- ११९

९४६ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [अध्या - ३. पा - ४.] अत एव ज्ञानस्य मोक्षदाने नाग्निहोत्राद्यपेक्षा । ( १९) ब्रह्मतर्के च— येषां ज्ञानं समुत्पन्नं तेषां मोक्षो विनिश्चितः । शुभकर्मभिराधिक्यं विपरीतैर्विपर्ययः ॥ स्वेच्छानुवृत्त्यैव भवेद्ब्रह्मणः प्रायशस्तथा । हृतः । तत्र यदुक्तं ज्ञानिनः सदसत्प्रवृत्त्योर्विशेषे ज्ञानस्यासत्प्रवृत्तिकु- ण्ठितशक्तेर्न मोक्षसाधनत्वमिति, तत् 'कामकारेण चैके' इत्यादिना परिहृतम् । यच्चाभिहितं मोक्षसाधनत्वे ज्ञानस्य सत्प्रवृत्तिसापेक्षत्वं स्यादिति तत्परिहाराय सूत्रं पठित्वा व्याचष्टे—अत एवेति ॥ 'कमा- चाराः' इति श्रुतौ कामचाराणामपि मोक्षस्योक्तत्वादेवेत्यर्थः । न तत्र हेत्वन्तरं वक्तव्यमित्येवकाराभिप्रायः । सूत्रे अत इत्यावृत्तपदं व्याख्या- ति—ज्ञानस्य मोक्षदान इति । मोक्षदानकर्मणीत्यर्थः । मोक्षसाधन इ- त्यनुक्त्वा मोक्षदान इत्युक्त्या अज्ञानां ज्ञानदो विष्णुः ज्ञानिनां मोक्षदश्च सः । विष्णुर्हि दाता मोक्षस्य मोक्षदस्तु जनार्दनः ॥ इत्यादिवचनाद् ज्ञातो भगवानेव मोक्षदाता ज्ञानदाता च । ज्ञाने तु उ- पचरितं दातृत्वमिति सूचितं भवति । नाग्निहोत्राद्यपेक्षेत्यनेन अग्नेरि- न्धनं समन्त्रकं सन्दीपनं यस्मिन् कर्मणि तदग्निहोत्रं तथोक्तम् । आ- दिपदेन स्वाश्रमवर्णधर्माः ग्राह्याः, तदपेक्षाभाव इत्येव अग्नीन्धनाद्य- नपेक्षेति पदं नञ्व्यत्यासेन व्याख्यातं भवति । सूत्रे चोऽप्यर्थः। ज्ञानिनः सदसत्प्रवृत्तिभ्यां विशेषसद्भावेऽपीति स्फुटत्वान्न व्याख्यातः । द्विती- यचोद्यपरिहारस्याद्यचोद्यपरिहारेण समुच्चये चशब्द इति केचित् ॥ ( १९) ननु यदि सत्कर्मणा न मोक्षो निषिद्धकर्मणा न तत्प्रतिबन्धः कथं तर्हि ताभ्यां ज्ञानिनो विशेष इत्यतश्चशब्दसूचितस्मृतिमाह—ब्र- ह्मतर्के चेति ॥ न केवलं सूत्र इति चार्थः । तेषामित्यनन्तरं शुभाशुभ- कर्मकरणयोरपीति शेषः । अनेन सर्वसाधारणस्तुतिपक्षः सङ्गृहीतः । तर्हि शुभाशुभाभ्यां को विशेष इति तत्राह—शुभेति । 'आधिक्यं' मोक्षे मनुष्याणामानन्दवृद्धिः । 'विपरीतैः' अशुभैः 'विपर्ययो' ह्रा- सो भवेत् । भवेदित्यत्राधिक्यमित्यनुषज्यते । मुक्तावपेक्षितसर्वाधि- क्यमित्यर्थः । एवकारेण न तदर्थं श्रुतिविहिताग्निहोत्राद्यपेक्षा नापि

[ अधि - ४. - सू - २६. ] दीपिकासहितम्. ९४७ देवानांमपि सर्वेषां विशेषादुत्तरोत्तरम् ॥ इति ॥ २५ ॥ ( २० ) सू-- ॐ ॥ सर्वापेक्षा च यज्ञादिश्रुतेरश्ववत् ॥ ॐ ॥ २६ ॥ सर्वधर्मापेक्षा च ज्ञानस्योत्पत्तौ 'विविदिषन्ति यज्ञेन लोकदृष्ट्या निषिद्धपुत्रिकाकामत्यागाद्यपेक्षाऽस्तीत्युच्यते । सर्वेषां ब्रह्मे तरदेवानांमपि उत्तरोत्तरं विशेषादाधिक्येन प्रायशः स्वेच्छानुवृत्त्यैव मुक्तौ क्लृप्तसुखाधिक्यं भवेत् न तदर्थं प्रायः शुभाशुभकरणत्यागापे क्षाऽस्तीत्यर्थः । इति ब्रह्मतर्के इत्यन्वयः । उक्तत्वादिति शेषः । अस्य नेत्यनेनान्वयः ॥ ( २० ) नन्वस्तु ज्ञानिनः सत्प्रवृत्त्या विशेषः । स च मोक्षप्राप्तिरूप एव, नाधिक्यरूपः । न चैवं ज्ञानिनां सुकृतौ कृतावकृतौ च मोक्षश्रुति विरोधः । तत्प्रवृत्तेः मोक्षहेतुत्वेऽप्यसत्प्रवृत्तेरप्रतिबन्धकत्वेन तदुपप त्तेरित्याशङ्कां परिहरत्सूत्रमुपन्यस्यति - सर्वेति ॥ अत्र चोऽवधारणे । ज्ञानस्योत्पत्तावित्यध्याहृतेनान्वेतीत्याशयेन सर्वापेक्षेत्यंशं व्याचष्टे— सर्वेति । उत्पत्तौ चेति सम्बन्धः । चशब्दोऽवधारणार्थः । तादर्थ्ये स प्तमी । ज्ञानस्येत्यावर्तते । न मोक्षदान इत्यादि पूर्वभाष्यमिहानुवर्तते । धर्मशब्देनाध्यापनशौर्यवार्ताशुश्रूषणादिरूपा वर्णधर्माः गुरुकुलवासा ग्निहोत्रपञ्चयज्ञतपउपास्त्यादिरूपा आश्रमधर्माः शमदमभक्त्यादिरू पाः सामान्यधर्माः श्राद्धादिरूपा नैमित्तिकधर्माश्च तत्त्वप्रदीपोक्ता गृ ह्यन्ते । तथा च ज्ञानस्य मोक्षदाने नाग्निहोत्रादिसत्प्रवृत्त्यपेक्षा । कु तो ? यतो ज्ञानस्य उत्पत्त्यर्थमेव सर्वधर्मेष्वपेक्ष न तत्फलसाधनत्वेऽ पीपि योजना । ज्ञानोत्पत्त्यर्थं कुतः सर्वापेक्षाऽवगम्यत इत्यतः प्रवृत्त स्य-यज्ञादिश्रुतेरित्यस्य यज्ञादीनां ज्ञानसाधनत्वश्रुतेरपीत्यर्थमभिप्रेत्य श्रुत्युदाहरणेन तमंशं व्याचष्टे-विविदिषन्तीति । बृहदारण्यकश्रुतिरि यम् । अत्र 'विविदिषन्ति' इत्यस्य पूर्वेणान्वयः । अत्र 'अनाश केन' अनशनेन । 'यज्ञेन दानेन तपसाऽनाशकेन ' इत्यस्य 'ए तमेव विदित्वा मुनिर्भवति' इत्युत्तरवाक्येनान्वयः । एतं भगवन्तमपरो क्षतो ज्ञात्वा मुनिनामको भवतीत्यर्थः । वस्तुतस्तु-विविदिषन्तीत्यार भ्य ग्रहणात् ये ब्राह्मणा विविदिषन्ति ते यज्ञादिना वर्तेरन्नित्यन्वयो ध्येयः । केचित्तु— 'तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणाः' इति पूर्वप्रकृता ब्रा ह्मणाः 'तं' पूर्वोक्तगुणवन्तं 'एतं' परमात्मानं वेदाध्ययनयज्ञादिना 'विविदिषन्ति' ज्ञातुमिच्छन्तीत्युक्तेः अश्वेन जिगमिषन्तीत्यादाविव

९४८ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - ३. पा - ४. ] दानेन तपसाऽनाशकेन' ( बृ. ६-४-२२. ) इति श्रुतेः । ( २१ ) यथा गतिनिष्पत्त्यर्थमश्वादयोऽपेक्ष्यन्ते न निष्पन्नगते ग्रामादिप्राप्तौ ॥ २६ ॥ ( २२ ) सू-ॐ ॥ शमदमाद्युपेतः स्यात्तथाऽपि तु तद्विधेस्तद् ङ्गतया तेषामवश्यानुष्ठेयत्वात् ॥ ॐ ॥ २७ ॥ यद्यपि ज्ञानेनैव मोक्षो नियतः । तथाऽपि ज्ञानी शम दमाद्युपेतः स्यात् । ( २३ ) 'आचार्याद्विद्यामवाप्यैतमात्मानमभिपश्य शान्तो यज्ञादेः धात्वर्थज्ञानसाधनतैवोत्का भवतीति प्रकृतसङ्गतिरित्याहुः ॥ ( २१ ) ननु सर्वसत्कर्मणो ज्ञानार्थे अपेक्षितस्यापि मोक्षार्थमपेक्षित त्वं किं न स्यादित्याशङ्कोत्तरत्वेन अश्ववदित्यंशं अश्वस्य गतावपेक्षा यथेत्यर्थकतयोपलक्षणाभिप्रायेण व्याचष्टे—यथेति ॥ गतिः प्रयाणम् । आदिपदाद्गजानादयो गृह्यन्ते । निष्पन्नगतेरिति बहुव्रीहिः । निवृत्त गतेः पुरुषस्येत्यर्थः । ग्रामादीति । प्राप्तिस्संयोगः। आदिपदात्पत्तनादि ग्रहणम् । गतिसाध्यफल इति शेषः । अपेक्ष्यन्त इत्यनुषङ्गः ॥ ( २२ ) ननु यदि सदसत्प्रवृत्तिभ्यां मोक्षतद्भावयोरभावः, तर्हि ज्ञानिनस्ताभ्यां विशेषो नास्तीति न तेन सत्कर्म कार्यमसत्कर्म त्याज्य म् । न च ताभ्यां मोक्षे आधिक्यादि भवतीत्युक्तमिति वाच्यम् । 'ज्ञा नादेव सर्वे कामाः' ( कौण्ठरव्य. ) इति श्रुतेर्ज्ञानादेव तदुपपत्तेरित्या शङ्कां परिहरत्सूत्रमुपन्यस्यति—शमेति ॥ अत्र पूर्ववाद्यनुवादपूर्व तथापीत्यंशं व्याचष्टे—यद्यपीति । ज्ञानिन इति शेषः । शमेति साध्य भागं व्याचष्टे—ज्ञानीति । 'शमदमाद्युपेतः' शमादिसत्प्रवृत्तियुक्तो निषिद्धहीनश्च स्यादित्यर्थः । यद्यपि शमाद्युपेतः स्यादिति सुवचम् । तथाऽपि श्रुतौ पृथङ्निर्देशात्सर्वत्र साहचर्याच्चोभयोपादानम् ॥ ( २३ ) कुत इत्यतस्तद्धेतुत्वेन तद्विधेरित्यंशं व्याचष्टे—आचार्यादि ति ॥ 'आचार्यात्' तदुपदेशात् 'विद्यां' परोक्षज्ञानं प्राप्य 'एतं' हृ द्गतं परमात्मानं 'अभिपश्य' दृष्ट्वा 'शान्तो' भगवन्निष्ठावान् 'दान्तः' इन्द्रियनिग्रहवान् । 'शान्तिस्तु भगवन्निष्ठा दमो ह्यासुविनिग्रहः' इत्य भिधानात् । 'अनुकूलः' सतामिति शेषः । 'परिचरेत्' सेवेत । प रिचरेदिति पुनरुक्तिस्तात्पर्यार्था । आचार्यसमं स्वस्माच्छ्रेयांसमाचा र्ये बहुमानेन परिचरेदिति वा । 'ये के चास्मच्छ्रेयांसस्तान्युपच

[ अधि - ४. सू - २७. ] दीपिका सहितम्. १५९ भवेद्धान्तो भवेदनुकूलो भवेदाचार्यं परिचरेत परि चरेदाचार्यम्' इति माठरश्रुतौ ज्ञानिनोऽपि तद्विधेः । ( २४ ) 'ब्राह्मीं वाव त उपनिषदमब्रूमेति । तस्यै तपो दमः क र्मेति प्रतिष्ठा वेदाः सर्वाङ्गानि सत्यमायतनं यो वा ए रस्व' (पौष्यायण.) इति श्रुतेरिति तत्त्वप्रदीपदिशा श्रुत्यर्थः । तन्त्रा भिप्रायेणोक्तस्य तदित्यस्यार्थो—ज्ञानिनोऽपीति । नियतमोक्षस्यापी त्यपेरर्थः । अपरोक्षज्ञानिन एवेत्यवधारणे वाऽपिशब्दः । तेन श्रुतेः परोक्षज्ञानिपरत्वशङ्का निरस्ता । तद्विधेरिति । शमादिविधानादित्य र्थः । उपलक्षणमेतत् । 'न हन्तव्यः' ( ) इत्यादिनेषेधाच्चे त्यपि द्रष्टव्यम् । अनेन तस्यां श्रुतौ तस्य ज्ञानिनस्तस्य शमादेर्विधा नादिति सूत्रखण्डो व्याख्यातः ॥ ( २४ ) ननु ज्ञानादेव संसारदुःखनिवृत्तिवदानन्दातिशयस्यापि सिद्धेर्व्यर्थः शमादिविधिरित्यतः प्रवृत्तं तदङ्गतयेत्याद्यंशमसिद्धिपरि हाराय श्रुत्युदाहरणपूर्वं व्याचष्टे—ब्राह्मीमिति ॥ प्रथमेतिशब्दः श्रुति स्थः । एवं द्वितीयोऽपि । तृतीयो भाष्यकारीयः । इतीत्यनन्तरं श्रुत्याऽ वगतयेति शेषः । ज्ञानाङ्गतयेति । ज्ञानप्रतिष्ठापकत्वेनेत्यर्थः । निमि त्तभूतयेति शेषः । तेषां ज्ञानोत्तरकालशमादीनां ज्ञानप्रतिष्ठापक त्वं नाम ज्ञानवृद्ध्यर्थत्वं प्रतिदिनं तत्सम्पादकत्वमिति यावत् । यथो क्तं तत्त्वप्रदीपे—शमादीनां ज्ञानवृद्ध्यर्थमवश्यानुष्ठेयत्वादिति । ज्ञानफ लपूर्णार्थमित्यर्थः । अनुष्ठेयत्वादित्यस्य न वैयर्थ्यमित्यध्याहृतसाध्ये नान्त्वयः । 'उपनिषदं भो ब्रूहि' इत्युमापतिना ब्रह्माणं प्रति भो भगव न्निति सम्बोध्य पृष्टे सति तत्र किमुपनिषत्प्रतिपाद्यं पृच्छसि? किं वो पनिषदुत्पन्नविद्याया अवस्थानकारणं ? किं वा विद्याया उत्पत्तिकार णमिति हृदि विकल्प्याद्यस्योत्तरमाह—ब्राह्मीमिति । 'ते' तुभ्यं 'ब्रा ह्मीं' परब्रह्मविषयां 'वाव' असंशयं 'उपनिषदं' तत्स्वरूपमब्रूमेति ब्रह्मोवाचेत्यन्वयः । द्वितीयस्योत्तरमाह—तस्या इति । 'तस्यै' तस्या विद्यायाः 'तपः' कृच्छ्रचान्द्रायणादि शास्त्रप्रवचनं वा 'दमः' इन्द्रि यनिग्रहः 'कर्म' वर्णाश्रमोचितं 'प्रतिष्ठा' तद्धेतुः । तपआदिमत्सु सर्वविद्या प्रतितिष्ठतीत्यर्थः । तपआदीनां विद्याप्रतिष्ठापकत्वं विद्याऽ भिवृद्ध्यर्थत्वम् । तृतीयस्योत्तरमाह—वेदा इति । 'वेदाः' ऋगादयः तदनुकूलग्रन्थाश्च शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं छन्दो ज्योतिषमि

९५० ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - ३. पा - ४. ] तामुपनिषदमेवं वेद’ (केन.४-७..९.) इति ज्ञानाङ्गतया तेषामवश्यानुष्ठेयत्वात् । (२५) यस्य ज्ञानं तस्य मोक्ष इति नात्र विचारणा । तस्य शान्त्यादयोऽङ्गानि तस्मात्तेषामनुष्ठितिः । अवश्यकरणीया स्यादन्यथाऽल्पफलं भवेत् ॥ इत्याशङ्क्ये । तुशब्दः पूर्णफलार्थत्वं सूचयति ॥२७॥ (२६) सू- ॐ ॥ सर्वान्नानुमतिश्च प्राणात्यये तद्दर्शना त् ॥ ॐ ॥ २८ ॥ ति षड्वेदाङ्गानि 'सत्यं' मीमांसा 'निर्णीयते यतः सत्यमिदं सत्यमि ति स्फुटम्' इति वचनात् । 'आयतनं' उत्पत्तिकारणं तस्या इत्यनु षङ्गः । एतदुपनिषद्ज्ञानिनः फलमाह- य इति । 'यः' अधिकारी 'एतां' उपनिषदं वेद सः 'अनन्ते' अपरिच्छिन्ने 'स्वर्गे' स्वरूपसु खज्ञानात्मके 'लोके' प्रकाशमाने 'ज्येये' ज्येष्ठे परे ब्रह्मणि प्रतिति ष्ठतीति तलवकारश्रुत्यर्थः । यद्यप्यत्र वेदादिकारणकत्वोक्त्या प रोक्षज्ञानमेव प्रतिपाद्यतया भाति । तथाऽपि 'यो वा वेद' इति फलवाक्यपर्यालोचनया परोक्षज्ञानद्वाराऽपरोक्षज्ञानपर्यवसायित्वम स्य वाक्यस्य वक्तव्यमिति नासङ्गतिः । अत एव भाष्ये फलवाक्य पर्यन्तोदाहरणम् । न चास्य सूत्रस्य 'तुल्यं तु दर्शनं, चीर्णे कृते वा' इत्युक्तिविरोधः शङ्कः । ज्ञानस्य मोक्षसाधनत्वेऽविशेषस्य तत्रोक्त त्वादिह च ज्ञानवृद्ध्यर्थत्वोक्तेर्विरोधाभावात् ॥ (२५) ननु ज्ञानादेव मोक्षसिद्धौ किं प्रतिष्ठयेत्यत आह-यस्येति॥ 'ज्ञानं' ब्रह्मापरोक्षज्ञानं 'तस्य' ज्ञानस्य 'शान्त्यादयः' शमादयः 'अ ङ्गानि' ज्ञानवृद्ध्यर्थानि ज्ञानेन सम्पूर्णमोक्षसाधने उपयुक्तानि भवन्ती त्यर्थः । 'तस्मात्' अङ्गत्वात् 'अन्यथा' शान्त्याद्यननुष्ठानेऽसत्कर्मा नुष्ठाने चेत्यर्थः । 'अल्पफलं' प्राप्तव्यहासो यावदनभिव्यक्तिश्चेत्यर्थः। नन्वेतत् श्रुत्युक्तं प्रमेयं सूत्रे किं नोक्तमित्यत आह-तुशब्द इति । श मादेरिति शेषः । 'पूर्णफलार्थत्वं' फलपूर्तिप्रयोजकत्वम् । उपलक्षण मेतत् । असत्प्रवृत्तेरल्पफलत्वं च सूचयतीत्यपि द्रष्टव्यम् ॥ (२६) ननु यदि सद्सत्प्रवृत्तिभ्यामस्ति ज्ञानिनो विशेषः, तर्हि 'क थमेवंविन्निखिलं भक्षयीत' इति निषिद्धान्नभोजनेऽपि हासाभावोक्तिः सम्भवति । तस्मान्न विशेषस्स्यादिति पूर्वोक्तस्य तर्कपराहतिमाश

[ अधि - ४, सू - २८. ] दीपिकासहितम्. ९५१ ‘यदि ह वा अप्येवंविन्निखिलं भक्षयत्येवमेव स भ वति’ ( ) इति सर्वान्नानुमतिः प्राणात्यय विषया । ‘न वा अजीविष्यमिमानखादिष्यिति होवाच कामो म उदपानम्’ (छा. १-१०-४.) इति दर्शनात् ॥ २८॥ इत्थं परिहरत्सूत्रं पठति—सर्वेति ॥ अत्र चशब्दः शङ्काव्यावर्तकः । त था च ज्ञानिनः सदसत्प्रवृत्त्योर्विशेषाभ्युपगमे न ‘एवंवित्’ इति श्रु तिबाधो वाच्य इति प्रतिज्ञासिद्धौ तत्र हेतुत्वेन श्रुतेरन्यविषयत्वोक्ति परं—सर्वान्नानुमतिश्च प्राणात्यय इत्यंशं व्याचष्टे—यदीति । इती ति । एवंरूपा शाखान्तरस्था ‘सर्वान्नानुमतिः’ निषिद्धानिषिद्धसर्वभ क्षणानुज्ञाश्रुतिरित्यर्थः । प्राणात्ययविषयेति । यदि प्राणात्ययकाले ज्ञा नी निषिद्धं भुञ्जीत, तर्हि न तेन तस्य विशेष इत्येवं प्राणहानिप्रसक्ति कालविषयेत्यर्थः । विषयेत्यनेन सप्तम्यर्थ उक्तः । एवमुक्तप्रकारेण ब्र ह्मविद्यदि ‘निखिलं’ निषिद्धानिषिद्धरूपं सर्वं भक्षयीत । तदाऽपि सः ‘एवमेव’ मुक्त एव भवति, न तु हसत इति श्रुत्यर्थः । साधारणश्रुतेः कुतः प्राणात्ययविषयकत्वकल्पनेत्यतः तद्दर्शनादित्यंशं व्याचष्टे—न वेति । इति तद्दर्शनादिति । इत्येवंरूपाज्जीवनोपयुक्तनिषिद्धभक्षणानु मतिततोऽधिकरागप्राप्तानुपान प्रत्याख्यानरूपलिङ्गप्रतिपादकमुनिवच नादित्यर्थः । अतो ह्रासाभावोक्तेरन्यथोपपन्नत्वात् न तद्बलाज्ज्ञानिनः सदसत्प्रवृत्त्योरविशेषः शङ्कनीय इति ज्ञानिनाऽपि निषिद्धं न कार्यमे वेति भावः । अनेन—यतो ‘यदि ह वा’ इति सर्वान्नानुमतिश्रुतिः प्राणात्ययकालविषया अतो ज्ञानिनः सदसत्प्रवृत्त्योर्विशेषाभ्युपगमे नैतच्छ्रुतिबाधः । कुतः श्रुतेरन्यकालविषयत्वकल्पनं ? ‘तद्दर्शनात्’ तत्र श्रुतेः प्राणात्ययविषयत्वे तस्य लिङ्गस्य दर्शनात् ‘न वा’ इति त ल्लिङ्गप्रतिपादकश्रुतेरिति सूत्रार्थ उक्तो भवति । सूत्रे तल्लिङ्गादित्येव वक्तव्ये दर्शनपर्यन्तधावनमसिद्धिपरिहारार्थमिति ध्येयम् । ‘न वा अ जीविष्यम्’ इति छान्दोग्यश्रुतेरयमर्थः—चक्रायणस्यापत्यं चाक्रायणः उषस्तिनामा मुनिरतिवृष्ट्या दौर्भिक्षे सति स्वजायया सह कस्यचि त् ‘इभ्यस्य’ धनिकस्य इभपालकस्य वा ग्रामे उवास । स च तत्र तत्रान्नार्थी अटन् ‘कुल्माषान्’ मुद्रान् कुत्सितवनमाषान् वा खाद न्तामिभ्यं यदृच्छयोपलब्ध्य ययाचे । अथेभ्योऽस्मै कुल्माषान् दत्त्वा ‘अ नुपानं’ उच्छिष्टजलपानं कुर्विति मुनिं प्रार्थयामास । एवमिभ्येन प्रार्थि

९५२ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - ३. पा - ४. ] (२७) सू—ॐ ॥ अबाधाच्च ॥ ॐ ॥ २९ ॥ अन्यायाचरणाभावे न हि ज्ञानस्य बाधनम् । अतो विद्वानपि न्याय्ये वर्तेतोत्कर्षसिद्धये ॥ इति ब्रह्म तर्के ॥ २९ ॥ (२८) सू—ॐ ॥ अपि स्मर्यते ॥ ॐ ॥ ३० ॥ अतीतानागतज्ञानी त्रैलोक्योद्धरणक्षमः । तो मुनिरेतदुदकपाने उच्छिष्टं मया पीतं स्यादित्यनूवाच । तत्रेभ्यो बभाषे एतेऽपि कुल्माषा उच्छिष्टाः ‘न स्विद्’ न किमिति । तत्र मुनि रुवाच । किमिति ? यदि ‘इमान्’ कुल्माषान् ‘नाखादं’ नाभक्षयं तर्हि ‘न वाऽजीविष्यं’ जीविष्यामि अतः प्राणत्यये दोषाभावात्ते म या भक्षिताः उदपानं तु ‘मे कामो’ ममेच्छाधीनं इदानीं वर्तते । वृथो च्छिष्टस्वीकारे दोषप्राप्तेस्तन्न पिबामीति । श्रुतावखादन्निति नञ्पूर्वं शत्रन्तः, अखादन्नाजीविष्यामीत्यन्वयः । लिङयं टीकायां लङ् लि ङ् चेति ज्ञेयम् ॥ (२७) ननु ज्ञानिनां निषिद्धाकरणे बाधकसद्भावात् न सदसत्प्रवृ त्तिभ्यां विशेषो युक्त इत्याशङ्कां परिहरत्सूत्रं पठति—अबाधाच्चेति ॥ न केवलं निषिद्धकरणे साधकप्रमाणाभावात् ज्ञानिनः सदसत्प्रवृत्त्यो रविशेषो न युक्तः, किन्तु निषिद्धाकरणे बाधकाभावाच्चेति सूत्रवृत्ति मभिप्रेत्याबाधादिति हेतोरसिद्धिपरिहाराय सूत्रं स्मृत्यैव व्याचष्टे— अन्यायेति । ‘अन्याय्याचरणं’ निषिद्धानुष्ठानं ‘हि’ यतः । ‘विद्वा न्’ ज्ञानी न केवलमविद्वानित्यपिशब्दार्थः । निषिद्धं त्यजेदिति भिन्न क्रमेण समुच्चये वाऽपिशब्दः । ‘न्याय्यं’ योग्यं सत्कर्म ‘वर्तेत’ अनु वर्तेत । उत्कर्षो मोक्षानन्दातिशयादिरूपः । ब्रह्मतर्के उक्तादिति शे षः । अस्याबाधादित्यनेनान्वयः । निषिद्धकरणे प्रमाणसत्त्वात् ज्ञानि ना तत्कर्तव्यमिति पक्षान्तरं त्वसिद्धत्वादयुक्तमित्युक्तं—‘अचोदना’ इत्यत्र ॥ (२८) ननु ज्ञानिनो निषिद्धकरणनिषेधकप्रमाणाभावान्न सदसत्प्र वृत्त्योर्विशेषो युक्त इत्याशङ्कां परिहरत्सूत्रं पठित्वा सूत्राभिप्रेतस्मृति मुदाहरति—अपीति ॥ वक्ष्यमाणश्रुतिसमुच्चयेऽपिशब्दः । हरिवंशेष्वि ति । स्मर्यतेऽपीत्यपिशब्दान्वयः । यतो निषिद्धाकरणमिति शेषः । अ स्यातो नाविशेष इति प्रकृतसाध्यपदेनान्वयः । त्रयो लोकास्त्रैलोक्यं

[ अधि - ४. सू - ३० ] दीपिकासहितम्. ९५३ एतादृशोऽपि नाचारं श्रौतं स्मार्तं परित्यजेत् ॥ इति हरिवंशेषु ॥ ३० ॥ ( २९ ) सू- ॐ ॥ शब्दश्चातोऽकामचारे ॥ ॐ ॥ ३१ ॥ 'स य एतदेवं विदेवं मन्वान एवं पश्यन्न कामचारि तं चरेन्न कामे भक्षयीत न काममनुवर्तेत' इति कौ षिण्ड्यश्रुतौ । ( ३० ) अत इत्यल्पफलत्वं सूचयति । न निषिद्धानि वर्तेत पूर्णज्ञानफलेच्छया । इति पाद्मे ॥ ३१ ॥ [तस्य पापादुद्धरणक्षमः । किमु अनेतादृश इति कैमुत्यमपिशब्दार्थः । श्रुत्युक्तं 'श्रौतं' स्मृत्युक्तं 'स्मार्तं' 'आचारं' तदङ्गकं न विसर्जये दित्यस्य सत्कर्मकरणं निषिद्धाकरणं च न परित्यजेदित्यर्थः ॥ ( २९ ) न केवलं स्मृतिरेव निषेधिका, अपि तु श्रुतिरपीत्याह-सू त्रकृत् - शब्द इत्यादिना ॥ यतोऽकामचारे न केवलं स्मृतिः, अपि तु 'शब्दश्च' श्रुतिरप्यस्ति अतः । एवमतश्च कामचारस्याल्पफलत्वाच्च न ज्ञानिनः कामचारो युक्त इत्यतोऽल्पफलत्वाद्योऽयमकामचारस्तत्र श ब्दश्चास्तीति वा सूत्रवृत्तिमभिप्रेत्य तत्र शब्दपदोक्तां श्रुतिमुदाहरति- स इति । 'यः' अधिकारी 'एतत्' ब्रह्म 'एवं' उक्तगुणवत्त्वेन 'वि त्' श्रवणेन विषयीकुर्वन् 'मन्वानः' तद्विषयकमननध्याने कुर्वन्नथ प श्यन्नास्ते सः 'कामचरितं' कामगमनं 'न चरेत्' न कुर्यात् । यद्वा- कामचरितं यथा भवति तथा 'न चरेत्' न गच्छेदित्यर्थः । 'कामं' यथेच्छं न भक्षयीत 'कामं' निषिद्धरागं सर्वं काम्यं वा नानुसरेदि ति श्रुत्यर्थः । श्रुतावित्यस्य अकामचार उक्त इति विपरिणताध्याहृतप दाभ्यामन्वयः ॥ ( ३० ) ननु निषिद्धकरणे बाधकाभावात्क्रियत इत्यतस्तदुत्तरत्वे नात इत्यंशं व्याख्याति-अत इति ॥ अतश्शब्देन निषिद्धकरणसमाना धिकरणज्ञानस्य 'अल्पफलत्वं' तद्धेतुत्वं, यद्वा-निषिद्धकरणस्य 'अ ल्पफलत्वं' फलह्राससाधनत्वं 'सूचयति' परामर्श्यति सूत्रकृदित्य र्थः । पूर्वं 'तथापि तु' इति तुशब्देन सत्प्रवृत्तेः पूर्णफलकत्वसूचनेन असत्प्रवृत्तेरल्पफलत्वस्यार्थात् आगतत्वात्तस्य इहातश्शब्देन पराम र्शो युक्त इति भावः । निषिद्धस्याल्पफलहेतुत्वमेव कुत इत्यत आह- १२०

९५४ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - ३. पा - ४. ] ( ३१ ) सू—ॐ ॥ विहितत्वाच्चाश्रमकर्माऽपि ॥ ॐ ॥ ३२ ॥ न केवलं निषिद्धाकरणेन पूर्यते । कर्तव्यं च वर्णाश्र मविहितं कर्म । ( ३२ ) पश्यन्नपीममात्मानं कुर्यात्कर्माविचारयन् । यदात्मनस्तु नियतमानन्दोत्कर्षमाप्नुयात् ॥ इति कौषारवशभ्रुतौ विहितत्वाच्च । अपिशब्दो वर्णधर्मसमुच्चयार्थः ॥ ३२ ॥ ( ३३ ) सू—ॐ ॥ सहकारित्वेन च ॥ ॐ ॥ ३३ ॥ नेति । वर्ततेत्यावर्तते । तथा च यः ' पूर्णज्ञानफलेच्छया ' पूर्णं यत् ज्ञानफलं तदिच्छया वर्तेत, तदिच्छुः सन् निषिद्धानि कर्माणि नानु वर्तेतेत्यर्थः । पाद्म इति । वचन इति शेषः । अस्याल्पफलत्वमित्यादि नाऽन्वयः ॥ ( ३१ ) ननु निषिद्धाचरणे फलह्रासादिबाधक सद्भावादस्तु ज्ञानि नो निषिद्धं वर्ज्यम्, न तु सत्कर्मकरणमावश्यकम् । न चैवं पूर्णफला सिद्धिः । ह्रासकारणाभावे ज्ञानादेव तत्सिद्धेरित्याशङ्कां परिहरत्सूत्र मुपन्यस्यति—विहितत्वादिति ॥ अत्र चशब्दः साध्यांशे कर्तव्यमित्य ध्याहृतपदेनाऽप्यन्वेतीत्याशयेन तं निषिद्धाकरणसमुच्चयार्थकतया व्याचष्टे—नेति । ' पूर्यते ' कर्मेति शेषः । पूर्णफलयुक्तो भवति पुरु ष इति वा । साध्यांशं व्याचष्टे—वर्णेति । वर्णेष्ववाश्रमेषु च कर्तव्यत या विहितमित्यर्थः । वर्णेत्यपिशब्दार्थोक्तिः ॥ ( ३२ ) कुत इत्यतो विहितत्वादिति हेतुं व्याख्याति--पश्यन्निति ॥ ‘ इमं ’ हृदयादिगतं परमात्मानं पश्यन्नपि, न केवलमपश्यन्नित्यपेरर्थः । ‘ अविचारयन् ’ असंशयानः कर्म कुर्यात् । कर्म किमित्यत आह--य दिति । ‘ आत्मनः ’ कर्तृजीवस्य ‘ सुनियतं ’ वर्णाश्रमोचितम् । फल माह--आनन्देति । येनेति शेषः । यद्वा--‘ यत् ’ यस्मादात्मनः ‘ सु नियतं योग्यमानन्दोत्कर्षमाप्नुयादित्यर्थः । विहितत्वाच्चेति । न के वलमानन्दातिशयार्थत्वादिति चार्थः । वक्ष्यमाणसहकारित्वसमुच्च यार्थो वा । सूत्रेऽनुक्तो वर्णधर्मः आश्रमधर्मेण सह किमिति भाष्यत इत्यत आह—अपिशब्द इति ॥ ( ३३ ) ननु विहितत्वेऽपि न सत्कर्म ज्ञानिना कार्यं फलाभावात् ।

[ अधि - ४. सू - ३३. ] दीपिकासहितम्. ९५५ यथा राज्ञस्सहकार्यैव मन्त्री तथाऽप्यृते तं क्षितिपः कार्यमृच्छेत् । एवं ज्ञानं कर्म विनाऽपि कार्यं सहायभूतं न विचारः कुतश्चित् ॥ इति कमठश्रुतौ सहकारित्वोक्तेश्च । ( ३४ ) ज्ञानान्मोक्षो भवत्येव सर्वाकार्यकृतोऽपि तु । आनन्दो ह्रसतेऽकार्याच्छुभं कृत्वातु वर्धते ॥ इति ब्र ह्याण्डे ॥ ( ३५ ) सर्वदुःखनिवृत्तिस्तु ज्ञानिनो निश्चितैव हि । न च सम्पूर्णफलार्थं तत्कर्तव्यमिति वाच्यम् । तस्य ह्रासकारणाभावे स्वत एवसिद्धेः अन्यथा ज्ञानकर्मसमुच्चयवादापातादित्याशङ्कां प रिहरत्सूत्रमुपन्यस्य व्याचष्टे—सहकारित्वेनेति ॥ सम्पूर्णफलसिद्धौ ज्ञानसहकारित्वेनोक्तेश्च वर्णाश्रमविहितं कर्म कर्तव्यमिति सूत्रार्थः । सूत्रे हेत्वसिद्धिपरिहारायोक्तेरिति शेषः कार्यः, चः साध्यसूचकोऽपि त्याशयेन श्रुत्युदाहरणपूर्वं सूत्रं व्याचष्टे—यथेति । यथा यद्यपि ‘क्षि तिपो’ राजा ‘तं’ मन्त्रिणमृते राज्यकार्यं ‘ऋच्छेत्’ प्राप्नोति । त थाऽपि राज्ञो मन्त्री सम्पूर्णकार्यसिद्धेः सहकार्यैव ‘एवं’ तथा यद्यपि ज्ञानं कर्म विनाऽपि मोक्षकार्यं साधयेदिति शेषः । तथाऽपि कर्म स म्पूर्णफलसाधने सहायभूतं फलाधिक्यहेतुत्वात् । नात्र कुतश्चित्कार णात् संशयः कार्य इत्यर्थः । सहकारीति । कर्मणः संपूर्णफलसिद्धौ ज्ञानसहकारित्वेनोक्तत्वाच्चेत्यर्थः । न केवलं विहितत्वादिति चार्थः । एतेन समुच्चयवादो निरस्तः, विनाऽपि कर्म ज्ञानमात्रेण मोक्षस्वरूप सिद्धेः ॥ ( ३४ ) ‘एवं ज्ञानं कर्म विनाऽपि’ इति श्रुत्युक्तार्थे स्मृतिं चाह—ज्ञा नादिति ॥ ब्रह्मदर्शनादित्यर्थः । अकार्यं निषिद्धं कर्म । सर्वाकार्यकृता दपीत्यपि व्याख्येयम् । ज्ञानिन इति शेषः । ‘अकार्यात्’ अनापदि नि षिद्धकरणात् । ‘शुभं’ स्वस्ववर्णाश्रमोचितं ज्ञानिमात्रसाधारणं श मादिकर्म च कृत्वा, स्थितस्येति शेषः । वर्धते आनन्दः शुभमिति वा । ब्रह्माण्डे सहकारित्वेनोक्तत्वादित्यन्वयः । एवं ब्रह्मतर्क इत्यस्याऽपि ॥ ( ३५ ) ननु यदि सम्पूर्णानन्दप्राप्तौ कर्म सहकृतं ज्ञानं साधनं, त

९५६ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - ३. पा - ४. ] उपासया कर्मभिश्च भक्त्या चानन्दचित्रता ॥ इति बृहत्तन्त्रे ॥ ( ३६ ) धर्मस्वरूपचित्रत्वाद्यो यो देवमनोगतः । स एव धर्मो विज्ञेयो न ह्येते लोकसम्मिताः ॥ इति च पाद्मे ॥ ३३ ॥ र्हि समुच्चयवादापत्तिर्दुर्वारा । न च मोक्षस्वरूपमात्रं ज्ञानमात्रसाध्यं, न तत्र कर्माऽपि कारणमिति न समुच्चय इति वाच्यम् । सम्पूर्णानन्द- प्राप्तिमन्तरेण मोक्षस्वरूपस्य पृथग्भावादित्यत आह—सर्वेति ॥ स्वा- नुबन्धिसर्वदुःखनिवृत्तिरित्यर्थः । उपलक्षणमेतत् । बहुतरानन्दानुभ- वश्चेत्यपि द्रष्टव्यम् । तथा च सर्वदुःखनिवृत्तिरूपो मोक्षो ज्ञानैकसा- ध्य इति न दोष इति भावः । ‘उपासया’ ज्ञानोत्तरकृतब्रह्मोपास- नेन ‘कर्मभिः’ निवृत्तकर्मभिः । आनन्दचित्रतेति । आनन्दानुभववै- चित्र्यमित्यर्थः । उपलक्षणमेतत् । समग्रानन्दव्यक्तिश्चेत्यपि द्रष्टव्यम्। केचित्तु—आनन्दस्य बहुत्वार्द्धिचित्रता तारतम्यं क्रमेण आनन्दवृद्धि- रित्यर्थ इत्याहुः ॥ ( ३६ ) यदुक्तमसत्प्रवृत्त्या आनन्दह्रास इति, न तद्युक्तम् । चतुर्मु- खादीनां पुत्रिकाकामाद्यसत्प्रवृत्त्या ह्रासाभावादित्यत आह—धर्मेति॥ शुभकर्मस्वरूपाणां विचित्रत्वादित्यर्थः । धर्मवैचित्र्यं तु यो देवादीनां धर्मः स मनुष्याणामधर्मः । योऽन्येषामधर्मः स देवादीनां धर्म इत्या- दिरूपमिति ध्येयम् । ‘देवमनोगतः’ देवमनोवृत्त्या कर्तव्यतया विष- यीकृतः , इतरेषामभावात् । तेषामेवायं विशेषः कथमित्यत आह-- न हीति ॥ ‘हि’ यस्मात् ‘एते’ देवाः ‘लोकसम्मिताः’ इतरजनसदृ- शा नेत्यर्थः । पाद्मे इति । निश्शङ्कं विवक्षितार्थोऽभिहित इति शेषः । इति च ब्रह्माण्ड इत्यारभ्य स्थिताश्चशब्दाः परस्परसमुच्चयार्थाः । ‘अबाधाच्च’ इत्यादिसूत्राणां ‘अचोदना चापवदति हि, शमदमाद्यु- पेतः स्यात् तथाऽपि तु तद्विधेः, अत एव चाग्नीन्धनादि’ इत्यादि- वचनैः पौनरुक्त्यपरिहारस्तु ‘अबाधाच्च’ इत्यादिसूत्राण्युदाहृत्योक्तमे- वार्थे प्रमाणान्तरैः प्रचुरतरं प्रपञ्चयतीति तत्त्वप्रदीप एवाभिहितः ॥४॥ ॥ इति स्तुत्यधिकरणम् ॥

[अधि - ५. सू - ३४.] दीपिकासहितम्. १५७ ५. अधिकरणम् ॥ (१) सू—ॐ ॥ सर्वथाऽपि तु त एवोभयलिङ्गात् ॥ ॐ ॥ ३४ ॥ सर्वप्रकारेणोत्साहेऽपि ये ज्ञानयोग्यास्त एव ज्ञानं प्राप्नुवन्ति नान्ये । (२) 'य आत्माऽपहतपाप्मा विजरो विमृत्युर्विशोकोऽवि जिघत्सोऽपिपासः सत्यकामस्सत्यसङ्कल्पः सोऽन्वेष्ट ५. अधिकरणम् ॥ (१) अत्राधिकरणे ब्रह्मज्ञानस्याधिकारिमात्राप्यत्वं वर्ण्यते । वेदानधिकारिणामवैष्णवानामपि वेदप्राप्तिदर्शनात् तद्वदनधिकारि भिरपि महाप्रयत्नेन ज्ञानमाप्तुं शक्यमिति पूर्वपक्षे सिद्धान्तयत्सूत्रमु पन्यस्यति—सर्वथाऽपीति ॥ सूत्रे महाप्रयत्नमात्रमप्रयोजकमिति ज्ञाप नाय सर्वथाऽपीत्युक्तमिति भावेन तद्व्याचष्टे—सर्वेति । प्रकारः अङ्ग म् । उत्साहः प्रयत्नः श्रवणादिरूपः । इत्थंभूतलक्षणे तृतीया । साङ्ग श्रवणादिप्रयत्नेऽपीत्यर्थः । अपिः यद्यप्यर्थाऽपीत्यर्थे । त इति तच्छ ब्दपरामर्शनीयं दर्शयति—ये इति । ज्ञानं प्राप्नुवन्तीति शेषोक्तिः । योग्यता त्वनादिभूता तत्तत्फलप्राप्तिसाधनागन्तुकप्रयत्नाव्यतिरिक्ता कारणानागन्तुकस्वभावविशेषाख्या बोध्या । एवकारव्यावर्त्यमाह— नेति । अन्य इत्यनन्तरं प्रत्युत विपरीतज्ञानं तादृशफलं वेति शेषः । तेन सौत्रतुशब्दो व्याख्यातः । उक्तं हि तत्त्वप्रदीपे—अयोग्यः उत्सा हेनापि न ज्ञानं प्राप्नोति तुशब्दाद्विपर्ययं प्राप्नोति च । अमृतार्थं प्रयत मान इव राहुः शिरच्छेदमिति ॥ (२) एवं साध्यांशं व्याख्याय कुत इत्यतस्तद्धेतुत्वेनोभयलिङ्गा दित्यंशं सर्वथाऽपीत्यस्यात्राप्यन्वयमभिप्रेत्य व्याचष्टे-य आत्मेति ॥ इति श्रुत्येति । अभेदे तृतीया । एवंरूपश्रुत्यात्मको योऽयमाचार्योपदे शः चतुर्मुखकर्तृकोपदेशः तस्य इन्द्रविरोचनयोः समत्वेऽपीत्यर्थः । विरोचनो नामासुरः । विपरीतज्ञानमिति । चक्षुष प्रतीयमानप्रतिबि म्ब एव अपहत पाप्मत्वादिलक्षणात्मेति विपरीतज्ञानमित्यर्थः । साव धारणमेतत् । न तु सम्यग्ज्ञानमित्यवधारणार्थः । इन्द्र इति च साव धारणम् । न तु विरोचन इत्यवधारणार्थः । सम्यग्ज्ञानमिति । आपे त्यनुषज्यते । इत्युभयविधलिङ्गादिति । इत्येवंरूपमिन्द्रविरोचनयोः स म्यग्ज्ञानप्राप्त्यप्राप्तिरूपं यत् उभयेषां योग्यायोग्यजनानां सम्यग्ज्ञान