भारतकोश
संग्रह पर लौटें

रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)

Raghuvamsham of Kalidasa Hindi

महाकवि कालिदास द्वारा

स्रोत: Raghuvamsham with Mallinatha Sanjivani & Hindi Commentary by Dr. Shrikrishnamani Tripathi (उद्गम)

DevanagariHindipublished735 पृष्ठ

सप्तमः सर्गः २०७

सप्तमः सर्गः २०७

अन्वयः— सः वरः वध्वा सह तावत् प्रकीर्णाभिनवोपचारम् इन्द्रायुधद्योतिततोरणाङ्कं ध्वजच्छायनिवारितोष्णम् राजमार्गं प्राप।

तावदिति। 'यावत्तावच्च साकल्ये इत्यमरः' । तावत्प्रकीर्णाः साकल्येन प्रसारिता अभिनवा नूतना उपचारः पुष्पप्रकरादयो यस्य तं तथोक्तम् इन्द्रायुधानीव द्योतितानि प्रकाशितानि तोरणान्यङ्काश्चिह्नानि यस्य तम् । ध्वजानां छाया ध्वजच्छायम् । "छाया बाहुल्ये" इति नपुंसकत्वम् । तेन निवारित उष्ण आतपो यत्र तं तथा राजमार्गं स वरोवोढा वध्वा सह प्राप विवेश ।

भाषार्थ— वह अज अपनी पत्नी इन्दुमती के साथ उस मुख्य राजमार्ग पर पहुँचे जहाँ स्थान २ पर नये २ सुन्दर फूल उन पर बरसाये जा रहे थे इन्द्रधनुष के समान रंग विरंग के तोरण उनके सत्कार के लिए सजाये गये थे और वहीं इतनी झंडियां ध्वजा पताका आदि लगाई गई थी कि धूप भी नहीं मालूम पड़ती थी ॥ ४ ॥

ततस्तदालोकनतत्पराणां सौधेषु चामीकरजालवत्सु ।
बभूवुरित्थं पुरसुन्दरीणां त्यक्तान्यकार्याणि विचेष्टितानि ॥ ५ ॥

अन्वयः— ततः चामीकरजालवत्सु सौधेषु तदलोकनतत्पराणां पुरसुन्दरीणाम् इत्थं त्यक्तान्यकार्याणि विचेष्टितानि बभूवुः ।

तत इति। ततस्तदनन्तरं चामीकरजालवत्सु सौवर्णगवाक्षयुक्तेषु सौधेषु तस्याजस्यालोकने तत्पराणामासक्तानां पुरसुन्दरीणामित्थं वक्ष्यमाणप्रकाराणि त्यक्तान्यान्यकार्याणि केशबन्धनादीनि येषु तानि विचेष्टितानि व्यापाराः । नपुंसके भावे क्तः । बभूवुः ।

भाषार्थ— इसके बाद अज को देखने के लिए नगर की सुन्दरियां अपना २ काम छोड़कर महल में सुनहले झरोखों की ओर दौड़ पड़ीं ॥ ५ ॥

तान्येवाह पञ्चभिः श्लोकैः—

आलोकमार्गं सहसा व्रजन्त्या कयाचिदुद्वेष्टनवान्तमाल्यः ।
बद्धुं न सम्भावित एव तावत्करेण रुद्धोऽपि च केशपाशः ॥ ६ ॥

अन्वयः— सहसा आलोकमार्गं व्रजन्त्या कयाचित् उद्वेष्टनवान्तमाल्यः करेण रुद्धः अपि केशपाशः तावत् बद्धुं न एव सम्भावितः ।

आलोकेति। सहसाऽलोकमार्गं गवाक्षपथं व्रजन्त्या कयाचित्कामिन्योद्वेष्टनवान्तमाल्यः उद्वेष्टनो द्रुतगतिवशादुन्मुक्तबन्धनः अत एव वान्तमाल्यो बन्धविश्लेषेणोद्गीर्णमाल्यः करेण रुद्धो गृहीतोऽपि च केशपाशः केशकलापः । 'पाशः पक्षश्च

२०८ | रघुवंशमहाकाव्ये

हस्तश्च कलापार्थाः कचात्परे' इत्यमरः। तावदालोकमागंप्राप्तिपर्यन्तं बद्धं बन्धनार्थं न सम्भावितो न चिन्तित एव।

**भाषार्थ—**अज को देखने के लिए झरोखों पर शीघ्रता से जाती हुई किसी स्त्री का केश खुल गया, जल्दी में जूड़ा बांधने की भी उसे सूधि नहीं रही। वह उसे हाथ में पकड़े ही खिड़की पर पहुँच गई। केश पाश ढीले पड़ जाने से उसमें गूंथे हुए पुष्प बराबर नीचे गिरते जाते थे ॥ ६ ॥

प्रसाधिकालम्बितमग्रपादमाक्षिप्य काचिद्द्रवरागमेव ।
उत्सृष्टलीलागतिरागवाक्षादलक्तकाङ्कां पदवीं ततान ॥ ७ ॥

**अन्वयः—**काचित् प्रसाधिकालम्बितं द्रवरागं एव अग्रपादम् आक्षिप्य उत्सृष्ट लीलागतिः सती आगवाक्षात् अलक्तकाङ्कां पदवीं ततान ।

प्रसाधिकेति । काचित् प्रसाधिकयालङ्कर्त्र्या लम्बितं रञ्जनार्थं धृतं द्रवरागमेवार्द्रालक्तकमेव अग्रश्चासौ पादश्चेत्यग्रपाद इति कर्मधारयसमासः । "हस्ताग्राग्रहस्यादयो गुणगुणिनोर्भेदाभेदाभ्याम्" इति वामनः । तमाक्षिप्याकृष्य उत्सृष्टलीलागतिस्त्यक्तमन्दगमना सती आगवाक्षाद्गवाक्षपर्यन्तं पदवीं पन्थानमलक्तकाङ्कां लाक्षारागचिह्नां ततान विस्तारयामास ।

**भाषार्थ—**एक स्त्री शृङ्गार करने वाली अपनी दासी से पैरों में महावर लगवा रही थी उसी समय अज के आने की कल-कल शब्द को सुनकर शृङ्गार करने वाली के हाथों से गीले महावर वाले पैरों को खींचकर झरोखे की ओर दौड़ पड़ी जिससे झरोखे तक उसके पैर के महावर का लाल २ चिह्न पड़ गया ।

विलोचनं दक्षिणमञ्जनेन सम्भाव्य तद्वञ्चितवामनेत्र ।
तथैव वातायनसन्निकर्षं ययौ शलाकामपरा वहन्ती ॥ ८ ॥

**अन्वयः—**अपरा दक्षिणं विलोचनं अञ्जनेन सम्भाव्य तद्वञ्चितवामनेत्रा सती तथा एव शलाकां वहन्ती वातायनसन्निकर्षं ययौ ।

विलोचनमिति । अपरा स्त्री दक्षिणं विलोचनमञ्जनेन सम्भाव्यालंकृत्य सम्भ्रमादिति भावः । तद्वञ्चितं तेनाञ्जनेन वर्जितं वामनेत्रं यस्याः सती तथैव शलाकां मञ्जनतूलिकां वहन्ती सती वातायनसन्निकर्षं गवाक्षसमीपं ययौ । दक्षिणग्रहणं संभ्रमाद्व्युत्क्रमकरणद्योतनार्थम् । सव्यं हि पूर्वं मनुष्या अञ्जते इति श्रुतेः ।

**भाषार्थ—**एक दूसरी स्त्री अपनी आंखों में अञ्जन लगा रही थी दाहिनी आँख में अञ्जन लगा कर अज को देखने की जल्दी में बाईं आँख में बिना अञ्जन लगाये ही हाथ में सलाई लिए हुए झरोखे के पास पहुँच गई ॥ ८ ॥

सप्तमः सर्गः २०६

सप्तमः सर्गः २०६

जालान्तरप्रेषितदृष्टिरन्या प्रस्थानभिन्नां न बबन्ध नीवीम् ।
नाभिप्रविष्टाभरणप्रभेण हस्तेन तस्थाववलम्ब्य वासः ॥ ९ ॥

अन्वयः—अन्या जालान्तरप्रेषितदृष्टिः सती प्रस्थानभिन्नां नीवीं न बबन्ध, किन्तु नाभिप्रविष्टाभरणेन हस्तेन वासः अवलम्ब्य तस्थौ ।

जालेति । अन्या स्त्री जालान्तरप्रेषितदृष्टिर्गवाक्षमध्यप्रेरितदृष्टिः सती प्रस्थानेन गमनेन भिन्नां त्रुटितां नीवीं वसनग्रन्थिम् । 'नीवी परिपणे ग्रन्थौ स्त्रीणां जघनवाससि' इति विश्वः । न बबन्ध किन्तु नाभिप्रविष्टा आभरणानां कङ्कणादीनां प्रभा यस्य तेन प्रभैव नाभेराभरणमभूदिति भावः । हस्तेन वासोऽवलम्ब्य गृहीत्वा तस्थौ ।

भावार्थ—इसके अतिरिक्त कोई अन्य स्त्री झरोखे की ओर देखती हुई जल्दी से चल रही थी कि उसकी फुकनी खुल गई । उसे बिना बांधे ही हाथ से पकड़ कर खिड़की के पास जाकर खड़ी हो गई । हाथ के आभूषणों की चमक उसकी नाभी तक पहुँच रही थी ॥ ९ ॥

अर्धाञ्चिता सत्वरमुत्थितायाः पदे पदे दुर्निमिते गलन्ती ।
कस्याश्चिदासीद्रशना तदानीमङ्गुष्ठमूलार्पितसूत्रशेषा ॥ १० ॥

अन्वयः—सत्वरम् उत्थितायाः कस्याश्चित् अर्धाञ्चिता, दुर्निमिते पदे पदे गलन्ती रशना तदानीम् अङ्गुष्ठमूलार्पितसूत्रशेषा आसीत् ।

अर्धेति । सत्वरमुत्थितायाः कस्याश्चिदर्थाश्रिता मणिभिरर्धगुम्फिता दुर्निमिते सम्भ्रमादुदुरुत्क्षिप्ते । 'डुमिक्षेपणे' इति धातोः कर्मणि क्तः । पदे पदे प्रतिपदम् । वीप्सायां द्विर्भावः । गलन्ती गलद्रत्ना सती रशना मेखला तदानीं गमनसमयेऽङ्गुष्ठमूलेऽर्पितं सूत्रमेव शेषो यस्या साऽऽसीत् ।

भावार्थ—एक स्त्री बैठी हुई मणियों से करधनी गूँथ रही थी जिसका एक छोर उसने पैर के अँगूठे में बाँध रखा था । वह अभी आधी ही गूँथ पाई थी कि एका-एक उठकर अज को देखने के लिए झरोखे की ओर दौड़ पड़ी । उसका परिणाम यह हुआ कि झरोखे तक पहुँचते-पहुँचते मणि तो निकल कर इधर-उधर बिखर गये किन्तु केवल उसके अँगूठे में सूत बँधा रह गया ॥ १० ॥

तासां मुखैरासवगन्धगर्भैर्व्याप्तान्तराः सान्द्रकुतूहलानाम् ।
विलोलनेत्रभ्रमरैर्गवाक्षाः सहस्रपत्राभरणा इवासन् ॥ ११ ॥

अन्वयः—सान्द्रकुतूहलानां तासां आसवगन्धगर्भैः विलोलनेत्रभ्रमरैः मुखैः व्याप्तान्तराः गवाक्षाः सहस्रपत्राभरणा इव आसन् ।

, १४ २० सम्पू०

२१०रघुवंशमहाकाव्ये

तासामिति। तदानीं सान्द्रकुतूहलानां तासां स्त्रीणामासवगन्धो गर्भे येषां तैः विलोलानि नेत्राण्येव भ्रमरा येषां तैः मुखैर्व्यासान्तराश्छन्नावकाशा गवाक्षाः सहस्रपत्राभरणा इव कमलाङ्कृत इव। 'सहस्रपत्रं कमलम्' इत्यमरः। आसन्।

भाषार्थ— मदिरा की सुगन्ध से वासित मुखवाली, झरोखों में उत्सुकता से झांकती हुई वे स्त्रियां ऐसी जान पड़ती थीं मानों झरोखों में बहुत से कमल सजे हुए हों और उन पर अनेक भौंरे बैठे हुए हों। अर्थात् उन स्त्रियों सुन्दर मुखो पर उनकी आंखें ऐसी मालूम पड़ती थीं जैसे कमल पर भौंरे बैठे हों।

ता राघवं दृष्टिभिरापिबन्त्यो नार्यो न जग्मुर्विषयान्तराणि ।
तथाहि शेषेन्द्रियवृत्तिरासां सर्वात्मना चक्षुरिव प्रविष्टा ॥ १२ ॥

अन्वयः— ताः नार्यः राघवं दृष्टिभिः आपिबन्त्यः 'सत्यः' विषयान्तराणि न जग्मुः, तथा हि आसां शेषेन्द्रियवृत्तिः सर्वात्मना चक्षुः प्रविष्टा इव ( बभूव )।

ता इति । ता नार्यो रघोरपत्यं राघवमजम्। “तस्यापत्यम्” इत्यण्प्रत्ययः। दृष्टिभिरापिबन्त्योऽपि तृष्णया पश्यन्त्यो विषयान्तराण्यान्विषयान्न जग्मुः न विविदुरित्यर्थः। तथाहि आसां नारीणां शेषेन्द्रियवृत्तिश्चक्षुर्व्यतिरिक्तश्रोत्रादीन्द्रियव्यापारः सर्वात्मना स्वरूपकात्स्न्र्येन चक्षुः प्रविष्टेव श्रोत्रादीनीन्द्रियाणि स्वातन्त्र्येण ग्रहणशक्तेश्चक्षुरेव प्रविश्य कौतुकात्स्वयमप्येनमुपलभन्ते किमु अन्यथा स्वत्वविषयाधिगमः किं न स्यादिति भावः।

भाषार्थ— वे स्त्रियां एक टक होकर अज को अपने नेत्रों से इस प्रकार देख रही थी कि मानों उनका ध्यान किसी दूसरे काम की ओर गया ही नहीं था, क्योंकि इन स्त्रियों के दूसरी इन्द्रियों का व्यापार नेत्रों में ही प्रविष्ट हो गया है।

स्थाने वृता भूपतिभिः परोक्षैः स्वयंवरं साधुममंस्त भोज्या ।
पद्मेव नारायणमन्यथाऽसौ लभेत कान्तं कथमात्मतुल्यम् ॥ १३ ॥

अन्वयः— भोज्या परोक्षैः भूपतिभिः वृता ( अपि ) स्वयम्वरम् एव साधुम् अमंस्त ( इति ) स्थाने अन्यथा असौ पद्मा नारायणम् इव आत्मतुल्यं कान्तं कथं लभेत।

स्थान इति । भोज्येन्दुमती परोक्षैरदृष्टैर्भूपतिभिः वृता ममैवेयमिति प्रार्थितापि स्वयंवरमेव साधु हितममंस्त मेने न तु परोक्षमैव कश्चित्प्रार्थकं वव्रे स्थाने युक्तमेतत्। 'युक्ते द्वे सांप्रतं स्थाने' इत्यमरः। कुतः अन्यथा स्वयंवराभावेऽसाविन्दुमती पद्मा लक्ष्मीः। “अर्शआदिभ्योऽचः” इत्यच्प्रत्ययः नारायणमिव आत्मतुल्यं स्वानुरूपं कान्तं पतिं कथं लभेत न लभेतैव सदसद्विवेकासौकर्यादिति भावः।

भाषार्थ— स्त्रियां आपस में बातें कर रही थीं कि बहुत से राजाओं ने अपने

सप्तमः सर्गः २११

सप्तमः सर्गः २११

आप इन्दुमती से विवाह करने की प्रार्थना की थी पर इसने स्वयम्बर करके ही अपना विवाह करना उचित समझा । अन्यथा इन्दुमती विष्णु को लक्ष्मी के समान अपने अनुरूप पति अज को कैसे पा सकती ? ॥ १३ ॥

परस्परेण स्पृहणीयशोभं न चेदिदं द्वन्द्वमयोजयिष्यत् । अस्मिन्द्वये रूपविधानयत्नः पत्युः प्रजानां वितथोऽभविष्यत् ॥ १४ ॥

अन्वयः—(प्रजापतिः) स्पृहणीयशोभम् इदं द्वन्द्वं चेत् परस्परेण न अयोज- यिष्यत् (तर्हि) अस्मिन् द्वये प्रजानां पत्युः रूपविधानयत्नः वितथः अभविष्यत् ।

परस्परेणेति । स्पृहणीयशोभं सर्वाशास्यसौन्दर्यमिदं मिथुनम् । "द्वन्द्वं रहस्य- मर्यादावचनव्युत्क्रमणयज्ञपात्रप्रयोगाभिव्यक्तिषु" इत्यनेन निपातः । परस्परेण नायोजयिष्यच्चेन्न योजयेद्यदि तर्हि प्रजानां पत्युर्विधातुरस्मिन्द्वये द्वन्द्वे रूपविधान- यत्नः सौन्दर्यनिर्माणप्रयासो वितथो विफलॊऽभविष्यत् । एतादृशानुरूपस्त्रीपुंसान्त- राभावादिति भावः । "लिङ्निमित्ते लृङ् क्रियातिपत्तौ" लृङ् । 'कुतश्चित्कारण- वैगुण्यात्क्रियाया अनभिनिर्वृत्तिः क्रियातिपत्तिः' इति वृत्तिकारः ।

भाषार्थ—यदि ब्रह्मा अत्यन्त सुन्दर इन दोनों की जोड़ी न मिलाते तो इन दोनों को इतना सुन्दर बनाने का उनका प्रयास व्यर्थ ही हो जाता ॥ १४ ॥

रतिस्मरौ नूनमिमावभूतां राज्ञां सहस्रेषु तथाहि बाला । गतेयमात्मप्रतिरूपमेव मनो हि जन्मान्तरसंगतिज्ञम् ॥ १५ ॥

अन्वयः—इमौ नूनं रतिस्मरौ अभूताम् तथाहि इयं बाला राज्ञां सहस्रेषु आत्मप्रतिरूपम् एव गता हि मनः जन्मान्तरसंगतिज्ञम् (भवति) ।

रतीति । रतिस्मरौ नित्यसहचरावित्यभिप्रायः । नूनं तावेवेयं चेमौ दम्पती अभूताम् एतद्रूपेणोत्पन्नौ । कुतः तथाहि इयं बाला राज्ञां सहस्रेषु राजसहस्रमध्ये सत्यपि व्यत्यासकारण इति भावः । आत्मप्रतिरूपं स्वतुल्यमेव । 'तुल्यसंकाश- नीकाशप्रकाशप्रतिरूपकाः' इति दण्डी । गता प्राप्ता । तदपि कथं जातमत्त आह— हि यस्मान्मनो जन्मान्तरसंगतिज्ञं भवति । तदेवेदमिति प्रत्यभिज्ञाभावेऽपि वासना- विशेषवशादनुभूतार्थेषु मनः प्रवृत्तिरस्तीत्युक्तम् । जन्मान्तरसाहचर्यमेवात्र प्रवर्तकमिति भावः ।

भाषार्थ—ये दोनों पूर्व जन्म में रति और कामदेव ही रहे होंगे । इसीलिए तो हजारों राजाओं के बीच में इन्दुमती ने अज को ही वरण किया है, यह बात ठीक ही है कि मन पूर्व जन्म के सम्बन्ध को भलीभांति पहचान लेता है ॥ १५ ॥

इत्युद्गताः पौरवधूमुखेभ्यः शृण्वन्कथाः श्रोत्रसुखाः कुमारः । उद्भासितं मङ्गलसंविधाभिः संबन्धिनः सद्म समाससाद ॥ १६ ॥

२१२ | रघुवंशमहाकाव्ये

अन्वयः—इति पोरवधूमुखेभ्यः उद्गताः श्रोत्रसुखाः कथाः शृण्वन् ( सन् ) कुमारः मंगलसंविधाभिः उद्भासितं सम्बधिनः सद्य समाससाद ।

इतीति । इति स्थाने वृत्याद्युक्तप्रकारेण पोरवधूमुखेभ्य उद्गता उत्पन्नाः श्रोत्रयोः सुखा मधुराः सुखशब्दो विशेष्यनिघ्नः । 'पापं पुण्यं सुखादि च' इत्यमरः । कथा गिरः शृण्वन्कुमारोऽजो मङ्गलसंविधाभिर्मङ्गलसंरचनाभिरूद्भासितं शोभितं संबन्धिनः कन्यादायिनः सद्य गृहं समाससाद प्राप ।

भाषार्थ—नगर की महिलाओं के मुखसे इस प्रकार की कर्णसुखद प्रिय बातें सुनते हुए कुमार अज अपने सम्बन्धी महाराज भोज के उस राजभवन में पहुँच गये जो मंगलमय सामग्रियों की सजावट से जगमगा रहा था ॥ १६ ॥

ततोऽवतीर्याशु करेणुकायाः स कामरूपेश्वरदत्तहस्तः ।
वैदर्भनिर्दिष्टमथो विवेश नारीमनांसीव चतुष्कमन्तः ॥ १७ ॥

अन्वयः—ततः सः कामरूपेश्वरदत्तहस्तः (सन्) करेणुकायाः आशु अवतीर्य अथो वैदर्भनिर्दिष्टम् अन्तः चतुष्कं नारीमनांसि इव विवेश ।

तत इति । ततोऽनन्तरं करेणुकाया हस्तिन्याः सकाशादाशु शीघ्रमवतीर्य कामरूपेश्वरे दत्तो हस्तो येन सोऽजः अथोऽनन्तरं वैदर्भेण निर्दिष्टं प्रदर्शितमन्तश्चतुष्कं चत्वरं नारीणां मनांसीव विवेश ।

भाषार्थ—इसके बाद वे अज कामरूप ( कामाक्षा ) के राजा के हाथ का सहार लेकर हाथी से शीघ्र उतर गये । बाद विदर्भ भोज से दिखाए गये मण्डप में इस प्रकार प्रवेश किये मानों ये स्त्रियों के मन में प्रवेश करते हों ॥ १७ ॥

महार्हसिंहासनसंस्थितोऽसौ सरत्नमर्घ्यं मधुपर्कमिश्रम् ।
भोजोपनीतं च दुकूलयुग्मं जग्राह सार्धं वनिताकटाक्षैः ॥ १८ ॥

अन्वयः—महार्हसिंहासनसंस्थितः असौ भोजोपनीतं सरत्नं मधुपर्कमिश्रं अर्घ्यं दुकूलयुग्मं, च वनिताकटाक्षैः सार्द्धं जग्राह ।

महार्हेति । महार्हसिंहासने संस्थितोऽसावजः भोजेनोपनीतं रत्नैः सहितं सरत्नं मधुपर्कमिश्रमर्घ्यं पूजासाधनद्रव्यं दुकूलयोः क्षोमयोर्युग्मं च वनिताकटाक्षैरन्यस्त्रीणामपाङ्गदर्शनैः सार्धं जग्राह गृहीतवान् ।

भाषार्थ—अज वहाँ जाकर बहुमूल्य सिंहासन पर बैठ गये और भोज ने उन्हें रत्नों के सहित मधुपर्क युक्त अर्घ्य और दो रेशमी वस्त्र दिये, जिसे अज ने वहाँ की स्त्रियों के कटाक्ष के साथ २ ग्रहण किया ॥ १८ ॥

सप्तमः सर्गः २१३

दुकूलवासाः स वधूसमीपं निन्ये विनीतैरवरोधरक्षैः ।
वेलासकाशं स्फुटफेनराजिर्नवैरुदन्वानिव चन्द्रपादैः ॥ १९ ॥

अन्वयः—दुकूलवासाः सः विनीतैः अवरोधरक्षैः वधूसमीपं स्फुटफेनराजिः उदन्वान् नवैः चन्द्रपादैः वेलासकाशम् इव निन्ये ।

दुकूलेति । दुकूलवासः सोऽजः विनीतैर्नम्रैरवरोधरक्षैरन्तःपुराधिकृतैर्वधूसमीपं निन्ये । तत्र दृष्टान्तः—स्फुटफेनराजिरुदन्वान्समुद्रो नवैर्नूतनैश्चन्द्रपादैश्चन्द्रकिरणैर्वेलायाः सकाशं समीपमिव पूर्णदृष्टान्तोऽयम् ।

भाषार्थ—जिस प्रकार चन्द्रमा की नवीन किरणें स्पष्टफेनसमूहवाले समुद्र को तीर के पास ले जाती हैं उसी प्रकार अन्तःपुर के रक्षक रेशमी वस्त्र पहने हुए उस अज को इन्दुमती के पास ले गये ॥ १९ ॥

तत्राचितो भोजपतेः पुरोधा हुत्वाग्निमाज्यादिभिरग्निकल्पः ।
तमेव चाधाय विवाहसाक्ष्ये वधूवरौ संगमयाञ्चकार ॥ २० ॥

अन्वयः—तत्र अर्चितः अग्निकल्पः भोजपतेः पुरोधाः आज्यादिभिः अग्निं हुत्वा तम् एव विवाहसाक्ष्ये आधाय च वधूवरौ सङ्ग मयाञ्चकार ।

तत्रेति । तत्र सदन्यर्चितः पूजितोऽग्नितुल्यो भोजपतेर्भोजदेशाधीश्वरस्य पुरोधाः पुरोहितः ‘पुरोधास्तु पुरोहितः’ इत्यमरः । आज्यादिभिर्द्रव्यैरग्निं हुत्वा तमेव चाग्निं विवाहसाक्ष्ये आधाय च कृत्वेत्यर्थः । वधूवरौ संगमायाञ्चकार योजयामास ।

भाषार्थ—वहाँ पर सत्कृत और अग्नि के समान तेजस्वी राजा भोज के पुरोहित ने घी आदि सामग्रियों से अग्नि में हवन करके और उसी अग्नि को विवाह में साक्षी बनाकर अज और इन्दुमती का विवाह सम्बन्ध करा दिया ।

हस्तेन हस्तं परिगृह्य वध्वाः स राजसूनुः सुतरां चकासे ।
अनन्तराशोकलताप्रवालं प्राप्येव चूतः प्रतिपल्लवेन ॥ २१ ॥

अन्वयः—सः राजसूनुः हस्तेन वध्वाः हस्तं परिगृह्य अनन्तराशोकलताप्रवालं प्रतिपल्लवेन स्वकीयेन प्राप्य चूतः इव सुतरां चकासे ।

हस्तेनेति । स राजसूनुर्हस्तेन स्वकीयेन वध्वा हस्तं परिगृह्य अनन्तरायाः सन्निहितायाः अशोकलतायाः प्रवालं पल्लवं प्रतिपल्लवेन स्वकीयेन प्राप्य चूत आम्र इव सुतरां चकासे ।

भाषार्थ—जिस प्रकार आम्रवृक्ष अपनी पत्तियों के साथ अशोकलता की लाल पत्तियों के मिल जाने से मनोहर लगने लगता है उसी प्रकार कुमार अज भी इन्दुमती के हाथ को अपने हाथ में ले लेने पर अत्यन्त सुशोभित हुए ॥ २१ ॥

२१४ रघुवंशमहाकाव्ये

आसीद्वरः कण्टकितप्रकोष्ठः स्विन्नाङ्गुलिः संववृते कुमारी ।
तस्मिन्द्द्वये तत्क्षणमात्मवृत्तिः समं विभक्तेव मनोभवेन ॥ २२ ॥

अन्वयः—वरः कण्टकितप्रकोष्ठः आसीत् कुमारी स्विन्नाङ्गुलिः संववृते तत्क्षणं मनोभवेन तस्मिन् द्वये आत्मवृत्तिः समं विभक्ता इव ।

आसीदिति । वरः कण्टकितः पुलकितः प्रकोष्ठो यस्य स आसीत् । 'सूच्यग्रे क्षुद्रशत्रौ च रोमहर्षे च कण्टकः' इत्यमरः । कुमारी स्विन्नाङ्गुलिः संववृते बभूव । अत्रोत्प्रेक्षते तस्मिन्द्द्वये मिथुने तत्क्षणमात्मवृत्तिः सात्विकोदयरूपा वृत्तिर्मनोभवेन कामेन समं विभक्तेव पृथक्कृतेव प्राक्सिद्धस्याप्यनुरागसाम्यस्य संप्रति तत्कार्यदर्शनात्पाणिस्पर्शकृतत्वमुत्प्रेक्ष्यते । अत्र वात्स्यायनः—"कन्या तु प्रथमसमागमे स्विन्नाङ्गुलिः स्विन्नमुखी च भवति पुरुषस्तु रोमाञ्चितो भवति एभिरनयोर्भावं ईक्षेत" इति । स्त्रीपुरुषयोः स्वेद्रोमाञ्चाभिधानं सात्विकमात्रोपलक्षणम् न तु प्रतिनियमो विवक्षित एभिरिति बहुवचनसामर्थ्यात् । एवं सति कुमारसंभवे—"रोमोद्गमः प्रादुरभूदुमायाः स्विन्नाङ्गुलिः पुंगवकेतुरासीत्" इति व्युत्क्रमवचनं न दोषायेति 'वृत्तिस्तयोः पाणिसमागमेन समं विभक्तेव मनोभवस्य' इत्यवरार्धस्य पाठान्तरे व्याख्यानान्तरम् पाणिसमागमेन पाण्योः संस्पर्शेन कर्त्रा तयोर्वधूवरयोर्मनोभवस्य वृत्तिः स्थितिः समं विभक्तेव समीकृतेवेत्यर्थः ।

भाषार्थ—इन्दुमती के हाथ को अपने हाथ में ले लेने पर अज के हाथ में रोमाञ्च हो गया और इन्दुमती की अङ्गुलियों में पसीना आने लगा । उस समय ऐसा मालूम हुआ मानों कामदेव ने अपने सात्विक वृत्ति को उन दोनों में बराबर-बराबर बांट दिया है । इसलिए दोनों में समान भाव से सात्विक भाव का उदय हुआ ॥ २२ ॥

तयोरपाङ्गप्रतिसारितानि क्रियासमापत्तिनिवर्तितानि ।
ह्रीयन्त्रणामानानशिरे मनोज्ञामन्योन्यलोलानि विलोचनानि ॥ २३ ॥

अन्वयः—अपाङ्गप्रतिसारितानि क्रियासमापत्तिनिवर्तितानि अन्योन्यलोलानि तयोः विलोचनानि मनोज्ञां ह्रीयन्त्रणाम् आनशिरे ।

तयोरिति । अपाङ्गेषु नेत्रप्रान्तेषु प्रतिसारितानि प्रवर्तितानि क्रिययोर्निरीक्षणलक्षणयोः समा पत्या यदृच्छासंगत्या निवर्तितानि प्रत्याकृष्टान्यन्योऽस्मिंल्लोलानि 'लोलश्चलतृष्णयोः' इत्यमरः । तयोर्दम्पत्योर्विलोचनानि दृष्टयो मनोज्ञां रम्यां ह्रिया निमित्तेन यन्त्रणां संकोचमानशिरे प्रापुः ।

सप्तमः सर्गः २१५

सप्तमः सर्गः २१५

भाषार्थ—वे दोनों एक दूसरे को कनखियों से देखते थे और आंखें चार होते ही लज्जा से अपनी-अपनी आंखों को संकुचित कर लेते थे इस प्रकार दोनों का यह लज्जा भरा संकोच देखने वालों को बड़ा ही सुन्दर लगता था।

प्रदक्षिणप्रक्रमणात्कृशानोरुदर्चिषस्तन्मिथुनं चकासे ।
मेरोरुपान्तेष्वथ वर्तमानमन्योन्यसंसक्तमहस्त्रियामम् ॥ २४ ॥

अन्वयः—तत् मिथुनम् उदर्चिषः कृशानोः प्रदक्षिणप्रक्रमणात् मेरोः उपान्तेषु वर्तमानम् अन्योन्यसंसक्तम् अहस्त्रियामम् इव चकासे ।

प्रदक्षिणेति । तन्मिथुनमुदर्चिष उन्नतज्वालस्य कृशानोर्वह्नेः प्रदक्षिणप्रक्रमणा त्प्रदक्षिणीकरणात् मेरोरुपान्तेषु समीपेपु वर्तमानमावर्तमानं मेरुं प्रदक्षिणीकुर्वदित्यर्थः । अन्योन्यसंसक्तं परस्परसंगतं मिथुनस्याप्येतद्विशेषणम् । अहश्च त्रियामा चाहस्त्रियामं रात्रिदिवमिव समाहारे द्वन्द्वैकवद्भावः । चकासे दिदीपे ।

भाषार्थ—जिस समय अज और इन्दुमती दोनों हवन से प्रदीप्त अग्नि की प्रदक्षिणा कर रहे थे। उस समय मालूम पड़ता था कि मानो दिन और रात एक साथ मिलकर सुमेरु पर्वत की प्रदक्षिणा कर रहे हैं ॥ २४ ॥

नितम्बगुर्वी गुरुणा प्रयुक्ता वधूर्विधातृप्रतिमेन तेन ।
चकार सा मत्तचकोरनेत्रा लज्जावती लाजविसर्गमग्नौ ॥ २५ ॥

अन्वयः—नितम्बगुर्वी मत्तचकोरनेत्रा लज्जावती सा वधूः विधातृप्रतिमेन तेन गुरुणा प्रयुक्ता ( सती ) अग्नौ लाजविसर्गं चकार ।

नितम्बेति । नितम्बेन गुर्वीलघ्वी । 'दुर्धरालघुनोर्गुर्वी' इति शाश्वतः । विधातृप्रतिमेन ब्रह्मतुल्येन तेन गुरुणा याजकेन प्रयुक्ता जुहुधीति नियुक्ता मत्त-चकोरस्येव नेत्रे यस्याः सा वधूरग्नौ लाजविसर्गं चकार ।

भाषार्थ—विशाल नितम्बवाली मदोन्मत्त चकोर के समान चञ्चल नेत्रवाली सलज्ज इन्दुमती ने ब्रह्मा के समान विद्वान् उस पुरोहित के कहने पर अग्नि में लावा का हवन किया ॥ २५ ॥

हविः शमीपल्लवलाजगन्धो पुण्यः कृशानोरुदियाय धूमः ।
कपोलसंसर्पिशिखः स तस्या मुहूर्तकर्णोत्पलतां प्रपेदे ॥ २६ ॥

अन्वयः—हविःशमीपल्लवलाजगन्धी पुण्यः धूमः कृशानोः उदियाय कपोल-संसर्पिशिखः ( सन् ) सः तस्याः मुहूर्तकर्णोत्पलतां प्रपेदे ।

हविरिति । हविष आज्यादेः शमीपल्लवानां लाजानां च गन्धोऽस्यास्तीति

२१६रघुवंशमहाकाव्ये

हविः शमीपल्लवलाजगन्धी ( शमीपल्लवमिश्राँल्लाजानग्निना धपति ) इति कात्यायनः । पुण्यो धूमः कृशानोः पावकादुदियायोद्भूतः । कपोलयोः संसर्पिणी प्रसरणशीला शिखा यस्य स तथोक्तः स धूमस्तस्या वध्वा मुहूर्तं कर्णोत्पलतां प्रपेदे ।

**भाषार्थ—**घी शमीपल्लव और लावों के गन्धवाला पवित्र धूआं अग्नि से निकलकर जब इन्दुमती के कपोल तक पहुँचा तब ऐसा मालूम पड़ा मानो इन्दुमती ने नीले कमल का कर्णफूल पहना हो ॥ २६ ॥

तदञ्जनक्लेदसमाकुलाक्षं प्रम्लानबीजाङ्कुरकर्णपूरम् ।
वधूमुखं पाटलगण्डलेखमाचारधूमग्रहणाद्वभूव ॥ २७ ॥

**अन्वयः—**तत् वधूमुखम् आचारधूमग्रहणात् अञ्जनक्लेदसमाकुलाक्षं प्रम्लानबीजाङ्कुरकर्णपूरं पाटलगण्डलेखं बभूव ।

तदिति । तद्वधूमुखमाचारेण प्राप्ताद्धूमग्रहणात् अञ्जनस्य क्लेदोऽञ्जनक्लेदः अञ्जनमिश्रबाष्पोदकमित्यर्थः । तेन समाकुलाक्षम् । प्रम्लानो बीजाङ्कुरो यवाङ्कुर एव कर्णपूरोऽवतंसो यस्य तत्पाटलगण्डलेखमरुणगण्डस्थलं च बभूव ।

**भाषार्थ—**उस वैवाहिक अग्नि का धूआं लगने से इन्दुमती की आँखों से आञ्जन मिला हुआ आंसू बहने लगा, कानों के कर्णभूषण कुम्हला गये, और गाल लाल हो गये ॥ २७ ॥

तौ स्नातकैर्बन्धुमता च राज्ञा पुरन्ध्रिभिश्च क्रमशः प्रयुक्तम् ।
कन्याकुमारौ कनकासनस्थावार्द्राक्षतारोपणमन्वभूताम् ॥ २८ ॥

**अन्वयः—**कनकासनस्थौ तौ कन्याकुमारौ स्नातकैः बन्धुमता राज्ञा च पुरंध्रिभिः च क्रमशः प्रयुक्तम् आर्द्रक्षतारोपणं अन्वभूताम् ।

ताविति । कनकासनस्थौ तौ कन्याकुमारौ स्नातकैर्गृहस्थविशेषैः कृतसमावर्तनैरित्यर्थः । 'स्नातकस्त्वप्लुतो व्रती' इत्यमरः । बन्धुपुरः सरेणेत्यर्थः । राज्ञा च पुरन्ध्रिभिः पतिपुत्रवतीभिनारीभिश्च क्रमशः प्रयुक्तं स्नातकादीनां पूर्वपूर्ववैशिष्ट्यात्क्रमेण कृतमार्दाक्षतानामारोपणमनुभूतवन्तौ ।

**भाषार्थ—**सुवर्ण के सिंहासन पर बैठे हुए उन इन्दुमती और अज दोनों के ऊपर स्नातक एवं बन्धुओं के साथ राजा भोज और पति पुत्रवती सौभाग्यवती स्त्रियों ने बारी-बारी से गीले अक्षत छोड़कर उन्हें आशीर्वाद दिया ॥ २८ ॥

इति स्वसुर्भोजकुलप्रदीपः संपाद्य पाणिग्रहणं स राजा ।
महीपतीनां पृथगर्हणार्थं समादिदेशाधिकृतानविधिज्ञः ॥ २९ ॥

सप्तमः सर्ग २१७

सप्तमः सर्ग २१७

**अन्वयः—**अधिश्रीः भोजकुलप्रदीपः सः राजा इति स्वसुः पाणिग्रहणं सम्पाद्य, महीपतीनां पृथक् अर्हणार्थं अधिकृतान् समादिदेश।

इतीति। अधिश्रीः अधिगता प्राप्ता श्रीः संपत्तिः येन सः अधिकसंपन्नो भोजकुलप्रदीपः स राजा इति स्वसुरिन्दुमत्यः पाणिग्रहणं विवाहं संपाद्य कारयित्वा महीपतीनां राज्ञां पृथगेकैकशोऽर्हणार्थं पूजार्थमधिकृतानधिकारिणः समादिदेशा-ज्ञापयामास।

**भाषार्थ—**इस प्रकार सम्पत्तिशाली भोज वंश के दीपक राजा ने अपनी बहन इन्दुमती का विवाह संस्कार समाप्त करके दूसरे राजाओं को पृथक्-पृथक् आदर सत्कार करने के लिए अपने अधिकारियों को आदेश दिया ॥ २९ ॥

लिङ्गैर्मुदः संवृतविक्रियास्ते ह्रदाः प्रसन्ना इव गूढनक्राः।
वैदर्भमामन्त्र्य ययुस्तदीयां प्रत्यर्प्य पूजामुपदाच्छलेन ॥ ३० ॥

**अन्वयः—**मुदः लिङ्गैः संवृतक्रियाः ते गूढनक्राः प्रसन्नाः ह्रदाः इव आमन्त्र्य तदीयां पूजां उपदाच्छलेन प्रत्यर्प्य ययुः।

लिङ्गैरिति। मुदः संतोषस्य लिङ्गैश्चिह्नः कपटहासादिभिः संवृतविक्रिया निगूहितमत्सराः अत एव प्रसन्नावहिर्निर्मला गूढनक्रा अन्तर्लीनग्राहा ह्रदा इव स्थितास्ते नृपा वैदर्भं भोजमामन्त्र्यापृच्छद्य तदीयां वैदर्भीयां पूजामुपदाच्छलेनोपा-यनभिषेण प्रत्यर्प्य ययुर्गंतवन्तः।

**भाषार्थ—**जिस प्रकार भयंकर जल जन्तुओं से युक्त होते हुए भी गंभीर सरोवर ऊपर से स्वच्छ जलवाले मालूम पड़ते हैं उसी तरह अन्दर द्वेष रखने वाले राजालोग अपने हृद्गत द्वेष हँसी आदि के कपट को छिपाकर बाहरी प्रसन्नता व्यक्त करते थे। वे सभी विदर्भ राज से आज्ञा लेकर और उनकी दी हुई सामग्री को भेंट के व्याज से पुनः उन्हें लौटाकर बिदा हुए ॥ ३० ॥

स राजलोकः कृतपूर्वसंविदारम्भसिद्धौ समयोपलभ्यम्।
आदास्यमानः प्रमदामिषं तदावृत्य पन्थानमजस्य तस्थौ ॥ ३१ ॥

**अन्वयः—**आरम्भसिद्धौ कृतपूर्वसंवित् सः राजलोकः समयोपलभ्यं तत् प्रमदामिषं आदास्यमानः (सन्) अजस्य पन्थानं आवृत्य तस्थौ।

स इति। आरम्भसिद्धौ कार्यसिद्धौ विषये पूर्वं कृता कृतपूर्वा। सुप्सेपेति समासः कृतपूर्वा संवित्संकेतो मार्गविरोधरूप उपायो स तथोक्तः। 'संविद्युद्धे प्रति-ज्ञायां संकेताचारनामसु' इति केशवः। स राजलोकः समयोपलभ्यमजप्रस्थानकाले लभ्यम् तदा,तस्यैकाकित्वादिति भावः। 'समरोपलब्धम्' इतिपाठे युद्धसाध्यमित्यर्थः

२१० रघुवंशमहाकाव्ये

तत्प्रमदैवामिषं भोग्यवस्तु 'आमिषं त्वस्त्रियां मांसे तथा स्याद्द्रोग्यवस्तुनि' इति केशवः । आदास्यमानो ग्रहीष्यमाणः सन्नजस्य पन्थानमावृत्यावरुध्य तस्थौ ।

भाषार्थ—उन राजाओं ने मिलकर पहले ही निश्चय कर लिया था कि जब अज इन्दुमती को लेकर चलें तब उन्हें घेर लिया जाय और उनसे इन्दुमती को छीन लिया जाय, इसलिए वे अज का मार्ग रोककर बीच में ही रुक गये थे ॥ ३१ ॥

भर्तापि तावत्क्रथकैशिकानामनुष्ठितानन्तरजाविवाहः ।
सत्त्वानुरूपाहरणीकृतश्रीः प्रास्थापयद्राघवमन्वगाच्च ॥ ३२ ॥

**अन्वयः—**अनुष्ठितानन्तरजाविवाहः क्रथकैशिकानां भर्ता अपि तावत् सत्त्वा-नुरूपाऽऽहरणीकृतश्रीः ( सन् ) राघवं प्रस्थापयत् ( स्वयम् ) अन्वगात् च ।

भर्तेति । अनुष्ठितः संपादितोऽनन्तरजाया अनुजाया विवाहो येन स तथोक्तः क्रथकैशिकानां देशानां भर्ता स्वामी भोजोऽपि तावत्तदा सत्त्वानुरूपमुत्साहानुरूपं यथा तथा आ समन्तात् अनेनानियतवस्तुदानमित्यर्थः । हरणं कन्यायै देयं धनम् । तदेवाह कात्यायनः—'ऊढया कन्यया वापि पत्युः पितृगृहेऽपि वा । भ्रातुः सकाशात्पित्रोर्वा लब्धसौदायिकं स्मृतम् ।' 'यौतुकादि तु तद्देयं सुदायो हरणं च तत्' इत्यमरः । आहरणीकृता श्रीर्येन तथोक्तः सन् राघबमजं प्रस्थापयत्प्रस्थापित-वान्स्वयमन्वगादनुजगाम च ।

**भाषार्थ—**अपनी छोटी बहन इन्दुमती का विवाह कर देने के बाद विदर्भ नरेश भोज ने अपनी सम्पत्ति के अनुसार दहेज देकर अज को विदा किया और वे स्वयं पहुँचाने के लिए उनके पीछे-पीछे चले ॥ ३२ ॥

तिस्रस्त्रिलोकप्रथितेन सार्धमजेन मार्गे वसतीरुषित्वा ।
तस्मादपावर्तत कुण्डिनेशः पर्वात्यये सोम इवोष्णरश्मेः ॥ ३३ ॥

**अन्वयः—**कुण्डिनेशः मार्गे त्रिलोकप्रथितेन अजेन सार्द्धं तिस्रः वसतीः उषित्वा पर्वात्यये उष्णरश्मेः सोमः इव तस्मात् अपावर्तत ।

तिस्र इति । कुण्डिनं विदर्भनगरं तस्येशो भोजस्त्रिषु लोकेषु प्रथितेनाजेन सार्धं मार्गे पथि तिस्रो वसती रात्रीरुषित्वा स्थिता 'वसती रात्रिवेश्मनोः' इत्य-मरः । "कालाध्वनोरत्यन्तसंयोगे" इति द्वितीया । पर्वात्यये दर्शान्ते उष्णरश्मेः सूर्यात्सोमश्चन्द्र इव तस्मादजादपावर्तत । तं विसृज्य निवृत्त इत्यर्थः ।

भाषार्थ—( यह ज्योतिष शास्त्र का सिद्धान्त है कि सूर्य और चन्द्रमा अमा-वास्या के दिन एक साथ रहते हैं और बाद चन्द्रमा सूर्य से अलग हो जाते हैं )

सप्तमः सर्गः | २१६


जिस प्रकार अमावस्या के अन्त में सूर्य के पास से चन्द्रमा लौट जाते हैं उसी प्रकार तीनों लोक में प्रसिद्ध अज के साथ मार्ग में तीन रात बिताकर विदर्भ नरेश भोज लौट गये ॥ ३३ ॥

प्रमन्यवः प्रागपि कोसलेन्द्रे प्रत्येकमात्तस्वतया बभूवुः ।
अतो नृपाश्चक्षमिरे समेताः स्त्रीरत्नलाभं न तदात्मजस्य ॥ ३४ ॥

अन्वयः— नृपाः प्राक् अपि आत्तस्वतया कोसलेन्द्रे प्रमन्यवः बभूवुः, अतः समेताः (सन्तः) तदात्मजस्य स्त्रीरत्नलाभं न चक्षमिरे ।

प्रमन्यव इति । नृपा राजानः प्रागपि प्रत्येकमात्तस्वतया दिग्विजये गृहीतधनत्वेन कोसलेन्द्रे रघौ प्रमन्यवो रूढवैरा बभूवुः । अतो हेतोः स्वयंवरार्थं समेताः सङ्गताः सन्तस्तदात्मजस्य रघुसूनोः स्त्रीरत्नलाभं न चक्षमिरे न सेहिरे ।

भाषार्थ— रघु ने अपने दिग्विजय के समय सभी राजाओं का धन छीन लिया था इसलिए वे सब उनके पहले से ही विरोधी हो चुके थे । इस कारण स्वयंवर में एकत्र सम्मिलित हुए वे सभी राजे इस समय रघु के पुत्र अज का स्त्रीरत्नलाभ सहन नहीं कर सके ॥ ३४ ॥

तमुद्वहन्तं पथि भोजकन्यां रुरोध राजन्यगणः स दृप्तः ।
बलिप्रदिष्टं श्रियमाददानं त्रैविक्रमं पादमिवेन्द्रशत्रुः ॥ ३५ ॥

अन्वयः— दृप्तः सः राजन्यगणः भोजकन्याम् उद्वहन्तं तं बलिप्रदिष्टां श्रियम् आददानं त्रैविक्रमे पादम् इन्द्रशत्रुः इव पथि रुरोध ।

तमिति । दृप्त उद्धतः स राजन्यगणो राजसङ्घातः भोजकन्यामुद्वहन्तं नयन्तं तमजं बलिना वैरोचनिना प्रदिष्टां दत्तां श्रियमाददानं स्वीकुर्वाणं त्रिविक्रमस्येमं त्रैविक्रमं पादमिन्द्रशत्रुः प्रह्लाद इव पथि रुरोध । तथा च ब्रह्माण्डपुराणे— ( विरोचनविरोधेऽपि प्रह्लादः प्राक्तनं स्मरन् । विष्णोस्तु क्रममाणस्य पादाम्भोजं रुरोध ह । ) इति ॥

भाषार्थ— जिस प्रकार बलि द्वारा दी गई लक्ष्मी को ग्रहण करते समय इन्द्रशत्रु प्रह्लाद ने वामन के चरण को बीच में ही रोक लिया था उसी प्रकार इन्दुमती को ले जाते हुए अज को उस उद्धत राजसमूह ने रास्ते में रोक लिया ।

तस्याः स रक्षार्थमनल्पयोधमादिश्य पित्र्यं सचिवं कुमारः ।
प्रत्यग्रहीत्पार्थिववाहिनीं तां भागीरथीं शोण इवोत्तरङ्गः ॥ ३६ ॥

अन्वयः — सः कुमारः तस्याः रक्षार्थम् अनल्पयोधं पित्र्यं सचिवम् आदिश्य उत्तरङ्गः शोणः भागीरथीम् इव, तां पार्थिववाहिनीम् प्रत्यग्रहीत् ।

२२० रघुवंशमहाकाव्ये

तस्या इति। स कुमारोऽजस्तस्या इन्दुमत्या रक्षार्थमनल्पयोधं बहुभटं पितु- रागतः पित्र्यम् आप्तमित्यर्थः। सचिवमादिश्याज्ञाप्य तां पार्थिववाहिनीं राज- सेनाम्। 'ध्वजिनी वाहिनी सेना' इत्यमरः। भागीरथीमुत्तरङ्गः शोणः शोणा- ख्यो नद इव प्रत्यग्रहीदभियुक्तवान्।

**भाषार्थ—**वह अज इन्दुमती की रक्षा के लिए बहुत से योद्धाओं के साथ पिता के समय से ही वर्तमान विश्वासपात्र मन्त्री को नियुक्त कर स्वयं उस सेना को रोककर उसी प्रकार खड़े हो गये, जिस प्रकार बाढ़ के समय विशाल तरङ्गों वाला सोनभद्र गंगाजी की धारा को रोक देता है ॥ ३६ ॥

पत्तिः पदातिं रथिनं रथेशस्तुरङ्गसादी तुरगाधिरूढम्।
यन्ता गजस्याभ्यपतद्गजस्थं तुल्यप्रतिद्वन्द्वि बभूव युद्धम् ॥ ३७ ॥

**अन्वयः—**पत्तिः पदातिं रथेशः रथिनं तुरङ्गसादी तुरगाधिरूढं गजस्य यन्ता गजस्थम् अभ्यपतत् इत्थं तुल्यप्रतिद्वन्द्वि युद्धम् बभूव।

पत्तिरिति। पत्तिः पादचारो योद्धा पदातिं पादचारमभ्यपतत् पदा पादाभ्या- मततीति पदातिः। "पादस्य पदाज्यातिगोपहितेषु" इत्यनेन पदादेशः। 'पदाति- पत्तिपदगपादातिकपदाजयः' इत्यमरः। रथेशो रथिको रथिनं रथारोहम- भ्यपतत् तुरङ्गसाद्यश्वारोहस्तुरङ्गाधिरूढमश्वारोहमभ्यपतत्। 'रथिनः स्यन्दना- रोहा अश्वारोहास्तु सादिनः' इत्यमरः। गजस्य यन्ता हस्त्यारोहो गजस्थं पुरुष- मभ्यपतत्। इत्यनेन प्रकारेण तुल्यप्रतिद्वन्द्व्येकजातीयप्रतिभटं युद्धं बभूव। अन्योन्यं द्वन्द्वं कलहोऽस्त्येषामिति प्रतिद्वन्द्विनो योधाः 'द्वन्द्वं कलहयुग्मयोः' इत्यमरः।

**भाषार्थ—**दोनों दलों में युद्ध शुरू हो गया पैदल पैदलों से भिड़ गये, रथ वाले रथ वालों से जूझ गये, घुड़सवार घुड़सवारों से उलझ पड़े, हाथी सवार हाथी सवारों पर टूट पड़े, इस प्रकार दोनों दलों में बराबर जोर का युद्ध होने लग गया ॥ ३७ ॥

नदत्सु तूर्येष्वविभाव्यवाचो नोदीरयन्ति स्म कुलोपदेशान्।
बाणाक्षरैरेव परस्परस्य नामोर्जितं चापभृतः शशंसुः ॥ ३८ ॥

**अन्वयः—**तूर्येषु नदत्सु सत्सु अविभाव्यवाचः चापभृतः कुलोपदेशान् न, उदीरयन्ति स्म, परस्परस्य ऊर्जितम् नाम बाणाक्षरैः एव शशंसुः।

नदत्स्विति। तूर्येषु नदत्सु सत्स्वविभाव्यवाचोऽनवधार्यगिरश्चापभृतो धानुष्काः कुलमुपदिश्यते प्रख्याप्यते यैस्ते कुलोपदेशास्तान्कुलनामानि नोदीरयन्ति स्म नोच्चा-

सप्तमः सर्गः २२१

रयामासुः । १श्रोतुमशक्यत्वाद्वाचो नाभ्रुवन्नित्यर्थः । किंतु बाणाक्षरैर्बाणेषु लिखिताक्षरैरेव परस्परस्यान्योन्यस्योजितं प्रख्यातं नाम शशंसुरुचुः ।

भाषार्थ—वहां इतना जोर से रणदुन्दुभि बज रही थी कि स्पष्ट कुछ भी सुनाई नहीं पड़ता था इसलिए धनुर्धारी योद्धा अपना कुल और नाम भी नहीं पुकारते थे किन्तु वे जो बाण चला रहे थे उन पर खुदे हुए अक्षरों से ही उनके नामों का ज्ञान हो जाता था ॥ ३८ ॥

उत्थापितः संयति रेणुरश्वैः सान्द्रीकृतः स्यन्दनवंशचक्रैः ।
विस्तारितः कुञ्जरकर्णतालैर्नेत्रक्रमेणोपहररोध सूर्यम् ॥ ३९ ॥

अन्वयः—संयति अश्वैः उत्थापितः स्यन्दनवंशचक्रैः सान्द्रीकृतः कुञ्जरकर्णतालैः विस्तारितः रेणुः नेत्रक्रमेण सूर्यम् उपहररोध ।

उत्थापित इति । संयति संग्रामेऽश्वैस्तुरगैरुत्थापितः । स्यन्दनवंशानां रथसमूहानां चक्रै रथाङ्गैः ‘चक्रं सैन्ये जलावर्ते रथावयवराष्ट्रयोः । संसारे मण्डले वृत्ते धर्मभेदास्त्रभेदयोः ॥’ इति वैजयन्ती सान्द्रीकृतो घनीकृतः ‘वंशः पृष्ठास्थिन गोहोर्ध्वंकाष्ठे वेणौ गणे कुले’ इति केशवः । कुञ्जरकर्णानां तालैस्ताडनैर्विस्तारितः प्रसारितो रेणुर्नेत्रक्रमेणांशुकपरिपाट्यां अंशुकमित्यर्थः । ‘स्याज्जडांशुकयोर्नेत्रम्’ इति । ‘क्रमोऽङ्घ्रौ परिपाट्यां च’ इति च केशवः । सूर्यमुपहररोधान्च्छादयामास ।

भाषार्थ—युद्धस्थल में घोड़ों की टापों से उठी हुई धूलि रथ के पहिए से उठी हुई धूली के साथ मिलकर दुगुनी हो गई और हाथियों के कानों को हिलाने से वह धूली चारों तरफ इस प्रकार फैल गई मानों सूर्य को कपड़े से ढक दिया गया हो ॥ ३९ ॥

मत्स्यध्वजा वायुवशाद्विदीर्णैर्मुखैः प्रवृद्धध्वजिनीरजांसि ।
बभुः पिबन्तः परमार्थमत्स्याः पर्याविलानीव नवोदकानि ॥ ४० ॥

अन्वयः—वायुवशात् विदीर्णैः मुखैः प्रवृद्धध्वजिनीरजांसि पिबन्तः मत्स्यध्वजाः पर्याविलानि नवोदकानि पिबन्तः परमार्थमत्स्याः इव बभुः ।

मत्स्येति । वायुवशाद्विदीर्णैर्विवृतैर्मुखैः प्रवृद्धानि ध्वजिनीरजांसि सैन्यरेणूनिपबन्तो गृह्णन्तो मत्स्यध्वजा मत्स्याकारा ध्वजाः पर्याविलानि परितः कलुषाणि नवोदकानि पिबन्तः परमार्थमत्स्या सत्यमत्स्या इव बभुर्भान्ति स्म ।

भाषार्थ—मछली के आकार वाली सेना की झण्डियों के मुंह खुल गये थे वायु के कारण जब उनमें सेना की धूल उड़कर पड़ती थी तब वे ऐसी मालूम

२२२रघुवंशमहाकाव्ये

पड़ती थी कि मानों वर्षा का गंदला पानी पीती हुई सच्ची मछलियाँ हैं ॥ ४०॥

रथो रथाङ्गध्वनिना विजज्ञे विलोलघण्टाक्वणितेन नागः ।
स्वभर्तृनामग्रहणाद्बभूव सान्द्रे रजस्यात्मपरावबोधः ॥ ४१ ॥

अन्वयः—सैनिकैः सान्द्रे रजसि रथाङ्गध्वनिना रथः विजज्ञे नागः विलोलघण्टाक्वणितेन विजज्ञे आत्मपरावबोध स्वभर्तृनामग्रहणात् बभूव ।

रथ इति । सान्द्रे प्रवृद्धे रजसि रथो रथाङ्गध्वनिना चक्रस्वनेन विजज्ञे ज्ञातः। नागो हस्ती विलोलानां घण्टानां क्वणितेन नादेन विजज्ञे । आत्मपरावबोधः स्वपरविवेकः योधानामिति शेषः । स्वभर्तॄणां स्वस्वामिनां नामग्रहणात्नामोच्चारणाद्बभूव । रजोन्धतया सर्वे स्वं परं च शब्दादेवानुमाय प्रजघ्नुरित्यर्थः ।

भाषार्थ—उस युद्ध में धूली इतनी छा गई कि पहियों के शब्द को सुनकर ही मालूम पड़ता था कि रथ आ रहा है, बजती हुई घंटाओं की ध्वनि से हाथी मालूम पड़ते थे और अपने तथा पराये का ज्ञान तब होता था जब दोनों दलों के सैनिक अपने २ राजाओं का नाम ले लेकर युद्ध करते थे ॥ ४१ ॥

आवृण्वतो लोचनमार्गमाजौ रजोऽन्धकारस्य विजृम्भितस्य ।
शस्त्रक्षताश्वद्विपवीरजन्मा बालारुणोऽभूद्रुधिरप्रवाहः ॥ ४२ ॥

अन्वयः—लोचनमार्गम् आवृण्वतः आजौ विजृम्भितस्य रजोऽन्धकारस्य शस्त्रक्षताश्वद्विपवीरजन्मा रुधिरप्रवाहः बालारुणः अभूत् ।

आवृण्वत इति । लोचनमार्गमावृण्वतो दृष्टिपथमुपरुन्धतः आजौ युद्धे विजृम्भितस्य व्याप्तस्य रज एवान्धकारं तस्य शस्त्रक्षतेभ्योऽश्वद्विपवीरेभ्यो जन्म यस्य स तथोक्तो रुधिरप्रवाहो बालारुणो बालार्कोऽभूत् । 'अरुणो भास्करेऽपि स्यात्' इत्यमरः । बालविशेषणं रुधिरसावर्ण्यम् ।

भाषार्थ—नेत्रपथ को आच्छादित करने वाला, और युद्धस्थल में व्याप्त, धूलिरूपी अन्धकार को दूर करने के लिए शस्त्रों से कटे हुए घोड़े हांथी और योद्धाओं के शरीर से निकला हुआ रुधिर प्रवाह उत्पन्न प्रातःकाल के सूर्य के समान लाल मालूम पड़ता था ॥ ४२ ॥

स च्छिन्नमूलः क्षतजेन रेणुस्तस्योपरिष्टात्पवनावधूतः ।
अङ्गारशेषस्य हुताशनस्य पूर्वोत्थितो धूम इवावभासे ॥ ४३ ॥

अन्वयः—क्षतजेन च्छिन्नमूलः तस्य उपरिष्टात् पवनावधूतः सः रेणु अङ्गारशेषस्य हुताशनस्य पूर्वोत्थितः धूमः इव आवभासे ।

सप्तमः सर्गः | २२३


स इति । क्षतजेन रुधिरेण छिन्नमूलः त्याजितभूतलसम्बन्ध इत्यर्थः । तस्य क्षतजस्योपरिष्टात्पवनावधूतो वाताहतः स रेणुः अङ्गारशेषस्य हुताशनस्याग्नेः पूर्वोत्थितो धूम इव आबभासे दिदीपे ।

भाषार्थ—उस समय पृथ्वी पर इतना रुधिर बहा कि नीचे की धूल दब गई और ऊपर की धूल वायु के सहारे इधर-उधर फैल कर इस तरह लगती थी मानों अग्नि से ऊपर उठकर धूआँ ऊपर फैल गया है नीचे केवल अंगार मात्र शेष अग्नि रह गया है ॥ ४३ ॥

प्रहारमूर्च्छापगमे रथस्थ्या यन्तॄनुपालभ्य निवर्तिताश्वान् ।
यैः सादिता लक्षितपूर्वकेतूंस्तानेव सामर्षतया निजघ्नुः ॥ ४४ ॥

अन्वयः—रथस्थाः प्रहारमूर्च्छाऽपगमे निवर्तिताश्वान् यन्तॄन् उपालभ्य यैः सादिताः लक्षितपूर्वकेतून् तान् एव सामर्षतया निजघ्नुः ।

प्रहारेति । रथस्था रथिनः प्रहारेण या मूर्च्छा तस्या अपगमे इति मूर्च्छितानामन्यत्र नीत्वा संरक्षणं सारथिधर्म इति कृत्वा निवर्तिताश्वान्यन्तॄन्सारथीनुपालभ्यासाधु कृतमित्यधिक्षिप्य पूर्वं यैः स्वयं सादिता हता लक्षितपूर्वकेतून् पूर्वदृष्टैः केतुभिः प्रत्यभिज्ञातानित्यर्थः । तानेव सामर्षतया सकोपत्वेन हेतुना निजघ्नुः प्रजहुः ।

भाषार्थ—जो योद्धा अपने प्रतियोद्धा के प्रहार से मूर्च्छित हो गये थे उनको उनके सारथी लेकर युद्धस्थल से बाहर चले गये, पर जब उनकी मूर्च्छा छूटी तब वे अपने सारथी को भला बुरा कहने लगे और जिनसे घायल हुए थे उन्हें रथ की पताका से पहचान कर उनके ऊपर क्रोध से प्रहार करने लगे ॥ ४४ ॥

अप्यर्धमार्गे परबाणलूना धनुर्भृतां हस्तवतां पृषत्काः ।
सम्प्रापुरेवात्मजवानुवृत्त्या पूर्वार्धभागैः फलिभिः शरव्यम् ॥ ४५ ॥

अन्वयः—हस्तवतां धनुर्भृतां पृषत्का अर्धमार्गे परबाणलूनाः अपि आत्मजवानुवृत्त्या फलिभिः पूर्वार्द्धभागैः शरव्यम् एव सम्प्रापुः ।

अपीति । अर्धञ्चासौ मार्गश्च अर्धमार्गस्तस्मिन्नर्धमार्गे परेषां बाणैर्लूनाश्छिन्ना अपि हस्तवतां कृतहस्तानां धनुर्भृतां पृषत्काः शरा आत्मजवानुवृत्त्या पूर्वार्धभागैः शृणातीति शरः तस्मै हितं शरव्यं लक्ष्यम् । "दगवादिभ्यो यत्" इति यत्प्रत्ययः । 'लक्षं लक्ष्यं शरव्यं च' इत्यमरः । सम्प्रापुरेव । न तु मध्ये पतिता इत्यर्थः ।

भाषार्थ—सिद्धहस्त धनुर्धारियों से छोड़े गये बाण यद्यपि शत्रुओं के बाणों

२२४ रघुवंशमहाकाव्ये

से बीच में ही कट जाते थे फिर भी इतना वेग होता था कि उनका फल लगा हुआ अगला भाग लक्ष्य तक पहुँच ही जाता था ॥ ४५ ॥

आधोरणानां गजसन्निपाते शिरांसि चक्रैर्निशितैः क्षुराग्रैः ।
हृतान्यपि श्येननखाग्रकोटिव्यासक्तकेशानि चिरेण पेतुः ॥ ४६ ॥

अन्वयः—गजसन्निपाते निशितैः क्षुराग्रैः चक्रैः हृतानि अपि श्येननखाग्र- कोटिव्यासक्तकेशानि आधोरणानां शिरांसि चिरेण पेतुः ।

आधोरणानामिति । गजसंनिपाते गजयुद्धे निशितैस्त एव क्षुराग्रैः क्षुरस्या- ग्रमिवाग्रं येषां तश्चक्रैरायुधविशेषैर्हृतानि छिन्नान्यपि श्येनानां पक्षिविशेषाणाम् । 'पक्षी श्येनः' इत्यमरः । नखाग्रकोटिषु व्यासक्ताः केशा येषां तानि आधोरणानां हस्त्यारोहाणाम् । 'आधोरणा हस्तिपका हस्त्यारोहा निषादिन' इत्यमरः । शिरांसि चिरेण पेतुः पतितानि । शिरः पातात्प्रागेवारुह्य पश्चादुत्पततां पक्षिणां नखेषु केशसङ्गश्चिरपातहेतुरिति भावः ।

भाषार्थ—हाथियों के युद्ध में तेज तथा क्षुरे के समान फलवाले चक्रों से कटे हुए महावतों के मस्तकों को लेकर बाज पक्षी ऊपर उड़ जाते थे । लम्बे लम्बे बाल बाजों के नखों में बंध जाते थे जिससे वे मस्तक कुछ देर में पृथ्वी पर गिरते थे । ४६ ॥

पूर्वं प्रहर्ता न जघान भूयः प्रतिप्रहाराक्षममश्वसादी ।
तुरङ्गमस्कन्धनिषण्णदेहं प्रत्याश्वसन्तं रिपुमाचकांक्ष ॥ ४७ ॥

अन्वयः—पूर्वं प्रहर्ता अश्वसादी प्रतिप्रहारक्षमं तुरङ्गमस्कन्धनिषण्णदेहम् रिपुं भूयः न जघान किन्तु प्रत्याश्वसन्तम् आचकांक्ष ।

पूर्वमिति । पूर्वं प्रथमं प्रहर्त्ताश्वसादी तोरङ्गिकः प्रतिहारेऽक्षममशक्तं तुरङ्गम- स्कन्धे निषण्णदेहम् मूर्छितमित्यर्थः । रिपुं भूयो न जघान पुनर्न प्रजहार किन्तु प्रत्याश्वसन्तं पुनरुज्जीवन्तमाचकाङ्क्ष । 'नायुधव्यसनं प्राप्तं नातं नातिपरिक्षतम्' इति निषेधादिति भावः ।

भाषार्थ—एक घुड़सवार ने अपने शत्रु घुड़सवार पर प्रहार किया जिससे वह घोड़े के कन्धे पर झूल गया उसे अपना शिर उठाने की भी शक्ति नहीं रही । पहले प्रहार करने वाले घुड़सवार ने मूर्छित होने के कारण अपने ऊपर अस्त्र चलाने में असमर्थ उस शत्रु पर फिर प्रहार नहीं किया किन्तु उसके जीने की ही इच्छा की । क्योंकि ऐसे शत्रुओं पर प्रहार करना निन्दित माना गया है।

सप्तमः सर्गः | २२५

सप्तमः सर्गः | २२५

तनुत्यजां वर्मभृतां विकोशैर्बृहत्सु दन्तेष्वसिभिः पतद्भिः । उद्यन्तमग्निं शमयांबभूवुर्गजा विविग्नाः करशीकरेण ॥ ४८ ॥

अन्वयः—तनुत्यजां वर्मभृतां बृहत्सु दन्तेषु पतद्भिः विकोशैः असिभिः उद्यन्तम् अग्निं विविग्नाः गजाः करशीकरेण शमयाम्बभूवुः ।

तनुत्यजामिति । तनुत्यजां तनुषु निस्पृहाणामित्यर्थः । वर्मभृतां कवचिनां सम्बन्धिभिर्वृहत्सु दन्तेषु पतद्भिरत एव विकोशैः विधानादुद्धृतैः । 'कोशोऽस्त्री कुड्ग्मले खड्गविधाने' इत्यमरः । असिभिः खङ्गैरुद्यन्तमुत्थितमग्निं विविग्ना भीता गजाः करशीकरेण शुण्डादण्डजलकणेन शमयाम्बभूवुः शान्तं चक्रुः ।

भाषार्थ—अपने प्राणों की परवाह न करके लड़ने वाले कवचधारी योद्धाओं की नंगी तलवारों से हाथियों के बड़े २ दांतों पर प्रहार करने पर उनसे चिनगारियां निकलने लगीं, उनसे डर कर व्याकुल हाथी अपने सूँड के पानी से उस आग को बुझाने लगे ॥ ४८ ॥


शिलीमुखोत्कृत्तशिरःफलाढ्या च्युतैः शिरस्त्रैश्चषकोत्तरेव । रणक्षितिः शोणितमद्यकुल्या रराज मृत्योरिव पानभूमिः ॥ ४९ ॥

अन्वयः—शिलीमुखोत्कृत्तशिरः फलाढ्या च्युतैः शिरस्त्रैः चषकोत्तरा इव शोणितमद्यकुल्या रणक्षितिः मृत्योः पानभूमिः इव रराज ।

शिलीमुखेति । शिलीमुखैर्बाणैरुत्कृत्तानि शिरांस्येव फलानि तैराढ्या सम्पन्ना च्युतैर्भ्रष्टैः शिरांसि त्रायन्त इति शिरस्त्राणि शीर्षण्यानि । शीर्षण्यं च 'शिरस्त्रेऽथ' इत्यमरः । तैश्चषकोत्तरा 'चषकः' पानपात्रमुत्तरं यस्यां सेव । 'चषकोऽस्त्री पानपात्रम्' इत्यमरः । रणक्षितिर्युद्धभूमिर्मृत्योः पानभूमिरिव रराज ।

भाषार्थ—वह युद्ध-स्थल मृत्यु के उस मदिरापान स्थल के समान मालूम पड़ रहा था जिसमें बाणों से कटे हुए सिर ही मानों फल हों, उलटे गिरे हुए मुकुट ही पान-पात्र हों, बहता हुआ रुधिर ही मानों मदिरा हो ॥ ४९ ॥


उपान्तयोर्निष्कुषितं विहङ्गैर्राक्षिप्य तेभ्यः पिशितप्रियापि । केयूरकोटिक्षततालुदेशा शिवा भुजच्छेदसपावकार ॥ ५० ॥

अन्वयः—विहङ्गैः उपान्तयोः निष्कुषितं भुजच्छेदं तेभ्यः आक्षिप्य पिशितप्रिया अपि शिवा केयूरकोटिक्षततालुदेशा सती अपाचकार ।

उपान्तयोरिति । उपान्तयोः प्रान्तयोर्विहङ्गैः पक्षिभिर्निष्कुषितं खण्डितम् । "इणिष्ठायाम्" इतीडागमः । भुजच्छेदं भुजखण्डं तेभ्यो विहङ्गेभ्य आक्षिप्याच्छिद्य पिशितप्रियाऽपि शिवा क्रोष्ट्री । 'शिवः कीलः शिवा क्रोष्ट्री' इति विश्वः । केयूर-

१५ र० सम्पू०

२२६रघुवंशमहाकाव्ये

कोट्याऽङ्गाग्रेण क्षतस्तालुदेशो यस्याः सा सती अपाचकारापसारयामास । किरतेः करोतेर्वा लिट् ।

**भाषार्थ—**पक्षियों से दोनों तरफ चोंच मारे गये हाथ के टुकड़े को उनसे छीन कर सियारिन ज्यों ही खाने लगी त्यों ही बांह में बँधे हुए बिजायठ का नुकीला अग्र भाग उसके तालु में गड़ गया । जिससे मांसप्रिय होने पर भी वह उसे छोड़कर चली गई ॥ ५० ॥

कश्चिद्द्विषत्खड्गहतोत्तमाङ्गः सद्यो विमानप्रभुतामुपेत्य ।
वामाङ्गसंसक्तसुराङ्गना स्वं नृत्यत्कबन्धं समरे ददर्श ॥ ५१ ॥

**अन्वयः—**द्विषत्खड्गहतोत्तमाङ्गः कश्चित् सद्यः विमानप्रभुताम् उपेत्य वामाङ्गसंसक्तसुराङ्गनाः सन् समरे नृत्यत् स्वं कबन्धं ददर्श ।

कश्चिदिति । द्विषतः खङ्गेन हतोत्तमाङ्गश्छिन्नशिराः । 'उत्तमाङ्गं शिरः शीर्षम्' इत्यमरः । कश्चिद्वीरः सद्यो विमानप्रभुतां विमानधिपत्यं देवत्वमित्यर्थः । उपेत्य प्राप्य वामाङ्गसंसक्तः सव्योत्सङ्गसङ्गिनी सुराङ्गना यस्य स तथोक्तः सन् । अग्निपुराणे 'वाराप्सरः सहस्राणि भूपमायोधने हतम् । त्वरितान्युपधावन्ति मम भर्त्ता ममेति च ।' इति समरे नृत्यत्स्वं निजं कबन्धं विशिरष्कं कलेवरं ददर्श । 'कबन्धोऽस्त्री क्रियायुक्तमपमूर्धकलेवरम्' इत्यमरः ।

**भाषार्थ—**शत्रु की तलवार से एक योद्धा का शिर कट गया । युद्ध में मृत्यु होने के कारण वह योद्धा तत्काल देवता हो गया और अपने बायें तरफ एक अप्सरा को लिए हुए विमान पर बैठकर युद्ध स्थल में नाचते हुए अपने धड़ को देखने लगा ॥ ५१ ॥

अन्योन्यसूतोन्मथनादभूतां तावेव सूतौ रथिनौ च कौचित् ।
व्यश्वौ गदाव्यायतसंप्रहारौ भग्नायुधौ बाहुविमर्दनिष्ठौ ॥ ५२ ॥

**अन्वयः—**कौचित् अन्योन्यसूतोन्मथनात् तौ एव सूतौ रथिनौ च अभूताम् व्यश्वौ (सन्तौ) गदाव्यायतसम्पहारौ अभूताम् भग्नायुधौ (सन्तौ) बाहुविमर्द्दनिष्ठौ (अभूताम्) ।

अन्योन्येति । कौचिद्वीरावन्योऽन्यस्य सूतयोः सारथ्योरुन्मथनान्निघनात्तावेव सूतौ रथिनो योद्धारौ चाभूताम् । तावेव व्यश्वौ सन्तो गदाभ्यां व्यायतो दीर्घः संप्रहारो युद्धं ययोस्तावभूताम् । ततो भग्नायुधौ भग्नगदौ सन्तो बाहुविमर्दे निष्ठा नाशो ययोस्तो बाहुयुद्धासक्तावभूताम् । 'निष्ठा निष्पत्तिनाशान्ताः' इत्यमरः ।