रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)
Raghuvamsham of Kalidasa Hindi
महाकवि कालिदास द्वारा
स्रोत: Raghuvamsham with Mallinatha Sanjivani & Hindi Commentary by Dr. Shrikrishnamani Tripathi (उद्गम)
षष्ठः सर्गः । १७३
अन्वयः—साचीकृतचारुवक्त्रः अपरः विलासी अंसात् विलग्रं रत्नानुविद्धाङ्गदकोटिलग्नं प्रालम्बं उत्कृष्य यथावकाशं निनाय ।
विस्रस्तमिति । विलसनशीलो विलासी । ‘‘वो कषलसकत्थसम्भः’’ इति घिनुण्प्रत्ययः । अपरो राजांसाद्विस्रस्तं रत्नानुविद्धं रत्नखचितं यदङ्गदं केयूरं तस्य कोटिलग्नं प्रालम्बमृजुलम्बिनीं स्रजम् । ‘प्रालम्बमृजुलम्बि स्यात्कण्ठात्’ इत्यमरः। ‘प्रावारम्’ इति पाठे तूत्तरीयं वस्त्रम् । ‘उत्कृष्योद्धृत्य साचीकृतं तिर्यक्कृतं चारु वक्त्रं यस्य स तथोक्तः सन् यथावकाशं स्वस्थानं निनाय । प्रावारोत्क्षेपणच्छलेनाहं त्वामेवं परिरप्स्ये इति नृपाभिप्रायः । गोपनीयं किञ्चिदङ्गेऽस्ति ततोऽयं प्रवृणुत इतीन्दुमत्यभिप्रायः ।
भाषार्थ—दूसरा विलासी राजा कन्धे से नीचे सरके हुई रत्नों से जटिल भुजबन्ध के किनारे में उलझे हुई दुपट्टे को थोड़ा मुख को घुमाकर फिर से गले में रखने लगा ॥ १४ ॥
आकुञ्चिताग्राङ्गुलिना ततोऽन्यः किञ्चित्समावर्जितनेत्रशोभः ।
तिर्यग्विसर्पिनखप्रभेण पादेन हैमं विलिलेख पीठम् ॥ १५ ॥
अन्वयः—ततः अन्यः किञ्चित्समावर्जितनेत्रशोभः सन् आकुञ्चिताग्राङ्गुलिना तिर्यग्विसर्पि नखप्रभेण पादेन हैमं पीठं विलिलेख ।
आकुञ्चितेति । ततः पूर्वोक्तादन्योऽपरो राजा किंचित्समावर्जितनेत्रशोभे ईषदवाक्पतितनेत्रशोभः सन् आकुञ्चिता आभुग्ना अग्राङ्गुलयो यस्य तेन तिर्यग्विसंसर्पिण्यो नखप्रभा यस्य तेन च पादेन हैमं हिरण्मयं पीठं पादपीठं विलिलेख लिखितवान् । पादाङ्गुलिनामाकुञ्चनेन त्वं मत्समपमागच्छेति नृपाभिप्रायः । भूमिविलेलकोऽयमपलक्षण इतिन्दुमत्य्याशयः । भूमिविलेखनं तु लक्ष्मीविनाशहेतुः ।
भाषार्थ—तीसरा राजा नेत्र को थोड़ा नीचे करके कटाक्ष विक्षेप करता हुआ चारों तरफ फैलती हुई नखों की चमक वाली और कुछ मोडी हुई पैर की अंगुलियों से सुवर्ण निर्मित पावदान पर कुछ लिखने लगा ॥ १५ ॥
निवेश्य वामं भुजमासनार्धं तत्संन्निवेशादधिकोन्नतांसः ।
कश्चिद्विवृत्तत्रिकभिन्नहारः सुहृत्समाभाषणतत्परोऽभूत् ॥ १६ ॥
अन्वयः—कश्चित् आसनार्धे वामं भुजं निवेश्य तत्सन्निवेशात् अधिकोन्नतांसः विवृत्तत्रिकभिन्नहारः सन् सुहृत्समाभाषणतत्परः अभूत् ।
निवेश्येति । कश्चिद्राजा वामं भुजमासनार्धं सिंहासनैकदेशे निवेश्य संस्थाप्य
| १७४ | रघुवंशमहाकाव्ये |
|---|
त्तसंनिवेशातस्य वामभुजस्य संनिवेशात्संस्थापनादधिकोन्नतौंसो वामांस एव यस्य स तथोक्तः सन् विवृत्ते परावृत्ते त्रिके त्रिकप्रदेशे भिन्नहारो लुण्ठिनहारः सन् 'पृष्ठ वंशाधरे त्रिकम्' इत्यमरः । सुहृत्सम्भाषणतत्परोऽभूत् । वामपार्श्ववर्त्तिनैव मित्रेण संभाषितुं प्रवृत्त इत्यर्थः । अत एव विवृत्तत्रिकत्वं घटते । त्वया वामाङ्गे निवेशितया सहैवंवार्ता करिष्य इति नृपाभिप्रायः । परं दृष्ट्वा पराङ्मुखोऽयं न कार्यकर्तेतीन्दुमत्यभिप्रायः ॥ १६ ॥
भाषार्थ—कोई राजा सिंहासन के आधे भाग में बाई भुजा को रखकर अपने पास बैठे हुए मित्र से बातचीत करने लगा, जिससे उसका दाँया कन्धा कुछ ऊँचा हो गया और गले का हार पृष्ठ अंश पर लटक गया ॥ १६ ॥
विलासिनीविभ्रमदन्तपत्रमापाण्डुरं केतकबर्हमन्यः ।
प्रियानितम्बोचितसंनिवेशैर्विपाटयामास युवा नखाग्रैः ॥ १७ ॥
अन्वयः—अन्यः युवा प्रियानितम्बोचितसन्निवेशैः नखाग्रैः विलासिनीविभ्रमदन्तिपत्रम् आपाण्डुरं केतकबर्हं विपाटयामास ।
विलासिनीति । अन्यो युवा विलासिन्याः प्रियाया विभ्रमार्थं दन्तपत्रं दन्तपत्रभूतमापाण्डुरं केतकबर्हं केतकदलम् । 'दलेऽपि बर्हम्' इत्यमरः । प्रियानितम्बोचितसन्निवेशैरभ्यस्तनिक्षेपणैर्नखाग्रैर्विपाटयामास विदारयामास । अहं तव नितम्बे एवं नखव्रणादीन्दास्यामीति नृपाशयः । तृणच्छेदकवत्पत्रपाटकोऽयमपलक्षणक इतीन्दुमत्याशयः ।
भाषार्थ—एक दुसरा युवक राजा किसी विलासिनी स्त्री के श्रृंगार के लिए कान के आभूषण के रूप में बने हुए श्वेत वर्ण के केतकी पुष्प के पत्तों को प्रिया के नितम्बो पर रखने के योग्य नखाग्रो से नोच रहा था ॥ १७ ॥
कुशेशयाताम्रतलेन कश्चित्करेण रेखाध्वजलाञ्छनेन ।
रत्नांगुलीयप्रभयानुविद्धानुदीरयामास सलीलमक्षान् ॥ १८ ॥
अन्वयः—कश्चित् कुशेशयाताम्रतलेन रेखाध्वजलाञ्छनेन करेण रत्नाङ्गुलीयत्प्रभया अनुविद्धान् अक्षान् सलीलं उदीरयामास ।
कुशेशयेति । कश्चिद्राजा कुशेशयं शतपत्रमिवाताम्रं तलं यस्य तेन । 'शतपत्रं कुशेशयम्' इत्यमरः । रेखारूपो ध्वजो लाञ्छनं यस्य तेन करेण अङ्गुलीषु भवान्यङ्गुलीयान्यूर्मिकाः । अङ्गुलीयमूर्मिका' इत्यमरः । जिह्वामूलाङ्गुलेश्छः' इति छ प्रत्ययः । रत्नानामङ्गुलीयानि तेषां प्रभयानुविद्धानभ्यासानक्षान्पाशान्
षष्ठः सर्गः १७५
षष्ठः सर्गः १७५
अक्षास्तु देवनाः पाशकाश्च ते' इत्यमरः । सलीलमुदीरयामासोच्चिक्षेप । अहं त्वया सहैवं रंस्ये-इति नृपाभिप्रायः । अक्षचातुर्ये कापुरुषोऽयमिति न्दुमत्यभिप्रायः । ( अक्षैर्मादीव्येत् ) इति श्रुतिनिषेधात् ।
भाषार्थ—कोई राजा जिसकी हथेली कमल के समान लाल थी और उस पर ध्वजा की रेखायें बनी हुई थी वे अपने हाथ से रत्न जटिल अगूठ्ठी, की कान्त से झलकते हुए पाशों को धीरे-धीरे उछाल रहा था ॥ १८ ॥
कश्चिद्यथाभागमवस्थितेऽपि स्वसंनिवेशाइव्यतिलङ्घिनीव ।
वज्रांशुगर्भाङ्गुलिरन्ध्रमेकं व्यापारयामास करं किरीटे ॥ १६ ॥
अन्वयः—कश्चित् यथाभागं अवस्थिते अपि स्वसन्निवेशात् व्यतिलङ्घिनी इव किरीटे वज्रांशुगर्भाङ्गुलिरन्ध्रं एकं करं व्यापारयामास ।
कश्चिदिति । कश्चिद्यथाभागं यथास्थानमवस्थितेऽपि स्वसन्निवेशाद्व्यतिलङ्घिनीव स्वस्थानाच्चलित इव किरीटे वज्राणां किरीटगतानामंशवो गर्भे येषां तान्यङ्गुलिरन्ध्राणि यस्य तमेकं करं व्यापारयामास । किरीटवन्मम शिरसि स्थितामपि त्वां भारं न म॑न्ये इति नृपाभिप्रायः । शिरसि न्यस्तहस्तोऽयमपलक्षणक इतीन्दुमत्यभिप्रायः ।
भाषार्थ—कोई राजा अपने स्थान पर स्थित रहने पर भी मुकुट को अपने स्थान से सरका हुआ समझकर उस पर अपना एक हाथ रखता था ऐसा करने में उसके हाथ की अंगुलियों के बीच का भाग मुकुट के रत्नों की किरणों से चमक उठता था ॥ १९ ॥
ततो नृपाणां श्रुतवृत्तवंशा पुंवत्प्रगल्भा प्रतिहाररक्षी ।
प्राक्सन्निकर्षं मगधेश्वरस्य नीत्वा कुमारीवमदत्सुनन्दा ॥ २० ॥
अन्वयः—ततः नृपाणां श्रुतवृत्तवंशा प्रगल्भा प्रतिहाररक्षी सुनन्दा प्राक् कुमारीं मगधेश्वरस्य सन्निकर्षं नीत्वा पुंवत् अवदत् ।
तत इति । ततोऽनन्तरं नृपाणां श्रुतनृप्रवृत्तवंशेत्यर्थः । सापेक्षत्वेऽपि गमकत्वात्समासः । प्रगल्भा वाग्मिनी सुनन्दा सुनन्दाख्या प्रतिहारं रक्षतीति प्रतिहाररक्षी द्वारपालिका । कर्मण्यण्प्रत्ययः । "टिड्ढाणञ्द्वयसज्जघ्नञ्मात्रच्तयप्ठक्ठञ्कञ्क्वरपः" इत्यनेन ङीप् । प्राक्प्रथमं कुमारीमिन्दुमतीं मगधेश्वरस्य सन्निकर्षं समीपं नीत्वा पुंवत्पुंसा तुल्यम् । "तेन तुल्यं क्रिया चेद्वतिः" इति वतिप्रत्ययः । अवदत् ।
भाषार्थ—इसके बाद राजाओं के आचरण एवं वंश परम्परा को जानने वाली और पुरुषों के समान ढीठ बोलने वाली द्वारपालिका सुनन्दा राजकुमारी इन्दुमती को सर्वप्रथम मगधनरेश के पास ले जाकर बोली ॥ २० ॥
| १७६ | रघुवंशमहाकाव्ये |
|---|
असौ शरण्यः शरणोन्मुखानामगाधसत्त्वो मगधप्रतिष्ठः ।
राजा प्रजारञ्जनलब्धवर्णः परन्तपो नाम यथार्थनामा ॥ २१ ॥
अन्वयः—असौ शरणोन्मुखानां शरण्यः अगाधसत्त्वः प्रजारञ्जनलब्धवर्णः मगधप्रतिष्ठः यथार्थनामा परन्तपः नाम राजा अस्ति ।
असाविति । असौ राजा असाविति पुरोवर्तिनो निर्देशः । एवमुत्तरत्रापि द्रष्टव्यम् । शरणोन्मुखानां शरणार्थिनां शरण्यः शरणे रक्षणे साधुः । 'तत्र साधुः' इति यत्प्रत्ययः शरणं भवितुमर्हः शरण्य इति नायनिरुक्तिर्निर्मूलैव । अगाधसत्त्वो गम्भीरस्वभावः 'सत्त्वं युगे पिशाचादौ बले द्रव्यस्वभावयोः' इति विश्वः । मगधा जनपदाः तेषु प्रतिष्ठास्पदं यस्य स मगधप्रतिष्ठः । 'प्रतिष्ठा कृत्यमास्पदम्' इत्यमरः। प्रजारञ्जने लब्धवर्णो विचक्षणः यद्वा प्रजारञ्जनेन लब्धोत्कर्षः पराञ्छत्रूंस्तापयतीति परंतपः परंतपाख्यः "द्विषत्परयोस्तापे" इति खच्प्रत्ययः । "खचि ह्रस्व" इति ह्रस्वः । "अरुर्द्विषदजन्तस्य मुम्' इति मुमागमः । नामेति प्रसिद्धौ यथार्थनामा संतापनादिति भावः ।
भाषार्थ—ये राजा शरण में आनेवालों की रक्षा करते हैं और बड़े पराक्रमी हैं ये मगध देश के निवासी हैं और इन्होंने अपनी प्रजाओं को सुख देकर बड़ा नाम कमाया है । इनका नाम परन्तप है जो यथार्थ है क्योंकि ये शत्रुओं को सन्ताप देने वाले हैं ॥ २१ ॥
कामं नृपाः सन्तु सहस्रशोऽन्ये राजन्वतीमाहुरनेन भूमिम् ।
नक्षत्रताराग्रहसंकुलापि ज्योतिष्मती चन्द्रमसैव रात्रिः ॥ २२ ॥
अन्वयः—अन्ये सहस्रशः नृपाः कामं सन्तु जना अनेन भूमिं राजन्वतीं आहुः नक्षत्रताराग्रहसंकुला अपि रात्रिः चन्द्रमसा एव ज्योतिष्मती भवति ।
काममिति । अन्ये नृपाः कामं सहस्रशः सन्तु भूमिमनेन राजन्वतीं शोभन राजवतीमाहुः । नैतादृक्कश्चिदस्तीत्यर्थः । 'सुराज्ञि देशे राजन्वान्स्यात्ततोऽन्यत्र राजवान्' इत्यमरः । "राजन्वान्सौराज्ञे" इति निपातनात्साधुः । तथा हि नक्षत्रैरश्विन्यादिभिस्ताराभिः साधारणैर्ज्योतिर्भिर्ग्रहैर्भौमादिभिश्च संकुलापि रात्रि- श्चन्द्रमसैव ज्योतिरस्या अस्तीति ज्योतिष्मती नान्येन ज्योतिषेत्यर्थः ।
भाषार्थ—यद्यपि संसार में हजारों राजा हैं किन्तु इन्हीं से पृथ्वी उस प्रकार श्रेष्ठ राजा वाली कहलाती है । जिस प्रकार तारा ग्रह और नक्षत्रों से भरी रहने पर भी रात्रि चन्द्रमा से ही चांदनी वाली कहलाती है ॥ २२ ॥
षष्ठः सर्गः १७७
षष्ठः सर्गः १७७
क्रियाप्रबन्धादयमध्वराणामजस्रमाहूतसहस्रनेत्रः ।
शच्याश्चिरं पाण्डुकपोललम्बान्मन्दारशून्यानलकांश्चकार ॥ २३ ॥
अन्वयः—अयं अध्वराणां क्रियाप्रबन्धात् अजस्रं आहूतसहस्रनेत्रः सन् चिरं शच्याः अलकान् पाण्डुकपोललम्बान् मन्दारशून्यान् चकार ।
क्रियेति । अयं परंतपोऽध्वराणां क्रतूनां क्रियाप्रबन्धादनुष्ठानसातत्याद् अविच्छिन्नादनुष्ठानादित्यर्थः । अजस्रं नित्यमाहूतसहस्रनेत्रः संश्चिरं शच्या अलकान्पाण्डुकपोलयोर्लम्बास्तन् स्रस्तान् । पचाद्यच् । मन्दारैः कल्पद्रुमकुसुमैः शून्यांश्चकार। प्रोषितभर्तृका हि केशसंस्कारं न कुर्वन्ति “प्रोषिते मलिना कृशा” इति । “क्रीडां शरीरसंस्कारं समाजोत्सवदर्शनम् । हास्यं परगृहे यानं त्यजेत्प्रोषितभर्तृका ॥” इति च स्मरणात् ।
भाषार्थ—सर्वदा यज्ञ करके इन्होंने इन्द्र को अपने यहां बार-बार बुलाया है जिसका फल यह हुआ है कि इन्द्राणी के पीले कपोलों पर लटकने वाले बाल शृङ्गार न होने के कारण कल्पवृक्षों के फूलों से शून्य हो गये हैं । अर्थात् इन्द्र को इनके यज्ञ में आ जाने पर पति के पास न रहने से इन्द्राणी ने शृङ्गार करना छोड़ दिया है ॥ २३ ॥
अनेन चेदिच्छसि गृह्यमाणं पाणिं वरेण्येन कुरु प्रवेशे ।
प्रासादवातायनसंश्रितानां नेत्रोत्सवं पुष्पपुराङ्गनानाम् ॥ २४ ॥
अन्वयः—वरेण्येन अनेन गृह्यमाणं पाणिं इच्छसि चेत् तदा प्रवेशे प्रासादवातायनसंश्रितानां पुष्पपुरांगनानां नेत्रोत्सवं त्वं कुरु ।
अनेनेति । वरेण्येन वरणीयेन वृणोतेरौणादिक एण्यप्रत्ययः । अनेन राज्ञा गृह्यमाणं पाणिमिच्छसि चेत् पाणिग्रहणमिच्छसि चेदित्यर्थः । प्रवेशे प्रवेशकाले प्रासादवातायनसंश्रितानां राजभवनगवाक्षस्थितानां पुष्पपुराङ्गनानां पाटलिपुत्राङ्गनानां नेत्रोत्सवं कुरु । सर्वोत्तमानां तासामपि दर्शनीया भविष्यसीति भावः ।
भाषार्थ—यदि तुम इस श्रेष्ठ राजा के साथ अपना विवाह करना चाहती हो तो इनको राजधानी में प्रवेश करते समय महलों के झरोखों में बैठी हुई पाटलिपुत्र की महिलाओं को अपना दर्शन देकर प्रसन्न करो ॥ २४ ॥
एवं तयोक्ते तमवेक्ष्य किञ्चिद्विस्रंसिदुर्वाङ्कुरमधूकमाला ।
ऋजुप्रणामक्रिययैव तन्वी प्रत्यादिदेशैनमभाषमाणा ॥ २५ ॥
अन्वयः—तया एवम् उक्ते सति किञ्चिद्विस्रंसिदुर्वाङ्कुरमधूकमाला तन्वी तं अवेक्ष्य एनं अभाषमाणा ऋजुप्रणामक्रियया एव प्रत्यादिदेश ।
१२ र० सम्पू०
| १७८ | रघुवंशमहाकाव्ये |
|---|
एवमिति। एवं तया सुनन्दयोक्ते सति तं परंतपमवेक्ष्य किंचिद्विस्रंसिनी दूर्वाङ्कुरा दूर्वाचिह्ना मधूकमाला गुडपुष्पमाला यस्याः सा । 'मधूके तु गुडपुष्पमधुद्रुमौ' इत्यमरः । वरणे शिथिलप्रयत्नेति भावः । तन्वीन्दुमत्येनं नृपमभाषमाणम्। ऋज्ज्व्या भावशून्यया प्रणामक्रिययैव प्रत्यादिदेश परिजहार ।
भावार्थ—उस सुनन्दा के ऐसा कहने पर इन्दुमती ने थोड़ी आँख उठाकर उस राजा को देखा, उसके हाथ से दूर्वायुक्त महुए की माला कुछ सरक गई और बिना कुछ कहे ही साधारण रूप से प्रणाम करके उसे अस्वीकार करती हुई आगे बढ़ गई ॥ २५ ॥
तां सैव वेत्रग्रहणे नियुक्ता राजान्तरं राजसुतां निनाय ।
समीरणोत्थेव तरङ्गलेखा पद्मान्तरं मानसराजहंसीम् ॥ २६ ॥
अन्वयः—वेत्रग्रहणे नियुक्ता सा एव तां राजसुतां समीरणोत्था तरंगलेखा मानसराजहंसीं पद्मान्तरं इव राजान्तरं निनाय ।
तामिति । सैव नान्यचित्तज्ञत्वादिति भावः । वेत्रग्रहणे नियुक्ता दौवारिकी सुनन्दा तां राजसुतां राजान्तरमन्यराजानं निनाय । नयतिर्द्विकर्मकः । कथमिव समीरणोत्था वातोत्पन्ना तरङ्गलेखोर्मिपक्तिर्मानसे सरसि या राजहंसी तां पद्मान्तरमिव ।
भावार्थ—जिस प्रकार हवा के झकोरों से उठी हुई लहर मानसरोवर की राजहंसिनी को एक कमल से दूसरे कमल तक पहुँचा देती है उसी प्रकार द्वारपालिका सुनन्दा ने भी राजकुमारी इन्दुमती को उस मगध-नरेश के पास से दूसरे राजा के पास पहुँचा दिया ॥ २६ ॥
जगाद चैनामयमङ्गनाथः सुराङ्गनाप्रार्थितयौवनश्रीः ।
विनीतनागः किल सूत्रकारैरैन्द्रं पदं भूमिगतोऽपि भुङ्क्ते ॥ २७ ॥
अन्वयः—सुनन्दा एनां जगाद सुरांगनाप्रार्थितयौवनश्रीः सूत्रकारैः विनीतनागः च अयं अङ्गनाथः भूमिगतः अपि ऐन्द्रं पदं भुङ्क्ते किल ।
जगादेति । एनामिन्दुमतीं जगाद । किमिति अयमङ्गनाथोऽङ्गदेशाधीश्वरः सुराङ्गनाभिः प्रार्थिता कामिता यौवनश्रीयंस्य स तथोक्तः पुरा किलैनमिन्द्रसाहाय्यार्थमिन्द्रपुरगामिनमकामयन्ताप्सरस इति प्रसिद्धिः । किं च सूत्रकारैर्गजशास्त्रकृद्भिः पातकादिभिर्महर्षिभिर्विनीतनागः शिक्षितगजः । किलेत्यैतिह्ये । अत एव भूमिगतोऽप्यैन्द्रं पदमैश्वर्यं भुङ्क्ते भूर्लोक एव स्वर्गसुखमनुभवतीत्यर्थः । गजाप्सरोदेवर्षिसेव्यत्वमैन्द्रपदशब्दार्थः । पुरा किल कुतश्चिच्छापकारणाद्भुवमवतीर्ण
षष्ठः सर्गः १७९
षष्ठः सर्गः १७९
दिग्गजवर्गमालोक्य स्वयमशक्तेरिन्द्राभ्यनुज्ञयाऽऽनीतैर्देवर्षिभिः प्रणीतेन शास्त्रेण गजान्वशीकृत्य भुवि सम्प्रदायं प्रावर्तयदिति कथा गोयते ।
भाषार्थ—और सुनन्दा इन्दुमती से बोली कि ये अङ्ग देश के राजा हैं इनके यौवन सौन्दर्य को देवताओं की स्त्रियां चाहा करती हैं और गजशास्त्र विशारद विद्वान् भी इनके हाथियों को शिक्षा दिया करते हैं। ये पृथ्वी पर रहते हुए भी स्वर्गीय सुखों को भोगते हैं ॥ २७ ॥
अनेन पर्यासयताश्रुविन्दून्मुक्ताफलस्थूलतमांस्तनेषु ।
प्रत्यर्पिताः शत्रुविलासिनीनामुन्मुच्य सूत्रेण विनैव हाराः ॥ २८ ॥
अन्वयः—शत्रुविलासिनीनां स्तनेषु मुक्ताफलस्थूलतमान् अश्रुविन्दून् पर्यासयता अनेन उन्मुच्य सूत्रेण बिना हाराः एव अर्पिताः ।
अनेनेति । शत्रुविलासिनीनां स्तनेषु मुक्ताफलस्थूलतमानश्रुबिन्दून् । 'अस्त्रमश्रुणि शोणिते' इति विश्वः । पर्यासयता प्रस्तारयता भर्तृवधादितिभावः । अनेनाङ्गनाथेनोन्मुच्याक्षिप्य सूत्रेण बिना हारा एव प्रत्यर्पिताः । अविच्छिन्नाश्रुबिन्दुप्रवर्तनादुत्सूत्रहारार्पणमेव कृतमित्येवोत्प्रेक्षा गम्यते ।
भाषार्थ—इन्होंने जिन राजाओं को युद्ध में मारा था उनकी स्त्रियों ने पति वियोग के शोक में अपने गलों से मोतियों का हार उतार फेंका किन्तु उनके स्तनों पर गिरती हुई आसुओं की बूंदें बड़े-बड़े मोतियों के समान मालूम पड़ती थी । उन्हें देखकर अनुमान होता था कि इन्होंने शत्रुओं स्त्रियों के गले से मोतियों के हार उतार कर डोरा के बिना आसुओं का हार पहना दिया है।
निसर्गभिन्नास्पदमकसंस्थमस्मिन्द्वयं श्रीश्च सरस्वती च ।
कान्त्या गिरा सूनृतया च योग्या त्वमेव कल्याणि तयोस्तृतीया ॥ २९ ॥
अन्वयः—निसर्गभिन्नास्पदं श्रीः च सरस्वती च इति द्वयं अस्मिन् एकसंस्थं अस्ति । हे कल्याणि ! कान्त्या सुन्दरतया गिरा च योग्या त्वं एव तयोः तृतीया भव ।
निसर्गेति । निसर्गतः स्वभावतो भिन्नास्पदं भिन्नाश्रयम् सहावस्थानविरोधीत्यर्थः । श्रीश्च सरस्वती चेति द्वयमस्मिन्नङ्गनाथ एकत्र संस्था स्थितियंस्य तदेकसंस्थम् । उभयमिह सगतमित्यर्थः । हे कल्याणि ! 'बह्वादिभ्यश्च' इति ङीष् । कान्त्या सूनृतया सत्यप्रियया गिरा च योग्या संसर्गाहा त्वमेव तयो श्रीसरस्वत्योस्तृतीया समानगुणयोर्युवयोर्दाम्पत्यं युज्यत एवेति भावः । दक्षिणनायकत्वं चास्य ध्वन्यते, तदुक्तम्—'तुल्योऽनेकत्र दक्षिणः' इति ।
| : १८० | रघुवंशमहाकाव्ये |
|---|
**भाषार्थ—**स्वभाव से ही भिन्न-भिन्न स्थानों में रहने वाली लक्ष्मी और सरस्वती दोनों इस राजा के पास एक साथ रहती हैं। अर्थात् ये राजा विद्वान् एवं धनवान् दोनों ही हैं। हे कल्याणि ! तुम सुन्दर भी हो और मधुर भाषिणी भी हो इसलिए तुम इन दोनों के साथ तीसरी बनकर रहो अर्थात् इस राजा को वरण करो ॥ २९ ॥
अथाङ्गराजादवतार्य चक्षुर्याहीति जन्यामवदत्कुमारी ।
नासौ न काम्यो न च वेद सम्यग्द्रष्टुं न सा भिन्नरुचिर्हि लोकः ॥ ३० ॥
**अन्वयः—**अथ कुमारी अङ्गराजात् चक्षुः अवतार्य त्वं याहि इति जन्यां अवदत् । असौ काम्यः न इति न, सा च सम्यक् द्रष्टुं न वेद, इति न, हि लोकः भिन्नरुचिः भवति ।
अथेति । अथ कुमार्याङ्गराजाच्चक्षुरवतार्य अपनीयेत्यर्थः । जन्यां मातृसखीम् 'जन्या मातृसखीमुदोः' इति विश्वः । सुनन्दां याहि गच्छेत्यवदत् । 'यातेति जन्यामवदत्' इति पाठे जनीं वधूं बहन्तीति जन्या वधूबान्धवः तां यात गच्छतेत्यवदत् । 'जन्यो वरवधूज्ञातिप्रियतुल्यहितेऽपि च' इति विश्वः । अथवा जन्या वधूभृत्याः । 'जन्यो नवोढायाः' इति केशवः संज्ञायां "जन्या" इति यत्प्रत्ययान्तो निपातः । यदत्राह वृत्तिकारः—'जनीं बधूं बहन्तीति जन्यां जामातुर्वयस्याः' इति यच्चामरः—'जन्याः स्निग्धा वरस्य ये' इति तत्सर्वमुपलक्षणार्थमित्यविरोधः । न चायमङ्गराजनिषेधो, दृश्यदोषान्नापिदृष्टिदोषादित्याह—नेत्यादिना । असावङ्गराजः काम्यः न कमनीयो, नेति किन्तु काम्य एवेत्यर्थः । सा कुमारी च सम्यग्द्रष्टुं विवेक्तुं न वेदेति न वेदैवेत्यर्थः । किन्तु लोको जनो भिन्नरुचिर्हि रुचिरमपि किञ्चित्कस्मैचिन्न रोचते । किं कुर्मो न हीच्छा नियन्तुं शक्यत इति भावः ।
**भाषार्थ—**इसके बाद राजकुमारी इन्दुमती ने उस अङ्गराज से अपनी दृष्टि हटाकर सुनन्दा से कहा—आगे चलो । यह बात नहीं थी कि वह राजा सुन्दर न था और न यही बात थी कि इन्दुमती ने उसे ठीक से देखा ही न हो किन्तु लोग भिन्न-भिन्न रुचिवाले होते हैं कोई किसी को चाहता है कोई किसी को ।
ततः परं दुष्प्रसहं द्विषद्भिर्नृपं नियुक्ता प्रतिहारभूमौ ।
निदर्शयामास विशेषदृश्यमिन्दुं नवोत्थानमिवेन्दुमत्यै ॥ ३१ ॥
**अन्वयः—**ततः प्रतिहारभूमौ नियुक्ता द्विषद्भिः दुष्प्रसहं परं विशेषदृश्यं नृपं नवोत्थानं इन्दुमत्यै निदर्शयामास ।
षष्ठः सर्गः १८१
तत इति । ततोऽनन्तरं प्रतिहारभूमो द्वारदेशे नियुक्ता दौवारिकी । 'स्त्री द्वारिद्वारं प्रतीहाराः ।' इत्यमरः । द्विषद्विषः शत्रुभिर्दुष्प्रसहं दुःसहं शूरमित्यर्थः । विशेषेण दृश्यं दर्शनीयम् । रूपवन्तमित्यर्थः । परमन्यं नृपं नवोत्थानं नवोदयमिन्दुमिव इन्दुमत्यै निदर्शयामास ।
भाषार्थ—इसके बाद द्वारपालिका सुनन्दा ने एक दूसरे राजा को इन्दुमती के लिए दिखाया जो शत्रुओं से असह्य, विशेष दर्शनीय, नई अवस्था वाला और नवोदित चन्द्रमा के समान सुन्दर था ॥ ३१ ॥
अवन्तिनाथोऽयमुदग्रबाहुर्विशालवक्षास्तनुवृत्तमध्यः ।
आरोप्य चक्रभ्रममुष्णतेजास्त्वष्ट्रेव यत्नोल्लिखितो विभाति ॥ ३२ ॥
अन्वयः—उदग्रबाहुः विशालवक्षाः तनुवृत्तमध्यः अयं अवन्तिनाथः त्वष्ट्रा चक्रभ्रमं आरोप्य यत्नोल्लिखितः उष्णतेजा इव विभाति ।
अवन्तीति । उदग्रबाहुर्दीर्घबाहुर्विशालवक्षास्तनुवृत्तमध्यः कृशवर्तुलमध्योऽयं राजाऽवन्तिनाथोऽवन्तिदेशाधीश्वरः त्वष्ट्रा विश्वकर्मणा भर्तुस्तेजोवेगमसहमानया दुहित्रा संज्ञादेव्या प्रार्थितेनेति शेषः । चक्रभ्रमं चक्राकारं शस्त्रोत्तेजनयन्त्रम् । 'भ्रमाऽम्बुनिर्गमे भ्रान्तो कुण्डाख्ये शिल्पियन्त्रके' इति विश्वः । आरोप्य यत्नेनोल्लिखित उष्णतेजाः सूर्य इव विभाति । अत्र मार्कण्डेयः— 'विश्वकर्मा त्वनुज्ञातः शाकद्वीपे विवस्वता । भ्रममारोप्य तत्तेजः शातनायोपचक्रमे ।' इति ।
भाषार्थ—लम्बी भुजा चौड़ी छाती और पतली गोलाकार कमर वाले ये राजा जो सूर्य के समान चमक रहे हैं। ये अवन्ति देश के राजा हैं मालूम पड़ता है कि विश्वकर्मा ने शान चढाने वाले अपने चक्र पर चढ़ाकर इन्हें बड़े यत्न से सूर्य के समान खराद दिया है ॥ ३२ ॥
अस्य प्रयाणेषु समग्रशक्तेरग्रेसरैर्वाजिभिरुत्थितानि ।
कुर्वन्ति सामन्तशिखामणीनां प्रभाप्ररोहास्तमयं रजांसि ॥ ३३ ॥
अन्वयः—समग्रशक्तेः अस्य प्रयाणेषु अग्रेसरैः वाजिभिः उत्थितानि रजांसि सामन्त शिखामणीनां प्रभाप्ररोहास्तमयं कुर्वन्ति ।
अस्येति । समग्रशक्तेः शक्तित्रयसम्पन्नस्यास्यावन्तिनाथस्य प्रयाणेषु जैत्रयात्रास्वग्रेसरैर्वाजिभिरश्वैरुत्थितानि रजांसि सामन्तानां समन्ताद्भवनां राज्ञां ये शिखामणयश्चूडामणयस्तेषां प्रभाप्ररोहास्तमयं तेजोंकुरनाशं कुर्वन्ति । नासीरैरेवास्य शत्रवः पराजीयन्त इति भावः ।
भाषार्थ—समस्त शक्तियों से संपन्न इस राजा की दिग्विजय यात्रा में आगे
| १८४ | रघुवंशमहाकाव्ये |
|---|
चलनेवाले घोड़ों के टापों से उड़ीं हुई धूलियाँ सामन्त राजाओं के मुकुट मणियों की प्रभा को मलिन कर देती हैं ॥ ३३ ॥
असौ महाकालनिकेतनस्य वसन्नदूरे किल चन्द्रमौलेः ।
तामिस्रपक्षेऽपि सह प्रियाभिर्ज्योत्स्नावतो निर्विशति प्रदोषान् ॥३४॥
अन्वयः— असौ महाकालनिकेतनस्य चन्द्रमौलेः अदूरे वसन् प्रियाभिः सह तामिस्रपक्षे अपि ज्योत्स्नावतः प्रदोषान् निर्विशति किल ।
असाविति । असाववन्तिनाथः महाकालं नाम स्थानविशेषः । तदेव निकेतनस्थानं यस्य तस्य चन्द्रमौलेश्वरस्यादूरे समीपे वसन् अत एव हेतोस्तामिस्रपक्षे कृष्णपक्षेऽपि प्रियाभिः सह ज्योत्स्नावतः प्रदोषान्रात्रीन्निर्विशत्यनुभवति किल । नित्यज्योत्स्ना विहारत्वमेतस्यैव नान्यस्यस्येति भावः ।
भाषार्थ— सिर पर चन्द्रमा को धारण करनेवाले महाकाल के मन्दिर के पास में ही इनका राजमहल है । इसलिए ये कृष्णपक्ष की रात्रियों में भी शिवजी के सिर पर स्थित चन्द्रमा की चांदनी से अपनी स्त्रियों के साथ चांदनी वाली रातों का ही आनन्द अनुभव करते रहते हैं ॥ ३४ ॥
अनेन यूना सह पार्थिवेन रम्भोरु ! कच्चिन्मनसो रुचिस्ते ।
सिप्रातरङ्गानिलकम्पितासु विहर्तुमुद्यानपरम्परासु ॥ ३५ ॥
अन्वयः— हे रम्भोरु ! यूना अनेन पार्थिवेन सह सिप्रातरंगानिलकम्पितासु उद्यानपरम्परासु विहर्तुं ते मनसः रुचिः अस्ति कच्चित् ? ।
अनेनेति । रम्भे कदलीस्तम्भाविवोरू यस्याः सा रम्भोरुस्तस्याः सम्बोधनम् हे रम्भोरु ! "ऊरूत्तरपदादौपम्ये" इत्यूङ्प्रत्ययः । नदीत्वादूध्रस्वः । यूनानेन पार्थिवेन सह सिप्रा नाम तत्रत्या नदी तस्यास्तरङ्गाणामनिलेन कम्पितासूद्यानानां परम्परासु पंक्तिषु विहर्तुं ते तव मनसो रुचिः कच्चित् स्पृहास्ति किमित्यर्थः । 'अभिष्वङ्गे स्पृहायां च गभस्तौ च स्त्रियाम्' इत्यमरः ।
भाषार्थ— हे केले के स्तम्भ के समान चिकनी और ढालू जंघावाली इन्दुमती ! क्या तुम इस युवक राजा के साथ उज्जयिनी के उन उद्यानों में विहार करना चाहती हो, जिनमें सिप्रानदी के तरङ्गों से शीतल वायु हर हर करता हुआ बराबर बहता रहता है ? ॥ ३५ ॥
तस्मिन्नभिख्योतितबन्धुपद्मे प्रतापसंशोषितशत्रुपङ्के ।
बबन्ध सा नोत्तमसौकुमार्या कुमुद्वती भानुमतीव भावम् ॥ ३६ ॥
षष्ठः सर्गः १८५
षष्ठः सर्गः १८५
अन्वयः—उत्तमसौकुमार्या सा अभिद्योतितबन्धुपद्मे प्रतापसंशोषित शत्रुपङ्के तस्मिन् कुमुद्वती भानुमती इव भावं न बबन्ध ।
तस्मिन्निति । उत्तमसौकुमार्योत्कृष्टाङ्गमार्दवा सेन्दुमती अभिद्योतितान्युल्लसितानि बन्धव एव पद्मानि येन तस्मिन् प्रतापेन तेजसा संशोषिताः एव पङ्काः कर्दमा येन तस्मिन्नवन्तिनाथे कुमुद्वतीम् । "कुमुदनड्वेतसेभ्यो ड्मतुप्" इति ड्मत्तुप्प्रत्यय भानुमत्यंशुमतीव भावं चित्तं न बबन्ध न तत्रानुरागमकरोदित्यर्थः । पद्मत्वेन शत्रूणां पङ्कत्वेन च निरूपणं राज्ञः सूर्यसाम्यार्थम् ।
भाषार्थ—अत्यन्त सुकुमारी उस कुमारी इन्दुमती को मित्रों को प्रसन्न करने बाला और शत्रुओं का संहारक वह प्रतापी राजा उसी प्रकार अच्छा नहीं लगा जिस प्रकार कुमुदिनी को वह सूर्य अच्छा नहीं लगता जो कमलों को खिलाता है और कीचड़ को सुखा देता है ॥ ३६ ॥
तामग्रतस्तामरसान्तराभामनूपराजस्य गुणैरनूनाम् ।
विधाय सृष्टिं ललितां विधातुर्जगाद भूयः सुदतीं सुनन्दा ॥ ३७ ॥
अन्वयः—सुनन्दा तामरसान्तराभां गुणैः अनूनां विधातुः ललितां सृष्टिं सुदतीं तां अनूपराजस्य अग्रतः विधाय भूयः जगाद ।
तामिति । सुनन्दा तामरसान्तराभां पद्मोदरतुल्यकान्ति कनकगोरीमित्यर्थः । गुणैरनूनाम् अधिकामित्यर्थः । शोभना दन्ता यस्याः सा सुदती । "वयसि दन्तस्य दतृ" इति दत्तादेशः । "उगितश्च" इति ङीप् । तां प्रकृतां प्रसिद्धां वा विधातुर्ललितां सृष्टि मधुरनिर्माणां स्त्रियमित्यर्थः । अनुगता आपो येषु तेऽनूपा नाम देशाः । "ऋक्पूरब्ध्रुः पथामनक्षे" इत्यप्प्रत्ययः समासान्तः । "ऊदनोर्देशे" इत्यूदादेशः । एनां राज्ञोनूपराजस्याग्रतो विधाय व्यवस्थाप्य भूयः पुनर्जगाद ।
भाषार्थ—कमल के समान कान्तिवाली, गुणों से परिपूर्ण, ब्रह्मा की मनोहर रचना और सुन्दर दांतों वाली उस इन्दुमती को वहाँ से अनूप देश के राजा के सामने ले जाकर सुनन्दा फिर बोली ॥ ३७ ॥
सङ्ग्रामनिर्विष्टसहस्रबाहुरष्टादशद्वीपनिश्वातयूपः ।
अनन्यसाधारणराजशब्दो बभूव योगी किल कार्त्तवीर्यः ॥ ३८ ॥
अन्वयः—संग्रामनिविष्टसहस्रबाहुः अष्टादशद्वीपनिश्वातयूपः अनन्यसाधारणराजशब्दः योगी कार्त्तवीर्यः बभूव किल ।
सङ्ग्रामेति । सङ्ग्रामेषु युद्धेषु निर्विष्टा अनुभूताः सहस्रं बाहवो यस्य स तथोक्तः युद्धादन्यत्र द्विभुज एव दृश्यत इत्यर्थः । अष्टादशसु द्वीपेषु निखाता स्था-
१८४ | रघुवंशमहाकाव्ये
पिता यूपा येन स तथोक्तः सर्वक्रतुयाजी सार्वभौमश्चेति भावः । जरायुजादि- सर्वभूतरञ्जनादनन्यसाधारणो राजशब्दो यस्य तथोक्तः योगी ब्रह्मविदित्यर्थः । स किल भगवतो दत्तात्रेयाल्लब्धयोग इति प्रसिद्धिः । कृतवीर्यस्यापत्यं पुमान्कार्त- वीर्यो नाम राजा बभूव किलेति । अयं चास्य महिमा सर्वोऽपि दत्तात्रेयवरप्रसाद- लब्ध इति भारते दृश्यते ।
भाषार्थ—पहले कार्तवीर्य नामक एक योगाभ्यासी राजा हो गये हैं उनमें यह विशेषता थी कि जब वे युद्ध में लड़ने जाते थे तब उनके हजारों हाथ निकल जाते थे । उन्होंने अट्ठारहों द्वीपों में जाकर यज्ञस्तम्भों को गाड़ दिया था । वे ऐसे प्रतापी थे कि उनके सामने कोई अपने को राजा नहीं कह सकता था ॥ ३८ ॥
अकार्यचिन्तासमकालमेव प्रादुर्भवंश्चापधरः पुरस्तात् । अन्तःशरीरेष्वपि यः प्रजानां प्रत्यादिदेशाविनयं विनेता ॥ ३६ ॥
अन्वयः—विनेता यः अकार्यचिन्तासमकालं एव पुरस्ताच्चापधरः प्रादुर्भवन् सन् प्रजानाम् अन्तःशरीरेषु अपि अविनयं प्रत्यादिदेश ।
अकार्येति । विनेता शिक्षको यः कार्तवीर्यः अकार्यस्यासत्कार्यस्य चिन्तया अहं चौर्यादिकं करिष्यामीति बुद्ध्या समकालमेककालमेव यथा तथा पुरस्तादग्रे चापधरः प्रादुर्भवन्सन् प्रजानां जनानाम् । 'प्रजा स्यात्संततौ जने' इत्यमरः अन्तः-शरीरेष्वन्तःकरणेषु शरीरशब्देनेन्द्रियं लक्ष्यते । अविनयमपि प्रत्यादिदेश । मानसापराधमपि निवारयामासेत्यर्थः । अन्ये तु वाक्कायापराधमात्रप्रतिकर्तार इति भावः ।
भाषार्थ—इनकी प्रजाओं में से जो कोई व्यक्ति ज्यों ही किसी बुरे कार्य को करने का मन में विचार करता था त्यों ही उसे ऐसा मालूम पड़ता था कि धनुष बाण हाथ में लिए हुए राजा कार्तवीर्यार्जुन हमें दण्ड देने के लिए सामने उपस्थित हैं । इसलिए इनकी प्रजायें किसी अकार्य को करने का विचार तक भी नहीं करती थी ॥ ३९ ॥
ज्याबन्धनिष्पन्दभुजेन यस्य विनिःश्वसद्वक्त्रपरम्परेण । कारागृहे निर्जितवासवेन लङ्केश्वरेणोषितमाप्रसादात् ॥ ४० ॥
अन्वयः—ज्याबन्धनिष्पन्दभुजेन विनिःश्वसद्वक्त्रपरम्परेण निर्जितवासवेन लङ्केश्वरेण यस्य कारागृहे आप्रसादात् उषितम् ।
ज्याबन्धेति । ज्याया मौर्व्या बन्धेन बन्धनेन निष्पन्दा निश्चेष्टा भुजा यस्य तेन विनिःश्वसती ज्याबन्धोपरोधाद्दीर्घं निःश्वसन्ती वक्त्रपरम्परा दशमुखी यस्य तेन निर्जितवासवेनेन्द्रविजयिना अत्रेन्द्रादयोऽप्यनेन जितप्राया एवेति भावः । लङ्केश्वरेण
षष्ठः सर्गः | १८५
दशास्येन यस्य कार्तवीर्यस्य कारागृहे बन्धनागारे। 'कारास्याद्बन्धनालये' इत्यमरः। आप्रसादादनुग्रहपर्यन्तमुषितं स्थितम् । "नपुंसके भावे क्तः" एतत्प्रसाद एव तस्य मोक्षोपायो न तु क्षात्रमिति भावः।
**भाषार्थ—**जिस रावण ने इन्द्र को जीत लिया था उसे भी उन्होंने अपने कारागार में बन्दी बनाकर उसकी भुजाओं को धनुष की डोरी से इस प्रकार क- सकर बांध दिया था कि वह बेचारा तब तक उसी में उसांस करता रहा जब तक प्रसन्न होकर इन्होंने उसे नहीं छोड़ा ॥ ४० ॥
तस्यान्वये भूपतिरेष जातः प्रतीप इत्यागमवृद्धसेवी ।
येन श्रियाः संशयदोषरूढं स्वभावलोलेत्ययशः प्रमृष्टम् ॥ ४१ ॥
**अन्वयः—**आगमवृद्धसेवी प्रतीपः इति एष भूपतिः तस्य अन्वये जातः येन संश्रयदोषरूढं श्रियः स्वभावलोला इति अयशः प्रमृष्टम् ।
तस्येति । आगमवृद्धसेवी श्रुतवृद्धसेवी प्रतीप इति ख्यात इति शेषः । एष भूपतिस्तस्य कार्तवीर्यस्यान्वये वंशे जातः । येन प्रतीपेन संश्रयस्याश्रयस्य पुंसो दोषैर्व्यसनादिभिः रूढमुत्पन्नं श्रियः संवन्धि स्वभावलोला प्रकृतिचञ्चलेत्येवंरूप- मयशो दुष्कीर्तिः प्रमृष्टं निरस्तम् । दुष्टाश्रयत्यागशीलायाः श्रियः प्रकृतिचापलं- प्रवादो मूढजनपरिकल्पित इत्यर्थः । अयं तु दोषराहित्यान्न कदाचिदपि श्रिया त्यज्यत इति भावः ।
**भाषार्थ—**उन्हीं प्रसिद्ध राजा कीर्तवीर्य के वंश में ये उत्पन्न हुए हैं। ये वेदों और वृद्धों की बड़ी सेवा करते हैं इनका नाम प्रतीप है। इन्होंने आश्रय दोष से दूषित लक्ष्मी के स्वभावचञ्चला इस अपयश को धो दिया है। अर्थात् इनके पास लक्ष्मी सदा निवास करती है। वास्तविक बात यह है कि लक्ष्मी तो उसी व्यक्ति को छोड़कर अन्यत्र चली जाती है जो दुर्व्यसनी हो पर इनमें कोई व्यसन नहीं तो इन्हें क्यों कर छोड़े ॥ ४१ ॥
आयोधने कृष्णगति सहायमवाप्य यः क्षत्रियकालरात्रिम् ।
धारां शितां रामपरश्वधस्य संभावयत्युत्पलपत्रधाराम् ॥ ४२ ॥
**अन्वयः—**यः आयोधने कृष्णगतिं सहायं अवाप्य क्षत्रियकालरात्रि रामपर- श्वधस्य शितां धारां उत्पलपत्रधारां संभावयति ।
आयोधन इति । यः प्रतीप आयोधने युद्धे कृष्णगति कृष्णवर्त्मानमग्नि सहाय- मवाप्य क्षत्रियाणां कालरात्रि संहाररात्रिमित्यर्थः। रामपरश्वधस्य जामदग्न्यपरशोः। 'द्वयोः कुठारः स्वधितिः परशुश्च परश्वधः' इत्यमरः । शितां तीक्ष्णां धारां मुखम् ।
१८६ | रघुवंशमहाकाव्ये
'खड्गादीनां च निशितमुखे धारा प्रकीर्तिता' इति विश्वः। उत्पलपत्रस्य सार इव सारो यस्यास्तां तथाभूतां सम्भावयति मन्यते । एतन्नगरजिगीषयाऽगतान्रिपू- न्स्वयमेव भक्ष्यामीति भगवता वैश्वानरेण दत्तवरोऽयं राजा दह्यन्ते च तथागताः शत्रव इति भारते कथानुसंधेया ।
भाषार्थ— ये राजा इतने बलवान् हैं कि अग्नि से वरदान प्राप्त करके उस परसुरामजी के फरसे की तेज धारा को कमल के पत्रों के समान निःसार समझते हैं जिसने युद्ध में २१ बार क्षत्रियों का संहार कर डाला है ।। ४२ ।।
अस्याङ्कलक्ष्मीर्भव दीर्घबाहोर्माहिष्मतीवप्रनितम्बकाञ्चीम् । प्रासादजालैर्जलवेणिरम्यां रेवां यदि प्रेक्षितुमस्ति कामः ॥ ४३ ॥
अन्वयः— यदि माहिष्मतीवप्रनितम्बकाञ्चीं जलवेणिरम्यां रेवां प्रसादजालैः प्रेक्षितुं कामः अस्ति तर्हि त्वं दीर्घबाहोः अस्य अङ्कलक्ष्मीः भव ।
अस्येति । दीर्घबाहोरस्य प्रतीपस्याङ्कलक्ष्मीर्भव ! एनं वृणीष्वेत्यर्थः । अनेनायं विष्णुतुल्य इति ध्वन्यते । माहिष्मती नामास्य नगरी तस्या वप्रः प्राकार एव नितम्बः तस्य काञ्चीं रशनाभूतां जलानां वेण्या प्रवाहेण रम्याम् । 'ओघः प्रवाहो वेणी च' इति हलायुधः । रेवां नर्मदां प्रसादजालैर्गवाक्षैः । 'जालं समूह आनायो गवाक्षक्षारकावपि' इत्यमरः । प्रेक्षतुं काम इच्छाऽस्ति यदि ।
भाषार्थ— इनकी राजधानी माहिष्मती नगरी की चहार दिवारी रूप नितम्ब की करधनी के रूप में स्थित और जल रूप वेणी से रमणीय नर्मदा नदी को राजभवनों के झरोखों से यदि देखना चाहती हो तो इस महाबाहु राजा को वरण करो ॥ ४३ ॥
तस्याः प्रकामं प्रियदर्शनोऽपि न स क्षितीशो रुचये बभूव । शरत्प्रमृष्टाम्बुधरोपरोधः शशीव पर्याप्तकलो नलिन्यः ॥ ४४ ॥
अन्वयः— प्रकामं प्रियदर्शनः अपि स क्षितीशः शरत्प्रमृष्टाम्बुधरोपरोधः पर्याप्तकलः शशी नलिन्याः इव तस्या रुचये न बभूव ।
तस्या इति । प्रकामं प्रीतिकरं दर्शनं यस्य सोऽपि दर्शनीयोऽपीत्यर्थः । स क्षितीशः शरदा प्रमृष्टाम्बुधरोपरोधो निरस्तमेघावरणः पर्याप्तकालः पूर्णकलः शशी नलिन्या इव । तस्या इन्दुमत्या रुचये न बभूव । रुचिं नाजीजनदित्यर्थः । लोको भिन्नरुचिरिति भावः ।
भाषार्थ— जिस प्रकार मेघरूप आवरण से रहित निर्मल शरद ऋतु का मनो-हर चन्द्रमा कमलिनी को अच्छा नहीं लगता है उसी प्रकार देखने में अत्यन्त सुन्दर भी वह प्रतीप राजा इन्दुमती के मन में नहीं जँचा ॥ ४४ ॥
षष्ठः सर्गः १८७
सा शूरसेनाधिपतिं सुषेणमुद्दिश्य लोकान्तरगीतकीर्तिम् ।
आचारशुद्धोभयवंशदीपं शुद्धान्तरक्ष्या जगदे कुमारी ॥ ४५ ॥
अन्वयः—लोकान्तरगीतकीर्तिम् आचारशुद्धोभयवंशदीपं शूरसेनाधिपतिं सुषेणमुद्दिश्य शुद्धान्तरक्ष्या सा कुमारी जगदे ।
सेति । लोकान्तरे स्वर्गादावपि गीतकीर्तिमाचारेण शुद्धयोरुभयोर्वंशयोर्मातृ-पितृकुलयोर्दीपं प्रकाशकम् । उभयवंशेत्यत्रोभयपक्षवन्निर्वाहः । शूरसेनानां देश-नामाधिपतिं सुषेणं नाम नृपतिमुद्दिश्याभिसंधाय शुद्धान्तरक्ष्यान्तःपुरपालिकया । 'कर्मण्यण्' 'टिड्ढाणञ्०' इति ङीप् । सा कुमारी जगदे ।
भाषार्थ—तब अन्तःपुरपालिका सुनन्दा राजकुमारी इन्दुमती को मथुरा के राजा सुषेण के पास ले गई और उन्हें दिखा कर इन्दुमती से कहने लगी कि इनकी कीर्ति स्वर्गादिलोक में भी गाई जाती है और इन्होंने अपने शुद्ध चरित्र से मातृकुल और पितृकुल दोनों को उज्ज्वल कर दिया है ॥ ४५ ॥
नीपान्वयः पार्थिव एष यज्वा गुणैर्यमाश्रत्य परास्परेण ।
सिद्धाश्रमं शान्तमिवैत्य सत्त्वैर्नैसर्गिकऽप्युत्ससृजे विरोधः ॥ ४६ ॥
अन्वयः—यज्वा एष पार्थिवः नीपान्वयः अस्ति यं आश्रित्य गुणैः शान्तं सिद्धाश्रमं एत्य सत्त्वैः नैसर्गिकैः अपि परेण उत्ससृजे ।
नीपेति । यज्वा विधिवदिष्टवान् । "सुयजोङ्निप्" इति ङ्वनिप्प्रत्ययः । एष पार्थिवः नीपोनामान्वयोऽस्येति नीपान्वयो नीपवंशजः। यं सुषेणमाश्रित्य गुणैर्ज्ञान-मौनादिभिः शान्तं प्रसन्नं सिद्धाश्रममेत्य प्राप्य सत्त्वैर्गजसिंहादिभिः प्राणि-भिरिव नैसर्गिकः स्वाभाविकौऽपि परस्परेण विरोध उत्ससृजे त्यक्तः ॥ ४६ ॥
भाषार्थ—ये राजा विधिपूर्वक यज्ञ करनेवाले हैं और राजा नीप के वंश में उत्पन्न हुए हैं । इनमें सभी गुण एक साथ उसी प्रकार स्थित रहते हैं, जिस प्रकार ऋषियों के शान्त आश्रमों में सभी जीव स्वाभाविक विरोध को छोड़कर एक साथ रहते हैं ॥ ४६ ॥
यस्यात्मगेहे नयनाभिरामा कान्तिर्हिमांशोरिव सन्निविष्टा ।
हर्म्याग्रसंरूढतृणाङ्कुरेषु तेजोऽविषह्यं रिपुमन्दिरेषु ॥ ४७ ॥
अन्वयः—यस्य नयनाभिरामा कान्तिः हिमांशो कान्तिः इव आत्मगेहे सन्निविष्टा अस्ति । अविषह्यं तेजः तु हर्म्याग्रसंरूढतृणाङ्कुरेषु रिपुमन्दिरेषु सन्निविष्टम् अस्ति ।
यस्येति । हिमांशोः कान्तिश्चन्द्रकिरणा इव नयनयोरभिरामा यस्य सुषेणस्य
| १८८ | रघुवंशमहाकाव्ये |
|---|
कान्तिः शोभात्मगेहे स्वभवने संनिविष्टा संक्रांता अविषह्यं विसोढुमशक्यं तेजः प्रतापस्तु हर्म्याग्रेषु धनिकमन्दिरप्रान्तेषु । 'हर्म्यादि धनिनां वासः' इत्यमरः । संरूढास्तृणाङ्कुरा येषां तेषु शून्येध्वित्यर्थः । रिपुमन्दिरेषु शत्रुन्गरेषु । 'मन्दिरे नगरे गृहे' इति विश्वः । सन्निविष्टम् । स्वजनाह्लादको द्विषन्तपञ्चेति भावः ।
भावार्थ—चन्द्रमा की चांदनी के समान नेत्रों को आह्लादित करनेवाला जिसका प्रकाश तो घर में रहता है और सूर्य के समान प्रचण्ड तेज शत्रुओं के उन राजभवनों पर दिखाई देता है जिनके उजड़ जाने से उसमें घास पात जम गई है ॥ ४७ ॥
यस्यावरोधस्तनचन्दनानां प्रक्षालनाद्वारिविहारकाले ।
कलिन्दकन्या मथुरां गतापि गङ्गोर्मिसंसक्तजलेव भाति ॥ ४८ ॥
अन्वयः—यस्य वारिविहारकाले अवरोधस्तनचन्दनानां प्रक्षालनात् मथुरां गता अपि कलिन्दकन्या गङ्गोर्मिसंसक्तजला इव भाति ।
यस्येति । यस्य सुषेणस्य वारिविहारकाले जलक्रीडासमयेऽवरोधतामन्तःपुराङ्गनानां स्तनेषु चन्दनानां मलयजानां प्रक्षालनाद्धेतोः कलिन्दो नाम शैलस्तत्कन्या यमुना । 'कालिन्दी सूर्यतनया यमुना शमनस्वसा' इत्यमरः । मथुरा नामास्य राज्ञो नगरी तां गतापि । गङ्गाया विप्रकृष्टापीत्यर्थः । मथुरायां गङ्गाभावं सूचयत्यपिशब्दः । 'कालिन्दी तीरे मधुरा लवणसुरवधकाले शत्रुघ्नेन निर्मास्यसे' इति वक्ष्यति तत्कथमधुना मथुरासंभव इति चिन्त्यम् । मधुरा मथुरापुरीति शब्दभेदः । यद्वा सान्येति गङ्गाया भागीरथ्या ऊर्मिभिः संसक्तजलेव भाति । धवलचन्दनसंसर्गात्प्रयागादन्यत्राप्यत्र गङ्गासङ्गतेव भातीत्यर्थः । 'सितासिते हि गङ्गायमुने' इति घंटापथः ।
भावार्थ—जलविहार करते समय इनकी रानियों के स्तनों पर लगा हुआ श्वेत चन्दन घुलकर जब यमुना जल में मिल जाता है उस समय मथुरा में यमुना जी का रंग ऐसा मालूम पड़ेगा कि मानों वहीं पर उनका गंगाजी की लहरों से संगम हो गया है ॥ ४८ ॥
त्रस्तेन तार्क्ष्यात्किल कालियेन मणिं विसृष्टं यमुनौकसा यः ।
वक्षःस्थलव्यापि रुचं दधानः सकौस्तुभं ह्रेपयतीव कृष्णम् ॥ ४९ ॥
अन्वयः—तार्क्ष्यात् त्रस्तेन यमुनौकसा कालियेन विसृष्टं किल वक्षःस्थलव्यापिरुचं मणिं दधानः यः सकौस्तुभं कृष्णं ह्रेपयति इव ।
षष्ठः सर्गः १८६
षष्ठः सर्गः १८६
त्रस्तेनेति। तार्क्ष्याद्गरुडात्त्रस्तेन यमुनौकः स्थानं यस्य तेन कालियेन नाम नागेन विसृष्टं किलाभयदाननिष्क्रयत्वेन दत्तम्। किलेत्यैतिह्ये। वक्षःस्थलव्यापिरुचं मणिं दधाना यः सुषेणः सकौस्तुभं कृष्णं ह्रेपयतीवं व्रीडयतीव। 'अत्तिह्रीव्लीरीक्नूयीक्ष्माय्यातां पुङ्णो' इत्यनेन पुगागमः। कौस्तुभमणेरप्युत्कृष्टोऽस्य मणिरिति भावः।
भाषार्थ— गरुड़ के डर से यमुना के जल में रहने वाले कालियनाग द्वारा अभयदान देने के उपहार में दिए गए छाती पर फैलती हुई कान्तिवाले मणि को धारण किए हुए इस राजा की शोभा के सामने कौस्तुभ मणि को पहने हुए भगवान् कृष्ण की शोभा भी फीकी पड़ जाती है ॥ ४९ ॥
संभाव्य भर्तारममुं युवानं मृदुप्रवालोत्तरपुष्पशय्ये।
वृन्दावने चैत्ररथादनूने निर्विश्यतां सुन्दरि ! यौवनश्रीः ॥ ५० ॥
अन्वयः— हे सुन्दरि ! अमुं युवानं भर्तारं संभाव्य मृदुप्रवालोत्तरपुष्पशय्ये चैत्ररथात् अनूने वृन्दावने यौवनश्रीः निर्विश्यताम्।
सम्भाव्येति। युवानममुं सुषेणं भर्तारं संभाव्य मत्वा पतित्वेनाङ्गीकृत्येत्यर्थः। मृदुप्रवालोत्तरोपरिप्रस्तारितकोमलपल्लवापुष्पशय्या यस्मिंस्तत्तस्मिंश्चैत्ररथात्कुबेरोद्यानादनूने वृन्दावने वृन्दावननामक उद्याने हे सुन्दरि ! यौवनश्रीयौवनफलं निर्विश्यतां भुज्यताम्।
भाषार्थ— हे सुन्दरी ? इस युवक राजा के साथ विवाह करके चैत्ररथ नामक कुबेर के उद्यान से भी सुन्दर वृन्दावन में कोमल पत्तों और पुष्पों की शय्यायों पर बिहार करते हुए अपनी जवानी की शोभा को चरितार्थ करो।
अध्यास्य चाम्भःपृषतोक्षितानि शैलेयगन्धीनि शिलातलानि।
कलापिनां प्रावृषि पश्य नृत्यं कान्तासु गोवर्धनकन्दरासु ॥ ५१ ॥
अन्वयः— च प्रावृषि कान्तासु गोवर्धनकन्दरासु, अम्भः पृषतोक्षितानि शैलेयगन्धीनि शिलातलानि अध्यास्य कलापिनां नृत्यं पश्य।
अध्यास्येति। किं च प्रावृषि वर्षासु कान्तासु गोवर्धनस्याद्रेः कन्दरासु दरीषु। 'दरी तु कन्दरी वा स्त्री' इत्यमरः। अम्भसः पृषतैर्बिन्दुभिरुक्षितानि सिक्तानि शिलायां भवं शैलेयम्। 'शिलाजतु च शैलेयम्' इति यादवः। यद्वा—शिला पुष्पाख्य ओषधिविशेषः। 'कलानुसार्यं वृद्धाश्मपुष्पशीत शिवानि तु। शैलेयम्' इत्यमरः 'शिलायां ढः।' इत्यत्र शिलाया इति योगविभागादि- वार्थे ढप्रत्ययः। तद्गन्धवन्ति शैलेयगन्धीनिशिलान्यध्यास्याधिष्ठाय कलापिनां बर्हिणां नृत्यं पश्य।
१६० | रघुवंशमहाकाव्ये
भाषार्थ—और वर्षा ऋतु में गोवर्धन पर्वत की सुहावनी गुफाओं में पानी की फुहारों से भीगे हुए एवं शिलाजीत के गन्ध से सुवासित चट्टानों पर बैठकर मोरों का नाच देखो ॥ ५१ ॥
नृपं तमावर्त्तमनोज्ञनाभिः सा व्यत्यगादन्यवधूर्भवित्री ।
महीधरं मार्गवशादुपेतं स्रोतोवहा सागरगामिनीव ॥ ५२ ॥
अन्वयः—आवर्त्तमनोज्ञाभिः अन्यवधूः भवित्री सा सागरगामिनी स्रोतोवहा मार्गवशात् उपेतं महीधरं इव तं नृपं व्यत्यगात् ।
नृपमिति । 'स्यादवर्तोऽम्भसां भ्रमः' इत्यमरः । आवर्त्तमनोज्ञा नाभिर्यस्याः सा । इदं च नदीसाम्यार्थमुक्तम् । अन्यवधूरन्यपत्नी भवित्री सा कुमारी तं नृपं सागरगामिनी सागरं गन्त्री स्रोतोवहा नदी मार्गवशादुपेतं प्राप्तं महीधरं पर्वतमिव व्यत्यगादतीत्य गता ।
भाषार्थ—पानी के भंवर के समान गहरी नाभी वाली और किसी दूसरे की स्त्री बनने वाली वह इन्दुमती उस राजा सुषेण को छोड़कर उसी प्रकार आगे बढ़ गई जिस प्रकार समुद्र से मिलने वाली नदी मार्ग में पड़े हुए पर्वतों को छोड़कर आगे बढ़ जाती है ॥ ५२ ॥
अथाङ्गदाश्लिष्टभुजं भुजिष्या हेमाङ्गदं नाम कलिङ्गनाथम् ।
आसेदुषीं सादितशत्रुपक्षं बालामबालेन्दुमुखीं बभाषे ॥ ५३ ॥
अन्वयः—अथ भुजिष्या अंगदाश्लिष्टभुजं सादितशत्रुपक्षं हेमाङ्गदं नाम कलिङ्गनाथं आसेदुषीं अबालेन्दुमुखीं बालां बभाषे ।
अथेति । अथ भुजिष्या किंकरी सुनन्दा । 'भुजिष्या किंकरी मता' इति हलायुधः । अङ्गदाश्लिष्टभुजं केयूरबद्धबाहुं सादितशत्रुपक्षं विनाशितशत्रुवर्गं हेमाङ्गदं नाम कलिङ्गनाथमासेदुषीमासन्नामबालेन्दुमुखीं पूर्णेन्दुमुखीं बालामिन्दुमर्ती बभाषे ।
भाषार्थ—इसके बाद दासी सुनन्दा पूर्णचन्द्रमा के समान सुन्दरमुखवाली इन्दुमती को उस कलिंग देश के राजा हेमाङ्गद को दिखाकर बोली, जो अपनी बाहु में बिजायठ पहने हुए थे और अपने शत्रुओं को नष्ट कर डालने मे दक्षथे ।
असौ महेन्द्राद्रिसमानससारः पतिर्महेन्द्रस्य महोदधेश्च ।
यस्य क्षरत्सैन्यगजच्छलेन यात्रासु यातीव पुरो महेन्द्रः ॥ ५४ ॥
अन्वयः—महेन्द्राद्रिसमानससारः असौ महेन्द्रस्य महोदधेः च पतिः अस्ति यस्य यात्रासु महेन्द्रः क्षरसैन्यगजच्छलेन पुरः याति इव ।
षष्ठः सर्गः
१६१
असाविति । महेन्द्राद्रेः समानसारस्तुल्यसत्त्वोऽसौ हेमाङ्गदो महेन्द्रस्य नाम कुलपर्वतस्य महोदधेश्च पतिः स्वामी । महेन्द्रमहोदधी एवास्य गिरिजलदुर्गे इति भावः । यस्य यात्रासु क्षगतां मदस्राविणां सैन्यगजानां छलेन महेन्द्रो महेन्द्रादिः पुरोऽग्रे यातीव अद्रिकल्पा अस्य गजा इत्यर्थः ।
भाषार्थ—ये महेन्द्रपर्वत के समान शक्तिशाली हैं और इनका अधिकार महेन्द्र पर्वत एवं समुद्र दोनों पर है । जब ये युद्ध के लिये प्रस्थान करते हैं तब इनके आगे २ चलनेवाले मस्त हाथी ऐसे मालूम पड़ते हैं मानों महेन्द्र पर्वत स्वयं हाथियों का वेष बनाकर इनके आगे चल रहा है ।। ५४ ।।
ज्याघातरेखे सुभुजो भुजाभ्यां बिभर्ति यश्चापभृतां पुरोगः ।
रिपुश्रिया साञ्जनबाष्पसेके बन्दीकृतानामिव पद्धती द्वे ॥ ५५ ॥
अन्वयः—सुभुजः चापभृतां पुरोगः यः बन्दीकृतानां रिपुश्रिया साञ्जन-बाष्पसेके पद्धती इव द्वे ज्याघातरेखे भुजाभ्यां विभर्ति ।
ज्याघातेति । सुभुजश्चापभृतां पुरोगो धनुर्द्धराग्रेसरो यः बन्दीकृतानां प्रगृहीतानाम् 'प्रग्रहोपग्रहो बन्द्याम्' इत्यमरः । रिपुश्रिया साञ्जनो बाष्पसेको ययोस्ते कज्जलमिश्राश्रुसिकते इत्यर्थः । पद्धती इव द्वे ज्याघातानां मोर्वीकिणानां रेखे राजी भुजाभ्यां विभर्ति । द्विवचनात्सव्व्यसाचित्वं गम्यते । रिपुश्रिया भुजाभ्यामेवाहरणात्तद्गमरेखयोस्तत्पद्धतित्वेनोत्प्रेक्षा । तयोः श्यामलत्वात्साञ्जनाश्रुसेकोक्तिः।
भाषार्थ—सुन्दर भुजा वाले और धनुर्धारियों में श्रेष्ठ इस हेमाङ्गद राजा के दोनों भुजाओं में धनुष की डोरी खींचने से जो दो काली २ रेखायें बन गई हैं वे ऐसी मालूम पड़ती हैं मानों बन्दिनी बनाई गई शत्रुओं की राजलक्ष्मी के अञ्जन-युक्त आंसुओं से सिक्त उनके आने के लिए दो मार्ग बने हों ॥ ५५ ॥
यमात्मनः सद्मनि संनिकृष्टो मन्द्रध्वनित्याजितयामतूर्यः ।
प्रासादवातायनदृश्यवीचिः प्रबोधयत्यर्णव एव सुप्तम् ॥ ५६ ॥
अन्वयः—आत्मनः सद्मनि सुप्तं यं सन्निकृष्टः मन्द्रध्वनित्याजितयामतूर्यः वातायनदृश्यवीचिः अर्णवः एव प्रबोधयति ।
यमिति । आत्मनः सद्मनि सुप्तं हेमाङ्गदं संनिकृष्टः समीपस्थोऽत एव प्रासादवातायनैर्दृश्यवीचिर्मन्द्रेण गम्भीरेण । 'मन्द्रस्तु गम्भीरे' इत्यमरः । ध्वनित्रात्रिव त्याजितं निर्जितं यामस्य तूर्यं प्रहरावसानसूचकं वाद्यं येन स तथोक्तः । 'द्वौ यामप्रहरौ समौ' इत्यमरः । अर्णव एव प्रबोधयति अर्णवस्यैव तूर्यकार्यकारित्वात्तद्वैयर्थ्यमित्यर्थः । समुद्रस्यापि सेव्यः किमन्येषामिति भावः ।
१६२ | रघुवंशमहाकाव्ये
भाषार्थ—ठीक, इनके राजभवन के पास ही समुद्र वर्तमान है जिसकी लहरें राजभवन के झरोखों से स्पष्ट दिखाई देती हैं। जब ये अपने महल में सोते हैं तब अपनी गम्भीर गर्जना से रात्रि के चतुर्थ प्रहर के अन्त में बजनेवाले बाजों को व्यर्थ कर देने वाला वह समुद्र ही इन्हें प्रातः काल में जगाता है ॥ ५६ ॥
अनेन सार्धं विहराम्बुराशेस्तीरेषु तालीवनमर्मरेषु ।
द्वीपान्तरानीतलवङ्गपुष्पैरपाकृतस्वेदलवा मरुद्भिः ॥ ५७ ॥
अन्वयः—अनेन सार्द्धं तालीवनमर्मरेषु अम्बुराशेः तीरेषु द्वीपान्तरानीत-लवङ्गपुष्पैः मरुद्भिः अपाकृतस्वेदलवा सती त्वं विहर ।
अनेनेति । अनेन राज्ञा सार्धं तालीवनैमर्मरेषु मर्मरेति ध्वनत्सु । ‘अथ मर्मरं स्वनिते वस्त्र-पर्णानाम्’ इत्यमरवचनाद्गुणपरस्यापि मर्मरशब्दस्य गुणिपरत्वं प्रयोगादवसेयम् । अम्बुराशेः समुद्रस्य तीरेषुद्वीपान्तरेभ्य आनीतानि लवङ्गपुष्पाणि देवकुसुमानि यैस्तैः । लवङ्गं देवकुसुमम् इत्यमरः । मरुद्भिर्वातैरपाकृताः प्रशमिताः स्वेदस्य लवा बिन्दवो यस्यः सा तथाभूता सती त्वं विहर क्रीड ।
भाषार्थ—यदि तुम चाहो तो इनके साथ विवाह करके समुद्र के उन तटों पर विहार करो, जहां पर रातों दिन ताड़ के वृक्षों की मर्मरध्वनि सुनाई पड़ती रहती है और विहार करनेवालों के पसीनों को अन्य द्वीपों से लवंग के पुष्पों की गन्ध को लेकर बहने वाली हवा दूर करती है ॥ ५७ ॥
प्रलोभिताप्याप्याकृतिलोभनीया विदर्भराजावरजा तथैवम् ।
तस्मादपावर्तत दूरकृष्टा नीत्येव लक्ष्मीः प्रतिकूलदैवात् ॥ ५८ ॥
अन्वयः—आकृतिलोभनीया विदर्भराजावरजा तथा एवं प्रलोभिता अपि नीत्या दूरकृष्टा लक्ष्मीः प्रतिकूलदैवात् जनात् इव तस्मात् अपावर्तत ।
प्रलोभितेति । आकृत्या रूपेण लोभनीयाऽकर्षणीया न तु वर्णनमात्रेणेत्यर्थः । विदर्भराजावरजा भोजानुजेन्दुमती तया सुनन्दयैवं प्रलोभितापि प्रचोदितापि नीत्या पुरुषकारेण दूरकृष्टा दूरमानीता लक्ष्मीः प्रतिकूलं दैवं तस्य तस्मात्पुंस इव तस्माद्धे-माङ्गदादपावर्तत प्रतिनिवृत्ता ।
भाषार्थ—केवल वर्णनमात्र से नहीं किन्तु सौन्दर्य से आकृष्ट होनेवाली विदर्भराज भोज की छोटी बहन वह इन्दुमती सुनन्दा की लुभावनी बातें सुनकर भी उस राजा को छोड़कर उसी प्रकार आगे बढ़ गई जिस प्रकार पुरुषार्थ से पाई गई लक्ष्मी भाग्यहीनपुरुष को छोड़कर चली जाती है ॥ ५८ ॥