रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)

२२४ रघुवंशमहाकाव्ये

से बीच में ही कट जाते थे फिर भी इतना वेग होता था कि उनका फल लगा हुआ अगला भाग लक्ष्य तक पहुँच ही जाता था ॥ ४५ ॥

आधोरणानां गजसन्निपाते शिरांसि चक्रैर्निशितैः क्षुराग्रैः ।
हृतान्यपि श्येननखाग्रकोटिव्यासक्तकेशानि चिरेण पेतुः ॥ ४६ ॥

अन्वयः—गजसन्निपाते निशितैः क्षुराग्रैः चक्रैः हृतानि अपि श्येननखाग्र- कोटिव्यासक्तकेशानि आधोरणानां शिरांसि चिरेण पेतुः ।

आधोरणानामिति । गजसंनिपाते गजयुद्धे निशितैस्त एव क्षुराग्रैः क्षुरस्या- ग्रमिवाग्रं येषां तश्चक्रैरायुधविशेषैर्हृतानि छिन्नान्यपि श्येनानां पक्षिविशेषाणाम् । 'पक्षी श्येनः' इत्यमरः । नखाग्रकोटिषु व्यासक्ताः केशा येषां तानि आधोरणानां हस्त्यारोहाणाम् । 'आधोरणा हस्तिपका हस्त्यारोहा निषादिन' इत्यमरः । शिरांसि चिरेण पेतुः पतितानि । शिरः पातात्प्रागेवारुह्य पश्चादुत्पततां पक्षिणां नखेषु केशसङ्गश्चिरपातहेतुरिति भावः ।

भाषार्थ—हाथियों के युद्ध में तेज तथा क्षुरे के समान फलवाले चक्रों से कटे हुए महावतों के मस्तकों को लेकर बाज पक्षी ऊपर उड़ जाते थे । लम्बे लम्बे बाल बाजों के नखों में बंध जाते थे जिससे वे मस्तक कुछ देर में पृथ्वी पर गिरते थे । ४६ ॥

पूर्वं प्रहर्ता न जघान भूयः प्रतिप्रहाराक्षममश्वसादी ।
तुरङ्गमस्कन्धनिषण्णदेहं प्रत्याश्वसन्तं रिपुमाचकांक्ष ॥ ४७ ॥

अन्वयः—पूर्वं प्रहर्ता अश्वसादी प्रतिप्रहारक्षमं तुरङ्गमस्कन्धनिषण्णदेहम् रिपुं भूयः न जघान किन्तु प्रत्याश्वसन्तम् आचकांक्ष ।

पूर्वमिति । पूर्वं प्रथमं प्रहर्त्ताश्वसादी तोरङ्गिकः प्रतिहारेऽक्षममशक्तं तुरङ्गम- स्कन्धे निषण्णदेहम् मूर्छितमित्यर्थः । रिपुं भूयो न जघान पुनर्न प्रजहार किन्तु प्रत्याश्वसन्तं पुनरुज्जीवन्तमाचकाङ्क्ष । 'नायुधव्यसनं प्राप्तं नातं नातिपरिक्षतम्' इति निषेधादिति भावः ।

भाषार्थ—एक घुड़सवार ने अपने शत्रु घुड़सवार पर प्रहार किया जिससे वह घोड़े के कन्धे पर झूल गया उसे अपना शिर उठाने की भी शक्ति नहीं रही । पहले प्रहार करने वाले घुड़सवार ने मूर्छित होने के कारण अपने ऊपर अस्त्र चलाने में असमर्थ उस शत्रु पर फिर प्रहार नहीं किया किन्तु उसके जीने की ही इच्छा की । क्योंकि ऐसे शत्रुओं पर प्रहार करना निन्दित माना गया है।

सप्तमः सर्गः | २२५

तनुत्यजां वर्मभृतां विकोशैर्बृहत्सु दन्तेष्वसिभिः पतद्भिः । उद्यन्तमग्निं शमयांबभूवुर्गजा विविग्नाः करशीकरेण ॥ ४८ ॥

अन्वयः—तनुत्यजां वर्मभृतां बृहत्सु दन्तेषु पतद्भिः विकोशैः असिभिः उद्यन्तम् अग्निं विविग्नाः गजाः करशीकरेण शमयाम्बभूवुः ।

तनुत्यजामिति । तनुत्यजां तनुषु निस्पृहाणामित्यर्थः । वर्मभृतां कवचिनां सम्बन्धिभिर्वृहत्सु दन्तेषु पतद्भिरत एव विकोशैः विधानादुद्धृतैः । 'कोशोऽस्त्री कुड्ग्मले खड्गविधाने' इत्यमरः । असिभिः खङ्गैरुद्यन्तमुत्थितमग्निं विविग्ना भीता गजाः करशीकरेण शुण्डादण्डजलकणेन शमयाम्बभूवुः शान्तं चक्रुः ।

भाषार्थ—अपने प्राणों की परवाह न करके लड़ने वाले कवचधारी योद्धाओं की नंगी तलवारों से हाथियों के बड़े २ दांतों पर प्रहार करने पर उनसे चिनगारियां निकलने लगीं, उनसे डर कर व्याकुल हाथी अपने सूँड के पानी से उस आग को बुझाने लगे ॥ ४८ ॥

---

शिलीमुखोत्कृत्तशिरःफलाढ्या च्युतैः शिरस्त्रैश्चषकोत्तरेव । रणक्षितिः शोणितमद्यकुल्या रराज मृत्योरिव पानभूमिः ॥ ४९ ॥

अन्वयः—शिलीमुखोत्कृत्तशिरः फलाढ्या च्युतैः शिरस्त्रैः चषकोत्तरा इव शोणितमद्यकुल्या रणक्षितिः मृत्योः पानभूमिः इव रराज ।

शिलीमुखेति । शिलीमुखैर्बाणैरुत्कृत्तानि शिरांस्येव फलानि तैराढ्या सम्पन्ना च्युतैर्भ्रष्टैः शिरांसि त्रायन्त इति शिरस्त्राणि शीर्षण्यानि । शीर्षण्यं च 'शिरस्त्रेऽथ' इत्यमरः । तैश्चषकोत्तरा 'चषकः' पानपात्रमुत्तरं यस्यां सेव । 'चषकोऽस्त्री पानपात्रम्' इत्यमरः । रणक्षितिर्युद्धभूमिर्मृत्योः पानभूमिरिव रराज ।

भाषार्थ—वह युद्ध-स्थल मृत्यु के उस मदिरापान स्थल के समान मालूम पड़ रहा था जिसमें बाणों से कटे हुए सिर ही मानों फल हों, उलटे गिरे हुए मुकुट ही पान-पात्र हों, बहता हुआ रुधिर ही मानों मदिरा हो ॥ ४९ ॥

---

उपान्तयोर्निष्कुषितं विहङ्गैर्राक्षिप्य तेभ्यः पिशितप्रियापि । केयूरकोटिक्षततालुदेशा शिवा भुजच्छेदसपावकार ॥ ५० ॥

अन्वयः—विहङ्गैः उपान्तयोः निष्कुषितं भुजच्छेदं तेभ्यः आक्षिप्य पिशितप्रिया अपि शिवा केयूरकोटिक्षततालुदेशा सती अपाचकार ।

उपान्तयोरिति । उपान्तयोः प्रान्तयोर्विहङ्गैः पक्षिभिर्निष्कुषितं खण्डितम् । "इणिष्ठायाम्" इतीडागमः । भुजच्छेदं भुजखण्डं तेभ्यो विहङ्गेभ्य आक्षिप्याच्छिद्य पिशितप्रियाऽपि शिवा क्रोष्ट्री । 'शिवः कीलः शिवा क्रोष्ट्री' इति विश्वः । केयूर-

१५ र० सम्पू०

२२६	रघुवंशमहाकाव्ये

कोट्याऽङ्गाग्रेण क्षतस्तालुदेशो यस्याः सा सती अपाचकारापसारयामास । किरतेः करोतेर्वा लिट् ।

**भाषार्थ—**पक्षियों से दोनों तरफ चोंच मारे गये हाथ के टुकड़े को उनसे छीन कर सियारिन ज्यों ही खाने लगी त्यों ही बांह में बँधे हुए बिजायठ का नुकीला अग्र भाग उसके तालु में गड़ गया । जिससे मांसप्रिय होने पर भी वह उसे छोड़कर चली गई ॥ ५० ॥

कश्चिद्द्विषत्खड्गहतोत्तमाङ्गः सद्यो विमानप्रभुतामुपेत्य ।
वामाङ्गसंसक्तसुराङ्गना स्वं नृत्यत्कबन्धं समरे ददर्श ॥ ५१ ॥

**अन्वयः—**द्विषत्खड्गहतोत्तमाङ्गः कश्चित् सद्यः विमानप्रभुताम् उपेत्य वामाङ्गसंसक्तसुराङ्गनाः सन् समरे नृत्यत् स्वं कबन्धं ददर्श ।

कश्चिदिति । द्विषतः खङ्गेन हतोत्तमाङ्गश्छिन्नशिराः । 'उत्तमाङ्गं शिरः शीर्षम्' इत्यमरः । कश्चिद्वीरः सद्यो विमानप्रभुतां विमानधिपत्यं देवत्वमित्यर्थः । उपेत्य प्राप्य वामाङ्गसंसक्तः सव्योत्सङ्गसङ्गिनी सुराङ्गना यस्य स तथोक्तः सन् । अग्निपुराणे 'वाराप्सरः सहस्राणि भूपमायोधने हतम् । त्वरितान्युपधावन्ति मम भर्त्ता ममेति च ।' इति समरे नृत्यत्स्वं निजं कबन्धं विशिरष्कं कलेवरं ददर्श । 'कबन्धोऽस्त्री क्रियायुक्तमपमूर्धकलेवरम्' इत्यमरः ।

**भाषार्थ—**शत्रु की तलवार से एक योद्धा का शिर कट गया । युद्ध में मृत्यु होने के कारण वह योद्धा तत्काल देवता हो गया और अपने बायें तरफ एक अप्सरा को लिए हुए विमान पर बैठकर युद्ध स्थल में नाचते हुए अपने धड़ को देखने लगा ॥ ५१ ॥

अन्योन्यसूतोन्मथनादभूतां तावेव सूतौ रथिनौ च कौचित् ।
व्यश्वौ गदाव्यायतसंप्रहारौ भग्नायुधौ बाहुविमर्दनिष्ठौ ॥ ५२ ॥

**अन्वयः—**कौचित् अन्योन्यसूतोन्मथनात् तौ एव सूतौ रथिनौ च अभूताम् व्यश्वौ (सन्तौ) गदाव्यायतसम्पहारौ अभूताम् भग्नायुधौ (सन्तौ) बाहुविमर्द्दनिष्ठौ (अभूताम्) ।

अन्योन्येति । कौचिद्वीरावन्योऽन्यस्य सूतयोः सारथ्योरुन्मथनान्निघनात्तावेव सूतौ रथिनो योद्धारौ चाभूताम् । तावेव व्यश्वौ सन्तो गदाभ्यां व्यायतो दीर्घः संप्रहारो युद्धं ययोस्तावभूताम् । ततो भग्नायुधौ भग्नगदौ सन्तो बाहुविमर्दे निष्ठा नाशो ययोस्तो बाहुयुद्धासक्तावभूताम् । 'निष्ठा निष्पत्तिनाशान्ताः' इत्यमरः ।

सप्तमः सर्गः | २२७

**भाषार्थ—**कोई दो योद्धा अपने २ सारथियों के मारे जाने पर स्वयं रथ को हांकते हुए युद्ध करने लगे पर जब उनके घोड़े भी कट गये तब वे योद्धा गदा से युद्ध करने लगे, बाद गदा के भी टूट जाने पर मल्ल युद्ध करने लगे ॥ ५२ ॥

परस्परेण क्षतयोः प्रहर्त्रोरुत्क्रान्तवाय्वोः समकालमेव ।
अमर्त्यभावेऽपि कयोश्चिदासीदेकाप्सरः प्रार्थितयोर्विवादः ॥ ५३ ॥

**अन्वयः—**परस्परेण क्षतयोः समकालम् एव उत्क्रान्तवाय्वोः एकाप्सरःप्रार्थितयोः कयोश्चित् प्रहर्त्रोः अमर्त्यभावे अपि विवादः आसीत् ।

परस्परेणेति । परस्परेणान्योन्यं क्षतयोः क्षततन्वोः समकालमेककालं यथा तथोत्क्रान्तवाय्वोर्युगपदुद्गतप्राणयोः एकैवाप्सराः प्रार्थिता याभ्यां तयोरेकाप्सरःप्रार्थितयोः प्रार्थितैकाप्सरसोरित्यर्थः । "वाहिताग्न्यादिषु" इति परनिपातः । अथवा एकस्यामप्सरसि प्रार्थितं प्रार्थना ययोरिति विग्रहः । 'स्त्रियां बहुष्वप्सरसः' इति बहुत्वाभिधानं प्रायिकम् । कयोश्चित्प्रहर्त्रोर्योधयोरमर्त्यभावेऽपि देवत्वेऽपि विवादः कलह आसीत् । एकामिषाभिलाषो हि महद्वैरबीजमिति भावः ।

**भाषार्थ—**एक दूसरे के प्रहार से एक समय में ही मरे हुए दो योद्धा देवता होकर जब स्वर्ग में गये, तब वहाँ एक ही अप्सरा पर दोनों रीझ गये और वहाँ भी फिर आपस में झगड़ने लगे ॥ ५३ ॥

व्यूहावुभौ तावितरेतरस्माद्भङ्गं जयं चापतुरव्यवस्थम् ।
पश्चात्पुरोमारुतयोः प्रवृद्धौ पर्यायवृत्त्येव महार्णवोर्मी ॥ ५४ ॥

**अन्वयः—**तौ उभौ व्यूहौ पश्चात्पुरोमारुतयोः पर्यायवृत्त्या प्रवृद्धौ महार्णवोर्मी इव इतरेतरस्मात् अव्यवस्थं जयं भङ्गं च आपतुः ।

व्यूहाविति । तावुभौ व्यूहौ सेनासंघातौ । 'व्यूहस्तु बलविन्यासः' इत्यमरः । पश्चात्पुरश्च यौ मारुतौ । द्वन्द्वान्ते श्रूयमाणं पदं प्रत्येकमभिसंबध्यते । तयोः पर्यायवृत्त्या क्रमवृत्त्या प्रवृद्धौ महार्णवोर्मी इव इतरेतरस्मादव्यवस्थं व्यवस्थारहितमनियतं जयं भङ्गं पराजयं चापतुः प्राप्तवन्तौ ।

**भाषार्थ—**जिस प्रकार वायु के वेग से समुद्र की तरंगें अव्यवस्थित रूप से आगे पीछे बढ़ती हटती रहती हैं उसी प्रकार वे दोनों सेनायें कभी हारती थी कभी जीतती थी ॥ ५४ ॥

परेण भग्नेऽपि बले महौजा ययावजः प्रत्यरिसैन्यमेव ।
धूमो निवर्त्येत समीरणेन यतस्तु कक्षस्तत एव वह्निः ॥ ५५ ॥

२२८ रघुवंशमहाकाव्ये

अन्वयः—महौजाः अजः परेण बले भग्ने अपि अरिसैन्यं प्रति एव ययौ । समीरगेन धूमः निवर्त्येत वह्निः तु यतः कक्षः भवति ततः एव प्रवर्तते ।

परेणेति । बले स्वसैन्ये परेण परबलेन भग्नेऽपि महौजा महाबलोऽजोऽरिसैन्यं प्रत्येव ययौ । तथाहि समीरगेन वायुना धूमो निवर्त्येत कक्षादपसार्येत । वर्त्ततेर्ण्यन्तात्कर्मणि संभावनायां लिङ् । वह्निस्तु यतो यत्र कक्षस्तृणम् । 'कक्षौ तु तृणवीरूधौ' इत्यमरः । तत एव तत्रैव प्रवर्तत इति शेषः । सार्वविभक्तिकस्तसिः ।

भाषार्थ—जिस प्रकार हवा से धूंवां के इधर-उधर हो जाने पर भी आग घासफूस की तरफ ही जाती है उसी प्रकार शत्रुओं द्वारा अपनी सेना इधर-उधर हो जाने पर भी महापराक्रमी अज शत्रु की सेना में बढ़ते ही चले गये ॥ ५५ ॥

रथी निषङ्गी कवची धनुष्मान्दृप्तः स राजन्यकमेकवीरः ।
निवारयामास महावराहः कल्पक्षयोद्वृत्तमिवार्णवाम्भः ॥ ५६ ॥

अन्वयः—रथी निषङ्गी धनुष्मान् दृप्तः एकवीरः सः महावराहः कल्पक्षयोद्वृत्तम् अर्णवाम्भः इव राजन्यकं निवारयामास ।

रथीति । रथी रथारूढो निषङ्गी तूणीरवान् । 'तूणोपासङ्गतूणीरनिषङ्गा इषुधिर्द्वयोः' इत्यमरः । कवची वर्मधरो धनुष्मान्धनुर्धरो दृप्तो रणदृप्त एकवीरोऽसहायशूरः सोऽजो राजन्यकं राजसमूहम् । "गोत्रोक्षोष्ट्रोरभ्रराजराजन्यराजपुत्रवत्समनुष्याजाद्वुञ्" इत्यनेन वुञ्प्रत्ययः । महावराहो वराहावतारो विष्णुः कल्पक्षये कल्पान्तकाले उद्वृत्तमुद्वेलमर्णवाम्भ इव निवारयामास ।

भाषार्थ—जिस प्रकार प्रलय के समय वाराह रूपधारी भगवान् विष्णु समुद्र के बढ़े हुए जल को चीरते हुए आगे चलते गये उसी प्रकार रथ पर बैठे हुए कवच तथा तरकस को धारण किये हुए वे अद्वितीय वीर अज अकेले ही शत्रुओं की सेना को चीरते चले जा रहे थे ॥ ५६ ॥

स दक्षिणं तूणमुखेन वामं व्यापारयन्हस्तमलक्ष्यताजौ ।
आकर्णकृष्टा सकृदस्य योद्धुर्मोर्वीव बाणान्सुषुवे रिपुघ्नान् ॥ ५७ ॥

अन्वयः—सः आजौ दक्षिणं हस्तं तूणमुखेन वामं व्यापारयन् सन् अलक्षत योद्धुं अस्य सकृत् आकर्णकृष्टा मौर्वी रिपुघ्नान् बाणान् सुषुवे इव ।

स इति । सोऽजः आजौ संग्रामे दक्षिणं हस्तं तूणमुखेन निषङ्गविवरेण वाममतिसुन्दरम् 'वामं सव्ये प्रतीपे च द्रविणे चातिसुन्दरे' इति विश्वः। व्यापारयन्नलक्षयत । शरसंधानादयस्तु दुर्लक्ष्या इत्यर्थः । सकृदाकर्णकृष्टा योद्धुरस्याजस्य मौर्वी ज्या

सप्तमः सर्गः २२१

रिपून्घ्नन्तीति रिपुघ्नाः तान्। ''अमनुष्यकर्तृके च'' इति ठक्प्रत्ययः। बाणान्सुषुव इव सुषुवे किमु इत्युत्प्रेक्षा।

भावार्थ—अज युद्ध में इतनी जल्दी बाण चला रहे थे कि यह पता नहीं चलता था कि उन्होंने कब अपना दाहिना हाथ तरकस पर रखा और कब बाण निकाल कर बायें हाथ से धनुष पर रखा किन्तु ऐसा मालूम पड़ता था कि वे जब कान तक धनुष की डोरी खींचते थे तब उसमें से शत्रुओं का नाश करने वाले बाण बराबर निकलते चले जा रहे हैं ॥ ५७ ॥

स रोषदष्टाधिकलोहितोष्ठैर्व्यक्तोर्ध्वरेखा भ्रुकुटीर्वहद्भिः ।
तस्तार गां भल्लनिकृत्तकण्ठैर्हुंकारगर्भैर्द्विषतां शिरोभिः ॥ ५८ ॥

अन्वयः—सः रोषदष्टाधिकलोहितोष्ठैः व्यक्तोर्ध्वरेखाः भ्रुकुटीः वहद्भिः भल्लनिकृत्तकण्ठैः हुंकारगर्भैः द्विषतां शिरोभिः गां तस्तार।

स इति। सोऽजः रोषेण दष्टा अत एवाधिकलोहिता ओष्ठा येषां तानि तैः व्यक्ता ऊर्ध्वा रेखा यासां तां भ्रुकुटीभ्रूभङ्गान्वहद्भिः भल्लनिकृत्ता बाणविशेषच्छिन्नाः कण्ठा येषां तैः हुँकारगर्भैः सहुंकारैः हुंकुर्वद्भिरित्यर्थः द्विषतां शिरोभिर्गां भूमिं तस्तार छादयामास।

भावार्थ—जिन राजाओं ने क्रोध से अपने ओठों को चबाकर लाल कर लिया था और जो भौंहें तान-तान कर हुंकार करते हुए आगे बढ़ रहे थे उनके मस्तकों को भाले से काट-काट कर अज ने धरातल को ढँक दिया ॥ ५८ ॥

सर्वैर्बलाङ्गैर्द्विरदप्रधानैः सर्वायुधैः कङ्कटभेदिभिश्च ।
सर्वप्रयत्नेन च भूमिपालास्तस्मिन्प्रजह्रु र्युधि सर्व एव ॥ ५९ ॥

अन्वयः—सर्व एव भूमिपालाः द्विरदप्रधानैः सर्वैः बलाङ्गैः कङ्कटभेदिभिः सर्वायुधैः, च सर्वप्रयत्नेन च युधि तस्मिन् प्रजह्रुः।

सर्वैरिति। द्विरदप्रधानैर्गजमुख्यै सर्वैर्बलाङ्गैः सेनाङ्गैः । 'हस्त्यश्वरथपादातं सेनाङ्गं स्याच्चतुष्टयम्' इत्यमरः। कङ्कटभेदिभिः कवचभेदिभिः । 'उरश्छदः कङ्कटको जगरः कवचोऽस्त्रियाम्' इत्यमरः। सर्वायुधैश्च बाह्यबलमुक्त्वान्तरमाह—सर्वप्रयत्नेन च सर्व एव भूमिपाला युधि तस्मिन्नजे प्रजह्रुः तं प्रजह्रुरित्यर्थः । सर्वत्र सर्वकारकसंभवात्कर्मणोऽप्याधिकरणविवक्षायां सप्तमी। तदुक्तम्—''अनेकशक्तियुक्तस्य विश्वस्यानेककर्मणः। सर्वदा सर्वथाभावात्क्वचित्किंचिद्विवक्ष्यते ॥'' इति ॥

भावार्थ—सभी राजा सब प्रकार की सेनाओं से, कवच को काट देने वाले

२३० रघुवंशमहाकाव्ये

सब प्रकार के तीक्ष्ण अस्त्रों से और सर्वप्रकार के उपायों द्वारा एक साथ अज पर प्रहार करने लगे ॥ ५९ ॥

सोऽस्त्रव्रजैश्छन्नरथः परेषां ध्वजाग्रमात्रेण बभूव लक्ष्यः । नीहारमग्नो दिनपूर्वभागः किंचित्प्रकाशेन विवस्वतेव ॥ ६० ॥

अन्वयः—परेषाम् अस्त्रव्रजैः छन्नरथः सः नीहारमग्नः दिनपूर्वभागः किञ्चित्प्रकाशेन, विवस्वता इव ध्वजाग्रमात्रेण लक्ष्यः बभूव ।

स इति । परेषां द्विषामस्त्रव्रजैः शस्त्रसमुदायैश्छन्नरथः सोऽजः नीहारैर्हिमैर्मग्नो दिनपूर्वभागः प्रातःकाल किंचित्प्रकाशेनेषल्लक्ष्येण विवस्वतेव आच्छादितरथः ध्वजाग्रमात्रेण लक्ष्यो बभूव । ध्वजाग्रादन्यन्न किंचिल्लक्ष्यते स्मेत्यर्थः ।

भावार्थ—इन राजाओं ने अज पर इतना बाण बरसाया कि उनके अस्त्रों से अज का रथ ढँक गया । जिस प्रकार कुहरे की दिनों में सुबह होने का ज्ञान धुंधले प्रकाश वाले सूर्य को देखकर होता है उसी प्रकार उसके रथ का ज्ञान पताका के सिरे को देखकर ही होता था ॥ ६० ॥

प्रियंवदात्प्राप्तमसौ कुमारः प्रामुङ्क्त राजस्वधिराजसूनुः । गान्धर्वमस्त्रं कुसुमास्त्रकान्तः प्रस्वापनं स्वप्ननिवृत्तलोलः ॥ ६१ ॥

अन्वयः—अधिराजसूनुः कुसुमास्त्रकान्तः स्वप्ननिवृत्तलौल्यः असौ कुमार प्रियंवदात् प्राप्तं प्रस्वापनं गान्धर्वम् अस्त्रं राजसु प्रामुङ्क्त ।

प्रियंवदादिति । अधिराजसूनुर्महाराजपुत्रः कुसुमास्त्रकान्तो मदनसुन्दरः स्वप्ननिवृत्तलौल्यः स्वप्नबितृष्णः । जागरूक इत्यर्थः । असौ कुमारोऽजः प्रियंवदात्पूर्वोक्ताद्गन्धर्वात्प्राप्तगान्धर्वं गन्धर्वदेवताकम् । "सास्य देवता" इत्यण् । प्रस्वापयतीति प्रस्वापनं निद्राजनकमस्त्रं राजसु प्रामुङ्क्त प्रयुक्तवान् ।

भावार्थ—उसके बाद कामदेव के समान सुन्दर सदा सावधान रहने वाले उस रघुकुमार अज ने प्रियम्वद नाम के गन्धर्व से प्राप्त उस प्रस्वापन नामक गान्धर्व अस्त्र को हजारों के ऊपर चलाया जिससे उन्हें नींद आ जाती है ॥६१॥

ततो धनुष्कर्षणमूढहस्तमेकांसपर्यस्तशिरस्त्रजालम् । तस्थौ ध्वजस्तम्भनिषण्णदेहं निद्राविधेयं नरदेवसैन्यम् ॥ ६२ ॥

अन्वयः—ततः धनुष्कर्षणमूढहस्तं एकांसपर्यस्तशिरस्रजालं ध्वजस्तम्भनिषण्णदेहम्, नरदेवसैन्यं निद्राविधेयं सत् तस्थौ ।

तत इति । ततो धनुष्कर्षणे चापकर्षगे मूढहस्तमव्यापृतहस्तम् एकस्मिन्नंसे

सप्तमः सर्गः २३१

पर्यस्तं त्रस्तं शिरस्त्राणां शीर्षण्यानां जालं समूहो यस्य तत् । ध्वजस्तम्भेषु निषण्णा अवष्टब्धा देहा यस्य तत् नरदेवानां राज्ञां सेनैव सैन्यं चातुर्वण्यादित्वात्स्वार्थे ष्यञ्प्रत्ययः । निद्राविधेयं निद्रापरतन्त्रं तस्थौ । भावार्थ—गान्धर्वास्त्र के छोड़ते ही राजाओं की सेना सो गई, नींद से सैनिकों के हाथ ऐसे रुक गये कि वे अपने धनुष तक को नहीं खींच पाये उनकी पगड़ियाँ गिर कर एक तरफ कन्धे पर झूलने लगीं और शरीर पताका के खम्भों के सहारे स्थित हो गया ॥ ६२ ॥

ततः प्रियोपात्तरसेऽधरोष्ठे निवेश्य दध्मौ जलजं कुमारः । तेन स्वहस्तार्जितमेकवीरः पिवन्यशो मूर्तमिवावभासे ॥ ६३ ॥ अन्वयः—ततः कुमारः प्रियोपात्तरसे अधरोष्ठे जलजं निवेश्य दध्मौ तेन एकवीरः स्वहस्तार्जितं मूर्तं यशः पिवन् इव आबभासे । तत इति । ततः कुमारोऽजः प्रिययेन्दुमत्योपात्तरसे आस्वादितमाधुर्ये अतिश्लाघ्य इति भावः । अधरोष्ठे जलजं शङ्खं निवेश्य । 'जलजं शङ्खपद्मयोः' इति विश्वः । दध्मौ मुखामारुतेन पूरयामास । तेनौष्ठनिविष्टेन शङ्खेनैवैकवीरः स स्वहस्तार्जितं मूर्तं मूर्तिमद्यशः पिवन्निवावभासे । यशसः शुभ्रत्वादिति भावः । भाषार्थ—इसके बाद अद्वितीय वीर कुमार अज ने अपनी प्रिया इन्दुमती के चुम्बन का रसास्वाद लेने वाले अधरोष्ठ पर शंख को रख कर बजाया । उस समय वे ऐसे जान पड़ते थे मानो अपने बाहुबल से उपार्जित मूर्तिमान् अपने यश को पी रहे हों ॥ ६३ ॥

शङ्खस्वनाभिज्ञतया निवृत्तास्तं सन्नशत्रु ददृशुः स्वयोधाः । निमीलितानामिव पङ्कजानां मध्ये स्फुरन्तं प्रतिमा शशाङ्कम् ॥ ६४ ॥ अन्वयः—स्वयोधाः शङ्खस्वनाभिज्ञतया निवृत्ताः सन्त निमीलितानां पङ्कजानां मध्ये स्फुरन्तं प्रतिमाशशाङ्कम् इव सन्नशत्रुं तं ददृशुः । शङ्खेति । शङ्खस्वनस्याजशङ्खध्वनेरभिज्ञातया प्रत्यभिज्ञत्वानिवृत्ताः प्राक्- पलाय्य संप्रति प्रत्यागताः स्वयोधाः, सन्नशत्रुं निद्राणशत्रुं तमजं निमीलितानां पङ्कजानां मध्ये स्फुरन्तं प्रतिमा चासौ शशाङ्कश्च तं प्रतिमाशशाङ्कं प्रतिबिम्बचन्द्र- मिव ददृशुः । भावार्थ—शंख की ध्वनि को पहचान कर लौटे हुए अज के सैनिकों ने सोते हुए शत्रुओं के बीच में अज को इस प्रकार देखा जिस प्रकार मुकुलित कमलों के बीच में चन्द्रमा चमक रहा हो ॥ ६४ ॥

२३२ रघुवंशमहाकाव्ये

सशोणितैस्तेन शिलीमुखाग्रैर्निक्षेपिताः केतुषु पार्थिवानाम् । यशो हृतं संप्रति राघवेण न जीवितं वः कृपयेति वर्णाः ॥ ६५ ॥

अन्वयः—'सम्प्रति राघवेण वः यशः हृतं कृपया जीवितं तु न' इति वर्णाः तेन सशोणितैः शिलीमुखाग्रैः पार्थिवानां केतुषु निक्षेपिताः ।

सशोणितैरिति । संप्रति राघवेण रघुपुत्रेण पूर्वं रघुणेति भावः । हे राजानः ! वो युष्माकं यशो हृतम्, जीवितं तु कृपया न हृतम् । न त्वशक्त्येति भावः । इत्येवंरूपा वर्णाः एतदर्थप्रतिपादकं वाक्यमित्यर्थः । सशोणितैः शोणितदिग्धैः शिलीमुखाग्रैर्बाणाग्रैः साधनैस्तेनाजेन प्रयोजककर्त्रा पार्थिवानां राज्ञां केतुषु ध्वज-स्तम्भेषु निक्षेपिताः प्रयोज्यैरन्यैर्निवेशिताः । लेखिता इत्यर्थः । क्षिपतेर्ण्यन्ता-त्कर्मणि क्तः ।

**भाषार्थ—**उन मूर्च्छित पड़े हुए राजाओं की पताकाओं पर रुधिर से लिप्त बाणों के अग्रभाग से अज ने यह लिखवा दिया कि हे राजाओ ! इस समय रघुपुत्र अज ने आप लोगों के यश को तो ले लिया किन्तु दया करके प्राण नहीं लिये ॥ ६५ ॥

स चापकोटिनिहितैकबाहुः शिरस्त्रनिष्कर्षणभिन्नमौलिः । ललाटबद्धश्रमवारिबिन्दुभीतां प्रियामेत्य वचो बभाषे ॥ ६६ ॥

**अन्वयः—**चापकोटिनिहितैकबाहुः शिरस्त्रनिष्कर्षणभिन्नमौलिः ललाटबद्ध-श्रमवारिबिन्दुः सः भीतां प्रियां प्रेत्य वचः बभाषे ।

स इति । चापकोट्यां निहित एकबाहुर्येन स शिरस्रस्य निष्कर्षणेनापनयनेन भिन्नमौलिः श्लथकेशबन्धः। 'चूडा किरीटो केशाश्च संयता मौलयस्त्रयः' इत्यमरः । ललाटे बद्धाः श्रमवारिबिन्दवो यस्य सः सोऽजो भीतां प्रियामिन्दुमतीमेत्यासाद्य वचो बभाषे ।

**भाषार्थ—**धनुष के एक छोर पर हाथ रखे हुए युद्ध कालीन टोप के हटा देने से बिखरे केश वाले और ललाट पर पसीने की बूंदों से युक्त वे अज युद्ध के देखने से डरी हुई अपनी प्रिया इन्दुमती के पास आकर बोले ॥ ६६ ॥

इतः परानर्भकहार्यशस्त्रान्वैदर्भि ! पश्यनुमता मयासि । एवंविधेनाहवचेष्टितेन त्वं प्रार्थ्यसे हस्तगता ममेतिः ॥ ६७ ॥

**अन्वयः—**हे वैदर्भि ! त्वं इतः अर्भकहार्यशस्त्रान् परान् पश्य, मया द्रष्टुम् त्वं अनुमता असि, एभिः एवंविधेन आहवचेष्टितेन मम हस्तगता त्वं प्रार्थ्यंसे ।

सप्तमः सर्गः २३३

इत इति। हे वैदर्भि इन्दुमति ! इत इदानीमर्भंकहार्यशस्त्रान्बालकापहार्यायुधा- न्यपराञ्शत्रून्पश्य । मयानुमतासि द्रष्टुमिति शेषः । एभिर्नृपैरेवंविधेन निद्रारूपेणा- हवचेष्टितेन रणकर्मणा मम हस्तगता हस्तगतवद्दुर्ग्रहेत्यर्थः । त्वं प्रार्थ्यसे अपजि- हीष्यंस इत्यर्थः । एवंविधेनेत्यत्र स्वहस्तनिर्देशेन सोपहासमुवाचेति द्रष्टव्यम् ।

भाषार्थ—अयि विदर्भराजकुमारी ! मैं तुम्हें आज्ञा देता हूँ, देखो तो सही युद्धस्थल में राजा लोग इस प्रकार सोये हुए हैं कि बालक भी इनके अस्त्र छीन सकते हैं। देखो, इसी बल पर ये मेरे हाथों से तुमको छीनना चाहते थे ॥६७॥

तस्याः प्रतिद्वन्द्विभवाद्दिषादात्सद्यो विमुक्तं मुखमाबभासे ।
निःश्वासबाष्पापगमात्प्रपन्नः प्रसादमात्मीयमिवात्मदर्शः ॥ ६८ ॥

अन्वयः—प्रतिद्वन्द्विभवात् विषादात् सद्यः विमुक्तं तस्याः मुखं निःश्वासबा- ष्पापगमात् आत्मीयं प्रसादं प्रपन्नः नात्मदर्शः इव आबभासे ।

तस्या इति । प्रतिद्वन्द्विभवाद्विपूत्याद्विषादाद् दैन्यात्सद्यो विमुक्तं तस्या मुखं निःश्वासस्य यो बाष्प ऊष्मा । ‘वाष्पो नेत्रजलोष्मणोः’ इति विश्वः । तस्यापग- माद्धेतोरात्मीयं प्रसादं नैर्मल्यं प्रपन्नः प्राप्तः आत्मा स्वरूपं दृश्यतेऽनेनेत्यात्मदर्शं दर्पण इव आबभासे ।

भाषार्थ—जब इन्दुमती को यह निश्चय हो गया कि शत्रु मारे गये तब उसका मुँह उस दर्पण के समान सुशोभित हो गया जिस पर पड़ी हुई सांस की भांप पोछ दी गई हो ॥ ६८ ॥

हृष्टापि सा ह्रीविजिता न साक्षाद्वाग्भिः सखीनां प्रियमभ्यनन्दत् ।
स्थली नवाम्भःपृषताभिवृष्टा मयूरकेकाभिरिवाभ्रवृन्दम् ॥ ६९ ॥

अन्वयः—सा हृष्टा अपि ह्रीविजिता सती प्रियं साक्षात् स्वयं न अभ्यनन्दत् किन्तु नवाम्भःपृषताभिवृष्टा स्थली अभ्रवृन्दं मयूरकेकाभिः इव सखीनां वाग्भिः अभ्यनन्दत् ।

हृष्टेति । सेन्दुमती हृष्टापि पत्युः पौरुषेण प्रमुदितापि ह्रिया विजिता यतोऽत प्रियमजं साक्षात्स्वयं नाभ्यनन्दन्न प्रशंस । किन्तु नवैरम्भःपृषतैः पयोबिन्दुभिर- भिवृष्टाऽसिक्ता स्थल्यकृत्रिमा भूमिः । “जानपदकुण्डगोणस्थल०” इत्यादिना- ऽकृत्रिमार्थे ङीप् । अभ्रवृन्दं मेघसंघं मयूरकेकाभिरिव सखीनां वाग्भिरभ्यनन्दत् ।

भाषार्थ—जिस प्रकार नये बादलों की बूंदों से भीगी हुई बनस्थली मयूर के शब्दों से मेघों का अभिनन्दन करती है, उसी प्रकार अपने पति के पराक्रम से

२३४	रघुवंशमहाकाव्ये

अत्यन्त प्रसन्न हुई इन्दुमती लज्जा के कारण स्वयं तो कुछ नहीं कह सकी किन्तु सखियों के वचनों द्वारा अज का अभिनन्दन किया ॥ ६९ ॥

इति शिरसि स वामं पादमाधाय राज्ञामुद्वहदनवद्यां तामवद्यादपेतः ।
रथतुरगरजोभिस्तस्य रूक्षालकाग्रा समरविजयलक्ष्मीः सैव मूर्ता बभूव ॥ ७० ॥

अन्वयः—अवद्यात् अपेतः सः इति राज्ञां शिरसि वामं पादम् आधाय अनवद्यां तां उदवहत् रथतुरगरजोभिः रूक्षालकाग्रा सा एव तस्य मूर्त्ता समरविजयलक्ष्मीः बभूव ।

इतीति । नोद्यते नोच्यत इत्यवद्यं गर्ह्यम् । “अवद्यपण्यवय्यगर्ह्यपणितव्यानिरोधेषु” इत्यनेन निपातः । “कुपूयकुत्सितावद्यखेटगर्ह्याणकाः समाः” इत्यमरः । तस्मादपेतः निर्दोष इत्यर्थः सोऽज इति राज्ञां शिरसि वामं पादमाधायानवद्यामदोषां तामिन्दुमतीमुद्वहदुपानयत् । आत्मसाच्चकारेत्यर्थः । अयमर्थः ‘समुद्वहन्तं पथि भोजकन्याम्’ इत्यत्र न श्लिष्टः । तस्याजस्य रथतुरगाणां रजोभी रूक्षाणि परुषाण्यलकाग्राणि यस्याः सा सेन्दुमत्येव मूर्ता मूर्तिमती समरविजयलक्ष्मीर्बभूव । एतल्लाभादन्यः को विजयलक्ष्मीलाभ इत्यर्थः ।

भाषार्थ—इस प्रकार निर्दोष वे अज उन राजाओं के शिरों पर बांया पैर रख कर सर्वाङ्ग सुन्दरी उस इन्दुमती को लेकर चले । रथ के घोड़ों की टापों से उड़ी हुई धूलि से इन्दुमती के केश भर गये थे उस समय वह साक्षात् विजय लक्ष्मी जैसी जान पड़ती थी ॥ ७० ॥

प्रथमपरिगतार्थस्तं रघुः सन्निवृत्तं
विजयिनमभिनन्द्य श्लाघ्यजायासमेतम् ।
तदुपहितकुटुम्बः शान्तिमार्गोत्सुकोऽभू-
न्नहि सति कुलधुर्ये सूर्यवंशा गृहाय ॥ ७१ ॥

अन्वयः—प्रथमपरिगतार्थः रघुः विजयिनं श्लाघ्यजायासमेतं सन्निवृत्तं तम् अभिनन्द्य, तदुपहितकुटुम्बः सन् शान्तिमार्गोत्सुकः अभूत् । हि कुलधुर्ये सति सूर्यवंश्याः गृहाय न भवन्ति ।

प्रथमेति । प्रथममजागमनात्प्रागेव परिगतो ज्ञातोऽर्थो विवाहविजयरूपो येन स प्रथमपरिगतार्थो रघुर्विजयिनं विजययुक्तं श्लाघ्यजायासमेतं सन्निवृत्तं प्रत्यागतं तमजमभिनन्द्य तस्मिन्नज उपहितकुटुम्बः सन् । ‘सुतविन्यस्तपत्नीकः’ इति याज्ञवल्क्य-

अष्टमः सर्गः २३५

स्मरणादिति भावः । शान्तिमार्गे मोक्षमार्गे उत्सुकॊऽभूत् । तथाहि कुलधुर्ये कुल- धुरंधरे सति सूर्यवंश्या गृहस्थाश्रमाय न भवन्ति ।

इति महामहोपाध्यायकोलाचलमल्लिनाथसूरिविरचितया संजीविनीसमाख्यया व्याख्यया समेतो महाकविश्रीकालिदासकृतौ रघुवंशे महाकाव्ये अजपाणिग्रहणो नाम सप्तमः सर्गः ॥ ७ ॥

भाषार्थ—महाराज रघु को यह सब समाचार अज के पहुँचने के पहले ही मिल चुका था, इसलिए उन्होंने विजयी तथा योग्य स्त्री के सहित आये हुए अज का अभिनन्दन किया और उन्हें कुटुम्ब का भार सौंप कर मोक्ष मार्ग की प्राप्ति के लिए उत्सुक हो गये। क्योंकि सूर्य वंशी राजाओं का यह नियम है कि वे पुत्र के योग्य हो जाने पर गृहस्थाश्रम में रहना पसन्द नहीं करते ॥७१॥

यह त्रिपाठ्युपाह्व पं० श्रीकृष्णमणिशास्त्री द्वारा लिखित अन्वय और चन्द्रकला नाम की हिन्दी टीका में रघुवंश महाकाव्य का अजपाणिग्रहण नामक सप्तम सर्ग समाप्त हुआ।

---

अष्टमः सर्गः

हेरम्बमवलम्बेऽहं यस्मिन्पातालकेलिषु ।
दन्तेनोद्धस्यति क्षोणीं विश्राम्यन्ति फणीश्वराः ॥

अथ तस्य विवाहकौतुकं ललितं बिभ्रत एव पार्थिवः ।
वसुधामपि हस्तगामिनीमकरोदिन्दुमतीमिवापराम् ॥ १ ॥

अन्वयः—अथ पार्थिवः ललितं विवाहकौतुकम् बिभ्रतः एव अपराम् इन्दु- तीम् इव वसुधाम् अपि हस्तगामिनीम् अकरोत् ॥ १ ॥

अथेति। अथ पार्थिव रघुर्ललितं सुभगं विवाहकौतुकं विवाहमङ्गलं विवाहहस्तसूत्रं वा बिभ्रत एव । ‘कौतुकं मङ्गलं हर्षे हस्तसूत्रे कुतूहले' इति शाश्वतः। तस्याजस्य परामिन्दुमतीमिव वसुधामपि हस्तगामिनीमकरोत् । राज्ये तमभ्यषिञ्चदित्यर्थः अस्मिन्सर्गे वैतालीय छन्दः ।

२३६	रघुवंशमहाकाव्ये

**भाषार्थ—**इसके बाद राजा रघु ने सुन्दर विवाह के मङ्गल सूत्र को पहने हुए अज के हाथ में दूसरी इन्दुमती के समान सारी पृथिवी को सौंप दिया अर्थात् उनका राज्याभिषेक कर दिया ॥ १ ॥

दुरितैरपि कर्तुमात्मसात्प्रयतन्ते नृपसूनवो हि यत् ।
तदुपस्थितमग्रहीदजः पितुराज्ञेति न भोगतृष्णया ॥ २ ॥

**अन्वयः—**नृपसूनवः यत् दुरितैः अपि आत्मसात् कर्तुम् प्रयतन्ते हि उपस्थितम् तत् अजः पितुः आज्ञा इति अग्रहीत् भोगतृष्णया न ( अग्रहीत् ) ।

दुरितैरिति । नृपसूनवो राजपुत्रा यद्राज्यं दुरितैरपि विषप्रयोगादिनिषिद्धोपायैरप्यात्मसात्स्वाधीनम् । "तदधीनवचने" इति सातिप्रत्ययः । कर्तुं प्रयतन्ते हि प्रवर्तंत एवेत्यर्थः । तथाहि "राजपुत्रा महोद्वृत्ता गजा इव निरङ्कुशाः । भ्रातरं पितरं वापि निघ्नन्त्येवाभिमानिनः ॥" हि शब्दोऽवधारणे । 'हि हेताववधारणे' इत्यमरः । उपस्थितं स्वतः प्राप्तं तद्राज्यमजः पितुराज्ञेति हेतोरग्रहीत्स्वीचकार । भोगतृष्णया तु नाग्रहीत् ॥ २ ॥

**भाषार्थ—**जिस राज्य को पाने के लिए राजकुमार लोग विष प्रयोग आदि अनेक प्रकार के उपाय किया करते हैं उसी राज्य को अज ने केवल अपने पिता की आज्ञा मानकर ही स्वीकार किया, भोगविलास की इच्छा से नहीं ॥ २ ॥

अनुभूय वसिष्ठसम्भृतैः सलिलैस्तेन सहाभिषेचनम् ।
विशदोच्छ्वसितेन मेदिनी कथयामास कृतार्थतामिव ॥ ३ ॥

**अन्वयः—**मेदिनी वसिष्ठसम्भृतैः सलिलैः तेन सह अभिषेचनम् अनुभूय विशदोच्छ्वसितेन कृतार्थताम् कथयामास इव ।

अनुभूयेति । मेदिनी भूमिः महिषी च ध्वन्यते । वसिष्ठेन सम्भृतैः सलिलैस्तेनाजेन सहाभिषेचनमनुभूय विशदोच्छ्वसितेन स्फुटमुद्गृहणेन आनन्दनिर्मलोच्छ्वसितेन चेति ध्वन्यते । कृतार्थतां गुणवद्भर्तृलाभकृतं साफल्यं कथयामासेव । न चैतावता पूर्वेषामपकर्षः प्रशंसापरत्वात् । 'सर्वत्र जयमन्विच्छेदपुत्रादिच्छेत्पराजयम्' इत्यङ्गीकृतत्वाच्च ।

**भाषार्थ—**जिस समय अज का राज्याभिषेक हुआ उस समय महर्षि वसिष्ठ ने वैतानिक मन्त्रों से अभिमन्त्रित करके जल को अज के ऊपर छोड़ा उसका कुछ अंश पृथ्वी पर गिरा जिसके कारण पृथ्वी से भाप निकलने लगी उससे

अष्टमः सर्गः २३७

मालूम पड़ता था कि पृथ्वी अपने आनन्दोच्छ्वास से अज के राजा होने का सन्तोष व्यक्त कर रही है ॥ ३ ॥

स बभूव दुरासदः परैर्गुरुणाऽथर्वविदा कृतक्रियः । पवनाग्निसमागमो ह्ययं सहितं ब्रह्म यदस्त्रतेजसा ॥ ४ ॥

अन्वयः—अथर्वविदा गुरुणा कृतक्रियः स परैः दुरासदः बभूव, अस्त्रतेजसा सहितं यत् ब्रह्म अयम् पवनाग्निसमागमः हि ।

स इति । अथर्वविदाऽथर्ववेदाभिज्ञेन गुरुणा वसिष्ठेन कृतक्रियः अथर्वोक्तविधिना कृताभिषेकसंस्कार इत्यर्थः । सोऽजः परैः शत्रुभिर्दुरासदो दुर्धर्षो बभूव । तथाहि अस्त्रतेजसा क्षत्रतेजसा सहितं युक्तं यद्ब्रह्म ब्रह्मतेजोऽयं पवनाग्निसमागमो हि तत्कल्प इत्यर्थः । पवनाग्नीत्यत्र पूर्वनिपातशास्त्रस्यानित्यत्वात् "द्वन्द्वे घि" इति नाग्निशब्दस्य पूर्वनिपातः । तथा च काशिकायाम्—'अयमेकस्त लक्षणहेत्वोरिति निर्देशः पूर्वनिपातव्यभिचारचिह्नम्' इति । क्षात्रेणेवायं दुर्धर्षः किमयं पुनर्वसिष्ठमन्त्रप्रभावे सतीत्यर्थः । अत्र मनुः—'नाक्षत्रं ब्रह्म भवति क्षत्रं नाब्रह्म वर्धते । ब्रह्मक्षत्रे तु संयुक्ते इहामुत्र च वर्धते ॥', इति ।

भावार्थ—अथर्ववेद के ज्ञाता महर्षि वसिष्ठजी ने जब अज का अभिषेक किया तब वे ऐसे तेजस्वी हो गये जैसे वायु का सहारा पाकर अग्नि प्रदीप्त हो जाता है । ठीक है ब्रह्म तेज के साथ क्षात्र तेज के मिल जाने से अपूर्व तेज उत्पन्न हो जाता है । अर्थात् जैसे वायु का संयोग पाकर अग्नि असह्य हो जाता है वैसे ही वसिष्ठ जी के ब्राह्म तेज के संयोग से अज का क्षात्र तेज शत्रुओं के लिए असह्य हो गया ॥ ४ ॥

रघुमेव निवृत्तयौवनं तममन्यत नवेश्वरं प्रजाः । स हि तस्य न केवलां श्रियं प्रतिपेदे सकलान् गुणानपि ॥ ५ ॥

अन्वयः—प्रजाः नवेश्वरम् तं निवृत्तयौवनम् रघुम् इव अमन्यन्त । हि स तस्य केवलां श्रियं न प्रतिपेदे, किन्तु सकलान् गुणान् अपि प्रतिपेदे ।

रघुमिति । प्रजा नवेश्वरं तमजं निवृत्तयौवनं प्रत्यावृत्तयौवनं रघुमेवामन्यन्त । न किंचिद्भेदकमस्तीत्यर्थः । कुतः हि यस्मात्सोऽजस्तस्य रघोः केवलमेकां श्रियं न प्रतिपेदे किन्तु सकलान्गुणाञ्छौर्यदाक्षिण्यादीनपि प्रतिपेदे अतस्तद्गुणयोगात्तद् बुद्धियुक्तेत्यर्थः ।

भावार्थ—प्रजाओं ने उन नवीन राजा अज को ऐसा समझा कि मानों रघु ही

२३८ | रघुवंशमहाकाव्ये

जवान होकर पुनः राज्य कर रहे हैं क्योंकि अज ने केवल रघु की राज्यलक्ष्मी को ही नहीं पाया था किन्तु रघु के सभी गुण भी उनमें आ गये थे ॥ ५ ॥

अधिकं शुशुभे शुभंयुना द्वितयेन द्वयमेव सङ्गतम् ।
पदमृद्धमजेन पैतृकं विनयेनास्य नवं च यौवनम् ॥ ६ ॥

**अन्वयः—**द्वयं एव शुभंयुना द्वितयेन सङ्गतं सत् अधिकं शुशुभे पैतृकम् ऋद्धं पदं अजेन अस्य नवं योवनं विनयेन च शुशुभे ।

अधिकमिति । द्वयमेव शुभंयुना शुभवता शुभंयुस्तु शुभान्वितः' इत्यमरः । “अहंशुभयोर्युस्” इति युस्प्रत्ययः । द्वितयेन संगतं युतं सदधिकं शुशुभे । किं केनेत्याह—पदमिति पैतृकं पितुरागतम् । “ऋतश्छन्” इति ठञ्प्रत्ययः ऋद्धं समृद्धं पदं राज्यमजेन यस्याजस्य नवं यौवनं विनयेनेन्द्रियजयेन च (विजयो हीन्द्रियजस्तद्युक्त शास्त्रमर्हति” इति कामन्दकः । राज्यस्थोऽपि प्राकृतवन्न दृप्तोऽभूदित्यर्थः ।

**भाषार्थ—**उस समय केवल दो चीजें ही संसार को सुन्दर लगी, एक तो पिता का समृद्ध राज्य पाकर अज और दूसरा अज की नम्रता पाकर उनका यौवन ॥ ६ ॥

सदयं बुभुजे महाभुजः सहसोद्वेगमियं व्रजेदिति ।
अचिरोपनता स मेदिनीं नवपाणिग्रहणां वधूमिव ॥ ७ ॥

**अन्वयः—**महाभुजः स अचिरोपनतां मेदिनीं नवपाणिग्रहणां वधूम् इव सहसा इयम् उद्वेगम् व्रजेत् इति सदयं बुभुजे ।

सदयमिति । महाभुजः सोऽजोऽचिरोपनतां नवोपगतां मेदिनीं भुवं नवं पाणिग्रहणं विवाहो यस्यास्तां नवोढां वधूमिव । उक्तं च रतिरहस्ये—'सौम्यैरालिङ्गनैर्वाक्यैश्चुम्बनैश्चापि सान्त्वयेत्' सहसा बलात्कारेण चेत् 'सहो बलं सहा मार्गः' इत्यमरः । इयं मेदिनी वधूत्रोद्वेगं भयं व्रजेदिति हेतोः सदयं सकृपं बुभुजे भुक्तवान् । “भुजोऽनवने” इत्यात्मनेपदम् ।

**भाषार्थ—**जिस प्रकार नवविवाहिता वधू बलात्कार पूर्वक उपभोग करने से उद्विग्न हो जाती है इसलिए उसके साथ कोमलतापूर्वक व्यवहार किया जाता है उसी प्रकार महाबाहु राजा अज ने नई मिली पृथिवी का दयापूर्वक उपभोग किया ॥ ७ ॥

अहमेव मतो महीपतेरिति सर्वः प्रकृतिष्वचिन्तयत् ।
उदधेरिव निम्नगाशयेष्वभवन्नास्य विमानना क्वचित् ॥ ८ ॥

अष्टमः सर्गः २३६

अन्वयः—प्रकृतिषु सर्वः अहम् एव महीपतेः मतः इति अचिन्तयत् उदधेः निम्नगाशतेषु इव अस्य विमानना क्वचित् न अभवत् ।

अहमिति । प्रकृतिषु प्रजासु मध्ये सर्वोऽपि जनः अथवा प्रकृतिष्वित्यस्याहमित्यनेनान्वयः । व्यवधानं तु सह्यम् सर्वोऽपि जनः प्रकृतिष्वहमेव महीपतेर्मतो महीपतिना मन्यमानः । "मतिबुद्धिपूजार्थेभ्यश्च" इति वर्तमाने क्तः, "क्तस्य च वर्तमाने" इति षष्ठी । इत्यचिन्तयदमन्यत । उदधेनिम्नगाशतेष्विवाश्य नृपस्य कर्तुः। "कर्तृकर्मणोः कृति" इति कर्तरि षष्ठी । क्वचिदपि जनविषये विमाननाऽवगणना तिरस्कारो नाभवत् । यतो न कंचिदवमन्यतेऽतः सर्वोऽप्यहमेवास्य मत इत्यमन्यतेत्यर्थः ।

भाषार्थं—अज अपनी प्रजाओं को समान रूप से मानते थे इस कारण सभी लोग यही समझते थे कि राजासाहब हम ही को सबसे अधिक मानते हैं क्योंकि जिस तरह समुद्र सैकड़ों नदियों में से किसी का भी तिरस्कार नहीं करता और सबको समान रूप से ग्रहण करता है उसी तरह वे भी प्रजावर्ग में किसी का अपमान नहीं करते थे न किसी की बुराई करते थे ॥ ८ ॥

न खरो न च भूयसा मृदुः पवमानः पृथिवीरूहानिव ।
स पुरस्कृतमध्यमक्रमो नमयामास नृपाननुद्धरन् ॥ ९ ॥

अन्वयः—सः भूयसा खरः न मृदुः च न बभूव किन्तु पुरस्कृतमध्यमक्रमः सन् पवमानः पृथिवीरुहान् इव नृपान् अनुद्धरन् नमयामास ।

नेति । स नृपो भूयसा बाहुल्येन खरस्तीक्ष्णो न भूयसा मृदुरतिमृदुरपि न किन्तु पुरस्कृतमध्यमक्रमः सन् मध्यमपरिपाटीमवलम्ब्येत्यर्थः । पवमानो वायुः पृथिवीरुहांस्तरूनिव नृपाननुद्धरन्ननुत्पाटयन्नेव नमयामास । अत्र कामन्दकः—"मृदुश्चेदवमन्येत तीक्ष्णादुद्विजते जनः। तीक्ष्णश्चैव मृदुश्चैव प्रजानां स च संमतः" इति ।

भाषार्थ—अज न तो बहुत कठोर थे न अधिक कोमल ही, जिस प्रकार मध्यम वेग वाला वायु वृक्षों को बिना उखाड़े झुका देता है उसी प्रकार अज ने मध्यम मार्ग का आश्रय करके अपने शत्रुभूत राजाओं को राजगद्दी से उतारे बिना ही उनको नम्र बना दिया ॥ ९ ॥

अथ वीक्ष्य रघुः प्रतिष्ठितं प्रकृतिष्वात्मजमात्मवत्तया ।
विषयेषु विनाशधर्मसु त्रिदिवस्थेष्वपि निःस्पृहोऽभवत् ॥ १० ॥

अन्वयः—अथ रघुः आत्मजम् आत्मवत्तया प्रकृतिषु प्रतिष्ठितं वीक्ष्य विनाशधर्मसु त्रिदिवस्थेषु अपि विषयेषु निःस्पृहः अभवत् ।

५४० रघुवंशमहाकाव्ये

अथेति । अथ रघुरात्मजं पुत्रमात्मवत्तया निर्विकारमनस्कतयेत्यर्थः । “उदयादिष्वविकृतिमंनसः सत्त्वमुच्यते । आत्मवान्सत्त्ववानुक्तः” इत्युत्पलमालायाम् । प्रकृतिष्वमात्यादिषु प्रतिष्ठितं रूढमूलं वीक्ष्य ज्ञात्वा विनाशो धर्मो येषां तेषु विनाशधर्मसु अनित्येष्वित्यर्थः । “धर्मादनिच्केवलात्” इत्यनिच्प्रत्ययः समासान्तः । त्रिदिवस्थेषु स्वर्गस्थेष्वपि विषयेषु शब्दादिषु निःस्पृहो निर्गतेच्छोऽभवत् ।

भावार्थ—जब महाराज रघु ने देखा कि मेरे पुत्र अज विकारहीन भाव से प्रजाओं में स्थिर हो गये हैं तब वे विनश्वर स्वर्गीय विषयों से भी निस्पृह हो गये ॥ १० ॥

गुणवत्सुतरोपितश्रियः परिणामे हि दिलीपवंशजाः ।
पदवीं तरुवल्कवाससां प्रयताः संयमिनां प्रपेदिरे ॥ ११ ॥

अन्वयः—दिलीपवंशजाः परिणामे गुणवत्सुतरोपितश्रियः प्रयताः सन्तः तरुवल्कवाससां संयमिनां पदवीं प्रपेदिरे ।

गुणवदिति । दिलीपवंशजाः परिणामे वार्धके गुणवत्सुतेषु रोपितश्रियः स्थापितलक्ष्मीकाः प्रयताश्च सन्तः तरुवल्कान्येव वासांसि येषां तेषां संयमिनां यतीनां पदवीं प्रपेदिरे यस्मात्तस्मादस्यापीदमुचितमित्यर्थः ।

भावार्थ—राजा दिलीप के वंशज वृद्धावस्था में अपने योग्य पुत्र को राज्य का भार सौंप कर नियमपूर्वक वल्कल वस्त्रधारी मुनियों के मार्ग का अनुसरण करते हैं । इस लिए रघु का विषयों से निस्पृह हो जाना उचित ही था ॥ ११ ॥

कुलधर्मश्चायमेवेत्याह—

तमरण्यसमाश्रयोन्मुखं शिरसा वेष्टनशोभिना सुतः ।
पितरं प्रणिपत्य पादयोरपरित्यागमयाचतात्मनः ॥ १२ ॥

अन्वयः—सुतः अरण्यसमाश्रयोन्मुखं पितरं तं वेष्टनशोभिना शिरसा पादयोः प्रणिपत्य आत्मनः अपरित्योगं अयाचत ।

तमिति । अरण्यसमाश्रयोन्मुखं वनवासोद्युक्तम् । अत्र मनुः “गृहस्थस्तु यदा पश्येद्वलीपलितमात्मनः । सापत्यो निरपत्यो वा तदारण्यं समाश्रयेत् ॥” पितरं तं रघुं सुतोऽजः वेष्टनशोभिनोष्णीषमनोहरेण शिरसा पादयोः प्रणिपत्य आत्मनोऽपरित्यागमयाचत । मां पिरत्यज्य न गन्तव्यमिति प्रार्थितवानित्यर्थः ।

भाषार्थ—वन को जाने के लिये उद्यत अपने पिता रघु से पुत्र अज ने राजमुकुट से सुशोभित अपना मस्तक नवाकर प्रार्थना की कि आप मुझे छोड़ कर वन में न जाइए ॥ १२ ॥

अष्टमः सर्गः २४१

रघुरश्रुमुखस्य तस्य तत्कृतवानीप्सितमात्मजप्रियः ।
न तु सर्पं इव त्वचं पुनः प्रतिपेदे व्यपवर्जितां श्रियम् ॥ १३ ॥
अन्वयः—आत्मजप्रियः रघुः अश्रुमुखस्य तस्य तत् ईप्सितं कृतवान् तु सर्पः त्वचम् इव व्यपवर्जितां श्रियं पुनः न प्रतिपेदे ।
रघुरिति । आत्मजप्रियः पुत्रवत्सलो रघुः अश्रूणि मुखे यस्य तस्याश्रुमुखस्याजस्य तदपरित्यागरूपमीप्सितमभिलषितं कृतवान् । किन्तु सर्पस्त्वचमिव व्यपवर्जितां त्यक्तां श्रियं पुनर्न प्रतिपेदे न प्राप ।
भाषार्थ—पुत्रवत्सल रघु ने अज की आंखों में आंसू देखकर वन को जाने का विचार छोड़ दिया किन्तु जिस प्रकार सांप एक बार छोड़ी हुई अपनी केंचुल को पुनः ग्रहण नहीं करता उसी प्रकार उन्होंने परित्यक्त राज्यलक्ष्मी को पुनः स्वीकार नहीं किया ॥ १३ ॥

स किला श्रममन्त्यमाश्रितो निवसन्नावसथे पुराद्बहिः ।
समुपास्यत पुत्रभोग्यया स्नुषयेवाविकृतेन्द्रियः श्रिया ॥ १४ ॥
अन्वयः—सः अन्त्यम् आश्रमम् आश्रितः पुरात् बहिः आवसथे निवसन् अविकृतेन्द्रियः ( सन् ) स्नुषया इव पुत्रभोग्यया श्रिया समुपास्यत किल ।
स इति । स रघुः किलान्त्याश्रमं प्रव्रज्यामाश्रितः पुरान्नगराद्बहिरावसथे स्थाने निवसन्नाविकृतेन्द्रियः जितेन्द्रियः सन्नित्यर्थः । अत एव स्नुषयेव वध्वैव पुत्रभोग्यया न स्वभोग्यया श्रिया समुपास्यत शुश्रूषितः । जितेन्द्रियस्य तस्य स्नुषयेव श्रियापि, पुष्पफलोदकाहरणादिशुश्रूषाव्यतिरेकेण न किञ्चदपेक्षितमासीदित्यर्थः । अत्र यद्यपि 'ब्राह्मणाः प्रव्रजन्ति' इति श्रुतेः । 'आत्मन्यग्नीन्समारोप्य ब्राह्मणः प्रव्रजेद्गृहात्' इति मनुस्मरणात् 'मुखजानामयं धर्मो यद्विष्णोलिङ्गधारणम् । बाहुजातोहजातानामयं धर्मो न विद्यते ।।' इति निषेधाच्च ब्राह्मणस्यैव प्रव्रज्या न क्षत्रियादेरित्याहुः, तथापि 'यदहरेव विरजेत्तदहरेव प्रव्रजेत्' इत्यादिश्रुतेस्त्रैवर्णिकसाधारण्यात्, 'त्रयाणां वर्णानां वेदमधीत्य चत्वार आश्रमाः' इति सूत्रकारवचनात् । 'ब्राह्मणः क्षत्रियो वापि वैश्यो वा प्रव्रजेद् गृहात्' इति स्मरणात् । 'मुखजानामयं धर्मो वैष्णवं लिङ्गधारणम् । बाहुजातोरुजातानां त्रिदण्डं न विधीयते ।।' इति निषेधस्य त्रिदण्डविषयत्वदर्शनाच्च कुत्रचिद्ब्राह्मणपदस्योपलक्षणमाचक्षाणाः केचित् त्रैवर्णिकाधिकारं प्रतिपेदिरे तथा सति 'स किला श्रममन्त्यमाश्रितः' इत्यत्रांपि कविनाप्ययमेव पक्षो विवक्षित इति प्रतीमः । अन्यथा वानप्रस्थाश्रमतया व्याख्याते 'विदधे विधिमस्य
१६ र० सम्पू०

२४२ रघुवंशमहाकाव्ये

नैष्ठिकं यतिभिः सार्धमनग्निमग्निजित्' इति वक्ष्यमाणेनानग्निसंस्कारेण विरोधः स्यात् । अग्निसंस्काररहितस्य वानप्रस्थस्यैवाभावात् इत्यलं प्रासङ्गिकेन ।

भाषार्थ—वे महाराज रघु संन्यास आश्रम को स्वीकार कर नगर के बाहर हो कुटिया में रहने लगे । पुत्र से भोग्य राजलक्ष्मी से उनका उतना ही सम्बन्ध था जितना पुत्रवधू से किसी संयमी श्वसुर का रहता है अर्थात् जिस पृथ्वी पर अज राज्य कर रहे थे वह रघु को फल मूल देकर उनकी उस प्रकार सेवा कर रही थी मानो उनकी पतोहू हो ॥ १४ ॥

प्रशमस्थितपूर्वपार्थिवं कुलमभ्युद्यतनूतनेश्वरम् । नभसा निभृतेन्दुना तुलामुदितार्केण समारुरोह तत् ॥ १५ ॥

अन्वयः—प्रशमस्थितपूर्वपार्थिवम् अभ्युद्यतनूतनेश्वरम् तत् कुलं निभृतेन्दुना उदितार्केण च नभसा तुलां समारुरोह ।

प्रशमेति । प्रशमे स्थितः पूर्वपार्थिवो रघुर्यस्य तत् अभ्युद्यतोऽभ्युदितो नूतने- श्वरोऽजो यस्य तत् । प्रसिद्धं कुलं निभृतेन्दुनाऽस्तमयासन्नचन्द्रेणोदितार्केण प्रकटि- तसूर्येण च नभसा तुलां सादृश्यं समारुरोह प्राप । न च नभसा तुलामित्यत्र "तुल्यार्थैरतुलोपमाभ्यां तृतीयान्यतरस्याम्" इत्यनेन प्रतिषेधस्तृतीयायाः । तस्य सदृशवाचितुलाशब्दविषयत्वात् 'कृष्णस्य तुला नास्ति' इति प्रयोगात् अस्य च सादृश्यवाचित्वात् ।

भाषार्थ—उस समय सूर्यवंश उस आकाश के समान सुशोभित हो रहा था जिसमें एक तरफ चन्द्रमा अस्त हो रहे हों और दूसरी ओर सूर्य उदय हो रहे हों । क्योंकि एक ओर राजा रघु संन्यास लेकर शान्तिमय जीवन बिता रहे थे दूसरी ओर अज राजगद्दी पर विराजमान थे ॥ १५ ॥

यतिपार्थिवलिङ्गधारिणौ ददृशाते रघुराघवौ जनैः । अपवर्गमहोदयार्थयोर्भुवमंशाविव धर्मयोर्गतौ ॥ १६ ॥

अन्वयः—जनैः यतिपार्थिवलिङ्गधारिणौ रघुराघवौ अपवर्गमहोदयार्थयोः धर्मयोः भुवं गतौ इव ददृशाते ।

यतीति । यतिर्भिक्षुः पार्थिवो राजा तयोलिङ्गधारिणौ रघुराघवौ रघुतत्सुतौ अपवर्गमहोदयार्थयोर्मोक्षाभ्युदयफलयोधर्मयोः । निवर्तकप्रवर्तकरूपयोरित्यर्थः । भुवं गतौ भूलोकमवतीर्णावंशाविव जनैर्ददृशाते दृष्टौ ।

भाषार्थ—संन्यासी के चिह्न धारण करने वाले महाराजा रघु और राज-

अष्टमः सर्गः २४३

चिह्न धारी अज को देखकर लोगों ने यह समझा कि मोक्ष एवं ऐश्वर्य देने वाला धर्म दो रूपों में पृथ्वी पर अवतीर्ण है ॥ १६ ॥

अजिताधिगमाय मन्त्रिभिर्युयुजे नीतिविशारदैरजः ।
अनपायिपदोपलब्धये रघुराप्तैः समियाय योगिभिः ॥ १७ ॥

**अन्वयः—**अजः अजिताधिगमाय नीतिविशारदैः मन्त्रिभिः युयुजे, रघुः अनपायिपदोपलब्धये आप्तैः योगिभिः समियाय ।

अजितेति । अजोऽजिताधिगमायाजितपदलाभाय नीतिविशारदैर्नीतिज्ञैर्मन्त्रिभिर्युयुजे संगतः । रघुरप्यनपायिपदस्योपलब्धये मोक्षस्य प्राप्तये यथार्थदर्शिनो यथार्थवादिनश्चाप्ताः तैर्योगिभिः समियाय संगतः । उभयत्राप्युपायचिन्तार्थमिति शेषः ।

**भाषार्थ—**एक ओर अज जीते हुए देशों को जीतने के लिए नीति विशारद मन्त्रियों के साथ दिग्विजय का विचार करने लगे । दूसरी ओर रघु अविनश्वर मोक्षपद पाने के लिए तत्त्वदर्शी योगियों से मोक्ष मार्ग की चर्चा करने लगे ।

नृपतिः प्रकृतीरवेक्षितुं व्यवहारासनमाददे युवा ।
परिचेतुमुपांशु धारणां कुशपूतं प्रवयास्तु विष्टरम् ॥ १८ ॥

**अन्वयः—**युवा नृपतिः प्रकृतिः अवेक्षितुं व्यवहारासनम आददे प्रवयाः तु धारणां परिचेतुम् उपांशु कुशपूतम् विष्टरम् आददे ।

नृपतिरिति । युवा नृपतिरजः प्रकृतिः प्रजाः कार्यार्थिनीरवेक्षितुम् । दुष्टादुष्टपरिज्ञानार्थमित्यर्थः । व्यवहारासनं धर्मासनमाददे स्वीचकार । 'व्यवहारान्नृपः पश्येत्' इति याज्ञवल्क्यस्मरणात् । प्रवयाः स्थविरो नृपतिः रघुस्तु । 'प्रवयाः स्थविरो वृद्ध' इत्यमरः । धारणां चित्तस्यैकाग्रतां परिचेतुमभ्यसितुमुपांशु विजने । 'उपांशु विजने प्रोक्तम्' इति हलायुधः । कुशैः पूतं विष्टरमासनमाददे । 'यमादिगुणसंयुक्ते मनसः स्थितिरात्मनि । धारणा प्रोच्यते सद्भिर्योगशास्त्रविशारदैः ॥' इति वसिष्ठः ।

**भाषार्थ—**इधर युवक राजा अज प्रजाओं के कार्यों को देखने के लिए न्याय के आसन पर बैठे थे उधर वृद्ध रघु अपने मन को साधने का अभ्यास करने के लिए एकान्त में पवित्र कुश के आसन पर बैठे थे ॥ १८ ॥

अनयत् प्रभुशक्तिसम्पदा वशमेको नृपतीननन्तरान् ।
अपरः प्रणिधानयोग्यया मरुतः पञ्च शरीरगोचरान् ॥ १६ ॥