रसार्णव (शैव रस-तन्त्र - प्राचीन भारतीय खनिज रसायन, धातुवाद एवं रस-चिकित्सा सटीक)

१३२ रसार्णवे कान्ताभ्रशैलविमला मिलन्ति सकलान्¹ क्षणात् ॥ ३३ ॥ लताछुछुन्दरीमांसं² विषटङ्कणयोजितम् । मूषालेपेन³ कुरुते सर्व्वद्वन्द्वेषु⁴ मेलनम् ॥ ३४ ॥ अभ्रकं सुरसा शृङ्गं⁵ मण्डूकस्य वसा विषम् । गुञ्जाटङ्कणयोगेन⁶ सर्व्वसत्त्वेषु⁷ मेलनम् ॥ ३५ ॥ टङ्कणोर्णागिरिजतु-कर्णाख्यामलकर्कटैः⁸ । मिलन्ति सर्व्वद्वन्द्वानि स्त्रोतोन्यपरिपेषितैः ॥ ३६ ॥ धातकीगुग्गुलुगुड़⁹-सर्जयावकटङ्कणैः¹⁰ । स्त्रोतोन्यपेषितैः सर्व्वं¹¹ द्वन्द्वजं तु रसायने ॥ ३७ ॥ खसत्त्वं सूक्ष्मचूर्णं तु¹² पूर्व्वकल्केन संयुतम् । अन्धमूषागतं¹³ ध्मातं शङ्करं मिलति क्षणात् ॥ ३८ ॥ वापितं¹⁴ ताप्यरसक¹⁵-सस्यकैर्दरदेन च । खसत्त्वं स्यान्निवहं च¹⁶ दृढं ध्मातं मिलेत्ततः ॥ ३९ ॥ . रसोपरसलोहानि सर्व्वाण्यकत्र धामयेत् ।

(1) K reads सकल. (2) M reads चुचुन्दरीमांस. (3) मूखालिपेम, an incorrect reading in K. (4) M reads सब द्वन्द्वेषु. (5) क्षाराभ्रं सुरशृङ्गञ्च, a variant in M. (6) M reads लेपेन. (7) M reads सर्व सर्वेषु. (8) कर्णाक्षौमौनकर्कटौ, a variant in K. (9) धातु- गुग्गुलुगुड़, a variant in K. (10) सर्जायवकटङ्गणैः, a variant in M. (11) M reads श्लक्ष्णो. (12) सूक्ष्मचूर्णेन यत्किञ्चित्, a variant in K, (13) K reads अन्धमूखागत, which is inc. (14) M reads पावितं, which is not technical. (15) K reads ताप्यरसकं. (16) खसत्वं चाग्निवसञ्च, a variant in M.

अष्टमः पटलः । १२१ अन्योन्यं द्वन्द्वतां यान्ति¹ द्रवन्ति² सलिलं यथा ॥ ४० ॥ बीजानि कल्पितान्येवं³ रञ्जितानि परं⁴ शृणु ॥ ४१ ॥ घनं⁵ माक्षिकचूर्णेन शुल्बचूर्णेन रञ्जितम् । द्वन्द्वितं ताप्यसत्त्वेन⁶ रसराजस्य रञ्जनम् ॥ ४२ ॥ आरक्तवल्लीगोमूत्रैः⁷ बहुधा परिभावितैः⁸ । कुनटीगन्धपाषाणै⁹हेममाक्षिकहिङ्गुलैः¹⁰ ॥ ४३ ॥ वापितं सेवितं रक्त¹¹गणैः स्नेहैरमृतं¹² ततः । रञ्जनं रसराजस्य तीक्ष्णताम्रौ¹³ विशेषतः ॥ ४४ ॥ केवलं विमलं ताम्रं वापितं¹⁴ दरदेन च¹⁵ । कुरुते त्रिगुणं जीर्णं लाक्षारसनिभं रसम्¹⁶ ॥ ४५ ॥ रसकं द्विगुणं¹⁷ दत्त्वा ताम्रं सुध्मातमोखरि । कृष्णाभ्रकस्य चूर्णं च रक्तवर्गैर्मुहुः¹⁸ पुटैः ॥ ४६ ॥

(1) अन्योन्यद्वन्द्वतामेति, a variant in M. (2) M reads द्रवन्तौ, which is gram. incorrect. (3) M has कल्पितान्येव. (4) M reads वर, which is not correct. (5) M reads वन, which has no clear sense. (6) द्वन्द्वजं वाप्यसत्वेन, a reading in K, which seems to be erroneous. (7) आरक्तवल्लीभिर्मूत्रै', a variant in K. आरक्तवर्गगणित, a variant in M. (8) गोमूत्रं बहुभावितैः, a variant in M. (9) M reads पाषाण. (10) M reads हिङ्गुलम्. (11) M reads रक्तै. (12) M reads गणस्नेहमृतं. (13) M reads तीक्ष्णताम्रं. (14) K reads वापीतं, which is inc. (15) M reads वा. (16) K reads रसः, which is grammatically inc. (17) द्विगुणं रसकं, a reading in K. (18) M reads रक्तवर्गै मुहुः.

१३४ रसार्णवे ताप्येन वा मृतं हेम त्रिगुणेन निवापितम्¹ । भाण्डिकायां² तु रसकं ताप्य³सैन्धवसंयुतम् ॥ ४७ ॥ इन्द्रगोपनिभं यावत् सत्त्वं द्विगुणजारणात् । द्रुतं⁴ हेमनिभं सूतं कुरुते नात्र संशयः ॥ ४८ ॥ अभ्रकं हेम ताम्रं च शिलया⁵ माक्षिकेण च । गैरिकेण च मुख्येन रसकेन च रञ्जयेत् ॥ ४६ ॥ बीजानि रञ्जितान्येवं⁶ पक्वबीजान्यतः⁷ शृणु ॥ ५० ॥ महारसानुपरसान्⁸ तीक्ष्णलोहानि च चयेत्⁹ । समांशं सममाक्षिकं गन्धकावापयोगतः ॥ ५१ ॥ शतशो वापयेदेतत्¹⁰ अच्छौषं सावशेषितम्¹¹ । समांशं रसराजस्य गते द्रवति निक्षिप्तम्¹² ॥ ५२ ॥ तदेतद्द्विष्टिकास्तम्भे जारणायां सुरेश्वरि । रञ्जने रसराजस्य सारणायां च शस्यते ॥ ५३ ॥ तदेवं¹³ शतशो रक्तगणैः स्नेहन्निषेचितम्¹⁴ । (1) M reads विपाचितम्. (2) हुण्डिकायां, a reading in K. (3) K reads रसकताप्य. M reads रसकान्तगव्य, which is unintelligible. (4) M reads मृत. (5) M reads शिलायां. (6) बाजानां रञ्जना- म्ब्येव, a variant in M. (7) M reads पक्वबीजमतः. (8) M has महारसानूपरसा. (9) K reads वच्चाते, which is gram. inc. M reads कीष्णलोहानि, which is unintelligible. (10) शतशो वा भवेदेतत्, a variant in M. (11) K has an incomplete charaṇa—अच्छौ सावशेषितं. (12) This charana and the next three charanas are not found in K. (13) M reads तदैव. (14) K has निषेचित. M has रक्तगणस्नेहा—षञ्चितम्.

अधिकं¹ शस्यते तेषु सहस्रांशिन वेधकृत्² ॥ ५४ ॥ निर्व्यूढं नागवङ्गाभ्यां क्रियायां हेमतारयोः । खसत्त्वं रविणा योज्यं हन्दितं स्याद्रसायनं ॥ ५५ ॥ सस्नेहक्षारपञ्चाम्बैः³ रसैस्तैस्तालकादिभिः⁴ । समद्विच्रिगुणान् ताम्रे⁵ वाहयेद्वङ्गपन्नगान् ॥ ५६ ॥ रक्तस्नेहनिषिक्तं तद्ग्रासकृतिरिति⁶ स्मृतम् ॥ ५७ ॥ माक्षिकं गन्धपाषाणं हरितालं मनःशिलाम्⁷ । वैक्रान्तकं कान्तमुख्यं⁸ सस्यकं विमलाञ्जनम् । रसकं वापि तं शश्वत्⁹ चूर्णितं हेम्नि वाहयेत् ॥ ५८ ॥ लोहपर्पटिकाताम्य¹⁰-कङ्कुष्ठविमलाभ्रकैः । मृतशुल्ब¹¹शिलात्तत-सुह्यर्कक्षारहिङ्गुलैः । नागो निर्जीवतां¹² याति पुटयोगैः पुनः पुनः ॥ ५६ ॥ रसतालकशङ्खाभ्र¹³-चिञ्चाक्षारैस्तथा त्रपुः¹⁴ । मृतं नागं मृतं वङ्गं शुल्बं तीक्ष्णञ्च वा मृतम् ।

पाद-टिप्पण्यः (Footnotes)

(1) K reads बंधक. (2) M reads वेधयत्. (3) सस्नेहजारक- दाम्नैः, a variant in K. (4) र्वारिभिस्तालकादिभिः, a variant in M. (5) समद्विच्रिगुणांस्ताम्रे, a variant in M. (6) M reads तद्ग्रासाभिरिति च, which seems to be gram. incorrect. (7) M reads erroneously मनशिला. (8) M has काकमुख. (9) K reads वापि शतशः (10) K reads लोहपर्पाटिकां ताव्य. (11) M reads शिल्य. (12) K reads नांग्ये निर्जीवतां, which is inc. (13) रसतालकगङ्गाभ्र, a variant in K. (14) K reads त्रपु.

१३६ रसार्णवे एकैकमुत्तमे हेम्नि¹ वाहयेत् सुरवन्दिते² ॥ ६० ॥ निरुत्थे³ पन्नगे हेम्नि निर्व्यूढे⁴ शतसद्गुणे⁵ । गोरोचनानिभं धाम⁶ भास्करे तारसन्निभम्⁷ ॥ ६१ ॥ तीक्ष्णाभ्रकं रविसमं⁸ माक्षिकं द्विगुणं तथा⁹ । भावत्तितं चूर्णितं, च मारितं¹⁰ सप्तभिः पुटैः ॥ ६२ ॥ व्यूढे शतगुणे¹¹ हेम्नि तद्बीजं जारयेत् समम् । चन्द्रार्क¹²पञ्चलेपेन शतभागेन वेधयेत् ॥ ६३ ॥ उर्द्धाधो माक्षिकं दत्त्वा शुल्बं हेमसमं भवेत्¹³ । एवं दशगुणं व्यूढं बोजं कारणसन्निभम्¹⁴ ॥ ६४ ॥ रसकाभ्रं कान्तताम्रे¹⁵ भागवृद्ध्या धमेत्ततः¹⁶ । माक्षिकेण हतं तच्च बीजे¹⁷ निर्वापयेत् प्रिये ॥ ६५ ॥ द्वात्रिंशद्गुणितं¹⁸ हेम्नि नागं ताप्यं हतं¹⁹ वहेत् ।

(1) एकैकमुत्तमेर्हेन्नि, a variant in M. (2) M reads सुरसुन्दरि. (3) K reads निरुत्थ. (4) K reads निर्व्यूहे, which appears to be inc. (5) शतसङ्गुणे is the reading in M, which is unintelligible. (6) K reads हेम. M reads गोरोचननिभ. (7) K has तारसन्निभ [तु + आरसन्निभ]. (8) तीक्ष्णाभ्रकरवीं हेम, a variant in K. M reads तीक्ष्णाभ्रके. (9) M reads यथा. (10) M reads मारिता, which is gram. inc. (11) M has व्यूढ शतगुणं. (12) M reads चर्याक, which is inc (13) M reads धमेत्. (14) M reads किरणसन्निभम्. (15) रसकाभ्रकतारोध्रं, a variant in M. (16) M reads समेत् ततः. (17) K reads विजी, which is an error of the scribe. (18) दात्रिंशतगुणं, a reading in K. (19) M reads गत.

Here is the line-by-line transcription of the page into clean Markdown in Unicode Devanagari and English:

अष्टमः पटलः । १३७ त्रिंशद्गुणशिलावाहं¹ नागवोजमुदाहृतम् ॥ ६६ ॥ ताप्यतालावापेन² सत्त्वं पीताभ्रकस्य तु । बीजे निर्वाहयेदेतत् षोषाकृष्टस्य³ वेधकम् ॥ ६७ ॥ नागः करोति मृदुतां निर्व्यूढस्तां च रक्तताम् । खादति⁴ पीततां तीक्ष्णं कान्तस्थां कालिकां विना ॥ ६८॥⁵ हेमवोजमिति प्रोक्तं—तारवोजमतः शृणु ॥ ६८ ॥ तीक्ष्णाभ्रताप्यविमल⁶-रसकं समभागिकम्⁷ । वङ्गभागास्तु चत्वारः⁸ सव्वं धातं विचूर्णितम् ॥ ७० ॥ पुटेन निहतं कार्यं व्यूढं तारन्तु वेधयेत् । द्वात्रिंशद्वद्गुणं¹⁰ तारे वङ्गे¹¹ ताप्यं हतं वहेत् । विंशद्गुणान्तालवापात्¹² वङ्गवोजमुदाह

१३८ रसार्णवे शुक्लपुष्पगणैः सेकं स्नेहयुक्तैस्तु कारयेत् ॥ ७२ ॥ उक्तानि तारबीजानि—बीजानां रञ्जनं शृणु ॥ ७३ ॥ तीक्ष्णमाक्षिकशुल्बञ्च¹ नागञ्चपलमारितम्² । सिन्दूरसन्निभं यावत्³ तेन बीजानि रञ्जयेत् ॥ ७४ ॥ निधाय खर्परे नागं ब्रह्मबीजदलैः सह । दग्धमग्निमधो⁴ दत्त्वा वह्निवर्णं यदा⁵ भवेत् ॥ ७५ ॥ वासकेन विभौतेन⁶ काक⁷किंशुकशिग्रुभिः । कोरण्डकस्य⁸ पुष्पेण वकुलस्यार्जुनस्य⁹ च ॥ ७६ ॥ अद्दिमारेण¹⁰ नागिन्या¹¹ कुमार्य्या नागकन्यया । शिलया¹² च त्रिगुणया कथितेनाजवारिणा¹³ ॥ ७७ ॥ भावितं खर्परस्थञ्च वापयित्वा¹⁴ पुनः पुनः । सप्तभिर्दिवसैरेव मारितं सुरवन्दिते¹⁵ ॥ ७८ ॥ पुटयेद्द्रव्यकेनादा¹⁶वाख्येन तदनन्तरम् । (1) K has तीक्ष्ण माचीकशुल्बञ्च. (2) नागं चपलमारितं, a variant in K, which has no clear sense. (3) K reads सन्निभां याते. M reads सिन्दूर. (4) दग्धमग्निमथो, a variant in M. (5) M reads यथा. (6) वासकेन समूलेन, a variant in M. (7) K reads शाक. (8) M reads कोरङ्गस्य च. (9) M has वल्कलेनार्जुनस्य. (10) K reads अद्दिमात्रेण, which seems to be inc. (11) M reads नामिन्या, which is incorrect. (12) K reads सिलया. (13) K reads काथितेन. (14) M reads प्लावयित्वा. (15) M has सुरसुन्दरि. (16) पूरयेद्द्रव्यकेनाथ, a variant in M.

An exact, line-by-line transcription of the Sanskrit text and critical apparatus from the image:

अष्टमः पटलः । १३४ द्रवं दलानां¹ बीजानां रसराजस्य रञ्जने । उद्घाटे क्रामणे² योज्यं पिष्टोत्सङ्गे³ विशेषतः ॥ ७८ ॥ मञ्जिष्ठाकिंशुक⁴रसे खदिरं रक्तचन्दनम् । करवीरं देवदारुं⁵ सरलं रजनीद्वयम्⁶ ॥ ८० ॥ अन्यानि रक्तपुष्पाणि पिष्ट्वा लाक्षारसेन तु । तैलं विपाचयेद्देवि⁷ तेन बीजानि रञ्जयेत्⁸ ॥ ८१ ॥ द्विगुणे रक्तपुष्पाणां⁹ रक्तपीतगणस्य च¹⁰ । क्वाथे चतुर्गुणे क्षीरे¹¹ तैलमेकं सुरेश्वरि ॥ ८२ ॥ ज्योतिष्मतीकरञ्जाख्य¹²-कटुतुम्बीसमुद्भवम् । पाटलीपिप्पलीकाम-काकतुण्डी¹³रसान्वितम् ॥ ८३ ॥ भेकशूकरमेषांहि¹⁴-मत्स्यकूर्मजलौ

१४० रसार्णवे पाचितं गालितं चैतत् सारणा¹तैलमुच्यते ॥ ८५ ॥ रसतुल्यं यथा बीजं² गतं गर्भद्रुतिं³ प्रिये । व्यापकत्वेन सर्व्वे⁴ च समभागास्तथेष्यते ॥ ८६ ॥ पक्वं श्रेष्ठं समं गर्भे यद्भवेद्द्रञ्जयेच्च तम्⁵ ॥ ८७ ॥ एवमुक्तानि बीजानि जारयेद्धिङ्ग⁶योगतः । तन्ममाचक्ष्व देवेशि⁷ किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥ ८८ ॥ इति श्रीपार्वतीपरमेश्वरसंवादे⁸ रसार्णवे रससंहितायां बीजसाधनो⁹ नाम अष्टमः पटलः ॥८॥

(1) M reads सारणं. (2) K reads यदा बीजं. (3) M reads गर्भद्रुति, which is incorrect. (4) व्येषतर्केण सर्वत्र, a variant in M, which is not intelligible. (5) यद्भवेद्द्रञ्जयेशे, a variant in M, wherein the first term is inc. (6) K reads जारयेद्वीज, which is incorrect. (7) This charaṇa is not found in M. (8) This portion is not found in M. (9) K and M read बीजसाधनं ; but as it qualifies पटलः, which is in masculine gender, it ought to be also in the same gender. The neuter gender may be supported by the rule of विधेय- विशेषण. But in order to keep up the uniformity we have adopted the masculine gender.

नवमः पटलः। ─•(●)•─ श्रीदेव्युवाच ।¹ बीजानां कल्पनं² प्रोक्तं विशेषेण च साधनम्³ । जार्यन्ते⁴ तानि यैः सूते⁵ तान् विडान् वक्तुमर्हसि ॥ १ ॥ श्रीभैरव उवाच ।⁶ काशोसं⁷ सैन्धवं काङ्क्षी⁸ सौवीरं व्योषगन्धकम् । सौवर्चलं सर्जिका च⁹ मालतीनीरसम्भवम्¹⁰ । शिग्रुमूलरसैः¹¹ सिक्तो विड़ोऽयं सर्व्वजारणः ॥ २ ॥ निर्दग्धं शङ्खचूर्णन्तु रविक्षीरशतप्लुतम् । पुटितं¹² बहुशो देवि प्रशस्तो जारणाविड़ः¹³ ॥ ३ ॥ शतशो वा प्लुतं चूर्णं गन्धकस्य गवां जलेः ॥ ४ ॥ निर्दग्धं शङ्खचूर्णं तु¹⁴ शिग्रुमूलाम्बुभावितम् । (1) M reads श्रीदेवी. (2) K reads प्रथमं. (3) K has विशेषरससाधन. (4) K reads जायन्ते. (5) M reads सूता, which is gram. incorrect. (6) M has श्रीभैरवः. (7) M reads कासीसं. (8) K reads साङ्क्षी. (9) K has व्योषका च, which creates a tauto- logy. (10) K reads मालतीरससम्भवः. We find also मालतीतोरसम्भवम् in the medical lexicons. (11) K reads शिग्रुमूलरसैः, which is inc. (12) . K reads erroneously पुटीत. (13) K has प्रशस्तो जारणे विदुः, wherein the first term is gram. inc. (14) M reads शङ्कचुर्ण तु.

यहाँ पृष्ठ का पंक्ति-दर-पंक्ति देवनागरी लिप्यन्तरण प्रस्तुत है:

१४२ रसार्णवे शतशो विषसिक्सूत्य¹-संयुतं² वडवामुखम् ॥ ५ ॥ टङ्गणं शतशो देवि भावयेत् किंशुकद्रवैः । विड़ो वह्निमुखाख्योऽयं³ लोहानां जारणे प्रिये ॥ ६ ॥ चूलिका गन्धपाषाणः⁴ कान्तस्य च मुखं प्रिये । एकैकमेव⁵ पर्याप्तं लोहचूर्णस्य जारणे⁶ ॥ ७ ॥ गन्धतालकसिस्यूतं⁷ चूली⁸टङ्कणभूखगम्⁹ । क्षारैर्मूत्रैश्च विपचेदयं¹⁰ ज्वालामुखो विड़ः¹¹ ॥ ८ ॥ एकविंशतिपर्यायं देवदालीदलद्रवैः¹² । भावितो निचुलक्षारः सर्व्वसत्त्वानि जारयेत् ॥ ६ ॥ वास्तुकैरण्डकदली¹³-देवदालीपुनर्नवम्¹⁴ । वासा¹⁵पलाशनिचुलं तिलकाञ्चन¹⁶माक्षिकम् ॥ १० ॥ (1) K reads विषसौधूतं. M reads विषसिख्यतं. (2) K reads सम्भूतं. M reads संयुतं. We have adopted the above reading, after collating the texts. (3) M has वह्नित्रिडाख्योऽयं. (4) K reads पाषाणं, which is gram. incorrect. M reads भवपाषाण. (5) तेष्वेवमेक is the reading in M, wherein the last term is inc. (6) K has an incomplete charaṇa लोहचूर्णजारणे. M has लोहचारणजारणे. (7) M reads सिस्मृत्य (8) K reads चूलि. (9) K has मुखणं or correctly भूषगं. (10) M reads विपचेदव, which is evidently an error. (11) K reads विदुः, which is inc. (12) देवदालिद्रवाद्भवैः, a variant in K. (13 M reads वास्तुकैरण्डकदली, which is not gram correct. (14) K reads पुनर्नवा. M reads देवतालीपुनर्गवम्. (15) M reads वाशा. (16) M reads तिलकाञ्जन.

नवमः पटलः । १४३ सर्व्वाङ्गं खण्डगस्विन्नं¹ नातिशुष्कं² शिलातले³ । दग्धकाण्डेस्तिलानां तु पञ्चाङ्गं मूलकस्य च ॥ ११ ॥ प्लावयेन्मूत्रवर्गेण जलं तस्मात् परिस्रुतम्⁴ । लोहपात्रे पचेद्यन्त्रे हंसपाकेऽग्निमानवित्⁵ ॥ १२ ॥ वाप्याणां⁶ बुद्बुदानाञ्च बहुनामुद्गमो यदा । तदा काशीससोराष्ट्रा-क्षारत्रयकटुत्रयम् ॥ १३ ॥ गन्धकञ्च⁷ सितं हिङ्गु लवणानि च षट् तथा । एषां चूर्णं क्षिपेदेष⁸ लोहसम्पुटमध्यगः⁹ । सप्ताहं भूगतः पश्चाद्धान्यस्थः प्रवरो विड़ः ॥ १४ ॥ जम्बीराम्लेन पचनं¹⁰ शिग्रुमूलद्रवेण च । चूलिकागन्धकासिक्तो¹¹ हो विड़ो शतशः क्रमात् ॥ १५ ॥ कोषातकी¹²दलरसैः क्षारैर्वा निचुलोग्निदैः¹³ । (1) खण्डर्गन्स्विन्नं is the incorrect variant in M. (2) M has नातिशुष्कां, which seems to be inc. (3) K reads शिलातल, which is gram. inc. (4) K reads परिस्रुत, which destroys the metre. M has जानिलस्नात् परिस्रुतम्, which has neither grammar nor sense. (5) हंस- पाकाग्निमानवित्, a variant in K. (6) K reads बाष्पाणां, which is incorrect. (7) K and M read गन्धकस्य, which is inc. (8) M reads क्षिपिदेतत्, which is not gram. correct. (9) M reads मध्यगम्, which is not gram. correct. (10) M reads च वन, which is inc. (11) K reads सिक्तो. M reads सिक्ता. Both the readings are not correct. (12) M reads कोषातकी (13) K has क्षारो वा M has क्षारा वा निचुलद्रवै

१४४ रसार्णवे देवदालीशिवावीजं¹ गुञ्जासैन्धवटङ्कणम्² । भावयेदम्लवर्गेण³ विड़ोऽयं हेमजारणः⁴ ॥ १६ ॥ मूलकार्ड्रक⁵चित्राणां क्षारैर्गोमूत्रगालितैः । गन्धकः शतशो भाव्यो विड़ोऽयं हेमजारणे ॥ १७ ॥ हरितालशिलाक्षारो⁶ लवणं शङ्खमृत्तिका⁸ । हंसपाकविपक्वोऽयं विड़ः स्याद्धेमजारणे ॥ १८ ॥ एवं संगृह्य सम्भारान् रसकर्म समाचरेत् । तन्ममाचक्ष्व देवेशि किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥ १९ ॥ इति श्रीपार्वतीपरमेश्वरसंवादे⁹ रसार्णवे रससंहितायां विड़कथनो नाम¹⁰ नवमः पटलः ॥ ९ ॥ (1) K reads शिखाबीजं. M reads देवतालीशिवा, which is incomplete. (2) M reads गुञ्जाटङ्कणसैन्धवम्. (3) भावयेदाम्लवर्गेण, a variant in M. (4) विडायां हेमजारणे, a variant in M, wherein the first term is incorrect. (5) M reads erroneously मूलकाद्रुक. (6) K reads क्षारैः. (7) K reads भावन. (8) K has शरमृत्तिका, which destroys the metre. (9) This portion is not found in M. (10) M reads विड़कल्पो नाम.

दशमः पटलः । श्रीदेव्युवाच । रसस्य लक्षणं किंवा रसकर्म च कीदृशम् । तन्न जानामि देवेश वक्तुमर्हसि तत्त्वतः ॥ १ ॥ श्रीभैरव उवाच । प्रागेवोक्ता रसोत्पत्तिस्तल्लक्षणमतः¹ शृणु ॥ २ ॥ तस्य नामसहस्राणि अयुतान्यर्बुदानि च । शक्यते न मया वक्तुं संक्षेपात् कथ्यते शृणु ॥ ३ ॥² रसो रसेन्द्रः सूतश्च पारदश्चाथ मिश्रकः³ ॥ ४ ॥ रसं सिद्धरसं विद्यात् सिद्धक्षेत्रसमाश्रयम् । नाशयेत् सकलान् रोगान् बलीपलितमेव सः⁴ ॥ ५ ॥ देहलोहकरं शुद्धं⁵ रसेन्द्र⁶मधुना शृणु । शरीरे हेम्नि कर्त्ता च जारणे सारणासु च ॥ ६ ॥ (1) K reads रसोत्पत्तिस्तल्लक्षणर्मतः, which is grammatically incorrect. (2) This śloka is not found in M. (3) M reads मिश्रकम्. [Vide र.स.स. Chap. I. v. 68.] (4) K reads बलि. M reads फलितनाशनम्, which is inc. [Vide र.स.स. Chap. I. vs. 69 and 77.] (5) M reads स्थिरं. (6) But vide र.स.स. Chap. I. vs. 70—72 and 78, which state सूतं instead of रसेन्द्र. 10

१४६ रसार्णवे

ईषत्पीतश्च रुक्षाङ्गो दोषयुक्तश्च सूतकः ॥ ६ ॥ (क)¹ यो वाह्याभ्यन्तरे खेतो² बहुलं³ कञ्चुकावृतः । तं विद्यात्⁴ पारदं देवि तारकर्मणि योजयेत् । यथा काञ्जिकसंसर्गात् क्षीरभाण्डं⁵ विनश्यति । तथा हेम शरीरञ्च⁶ पारदेन विनश्यति ॥ ७ ॥ मयूरपत्रिकाभासं⁷ मिश्रकञ्च विदुर्बुधाः । धूम्रवर्णं रसं⁸ दृष्ट्वा विशेषेणोपलभ्यते । मिश्रकन्तु⁹ विजानीयाद्दाहकर्मकारकम्¹⁰ ॥ ८ ॥ एवं पञ्चविधा देवि रसभेदा निरूपिताः ॥ ६ ॥¹¹ स्वेदनं मर्दनं चैव चारणं¹² जारणं तथा ।

(1) After the 6th śloka we do not find in any of our MSS. a śloka, which defines सूत. Hence we have inserted the above hemistich from रस.स. [Chap. I. v. 72] in order to complete the list of 5 different [L

, which is senseless." Wait, look at the characters: It is 'ज' + 'ी' + 'व' + 'ो'? Wait, look at the top: there is an 'ी' (i-matra) going to the right! And an anusvara or au-matra? Wait, look at the word: "जीवोऽण्डदिव" - wait, the second letter is 'ष'? No, look at footnote 10: "M reads..." Wait, is that "जीवोऽण्डदिव"? Let's look at the letter: 'ज' then 'ी' then 'वो' then 'ऽ' then 'ण्ड' then 'दि' then 'व'. Wait, why does it look strange? The typesetter used a damaged 'ज' or 'जीवो'? Wait, look at the letter 'व': it looks like 'ष'? No, 'व' has a loop. Wait, let's look at the verb: "निष्क्रमेत्". Look at 'त्': it has virama, but it looks like a broken character.

Line 10 of footnotes: "(11) सजीवं जीवयेज्जीवं, a variant in M. Cf. रस.स. Chap. I. v. 84 :—स" Line 11 of footnotes: "तांश्च जीवयेज्जीवन्. (12) M reads जीवरसः, which is not correct." Line 12 of footnotes:

१४८ रसार्णवे चतस्रो गतयो दृश्या अदृश्या¹ पञ्चमी गतिः ॥ १५ ॥ मन्त्रध्यानादिना तस्य चोच्यते² पञ्चमी गतिः ॥ १६ ॥ धूमश्चिटिचिटिश्चैव³ मण्डूकगतिरेव च । चकम्पश्च विकम्पश्च⁴ पञ्चावस्था रसस्य तु ॥ १७ ॥ मध्यमानस्य⁵ कल्केन सम्भवेद्धि गतित्रयम्⁶ । जले गतिर्मलगतिः पुनहँसगतिस्ततः⁷ ॥ १८ ॥ हेम⁸ दत्त्वा ततः शुद्धं तत्तु सम्भवेन्नियामके⁹ । नियामकगणौषध्या¹⁰ रसं दत्त्वा विपाचयेत् ॥ १९ ॥ नियमितो¹¹ न प्रयाति तथा धूमगतिं¹² शिवे ॥ २० ॥ कणिकाचालरहितो बुद्बुदैश्चापवर्जितः¹³ । नियमितो भवल्येष¹⁴ चूलिकाग्निसहस्तथा¹⁵ ॥ २१ ॥ (1) M reads न दृश्या. Cf. रस.स., which exactly agrees with the above. (2) रस.स. reads बध्यते. [Vide Chap. I. v. 85.] (3) K reads धूमश्विटीचिटिश्चैव. M reads घूम instead of धूम. (4) K has सपक्वश्च विपक्वश्च. (5) M reads मद्यमानेन, which appears to be inc. (6) K reads erroneously सम्भवेद्धी गतित्रये. M reads सम्भवेन्ने गतित्रयम्, which is not perfectly correct. (7) M has जलेन विमलगतिस्तथा हंसगतिः पुनः. (8) K reads हंसं. (9) K has तलसत्त्वं नियामयेत्. M has काश्रसत्त्वे नियासके. (10) नियासकगणो, विध्यो, a variant in M. (11) K reads नियमाभीतो, which destroys the metre. All the texts read नियामितो, which is gram. inc. (12) K reads धूमूगतिः. (13) K has बुद्बुदस्यामवर्जितः. M has बुद्बुदद्याघवन्दितः, which is inc. (14) M reads भवत्येव. (15) चूलिकाग्निसण्डलथा, a variant in K.

दशमः पटलः । १४६ अनियम्य यदा¹ सूतं जारयेत् काञ्जिकाग्नये² । जायते निश्चितं भद्रे तदा³ तस्य गतिद्वयम् ॥ २२ ॥ दोलास्वेदेन चावश्यं⁴ स्विदितो हि दिनत्रयम्⁵ । वसुभण्डादिभि⁶र्देवि रसराजो न⁷ हीयते ॥ २३ ॥ प्रक्षीणं तु रसं दृष्ट्वा दद्या⁸ व्योमादिकं ततः । स्वेदनं च⁹ ततः कार्यं दीयमानस्य मर्दनम् ॥ २४ ॥ रसालिङ्गित आहारः¹⁰ पिष्टिकेत्यभिधीयते । तद्द्रुतं रसगर्भे तु जारणं परिकीर्तितम् ॥ २५ ॥ जारणा तन्ममाख्याता तदेवञ्चोपलभ्यते¹¹ । जीर्णान्ते रञ्जनं कार्यं रक्तवर्ग¹²गुणेन च ॥ २६ ॥ जीर्णां जार्णन्तु¹³ संरक्तं¹⁴ समहेम्ना तु सारयेत् । सारणायन्त्रयोगेन बध्यते सारितो¹⁵ रसः ॥ २७ ॥ (1) M reads यथा, which seems to be incorrect. (2) जालयेत् काञ्जिकाशय, a variant in K. (3) M reads यथा, which is not correct. (4) K reads दालास्वेदनतोऽवश्य. M reads डाला in place of दोला. (5) The portion commencing from दिनत्रयम् and ending in रसराजो न ही is wanting in K. (6) M reads वसुभट्टादिभि. (7) M has रसराजेन, which is not accurate. (8) K reads देंया, which is gram. inc. (9) K reads तु. (10) रस लिङ्गीतकाहार, an incorrect variant in K. (11) K has नान्यैव नोपलभ्यते. (12) K reads रक्तवर्णं. (13) M reads जाणौजीर्णे तु. (14) M reads संरक्त (without अनुस्वार). (15) M has सारता, which seems to be the error of the scribe.

” रससार, 1st Patala, v. 5.] (4) K has an incorrect reading—बद्धूपां स्यात्. (5) M reads विषवह्निञ्जलस्तथा, wherein the term जल is incorrect. [Vide रस.स. Chap. XI. v. 14.] (6) K reads द्यात्. M reads विन्दात्. [Vide रस.स. Chap. XI. v. 15.] (7) M reads लक्षा. [रस.स. agrees closely with the texts in vs. 32, 33 and 34. Vide Chap. X. vs. 102–105.] (8) K reads incompletely the whole hemistich thus :—ष···शश्चैव···क्षा स्यात् षड्‌लिखायुगेव च. M reads षूक्ष्मैष षट्- (9) चाकरष रजःसंज्ञा, a variant in M, which seems to be inc.

Wait, check line is a horizontal divider line:
Let's represent it as `---` or directly prefix the footnote lines.
Line markers are ``, ``, etc.

Let's double-check all

दशमः पटलः । १५१ षड्रजः सर्षपः साक्षात्¹ सिद्धार्थः स च कीर्त्तितः² । षट्सिद्धार्थैश्च देवेशि यवस्त्वेकः प्रकीर्त्तितः ॥ ३३ ॥³ षड्यवैरेकगुञ्जा स्यात्⁴ पञ्चगुञ्जैश्चैकमाषकः । माषा द्वादश तोलः स्यात्⁵ षष्टी तोलाः पलं भवेत्⁶ ॥३४॥ द्वात्रिंशत्पलकं देवि शुभ्रम्भु⁷ परिकीर्त्तितम् । शुभ्रस्य तु सहस्त्रे द्वे भार एकः प्रकीर्त्तितः ॥ ३५ ॥ द्वे सहस्त्रे पलानान्तु सहस्त्रं शतमिव वा । अष्टाविंशत् पलानान्तु दश पञ्चकमेव वा ॥ ३६ ॥⁸ पलार्द्धेनैव⁹ संस्कारः कर्त्तव्यः सूतकस्य तु ॥ ३७ ॥ महाबला नागबला मेघनादा-पुनर्नवम्¹⁰ । मेषशृङ्गी¹¹ च तक्षारैः¹² नवसारसमन्वितम्¹³ ।

(1) M reads षड्रकः, which is an error of the scribe. रस.स. reads स स्यात्. (2) K has सिद्धार्थः स च प्रकीर्त्तितः, wherein प्र is redundant. (3) This hemistich is wanting in K. रस.स. reads षट्सिद्धार्थेण. (4) रस.स. has तु instead of स्यात्. After this charaṇa we find in रस.स. “त्रिगुञ्जा वल्ल उच्यते। षड्भिरेव तु गुञ्जाभिर्माष एकः प्रकीर्त्तितः ।” (5) माष- द्वादश तोला स्यात्, a variant in K. (6) K has सप्ततुभिः पलं भवेत्, thus differing from other texts as well as from रस.स. [Vide Chap. X. v. 105.] (7) K reads शुभ्रन्तु. M reads शुभ्रस्तु. (8) This śloka nearly agrees with रस.स. [Vide Chap. XI. v. 21.] (9) M reads पलादूनं न. (10) K reads पुनर्णवा. (11) K reads मेषशृङ्गा. (12) K reads तक्षारै. (13) M reads एव सारसमन्वितम्, which appears to be incorrect.