रसतरङ्गिणी (सदानन्द शर्मा - पारद, धातु, उपधातु एवं भस्म रसायन शास्त्र सटीक)
Rasatarangini of Sadananda Sharma with Prasadani Commentary
सदानन्द शर्मा (टीकाकार: पं. हरिदत्त शास्त्री) द्वारा
२२४ रसतरङ्गिणी जात्याभ्रस्वरूपं यथा—निर्मोच्यपत्रं सुखेन विभागयोग्यपत्रसञ्चयम् ॥ १३ ॥ भा.टी.—नीले सुरमे के सदृश काला, चमकीला, वजनदार, पृथक् पृथक् होने योग्य पत्रोंवाला और कोमल, अभ्रक श्रेष्ठ समझना चाहिये ॥ १३ ॥ देशभेदेनाभ्रकस्य वैशिष्ट्यम् अभ्रकं हिमशैलोत्थमुत्तमं परिकीर्तितम् । मध्यमं पूर्वशैलोत्थं त्वधमं दक्षिणाद्रिजम् ॥१४॥ भा.टी.—हिमालय पर्वत की खान से प्राप्त होनेवाला अभ्रक उत्तम माना जाता है और पूर्वीय देशों के पर्वतों से प्राप्त मध्यम, दक्षिणी पर्वतों से प्राप्त अधम अर्थात् निषिद्ध होता है ॥ १४ ॥ अभ्रकखननविधिः गजप्रमाणं पुरुषप्रमाणं वा खानयेद्वै खनिमामयज्ञः । ततो गुणाढ्यं खलु भारपूर्णं समाहरेदभ्रकमञ्जनाभम् ॥१५॥ गजप्रमाणमिति-अविनष्टसत्त्वगगनग्रहणाय । तथाहूः-“राजहस्तादधस्ताद् यत् समानीतं घनं खनेः । भवेत्तदुक्तफलदं निःसत्त्वं निष्फलं परम् ॥” इति ॥ १५ ॥ भा.टी.—अभ्रक की खानों में गजप्रमाण नीचा या पुरुषप्रमाण साढ़े तीन हाथ या चार हाथ नीचा खोदकर उसमें से काले अञ्जन के सदृश चमकीला, काला और भारो मान का अभ्रक लेना चाहिये । इसी में अभ्रक के उत्तम गुण होते हैं ॥ १५ ॥ अशोधिताभ्रकस्य दोषाः बाधां विदध्याद्विविधां शरीरे हृत्पार्श्वपीडां तनुते नितान्तम् । शोफं क्षयं पाण्डुगदञ्च कुष्ठं त्वशोधिताभ्रं खलु मारितं यत् ॥१६॥ धान्याभ्रकरणे चैव मारणे सत्त्वपातने । रसतन्त्रविशेषज्ञः शुद्धमभ्रं नियोजयेत् ॥१७॥ अशोधिताभ्रकदोषाः—विविधां नानाप्रकाराम् । हितत्वात् धान्याभ्रकरणे मारणे सत्त्वपातने च शुद्धाभ्रविनियोगः ॥ १६-१७ ॥ भा.टी.—अशोधित अभ्रक या चन्द्रिकायुक्त अभ्रक सेवन करने से शरीर में अनेक प्रकार के रोग और पार्श्वपीडा, शोथ, पाण्डुरोग और कुष्ठ रोग उत्पन्न होते हैं । अतः अभ्रक की भस्म करने अथवा सत्वपातन करने या धान्याभ्रक के बनाने के लिये शुद्ध अभ्रक का ही प्रयोग करना चाहिये ॥ १६-१७ ॥
२५ दशमस्तरङ्गः २२५ अभ्रकशोधनस्य प्रथमः प्रकारः वह्नौ सन्ताप्य गगनं काञ्जिके निक्षिपेद् बुधः । सप्तवारं प्रयत्नेन ततः खल्वे निधापयेत् ॥१८॥ अम्लेन केनचिद्वापि सुदृढं पेषयेत्ततः । एवं दिनैकं संपिष्टं त्वभ्रकं शुद्धिमाप्नुयात् ॥१९॥ भा.टी.—पूर्वोक्त प्रकार से सद्गुणयुक्त वज्राभ्रक लेकर उसको अग्नि में तपा- कर सात बार काञ्जी में बुझावें । इसके अनन्तर खरल में डाल किसी अम्लद्रव से खूब अच्छी तरह से एक दिनतक मर्दन करने से अभ्रक शुद्ध हो जाता है ॥१८-१९॥ वक्तव्य—काञ्जी में बुझाने पर अभ्रक के पत्र अलग-अलग हो जाने पर उनको इकट्ठा करके फिर किसी पतले टीन में रख तपायें तो सुभीता रहता है । इस तरह सात बार बुझाने से पत्रों के बीच में होनेवाली वालुका तथा मिट्टी या पत्थर सब नीचे काञ्जी में रह जाते हैं । द्वितीयः शोधनप्रकारः अभ्रकं वह्निसन्तप्तं सप्तवारं निषेचितम् । गोदुग्धे वा वराक्वाथे शुद्धिमायात्यनुत्तमम् ॥२०॥ भा.टी.—अभ्रक को अग्नि में खूब गरम करके सात बार गोदुग्ध अथवा त्रिफलांकषाय में बुझाने से वह शुद्ध हो जाता है ॥ २० ॥ तृतीयः शोधनप्रकारः अभ्रकं दहनोत्तप्तं सप्तवारं निषेचितम् । बदरीकथिते पश्चात् पेषितं शुद्धिमाप्नुयात् ॥२१॥ धान्याभ्रकमकृत्वैव घनमेवं विशोधितम् । मारणार्थं प्रयुञ्जीत रसतन्त्रविचक्षणः ॥२२॥ तृतीये शोधनप्रकारे अग्नितप्तं कृत्वा सप्तवारं बदरीक्वाथे निर्वापयेत् । धान्या- भ्रकमकृत्वैवेति तु गुणातिशयदर्शनार्थम् । तथा चोक्तम्—“अथवा बदरीक्वाथे ध्मातमभ्रं विनिक्षिपेत् । मर्दितं पाणिना शुष्कं धान्याभ्रादतिरिच्यते ॥” इति । वस्तुतस्तु धान्याभ्रकरणं पाषाणांशनिरासाय मर्दनयोग्यतासम्पादनाय चेति ॥२१-२२ भा.टी.—अभ्रक को अग्नि में तपाकर सात बार बेर के पत्तों और छाल के कषाय में बुझाकर अन्त में पीस लें तो यह शुद्ध हो जाता है । इस विधि से शोधित अभ्रक को बिना धान्याभ्रक बनाये ही भस्म किया जाय तो कोई हानि नहीं होती है ॥ २१-२२ ॥
२२६ रसतरङ्गिणी वक्तव्य—धान्याभ्रक बनाने से वह सूक्ष्म कणों में विभक्त हो जाता है और उसमें पत्थर बालू आदि का कोई अंश नहीं रहता । अतः धान्याभ्रक कर लेना अधिक गुणदायक होता है । चतुर्थः शोधनप्रकारः अभ्रकं वह्निसन्तप्तं गव्ये पयसि निक्षिपेत् । सप्तवारं प्रयत्नेन लुङ्गाम्लगणेन तु ॥२३॥ पेषयेदथ तन्त्रज्ञस्तण्डुलीयद्रवेण च । एवं दिनत्रयेणैव त्वभ्रं शुद्धिमुपैत्यलम् ॥२४॥ भा.टी.—अभ्रक को अग्नि में तपा-तपा कर गाय के दूध में सात बार बुझा लें । अब इसके कंकड़ बालुका-रहित पात्रों को बिजौरानींबू आदि किसी अम्लद्रव के साथ एक दिन और चौलाई के स्वरस के साथ एक दिन तक अच्छी तरह मर्दन करें । इस तरह तीन दिन में वह शुद्ध हो जाता है ॥ २३–२४ ॥ धान्याभ्रकस्वरूपम् अभ्रं कम्बलमध्यस्थं सधान्यं परिमर्दनात् । धान्येभ्यो निर्गतं यस्मात्तस्माद्धान्याभ्रमुच्यते ॥२५॥ भा.टी.—अभ्रक के मोटे चूर्ण को धानों के साथ कम्बल में बाँधकर मर्दन करने से धानों की रगड़ से चूर्णारूप में होकर अभ्रक कम्बल के छिद्रों से बाहर निकलता है । अतः इसको धान्याभ्रक कहते हैं ॥ २५ ॥ धान्याभ्रकस्य निर्माणप्रकारः पादांशधान्यसंयुक्तं गगनं कम्बलोदरे । निक्षिप्य रोधयेत्सम्यक् मुखं सूत्रेण बुद्धिमान् ॥२६॥ दिनैकं स्थापयेन्नीरे क्लिन्नतां याति तद्यथा । सुक्लिन्नञ्चाथ यत्नेन पाणिभ्यां मर्दयेद् दृढम् ॥२७॥ तस्मिन्नेव जले त्वभ्रं यथा सर्वं परिस्रवेत् । संशोष्य चाथ सलिलं पुटयोगेन मारयेत् ॥२८॥ धान्याभ्रलक्षणं प्रकारश्च व्याख्यातः ॥ २६–२८ ॥ भा.टी.—एक कम्बल में अभ्रक एक भाग और धान चौथाई भाग रखकर इसको अच्छी तरह सूत्र या डोरी से बाँधकर एक दिन तक इस पोटली को पानी में डाल दें जिससे यह कुछ गीला हो जाय । गीला होने पर हाथों से इस पोटली को उसी पानी में रगड़ें जिससे सारा अभ्रक पानी में आ जाय । अब इस पानी
दशमस्तरङ्गः २२७ को सुखाकर अभ्रक को भस्म करने के लिये पुट में पकावें ॥ २६-२८ ॥ अभ्रकमारणे पुटसंख्यानियमः विंशत्यादिः शतान्तस्तु पुटो रोगनिवृत्तये । शतादिस्तु सहस्रान्तः प्रशस्तश्च रसायने ॥ २६ ॥ पुटसंख्यानियमः गुणव्यवस्थाहेतुः। विंशत्यादिरिति-एतेन दशपुटैकपुटितादि- मारणप्रकाराणां जघन्यता सूचिता । तस्मादुपेक्षितप्रायोऽयं मार्ग आचाय्यैः ॥ ६ ॥ भा.टी. - साधारण रोगों के नष्ट करने के लिये अभ्रकभस्म बनानी हो तो उसे बीस से लेकर सौ तक पुट देने चाहिये । किन्तु रसायन के रूप में सेवन करने के लिये इसे सौ से लेकर हजार तक पुट देने चाहिये ॥ २६ ॥ अभ्रकस्य प्रथमो मारणप्रकारः धान्याभ्रकं समादाय कासमर्दभवैर्द्रवैः । दिनैकं पेषयित्वाथ चक्रिकाकारतां नयेत् ॥ ३० ॥ ततो गजपुटं दद्यात् दशवारं विधानतः । रविक्षीरैस्ततो दद्यात्तद्वदेव पुटानि तु ॥ ३१ ॥ एवं तु विंशतिपुटैरेवाभ्रस्य मृतर्भवेत् । सिन्दूरसदृशं भस्म जायते नात्र संशयः ॥३२॥ तत्रायं तावत् प्रथमो गगनमारणप्रकारः - कासमर्दरसैर्दश पुटानि अर्क- दुग्धैश्च ततो दशेति विंशतिपुटानि । स्पष्टमन्यत् ॥ ३०-३२ ॥ भा.टी. - धान्याभ्रक को कसौंजी के स्वरस या क्वाथ में एक दिन तक मर्दन कर उसकी टिकिया बना सुखा करके सम्पुट में बन्द करें और गजपुट में फूँक दें । इस प्रकार दस पुट कसौंजी के स्वरस से दें । इसके अनन्तर उसी विधि से आक के दूध में भी दशपुट दें तो बीस पुटों में अभ्रक की रससिन्दूर के सदृश लाल भस्म बन जाती है ॥३०-३२ ॥ द्वितीयो मारणप्रकारः धान्याभ्रकं समादाय नागिनीदलजैर्द्रवैः । तद्वद्भासारसेनापि मीनाक्ष्याः स्वरसेन च ॥ ३३ ॥ न्यग्रोधपयसा चापि तद्वदेव पुटेद्भिषक् । एवं विंशतिवारेण गगनं पञ्चतां व्रजेत् ॥ ३४ ॥ अपरः प्रकारः-नागिनीदलादीनां चतुर्णां द्रव्याणां रसैः प्रत्येकं पञ्चपुटानि, एवं विंशतिपुटानि । नागिनीदलं ताम्बूलपत्रम् ॥ ३३, ३४ ॥
२३८ रसतरङ्गिणी भा.टी.—धान्याभ्रक को लेकर उसे पान के पत्तों के रस में मर्दन कर कम से कम पाँच गजपुट दें । इसी तरह वासास्वरस, मछेछों तथा बड़ के दूध की क्रमशः पाँच-पाँच पुट देवें। इस प्रकार भी बीस पुट देने से अभ्रकभस्म हो जाता है ॥ ३३, ३४ ॥ तृतीयो मारणप्रकारः धान्याभ्रकं समादाय तण्डुलीयोद्भवैर्द्रवैः । दिनत्रयं पेषयित्वा ततश्च कृतचक्रिकम् ॥३५॥ पुटेद् गजपुटेनैव दशवारं प्रयत्नतः । ततः पुनर्नवानीरैस्तद्वदेव पुटेद्भिषक् ॥ ३ ॥ वटशुङ्गकषायेण तद्वदेव पुटेत्तथा । एवं त्रिंशत्पुटैरेव गगनस्य मृतिर्भवेत् ॥ ३७ ॥ तण्डुलीयादिमिस्त्रिभिर्द्रव्यैः प्रत्येकं दशधा पुटनात्त्रिंशद्भिः पुटैरपरः प्रकारः ॥ ३५-३७ ॥ भा.टी.—धान्याभ्रक को चौलाई के स्वरस में तीन दिन तक अच्छी तरह मर्दन करके टिकिया बनाकर गजपुट में फूँक दें । इस विधि से दस पुट दें । इसके बाद पुनर्नवास्वरस की दस पुट दें । अन्त में बड़ के कोपलों के स्वरस की दस पुट दें तो तीस पुटों में अभ्रक की भस्म हो जाती है ॥ ३५-३७ ॥ चतुर्थो मारणप्रकारः धान्याभ्रं पञ्चवारं प्रथममिह पुटेन्मुस्तकक्वाथयोगात् रम्भानीरेण तद्वत्तदनु च सलिलैस्तण्डुलीयप्रसूतेः । भृङ्गोत्थेनापि वारां तदनु खलु वरानीरपूरेण पिष्ट्वा दत्त्वा गन्धञ्च तुल्यं सकृदिह पुटितो वारिदो याति मृत्युम्॥३८॥ मुस्तकादिभिः पञ्चभिः प्रत्येकं पञ्चधा पुटनात् पञ्चविंशतिपुटानि । गन्धक- योगादेकमिति षड्विंशतिभिः पुटैश्चतुर्थः ॥ ३८ ॥ भा.टी.—धान्याभ्रक को पहिले मोथे के कषाय की पाँच गजपुट दें, इसके अनन्तर कदलीकन्दस्वरस की पाँच पुट, फिर चौलाईस्वरस की पाँच पुट, फिर भृङ्गराजस्वरस की पाँच पुट देकर, अन्त में त्रिफलाकषाय की पाँच पुट देकर सप्रसं अन्त में अभ्रक के समभाग शुद्ध गन्धक मिला एक पुट देनेसे अभ्रक की भस्म हो जाती है ॥ ३८ ॥ पञ्चमो मारणप्रकारः धान्याभ्रकं समादाय रविक्षीरैर्विमर्द्दयेत् ।
दशमस्तरङ्गः २२६ रविमूलद्रवैर्वापि दिनमेकं निरन्तरम् ॥३६॥ ततः संशोषयेद् घर्मे गगनं कृतचक्रिकम् । रविपत्रैश्च संवेष्ट्य सप्तवारं विधानतः ॥ ४० ॥ पुटेद् गजपुटेनैव रसतन्त्रविशारदः । ततो न्यग्रोधमूलोत्थैः क्वाथैर्दद्यात्पुटत्रयम् ॥ ४१ ॥ तद्वद्रम्भारसेनापि सप्तवारं पुटेद्भिषक् । एवं स्वल्पैः पुटैरेव गगनं मृतिमाप्नुयात् ॥ ४२ ॥ पञ्चमो मारणप्रकारः—सप्तदशपुटयोगात् सुगमः ॥ ३६–४२ ॥ भा.टी.—धान्याभ्रक को एक दिन आक के दूध के साथ या आक की जड़ के रस के साथ अच्छी तरह मर्दन कर टिकिया बनाकर धूप में अच्छी तरह सुखा लें । अब इन टिकियों को आक के पत्तों में लपेटकर सूत्र से बाँधकर गजपुट में फूँक दें, इस विधि से सात गजपुट दें । इसके बाद बड़ की जड़ के स्वरस की तीन पुट और अन्त में कदलीकन्द स्वरस की सात गजपुट दें तो अभ्रक की शीघ्र ही भस्म हो जाती है ॥ ३६–४२ ॥ षष्ठो मारणप्रकारः क्षीरत्रयं काकमाची गोक्षुरः खरमञ्जरी । वटप्ररोहो गोमूत्रं तुलसी कदलीशिफा ॥ ४३ ॥ एभिरभ्रं विमर्द्याथ दशवारं पृथक् पृथक् । पुटेत्पुटविधानज्ञः क्रमेणेत्र भिषग्वरः ॥ ४४ ॥ शतधा पुटनादेवं रक्तोत्पलसमप्रभम् । निश्चन्द्रं जायते भस्म सर्वदोषविर्जितम् ॥ ४५ ॥ क्षीरत्रयं रविशीरं वटक्षीरं स्नुहीक्षीरमिति प्रागुक्तम् । खरमञ्जरी अपामार्गः । कदलीशिफा रम्भामूलम् । एवं दशद्रव्यैर्दशधा पुटनात् शतं पुटानि ॥४३–४५॥ भा.टी.—आक का दूध, बड़ का दूध और थोहर का दूध, मकोय, गोखरू, अपामार्ग, बड़ की कोंपल, गोमूत्र, तुलसी, कदलीकन्द, इन दस औषधियों के साथ पृथक्-पृथक् मर्दन करके टिकिया बना संपुट में बन्द करके दस पुट देने से एक सौ पुटों में अभ्रक की रक्तकमलवर्ण, निश्चन्द्र तथा सर्वदोषरहित भस्म हो जाती है ॥ ४३–४५ ॥ सप्तमोमारणप्रकारः धान्याभ्रकं समादाय वत्स्वंशगुडसंयुतम् ।
२३० रसतर्ङ्गिणी वर्धमानदलद्रावैर्मर्दयित्वा द्वियामकम् ॥ ४६ ॥ वेष्टयेद् वटपत्रैश्च गगनं कृतचक्रिकम् । ततः कार्पाससूत्रेण पत्रप्रान्तेषु रोधयेत् ॥ ४७ ॥ ततो गजपुटं दद्याद्दशवारं विधानतः । निश्चन्द्रिकं भवेद् भस्म गगनस्य न संशयः ॥ ४८ ॥ अष्टमांशगुडक्षेपाद् एरण्डपत्ररसैर्मर्दनाद् दशपुटैरेव मारणमभ्रस्य भवतीति निःसंशयं वचनम् ॥ ४६-४८ ॥ भा.टी.—धान्याभ्रक में उसके आठवाँ भाग गुड़ डालकर इसको एरण्ड- पत्रस्वरस से अच्छी तरहसे ६ घण्टे तक मर्दन करके इसकी मोटी-मोटी टिकियाँ बना लें। अब इन टिकियाओं को बड़ के पत्तों से अच्छी तरह लपेट दें और सम्पुट में बन्दकर गजपुट में फूँक दें। इस विधि से दश ही पुटों में अभ्रक की निश्चन्द्र भस्म हो जाती है ॥ ४६-४८ ॥ अष्टमो मारणप्रकारः धान्याभ्रकं समादाय मूलिकाया द्रवैर्दृढम् । पेषयेद्दिनमेकन्तु द्विदिनं वा भिषग्वरः ॥ ४९ ॥ वेष्टयेद्वटपत्रैश्च गगनं कृतचक्रिकम् । एकविंशतिवाराणि पुटेदेवं प्रयत्नतः ॥ ५० ॥ निश्चन्द्रिकं भवेद्भस्म निर्विकारं गुणोत्तमम् । एवं मृतं तु गगनं वीतशङ्कः प्रयोजयेत् ॥ ५१ ॥ भा.टी.—धान्याभ्रक को एक या दो दिन तक मूली के रस से घोटकर मोटी टिकिया बनाकर सुखाकर बड़ के पत्तों से लपेटकर गजपुट में फूँक दें। इस प्रकार इक्कीस पुट देने से अभ्रक की उत्तम गुण करनेवाली निश्चंद्र (चमक- रहित ) तथा विकार-रहित भस्म हो जाती है। इसको योगों में बिना सन्देह के प्रयोग कर सकते हैं ॥ ४९-५१ ॥ नवमो मारणप्रकारः वटप्ररोहक्वाथेन धान्याभ्रं परिपेषितम् । एरण्डपत्रैरावेष्ट्य पुटयेत्कृतचक्रिकम् ॥ ५२ ॥ दशवारं पुटित्वैवं पुटेत्क्षुद्राकषायतः । वासया कलिवृक्षस्य क्वाथेन च तथा पुटेत् ॥ ५३ ॥ चत्वारिंशत्पुटैरेवं गगनं मृतिमाप्नुयात् ।
निश्चन्द्रिकं भवेद्भस्म क्षयकासादिनाशनम् ॥ ५४ ॥ नवमः प्रकारो मारकद्रव्यमहिम्ना क्षयकासादिनाशनः । स्पष्टमन्यत् ।५२-५४। भा.टी. - बड़ की कोंपलों के रससे धान्याभ्रक को एक दिन तक मर्दन करके टिकिया बना एरण्डपत्रों से लपेट दें और गजपुट में फूँक दें । इस प्रकार दस गजपुट दें । इसके बाद दस पुट छोटी कटेली के कषाय की, दस पुट अडूसास्वरस और दस पुट बहेड़ाकषाय की देने से अभ्रक की निश्चन्द्र भस्म हो जाती है । यह क्षय, कास आदि में लाभदायक होती है ॥ ५२-५४ ॥ मृताभ्रकस्य लक्षणम् निश्चन्द्रञ्चारुणं स्वच्छं सुसूक्ष्मं स्पर्शकोमलम् । अभ्रं मृतं विजानीयाद्रसतन्त्रविचक्षणः ॥ ५५ ॥ मृताभ्रकलक्षणे निश्चन्द्रत्वं लक्षणम् । अरुणत्वादिविशेषस्तु उत्कर्षाधान- हेतुः । तथा च आरुण्यादिगुणं भस्म उत्कृष्टम् । सचन्द्रन्तु तदप्यमृतमेवेति॥५५॥ भा.टी. - उत्तम प्रकार से बनायी हुई अभ्रकभस्म चन्द्रिकारहित होती है, उसका वर्ण लाल होता है, यह बहुत बारीक और स्पर्श में कोमल होती है । निश्चन्द्र होना इसका मुख्य लक्षण समझना चाहिये। अन्यथा यह सेवन करने पर विष के समान कार्य करती है ॥ ५५ ॥ अभ्रकस्य मारको गणः क्षीरत्रयं काकमाची मुस्ता घृतकुमारिका । वटप्ररोहो गोमूत्रं बिल्वमूलदले वृषः ॥ ५६ ॥ फलत्रिकमजारक्तं कण्टकारी कदम्बकः । अग्निमन्यः शालिपर्णी श्रीपर्णी पाटली गुडः ॥ ५७ ॥ तिलपर्णी पृश्निपर्णी गोक्षुरः खरमञ्जरी । शुक्लसिद्धार्थको लोध्रः बृहती हिलमोचिका ॥ ५८ ॥ धत्तूरः कासमर्दश्च मातुलानी गुडूचिका । मारिषस्तुलसी दूर्वा वाजिगन्धा च तिक्तका ॥ ५९ ॥ मण्डूकपर्णी मदनः पिण्डी तगरमेव च । शङ्खपुष्पी नागवल्ली घोट्टा श्वेतपुनर्नवा ॥ ६० ॥ आखुपर्णी सप्तपर्णः रम्भाकन्दरसस्तथा । भृङ्गराजो देवदारु तालमूली च मालती ॥ ६१ ॥ अगस्त्यपत्रं तालीशं चित्रकं जलकुम्भिका ।
२३२ रसतरङ्गिणी दाडिमस्य दलञ्चैव तण्डुलीयकमेव च ॥ ६२ ॥ एरण्डमूलपत्राणि श्योनाको वस्त्ररञ्जनी । पालङ्कया भद्रमुस्ता च मीनाक्षी कोकिलाक्षकः ॥६३॥ पूर्वाचार्यैः कीर्तितोऽयमभ्रस्य मारको गणः । यथारोगं यथालाभं भेषजैः पुटयेद् घनम् ॥६४॥ अथाभ्रकमारकगणः—बिल्वमूलं बिल्वदलञ्चेत्युभयम् । वृषः वासकः, श्रीपर्णी गम्भारी, मातुलानी भङ्गा, तिक्तका कटुकी, घोट्टा बदरी, वस्त्ररञ्जनी मञ्जिष्ठा । स्पष्टमन्यत् ॥५६-६४॥ भा.टी.—आक का दूध, बड़ का दूध, थोहर का दूध, मकोय, मोथा, कुमारी, बड़ की कोंपल ( अंकुर ), गोमूत्र, बेल की जड़ और पत्तो, अडूसा, त्रिफला, बकरी का रक्त, छोटी कटैली, कदम्ब, अरणि, शालपर्णी, गंभारी, पाढल, गुड़, तिलपर्णी, पृश्निपर्णी, गोखरू, अपामार्ग, सफेद सरसों, लोध, बड़ी कटैली, हुलहुल, धतूरा, कसौंदी, भांग, गिलोय, मरचा, तुलसी, दूब, अस- गन्ध, कुटकी, ब्राह्मी, मैनफल, तगर, शंखपुष्पी, पान, बेर, सफेदपुनर्नवा, मूसा- कानी, सप्तपर्ण, कदलीकन्द, भांगरा, देवदारु, मूसली, चमेली, अगस्त का पत्र, तालीशपत्र, चित्रक, दाड़िमफलछाल, चौलाई, एरण्ड की जड़ तथा पत्तो, अरलु, मंजीठ, नागरमोथा, मछेछी, तालमखाना, इन औषधियों के समुदाय को पूर्वाचार्यों ने अभ्रकमारकगण नाम से कहा है । इनमें से जिस-जिस रोग को जो-जो औषधियाँ नष्ट करती हैं आवश्यकतानुसार उनसे अभ्रक को घोट कर पुट देनी चाहिये । यदि गणोक्त सब औषधियाँ न मिल सकें तो जितनी मिलें उन्हीं से पुट देने चाहिये ॥ ५६–६४ ॥ अभ्रकभस्मनो लोहितीकरणम् गाङ्गेरुकी भद्रमुस्ता वटक्षीरन्तथैव च । वटमूलजलं वापि हरिद्राया द्रवस्तथा ॥ ६५ ॥ समङ्गाकथितञ्चैव घनमेभिः सुपेषयेत् । पुटद्वयं त्रयं वापि वितरेद्भिषजां वरः ॥ ६६ ॥ निश्चन्द्रिकञ्च मृदुलं रक्तात्पलसमप्रभम् । गगनस्य भवेद्भस्म ततः कार्येषु योजयेत् ॥ ६७ ॥ गाङ्गेरुकी नागबला । समङ्गा मञ्जिष्ठा ॥ ६५–६७ ॥ भा.टी.—अभ्रक मारक औषधियों के साथ पुट देने पर यदि अभ्रक की
दशमस्तरङ्गः २३३ भस्म लाल न हो तो उसे गंगेरन, नागरमोथा, बड़दूध और बड़मूल स्वरस, हरिद्रास्वरस और मञ्जिष्ठा या लज्जालु के कषाय में मर्दनकर दो तीन पुट देने से वह निश्चंद्र कोमल, लालकमलवर्ण हो जाती है ॥ ६५-६७ ॥ अभ्रकभस्मनः अमृतीकरणम् मारितं त्वतियत्नेन दशभागिकमभ्रकम् । त्रिफलाक्वथितं चैव नवं षोडशभागिकम् ॥ ६८ ॥ नागभागिकमुस्राज्य दत्वा लोहस्य भाजने । पाचनाज्जायते रम्यममृतीकरणं वरम् ॥ ६६ ॥ उस्राज्यं गोघृतं नागभागिकमष्टभागिकं ग्राह्यम् ॥ ६८, ६६ ॥ भा.टी.—अच्छी तरह बनी हुई अभ्रकभस्म दस भाग, त्रिफलाकषाय सोलह भाग और गोघृत आठ भाग तीनों को एक लोहे की कड़ाही में एकत्र मिला कर पकाने से अभ्रकभस्म का अमृतीकरण हो जाता है ॥ ६८, ६६ ॥ वक्तव्य — त्रिफलाकषाय और घृत के जलने तक अभ्रकभस्म को पकाना चाहिए। अन्य रसग्रंथों में भी इसी प्रकार लिखा है कि—"तुल्यं घृतं मृताभ्रेण लोहपात्रे विपाचयेत् । घृते जीर्णे ततश्चूर्णं सर्वकार्येषु योजयेत् ॥” अभ्रकभस्म के अमृतीकरण करने से उसके गुणों में वृद्धि होती है। द्वितीयः प्रकारः कन्याम्बुमेघगव्याज्यं कलादिक् तपनांशकम् ! पचेन्मन्दानलेनैतदमृतीकरणं वरम् ॥ ७० ॥ तृतीयः प्रकारः मृताभ्रसंमितं गव्यमाज्यं दत्वाभ्रकं पचेत् । अमृतीकृतमेवन्तु घनं कार्येषु योजयेत् ॥ ७१ ॥ कन्या घृतकुमारी, तस्या जलं षोडशभागिकम् । मेघः अभ्रकं दशभागिकम् । गोघृतं द्वादशभागिकम् । अथवा केवलं गोघृतेन पाकादमृतीकरणम् । तथा चाहुः प्राचीनाः—“तुल्यं घृतं मृताभ्रेण लोहपात्रे विपाचयेत् । घृते जीर्णे ततश्चूर्णं सर्वकार्येषु योजयेद् ॥” इति । तथा चैवं मृताभ्रकस्यामृतीकरणसंस्कार उक्तः । भस्मनस्तु पुनरमृतीकरणेन गुणवृद्धिर्भवति । इति ॥ ७०, ७१ ॥ भा.टी.—कुमारीस्वरस, चौलाई या मोथा, गोघृत को क्रमशः सोलह, दस और बारहवाँ भाग अभ्रक का लेकर एकत्र करके अग्नि से पका लेने पर उत्तम अमृतीकरण होता है । अभ्रकभस्म और गोघृत दोनों को समभाग में लेकर
२३४ रसतरङ्गिणी लोहपात्र में घृत जल जाने तक पकाने से अभ्रक का अमृतीकरण हो जाता है ॥ ७०, ७१ ॥ मृताभ्रकस्य गुणाः अभ्रं स्निग्धं परमशिशिरं स्वादु चायुष्यमग्र्यं केश्यं वर्ण्यं रुचिकरमलं दीपनं चातिबल्यम् । नेत्र्यं मेधां जनयतितरां स्तन्यसंवर्द्धनञ्च क्षेत्त्रे स्थैर्य्यं वितरति परं दीपनं पुष्पकेतोः ॥ ७२ ॥ क्षिप्रं घोरां दलयति महारोगसंघातभीतिं स्वान्ते प्रीतिं जनयति परं नर्महासे च यूनः । देहे शक्तिं वितरतितरां बह्वपत्यप्रदात्री कार्याल्स्यं हरति सुतरामभ्रकं सेव्यमानम् ॥ ७३ ॥ मृताभ्रकगुणाः—परमशिशिरं अतिशीतवीर्य्यम् । अग्र्यं प्रधानम्, तथा च विशेषत आयुष्यं हितकरमित्यर्थः । पुष्पकेतोः कामस्य दीपनमित्यन्वयः । महारो- गाणां ज्वरराजयक्ष्मरक्तपित्तादीनां संघातः समूहस्तज्जां भीतिं परिहरति ॥७२, ७३ भा.टी.—अच्छी प्रकार से बनायी हुई अभ्रकभस्म स्निग्ध ( धातुओं में स्निग्धता उत्पन्न करनेवाली ), अत्यन्त शीतवीर्य, स्वादुरस, आयुवृद्धि के लिए उत्तम है । यह बालों का पोषक होने से केश्य, त्वचा का पोषक होने से वर्ण्य, रुचिकर, पाचक रस अधिक उत्पन्न करने से दीपन, सर्व धातुओं का पोषक होने से बलवर्धक, नेत्रज्योतिवर्धक, बुद्धिवर्धक, दुग्ध-वाहिनियों का पोषक होने से स्तनों में दूध को बढ़ाती है । शरीर में स्थिरता उत्पन्न करती है और काम- शक्ति का उत्पादक है । शरीर में होनेवाले महारोग ज्वर, यक्ष्मा रक्तपित्त आदि के भय को नष्ट करती है, मन में प्रसन्नता लाती है और सन्तानोत्पादन की शक्ति उत्पन्न करती है । आलस्य को दूर करके कार्यतत्परता को बढ़ाती है ॥ ७२–७३ ॥ वक्तव्य—इसके अतिरिक्त नवीन खोज यह बताती है कि अभ्रक वनस्प- तियों द्वारा हमारे शरीर में विशेषतः वातिकसूत्रों में प्रवेश करता है और शरीर के अवयवों में निम्नलिखित मात्रा में पाया जाता है । मांसपेशियों में ४१ प्रति- शत, यकृत् में २७ प्र. श., प्लीहा में भी २७ प्र. श., लसीका में ५ प्रतिशत पाया जाता है । सबसे अधिक मात्रा में यह फुफ्फुसों में पाया जाता है । अतः फुफ्फुस के रोग, राजयक्ष्मा, कास, श्वास रोगों में अभ्रक बहुत ही उत्तम औषधि है । इस तरह हृदय तथा वातिक सूत्रों के लिये भी यह परमोपयोगी औषधि है ।
दशमस्तरङ्गः २३५ अथ अभ्रकस्य आमयिकः प्रयोगः रससिन्दूरसंयुक्तं मृताभ्रं नाशयेज्ज्वरान् । सचौद्रं सकणञ्चापि जीर्णज्वरविनाशनम् ॥ ७४ ॥ सचौद्रं सवरं व्योम दृष्टिशक्तिकरं परम् । सव्योषं सघृतञ्चैतद् ग्रहणीं नाशयेत् क्षणात् ॥ ७५ ॥ हरीतकीगुडोपेतं शर्करैलासमन्वितम् । मृताभ्रं सेव्यमानन्तु रक्तपित्तहरं परम् ॥ ७६ ॥ सव्योषं सवरञ्चैव चातुर्जातकसंयुतम् । सचौद्रं क्षपयेदंशः पाण्डुक्षयहलीमकान् ॥ ७७ ॥ मृताभ्रं रजनायुक्तं कणया मधुनापि च । मासमेकं लिहेत्प्राज्ञो मेहरोगाद्विमुच्यते ॥ ७८ ॥ मृतकाञ्चनसंयुक्तं मृताभ्रं माससेवितम् । धातुवृद्धिकरं पुंसां विशेषात्क्षयनाशनम् ॥ ७९ ॥ गुडूचीसत्त्वसंयुक्तं मेहवर्गप्रणाशनम् । तारस्वर्णयुतं त्वभ्रं शुक्रसन्तानकारकम् ॥ ८० ॥ भूधात्रिकागोक्षुरचन्द्रवालारुतान्वितं गव्यघृतेन लीढम् । संसेव्यमानं गगनं तु तूर्णं विनाशयेद् दारुणमूत्रकृच्छ्रम् ॥ ८१ ॥ क्षाराष्टकयुतं त्वभ्रं मूत्राघातं विनाशयेत् । अश्मरीं मूत्रकृच्छ्रञ्च विशेषादग्निदीपनम् ॥ ८२ ॥ मूर्वाक्वाथसमायुक्तं मृताभ्रं व्रणनाशनम् । पयस्यागव्यदुग्धाभ्यां परमं बलवर्द्धनम् ॥ ८३ ॥ भल्लातकान्वितं व्योम त्वर्शांस क्षपयेद् ध्रुवम् । लवङ्गक्षौद्रसंयुक्तं धातुवृद्धिकरं परम् ॥ ८४ ॥ विजयास्वरसोपेतं जात फलसमन्वितम् । मृताभ्रं जुषतां पुंसां शुक्रस्तम्भः प्रजायते ॥ ८५ ॥ विश्वभेषजपौष्करान्वितं विप्रयष्टितुरगासमन्वितम् । सेवितं समधु मारिताभ्रकं नाशयेज्झटिति मारुतामयम् ॥ ८६ ॥ अभ्रं कज्जलिकोपेतमर्जुनक्वाथभावितम् । कृमजं श्लैष्मिकं वापि विनिहन्ति हृदामयम् ॥ ८७ ॥ ससितं सचतुर्जातं त्वभ्रं पित्तामयापहम् ।
२३६ रसतरङ्गिणी अथवा ससितं गव्यदुग्धेन परिशीलितम् ॥ ८८ ॥ पिप्पलीकट्फलक्षौद्रैर्मृष्टाभ्रं माससेवितम् । अतिमात्रं निहन्त्याशु सर्वानेव कफामयान् ॥ ८६ ॥ अथास्य रोगयोग्यः प्रयोगः—सवरं त्रिफलायुक्तम् । चन्द्रबाला स्थूलैला । क्षाराष्टकं “सुधापलाशशिखरीचिञ्चार्कतिलनालजाः । स्वर्जिकायावशूकश्च क्षाराष्टकमुदाहृतम् ॥” इत्युक्तम् । पयस्या क्षीरकाकोली क्षीरविदारी वा । विप्र- यष्टी भारंगी, तुरगी अश्वगन्धा । कज्जलिका समपारदगन्धा अतिमात्रं अत्यर्थं कफामयान् हन्ति ॥ ७४–८६ ॥ भा.टी.—साधारणतः ज्वरों में अभ्रकभस्म को रससिन्दूर के साथ प्रयोग करना चाहिये । जीर्णज्वर के लिये इसे पिप्पलीचूर्ण में मिला शहद के साथ चाटना चाहिये । नेत्रों की ज्योति बढ़ाने के लिये अभ्रक को त्रिफलाचूर्ण में मिला शहद के साथ चाटना चाहिये । पुरातन और वातप्रकोपाधिक ग्रहणी रोग में इसे त्रिकटुचूर्ण और घृत मिलाकर सेवन करना चाहिये । रक्तपित्त रोग के लिये इसको हरीतकी, गुड़, खांड और इलायचीबीजचूर्ण के साथ अथवा वासास्वरस के साथ सेवन कराना चाहिये । अर्श, पाण्डु, क्षय तथा हलीमक रोगों में इसको त्रिकटुचूर्ण, त्रिफला चूर्ण और चातुर्जातकचूर्ण में मिला शहद से सेवन कराना चाहिये । अभ्रकभस्म, हरिद्राचूर्ण और पिप्पलीचूर्ण को शहद के साथ एक मास तक सेवन करने से प्रमेहरोग नष्ट हो जाता है । स्वर्णभस्म और अभ्रकभस्म को मिला उचित सहपान-अनुपान के साथ एक मास तक सेवन करने से धातुओं की वृद्धि होती है और क्षयरोग नष्ट हो जाता है । गडूची- सत्त्व के साथ प्रयोग करनेपर सब प्रकार के प्रमेह नष्ट हो जाते हैं । रजत और स्वर्णभस्म के साथ अभ्रक का सेवन करने से शुक्रवृद्धि होकर सन्तानोत्पादन- शक्ति उत्पन्न होती है । भयंकर मूत्रकृच्छ्र रोग में अभ्रकभस्म को, भुंई-आंवला, गोखरू, बड़ी इलायचीबीज और खांड के साथ घृत में मिलाकर चटाना चाहिये । आठों क्षारों के साथ मिलाकर अभ्रकभस्म का सेवन करने से मूत्रा- घात (पेशाब रुकना) नष्ट होता है । और अश्मरी, मूत्रकृच्छ्र रोग भी नष्ट होते हैं तथा पाचकअग्नि की वृद्धि होती है। व्रणदोषों को दूर करने के लिये इसे मूर्वाकषाय के साथ प्रयोग करना चाहिये । शरीर में बलवृद्धि के लिये इसको क्षीरकाकोलीचूर्ण के साथ गोदुग्धानुपान सेवन करना चाहिये । शुद्धभल्लातक- चूर्ण या भल्लातक योगों के साथ अभ्रकभस्म प्रयोग करने से बवासीर में लाभ २
दशमस्तरङ्गः २३७ होता है। लौंग के चूर्ण में अभ्रकभस्म मिला शहद के साथ चटाने से धातुवृद्धि करती है। अभ्रकभस्म को जायफलचूर्ण के साथ मिला भांग के स्वरस से लेने पर शुक्रस्तम्भन शक्ति बढ़ती है। सुण्ठी, पुष्करमूल, भारंगी तथा वंशलोचन- चूर्ण में अभ्रकभस्म मिला शहद के साथ सेवन करने से शीघ्र ही वातरोग शान्त हो जाते हैं। अभ्रकभस्म और पारदगन्धक की कज्जली को समभाग में लेकर अर्जुन के क्वाथ में सात भावना देकर प्रयोग किया जाय तो कफप्रकोपजन्य अथवा कृमिजन्य हृदय रोग दूर होता है। पित्तरोगों की शान्ति के लिये अभ्रकभस्म को चतुर्जातकचूर्ण और खांड मिलकर सेवन करना चाहिए। अथवा केवल खांड में मिला गोदुग्ध अनुपान से सेवन करना चाहिये। सब प्रकार के कफरोगों के लिये अभ्रकभस्म को पिप्पली तथा कायफलचूर्ण में मिला शहद के साथ एक मास तक सेवन करना चाहिये ॥ ७४-८६ ॥ सत्त्वानां वैशिष्ट्यम् योगेषूपरसादीनां योगे सत्त्वयोजनम्। गुणोत्तरं भवेद्यस्मात्तस्मात्सत्त्वं विशिष्यते ॥ ९० ॥ भा.टी.—उपरस आदि के योगों के प्रयोग करने में उनका सत्त्व प्रयोग करना अधिक गुणशाली होता है। अतः अभ्रक आदि की भस्म की अपेक्षा उनका सत्त्व प्रयोग किया जाय तो विशेष गुणकारक होता है ॥ ९० ॥ अभ्रकसत्त्वपातनस्य प्रथमः प्रकारः पादांशसौभाग्यरज.समेतं पिष्टं मुसल्याः स्वरसेन सार्द्धम् । कोष्ठ्यां निधायाभ्रकमत्र गाढं त्ध्मामापितं मुञ्चति सत्त्वमच्छम्॥६१. सौभाग्यरजः टङ्कणचूर्णम् । स्पष्टमन्यत् ॥ ६१ ॥ भा.टी.—अभ्रक में चतुर्थांश सुहागा मिला इसको सफेद मूसली के स्वरस के साथ पीसकर मूषा में रखकर तपाने से अभ्रक का साफ सत्त्व निकल आता है ॥ ६१ ॥ वक्तव्य—अभ्रक से प्राप्त होनेवाला सत्त्व एलुमिनियम (Aluminium) कहा जाता है। परन्तु आयुर्वेदीय रसशास्त्र की विधि से प्राप्त अभ्रक सत्त्व एलुमिनियम से ठीक नहीं मिलता है। क्योंकि आजकल मिलने वाला सत्त्व (एलुमिनियम) श्वेत हल्की धातु है। और इस विधि से निकाला हुआ कांस्य के सदृश होता है। द्वितीयः सत्त्वपातनप्रकारः सम्पेषयेद् घनरजः खलु काञ्जिकस्थं पश्चात्तथैव खलु सूरणकन्दतोयैः ।
१३८ रसतरङ्गिणी रम्भाद्र्कन्दजरसैरपि भावयित्वा तुर्यांशटङ्कणकणालपकर्मानयुक्तम् ॥६२॥ संमेल्य सैरिभमलञ्च विधाय पिण्डान कोष्ठ्यां निधाय च ततः प्रथमेद् दृढाग्नौ । अभ्रं विमुञ्चति ततो निजसत्त्वमाशु प्रायः प्रयोगनिवहेषु नियोजयेद्वै ॥ ६३ ॥ अथान्यः प्रकारः-अभ्रचूर्णं काञ्जिकेन सूरणतोयेन कदलीकन्दलेन च पिष्ट्वा टङ्कणं पिप्पलीं क्षुद्रमत्स्यांश्चैकीकृत्य तच्चतुर्थांशं मेलयेत् । सैरिभमलं महिषी- मलम् ॥ ६२, ६३ ॥ भा.टी.-अभ्रकचूर्ण को काञ्जी, जिमीकन्दस्वरस, कदलीकन्दस्वरस से पृथक् मर्दन करके अन्त में इसमें चतुर्थांश सुहागा, पिप्पलीचूर्ण और छोटी- छोटी सुखाई हुई मछलियों का चूर्ण, और भैंस का गोबर मिलाकर गोले से बनाकर सुखा लें ।
दशमस्तरङ्गः २३६ अथ चतुर्थः सत्त्वपातनप्रकारः सौभाग्यं देवधूपश्च गुडः सर्जरसस्तथा । ऊर्णा लाक्षा च पिण्याकं क्षुद्रमीनन्तथैव च ॥९८॥ छागीदुग्धेन सम्पेष्य विदध्याद् गोलकान् भिषक् । स्थापयेद् वज्रमूषायां गगनं कृतगोलकम् ॥ ९६ ॥ कोष्ठिकायां निधायाथ तीव्राग्नौ प्रधमेद् घनम् । अनेन विधिना सत्त्वं द्रुतमेव प्रजायते ॥ १०० ॥ देवधूपः गुग्गुलुः, पिण्याकं तिलकल्कः ॥ ९८-१०० ॥ भा.टी.—सुहागा, गुग्गुल, गुड़, राल, ऊन, लाख, तिल की खली और छोटी मछली को छागदुग्ध के साथ अभ्रक को पीसकर छोटे-छोटे गोले बना लें, अब इसको भट्ठी में रखकर तीव्र अग्नि से तपायें तो शीघ्र ही सत्त्व निकल आता है ॥ ९८-१०० ॥ अभ्रकसत्त्वस्य पिण्डीकरणम् मित्रपञ्चकसंयुक्तं खसत्त्वं चूर्णसन्निभम् । मूषायां विनिधायाथ प्रधमेत्कोकलानले ॥ १०१ ॥ इत्थं तीक्ष्णतरं ध्मातमेकतां याति कांस्यवत् । पिण्डीभूतं ततः सत्त्वं शोधनार्थं प्रयोजयेत् ॥ १०२ ॥ मित्रपञ्चकं आज्यं गुंजा सौभाग्यं क्षौद्रं गुग्गुलुश्चेति । आहुश्च—“कणशो यद् भवेत् सत्त्वं मूषायां प्रणिधाय तत् । मित्रपञ्चकयुग्ध्मातमेकी भवति घोषवत् ॥” इति ॥ १०१-१०२ ॥ भा.टी.—उक्त विधि से प्राप्त अभ्रक सत्त्व पूर्वोक्त मित्रपञ्चक के साथ मिला कर मूषा में रख कोयलों की अग्नि में तेज रूप से तपायें तो कांसा धातु की तरह यह सत्त्व एकत्रित हो जाता है, अब इसे शुद्धकर लेना चाहिये ॥१०१-१०२॥ अभ्रकसत्त्वस्य सामान्यशोधनम् त्रिफलासलिले वापि वटमूलकषायतः । अम्लेन काञ्जिकैर्वापि खसत्त्वं शोधयेद्भिषक् ॥ १०३ ॥ त्रिफलासलिलादिषु निर्वापणात् सामान्या शुद्धिरस्य ॥ १०३ ॥ भा.टो.—अभ्रक को गरम करके त्रिफलाकषाय अथवा बड़मूलकषाय में अथवा अम्ल नीबूरस आदि या काञ्जी में सात बार बुझा लेने से वह शुद्ध हो जाता है ॥ १०३ ॥
२४० रस्तरङ्गिणी विशेषशोधनम् सत्त्वस्य गोलकं ध्मात्वा भृशं संतापयेद् बुधः । काञ्जिके चाथ निर्वाप्य लोहदण्डेन कुट्टयेत् ॥ १०४ ॥ पुनः पुनः सम्प्रताप्य यावद्यायाति चूर्णताम् । गोघृतेन त्रिधा वापि धात्रीनीरेण भर्जयेत् ॥ १०५ ॥ भर्जने भर्जने कार्यं खल्वे सत्त्वविमर्दनम् । ततः पुनर्नवानीरैः सिंहास्यस्वरसेन च ॥ १०६ ॥ काञ्जिकेनापि सम्मेल्य भृशं सम्पे नयेद्भिषक् । इत्थं विशोधितं व्योमसत्त्वं मारणसम्मतम् ॥ १०७ ॥ सिंहास्यः वासा, मारणाय सम्मतमिति विग्रहः ॥ १०४-१०७ ॥ भा.टी.—अभ्रकसत्त्व के गोले को कोयलों की अग्नि में रखकर खूब तपायें, तपने पर इसे निकाल उसी क्षण काञ्जी में बुझाकर इमामदस्ते में लोहे की मूसली से खूब कूटें और फिर भट्टी पर रखकर तपायें और काञ्जी में बुझाकर खूब कूटें जब तक कि उसका चूर्ण हो जाय । अब चूर्णरूप अभ्रक सत्व को गोघृत और आँवलों के स्वरस में डालकर तीन-तीन बार भून लें और खरल में डालकर मर्दन करते रहें, अन्त में पुनर्नवास्वरस, वासास्वरस और काञ्जी में पीसकर रख लें और भस्म करने के लिये इसको उपयुक्त समझें ॥१०४-१०७॥ अभ्रकसत्त्वस्य मारणम् विशोधितं व्योमसत्त्वं तदर्धं सूतगन्धकम् । निक्षिप्य मर्दयेत्खल्वे काचकूपीगतं ततः ॥ १०८ ॥ पचेत्तु बालुकायन्त्रे विधानज्ञो भिषग्वरः । इत्थं नातिचिरादेव खसत्त्वं याति पञ्चताम् ॥ १०६ ॥ अभ्रकसत्त्वमारणप्रकारः व्याख्यातः ॥ १०८, १०६ ॥ भा.टी.—उक्तविधि से शुद्ध अभ्रकसत्त्व एक भाग, और पारे गन्धक की समभाग कज्जली आधा भाग लेकर दोनों को एकत्र मर्दन करके कपड़मिट्टी की हुई काँच की शीशी में भरकर बालुकायन्त्र में पकावें तो इसकी शीघ्र ही भस्म हो जाती है ॥ १०८, १०६ ॥ द्वितीयो मारणप्रकारः द्वौ भागौ घनसत्त्वस्य भागश्च रसगन्धयोः । श्लक्ष्णपिष्टं ततः कृत्वा सप्तवारं प्रयत्नतः ॥ ११० ॥
गोमयाग्नौ पचेत्प्राज्ञः खसत्त्वस्य मृतिर्भवेत् । एवं मृतं व्योमसत्त्वं वीतशङ्कः प्रयोजयेत् ॥१११॥ भा.टी.—अभ्रकसत्व दो भाग, एक भाग कज्जली, दोनों को एकत्र अच्छी तरह पीसकर सम्पुट में बन्द करके उपलों की पुट में पकायें । इस प्रकार सात पुट देने से सत्त्व की भस्म हो जाती है । इसे बिना संकोच प्रयोग में ला सकते हैं ॥ ११०-१११ ॥ अभ्रसत्त्वस्य गुणाः अभ्रसत्त्वं सुशिशिरं मधुरं रुचिरं परम् । सुस्निग्धं केश्यमायुष्यं त्रिदोषघ्नं रसायनम् ॥११२॥ प्रौढाङ्गनामदविचूर्णनचारुदन्तः सिंहोपमप्रचुरपुत्रवृतः सुवृत्तः । लावण्यपरिपूरितवक्त्रचन्द्रो जीवेच्छतञ्च शरदां घनसत्त्वसेवी॥११३ मृताभ्रसत्त्वादपरं भेषज्यं नास्ति पुष्टिदम् । विशेषात् पुंस्त्वजननं वयसः स्थापनन्तथा ॥ ११४ ॥ नास्त्यनेन समं लोके निर्विकारं गुणोत्तमम् । त्रिदोषघ्नञ्च भेषज्यं त्वन्यद् भेषज्यमण्डले ॥ ११५ ॥ अथास्य गुणाः—अभ्रकसत्त्वं सुशिशिरं शीतवीर्यम्, सुवृत्तः सदाचारी,तथा चाहुः स्म पूर्वे—सत्त्वमभ्रस्य शिशिरं त्रिदोषघ्नं रसायनम् । विशेषात् पुंस्त्वजननं वयसः स्तम्भनमपरम् ॥ नानेन सदृशं किञ्चिद् भेषज्यं पुंस्त्वकृत्यरम् । सत्त्वसेवी वयः- स्तम्भं लभते नात्र संशयः ॥” इति । अपि च “यवोपसभागोऽस्ति योगे तत्सत्त्व- योजनम् । कर्तव्यं षड्गुणाधिक्याद्रसज्ञत्वमभीप्सता ॥” इति च ॥११२-११५॥ भा.टी.—अभ्रकसत्वभस्म अतिशीतवीर्य, मधुररस और रुचिकारक, स्निग्ध, बालों के लिए लाभदायक, आयुवर्धक, त्रिदोषनाशक रसायन है। इसके सेवन से पुरुष नवयुवती के मद को चूर्ण कर सकता है और अनेक सन्तति उत्पन्न करने की शक्ति प्राप्त कर लेता है । इसके सेवन से मनुष्य का मुख-मण्डल बहुत ही सुन्दर भरा हुआ शोभायुक्त हो जाता है । यदि इसको विधिपूर्वक कुछ दिन सेवन किया जाय तो सौ वर्ष की आयु हो जाती है। अभ्रकसत्त्वभस्म के समान शरीरपोषक विशेष रूप से नपुंसकताहर और आयुःस्थापक कोई औषधि नहीं है। इसके गुणों को देखने से ज्ञात होता है कि संसार में सत्त्वभस्म के समान निर्विकार अत्यधिक गुण और त्रिदोषप्रकोपनाशक कोई औषधि नहीं है ॥११२-११५॥
२४२ रसतरङ्गिणी अभ्रकसत्त्वसेविनां वर्जनीयानि वस्तूनि करीरं कारवेल्लञ्च कर्कटीं कोलम्मलकम् । तैलं क्षारञ्च वृन्ताकं नाश्नीयादभ्रसेवकः ॥ ११६ ॥ करीरमित्यादिना वर्ज्यवस्तूनि गगनसेविनाम् । उक्तञ्च रसमाधवे-“क्षाराम्लं बिदलं कोलं कर्कटीं कारवेल्लकम् । वृन्ताकञ्च करीरञ्च तैलञ्चाभ्रे विवर्जयेत् ॥” इति ॥ ११६ ॥ भा.टी.—अभ्रक सेवनकाल में करीरी (टेंटी), करेला, ककड़ी, खट्टा बेर, तैल, क्षार, बैगन, इन चीजों का सेवन नहीं करना चाहिये ॥ ११६ ॥ अभ्रकस्य प्रथमः कल्पः मृताभ्रं व्योषसंयुक्तं विडङ्गामलकान्वितम् । केशराजरसेनेह सलिलेनैव वा भिषग् ॥ ११७ ॥ खल्वे सम्पेषयेत्प्राज्ञः गुटिकाः कारयेत्ततः । छायायां शोषयित्वा च काचकुम्भे निधापयेत् ॥ ११८ ॥ एकैकां गुटिकां प्राज्ञः समश्रीयान्निरन्तरम् । मासषट्कं त्रिमासं वा वैद्यवाचि कृतादरः ॥ ११९ ॥ दिव्यदृष्टिर्दीर्घकायो दिनेशद्युतिदीप्तिमान् । दृढदन्तो भवेद्रूपे द्वितीय इव दर्पकः ॥१२०॥ आन्त्रशोषं त्वस्थिशोषं शोषं यक्ष्माणमुल्बणम् । चिरोत्थितान् पञ्चकासान् सभेदं श्वासमुद्धतम् ॥१२१॥ अर्शांसि ग्रहणीं पाण्डुं कामलां कुम्भकामलाम् । कुष्ठान्यष्टादशात्यर्थं निहन्यादामवातकम् ॥ १२२ ॥ वातपित्तकफोद्भूतान् मृत्युकल्पानिहामयान् । सर्वानैव निहन्त्याशु वज्रकल्पोऽयमादिमः ॥१२३॥ शोषं मांसादीनाम्, उल्बणं यक्ष्माणं पूर्णलक्षणमिति यावत् । सभेदं तमका- दिभेदयुक्तम् । आदिमः प्रथमः वज्रकल्पः अभ्रकरसायनप्रयोगः ॥११७-१२३॥ भा.टी.—अभ्रकभस्म, त्रिकटुचूर्ण, विडंगचूर्ण आंवलाचूर्ण; प्रत्येक सम- भाग लेकर एकत्र खरल में भांगरास्वरस अथवा जल से मर्दन करके गोली बना कर छाया में सुखा लें और कांच की शीशी में रख लें। अब इनमें से एक गोली प्रतिदिन प्रातःकाल छः मासे अथवा तीन मासे तक निरन्तर सेवन करें। इसके सेवन से मनुष्य दिव्यदृष्टि, दीर्घकाय, सूर्य के समान प्रभावाला हो जाता है। उस मनुष्य के दांत बहुत दृढ़ हो जाते हैं। मनुष्य देखने में दूसरा कामदेव
जैसा हो जाता है। इससे आन्त्रशोथ, अस्थिक्षय, भयंकर राजयक्ष्मा, पुरानी सब प्रकार की खांसी और श्वास, अर्शरोग, ग्रहणी, पाण्डु, कामला, कुम्भका- मला, अठारह प्रकार के कुष्ठरोग, आमवात और भी वात-पित्त और कफ से होने वाले मृत्युकारक सब रोग शीघ्र ही नष्ट हो जाते हैं ॥ ११७-१२३ ॥ अभ्रकस्य द्वितीयः कल्पः अभ्रायःसूतबलयः दिगङ्गयुगद्वङ्मिताः । भावयेत्तु वरानीरैः सप्तवारं विधानतः ॥ १२४ ॥ भृङ्गद्रावैः पृथक् तद्वत् शिग्रुतिक्ताग्निजैर्द्रवैः । गुटिकाः कारयित्वा च स्थापयेत्काचभाजने ॥ १२५ ॥ कणया त्वथ जीर्णेन गुडेनापि समन्विताम् । एकैकां गुटिकां खादेदशेषानामयान् हरेत् ॥ १२६ ॥ षण्मासाज्जायते मर्त्यो भीमसेन इवापरः । प्रज्ञया गुरुसोदर्यश्चक्षुषा गरुडोपमः ॥ १२७ ॥ अभ्रं दशभागिकम्, लौहस्य षड्भागाः, सूतस्य चत्वारः, गन्धकस्य द्वौ भागौ, तिक्ता कटुकी, अग्निश्चित्रकः ॥ १२४-१२७ ॥ इति अभ्रकविज्ञानीयो नाम दशमस्तरङ्गः भा.टी.—अभ्रकभस्म दस भाग, लोहभस्म छः भाग, शुद्धपारद चार भाग, शुद्धगन्धक दो भाग लेकर पहिले पारदगन्धक की कज्जली बना उसमें अभ्रक आदि औषधियाँ मिला इसको त्रिफलाकषाय की सात, भृंगराजरस की सात, सहंजने के स्वरस की सात, कुटकीकषाय की सात और चित्रकमूल कषाय की सात भावना देकर गोली बना छाया में सुखाकर कांच की शीशी में रख लें । अब इनमें से एक गोली लेकर उसमें पिप्पलीचूर्ण और गुड़ मिला प्रतिदिन प्रातःकाल सेवन करें तो इससे सब प्रकार के रोग दूर हो जाते हैं । छ महीने तक निरन्तर सेवन करने से मनुष्य के शरीर में भीम के समान बल आ जाता है। उसकी बुद्धि वृहस्पति के समान और दृष्टि गरुड़ के समान हो जाती है ॥१२४-१२७॥ वक्तव्य—उक्त दोनों कल्पों में गोलियों की मात्रा नहीं बतायी गयी है। अतः रोग-दोष-देश-काल आदि देखकर २ रत्ती से ४ रत्ती तक मात्रा का प्रयोग कर सकते हैं। यह अभ्रकविज्ञानीय नाम दशम तरङ्ग समाप्त हुआ ।