रत्नावली नाटिका (सम्राट हर्षवर्धन - शास्त्रीय नाटिका रत्न सम्पूर्ण ४ अङ्क सान्वय सटीक)

166 রত্নাবলী সাগরিকা—সখি, তাহাই কর। সুসঙ্গতা—হাঁ, তাহাই করি। ( সুসঙ্গতা কদলীগৃহভিমুখে পরিক্রমণ করিল ) বিদূষক—( সুসঙ্গতাকে দেখিয়া—সসম্ভ্রমে) হে বয়স্য, এই কদলীপত্রের দ্বারা চিত্রফলক আচ্ছাদিত করুন। এই যে দেবীর পরিচারিকা সুসঙ্গতা আসিয়া উপস্থিত। ( রাজা বস্ত্রাঞ্চলে চিত্রফলক আচ্ছাদিত করিলেন ) সুসঙ্গতা—( অগ্রসর হইয়া ) মহারাজের জয় হউক ! রাজা—সুসঙ্গতে, স্বাগত ! এইখানে উপবেশন কর। ( সুসঙ্গতা উপবেশন করিল ) রাজা—সুসঙ্গতে, আমি যে এইখানে রহিয়াছি, তুমি কিরূপে জানিলে ? সুসঙ্গতা—( হাসিয়া ) শুধু আপনাকে নয়, চিত্রফলক সহ সমস্ত বৃত্তান্তই আমি জানিয়াছি। এখন দেবীকে গিয়া সমস্ত নিবেদন করিব। বিদূষক—( মুখ ফিরাইয়া—সভয়ে) হে বয়স্য, ইহা দ্বারা সবই সম্ভবপর, এই গর্ভদাসীটা ( ভয়ানক ) মুখরা। ইহাকে পরিতুষ্ট করুন। রাজা—ঠিকই বলিয়াছ। ( সুসঙ্গতার হস্ত ধারণ করিয়া ) সুসঙ্গতে, ইহা ক্রীড়ামাত্র। অকারণে দেবীকে ব্যথা দেওয়া উচিত নয়। এই তোমার পারিতোষিক। ( কর্ণাভরণ প্রদান করিতে ইচ্ছা করিলেন ) Eng. Trans. Ságariká. (With intolerance) My friend, what did I come for, pray ? Susangatá. Oh, you who are prone to anticipate other things ! I say, for the picture-board (you have come) ; so take it. Ságariká—( With anger ) Ah you, too, are adept in this sort of talks ! So, I shall go elsewhere. ( Wants to depart) Susangatá. Oh, impatient one, just stop a moment, while I shall return with the picture-board from this plantain-bower. Ságariká. My friend, please do so. Susangatá Yes, I shall do that. ( Susangatá moves towards the plantain-bower ) Jester. (Seeing Susangatá—in a hurry) Oh, friend, just hide

द्वितीयोऽङ्कः 167 the picture-board with this plantain-leaf ; here comes Susangatá one of the Queen's attendants. ( The King hides the picture-board with his mantle ) Susangatí. ( Approaching ) Glory ( victory ) to Your Majesty ! King. Welcome, Susangatá ! Sit down here. ( Susangatá sits down ) How know you that I was here ? Susangatá. ( Laughing ) Not only your Majesty, but I have come to know everything in connection with the picture- board. So, now I am going to report all these to Her Majesty. Jester. ( Apart to the King—with fear ) Oh my friend ! Everything is possible ( with her ). This slave-girl is a great tattler ( or, this slave-maid is very quarrelsome ). So, rather appease her ( with bribe in the form of presents ). King—You have said rightly ( catching hold of Susangatá's hand ) Oh, Susangatá, this is but a matter of sport (jest) for which the Queen should not be troubled without reason. This is your reward. ( Takes off his earring and offers it to her. ) सुसङ्गता--(स्वगतम्) पसन्नो भट्टा¹। (प्रकाशम्² ) अलं सङ्काए । एदिणा भत्तुणो पसादेण अ कीलिदं ज्जेव्व । भत्तिणीए पसादेण बहुदरं कीलितं ज्जेव्व³। एस उण मे गरुओ पसादो करीअदु जं कीस तुए एत्थ चित्तफलए अहं आलिहिदेत्ति भणिअ कुविदा मे पिअसही सागरिआ चिट्ठदि। ता गटुअ पसादीअदु एसा। (क) (क) प्रसन्नो भर्त्ता। अलं शङ्कया। एतेन भर्तुः प्रसादेन च क्रीडितमेव। भर्त्र्याः प्रसादेन बहुतरं क्रीडितमेव। एष पुनर्मे गुरुकः प्रसादः क्रियतां यत्, कस्मात् त्वया अत्र चित्रफलके अहमालिखितेति भणित्वा कुपिता मे प्रियसखी सागरिका तिष्ठति। तद् गत्वा प्रसाद्यताम् एषा।

1. पुस्तकान्तरे नास्ति। 2. प्रणम्य सस्मितम्। 3. ता किं कण्डाइरयेण ?

' becomes 'भट्टा' (Bhaṭṭā) for king/master! Yes, "भट्टा" (bhaṭṭā) is standard vocative for king in drama!

Now let's check: चिट्ठदि² Yes, चिट्ठदि² । (क) And footnote 2: 2. पुस्तकान्तरे नास्ति ।

Line 4: राजा—आदिश मार्गम् ।

Line 5: सुसङ्गता—इदो इदो भट्टा³ । (ख) Footnote 3: 3. एदु एदु भट्टा । Chhaya (ख): (ख) इतः इतः भर्त्ता ।

Line 6: ( इति परिक्रामतः )

Line 7: विदूषकः—भो गेण्हामि एदं चित्तफलयं, एदस्स कज्जं Wait, is it चित्तफलयं or चित्तफलं? Look at line 7: भो गेण्हामि एदं चित्तफलयं, -> wait! Look at the word: चि त्त फ ल यं? Wait, between ल and ,: Is it चित्तफलअं or चित्तफलयं or चित्तफलं? Let's look closely:

द्वितीयोऽङ्कः 169 तक्केमि पधाबइणो बि एदं णिम्माइअ विम्हओ समुप्पण्णोत्ति । (क) राजा—वयस्य ! ममाप्येवं मनसि वर्त्तते— दृशः पृथुतरीकृता जितनिजाब्जपत्रत्विष- श्चतुर्भिरपि साधु साध्विति मुखैः समं व्याहृतम् । शिरांसि चलितानि विस्मयवशाद् ध्रुवं वेधसो¹ विधाय ललनां जगत्त्रयललामभूतामिमाम् ॥ १६ ॥ (क) ही ही भोः ! आश्चर्यम् आश्चर्यम् ! ईदृशं कन्यारत्नं मनुष्यलोके न दृश्यते । तत् तर्कयामि प्रजापतेरपि एतां निर्म्माय विस्मयः समुत्पन्न इति । क्रीडितम् एव विनोदनाथमित्यर्थः । जगतां स्वर्गमर्त्यपातालानां त्रयं तत्र ललामभूताम् भूषणभूताम् इमां कन्यां सागरिकारूपां विधाय निर्म्माय वेधसः ब्रह्मणः । वेधसा इति साधीयान् पाठः, अन्यथा विधाय इत्यनेन सहानुपपत्तिः स्यात् । विस्मयवशात् अस्या लावण्यातिशयदर्शनेनेत्यर्थः । जितनिजाब्जपत्रत्विषः निजम् अब्जं पद्मम् उपवेशनार्थमित्यर्थः । तस्य पत्राणि दलानि तेषां त्विट् । जिता निजाब्जपत्रस्य त्विट् याभिः ताः दृशः इत्यर्थः । पृथुतरीकृता विपुलीकृताः अलोकसामान्यरूपदर्शनेनेत्यर्थः । चतुर्भिः मुखैः अपि साधु साधु इति प्रशंसावचनं समं युगपत् व्याहृतम् उक्तम् । शिरांसि चलितानि कम्पितानि चलितानीति यावत् । चल् धातोः अन्तर्भावितणिजन्तत्वात् चलितानि इति । ध्रुवमिति उत्प्रेक्षायाम् । पृथ्वीवृत्तम्—"जसौ जसयला वसुग्रहयतिय पृथ्वी गुरुः” ॥ १६ ॥ Prose. जगत्त्रयललामभूताम् इमां विधाय वेधसः ( वेधसा वा ) विस्मयवशाद् ध्रुवं शिरांसि चलितानि, चतुर्भर्मुखैः साधु साध्विति समं व्याहृतम् जितनिजाब्जपत्रत्विषः दृशः पृथुतरीकृता ॥ १६ ॥ Beng. Trans. সুসঙ্গতা—( স্বগত ) মহারাজ প্রসন্ন হইয়াছেন । ( প্রকাশ্যে ) ভয় করিবেন না । মহারাজের অনুগ্রহে ( এই টুকু ) তামাসা করিলাম মাত্র । দেবীর অনুগ্রহে অনেক আমোদ করিয়াছি । এখন আমার প্রিয়সখী সাগরিকা—‘কেন তুমি আমাকে এই

1. वेधसा ।

170 রত্নাবলী চিত্রফলকে অঙ্কিত করিলে'—এই বলিয়া কুপিত হইয়াছেন। তা যাইয়া তাঁহাকে একটু সন্তুষ্ট করুন,—ইহাতেই আমার উপর মহান্ অনুগ্রহ ( করা হইবে )। রাজা—( সহসা উঠিয়া ) সুসঙ্গতে, তিনি কোথায় ? সুসঙ্গতা—মহারাজ, তিনি এই কদলীগুল্মের আড়ালে রহিয়াছেন। রাজা—( তাহা হইলে ) পথ দেখাও। সুসঙ্গতা—মহারাজ, এই যে এই দিকে। ( উভয়ে পরিক্রমণ করিলেন ) বিদূষক—আমি এই চিত্রফলকটী লইয়া যাইতেছি ; ইহার দ্বারা কাজ হইবে। ( সেইরূপ করিলেন ) ( সকলে কদলীগৃহ হইতে নিষ্ক্রান্ত হইলেন ) সাগরিকা—( রাজাকে দেখিয়া সহর্ষে সভয়ে কাঁপিতে কাঁপিতে স্বগত ) । হা ধিক্ হা ধিক্ ! ইঁহাকে দেখিয়া অতিশয় ভীতিবশতঃ এক পদ হইতে পদান্তরে চলিতে পারিতেছি না। তা এখন এখানে কি বা করিব ? বিদূষক—( সাগরিকাকে দেখিয়া ) আহা ! আহা ! কি আশ্চর্য্য ! কি আশ্চর্য্য ! ঈদৃশ কন্যারত্ন মনুষ্যলোকে দেখা যায় না। তা আমার মনে হয়, ইঁহাকে নির্মাণ করিয়া প্রজাপতিরও বিস্ময় উৎপন্ন হইয়াছে। রাজা—বয়স্য, আমারও এইরূপ মনে হইতেছে— ত্রিভুবনের অলঙ্কারভূতা এই কন্যাকে সৃষ্টি করিয়া বিস্ময়বশে ব্রহ্মা নিশ্চয়ই তাঁহার শির কম্পিত করিয়াছিলেন ও চতুর্মুখে যুগপৎ 'সাধু'বাদ উচ্চারণ করিয়াছিলেন এবং স্বকীয় পদ্মপুষ্পের পত্রের কান্তি-তিরস্কারী লোচনসমূহকে বিস্ফারিত করিয়াছিলেন ॥ ১৬ ॥ Eng. Trans. Susangatá—( To herself ) The King is now pleased. ( Aloud ) Your Majesty need not fear. I was but in jest through Your Majesty's grace ; and through Her Majesty's grace I have also indulged in jest thus many times. Now this will be a great favour unto me—my dear friend Ságariká is very angry with me saying, 'why have I been drawn by you in this picture-board' (and I shall be much obliged) if Your Majesty be pleased to approach her and appease her ( resentment ). King. (Springing up ) Susangatá ! where is she ?

द्वितीयोऽङ्कः 171 Susangatá. Your Majesty, she is concealed behind this plantain bower. King. Lead me there ( show me the way there ). Susangatá. This way, my lord ! ( Both walk round ) Jester. Let me take this picture-board ; there may be ( some ) necessity for it. ( Doing so ) ( All exeunt from the plantain-bower ) Ságariká. ( Seeing the King with joy, fear and tremor—to herself ) Alas ! Alas ! at the sight of this person I cannot move from one step to another through extreme nervousness ; so what shall I do here ? Jester. (Seeing Ságariká) Oh, how wonderful ! how wonder- ful ! such a jewel of a damsel is not to be found in this world of men. So, I guess that after creating her astonishment arose even in the Creator Himself. King. Friend ! such are my impressions also ( such is in my mind as well )— When the Creator created this lovely girl the ornament of the three worlds, His heads must have been surely shaken in wonder, His four mouths must have at once exclaimed ‘bravo, bravo’ in concert, and His eyes, surpassing the beauty of the petals of his own lotus, must have been expanded ( through delight and wonder ). 16. सागरिका—( सासूर्य सुसङ्गतामालोक्य ) सहि ! ईदिसो चित्त- फलओ तुए आणीदो ? ( इति गन्तुमिच्छति¹ ) । (क) राजा—दृष्टिं रुषा क्षिपसि, भामिनि ! यद्यपीमां स्निग्धे यमेष्यति तथापि न रूक्षभावम् । (क) सखि, ईदृशः चित्रफलकः त्वयानीतः !

1. इति गच्छति ।

172 रत्नावली त्यक्त्वा त्वरां व्रज पदैः¹ स्खलितैरयं ते खेदं गमिष्यति²गुरुर्नितरां नितम्बः ॥ १७ ॥ सुसङ्गता—भट्टा ! अदिकोवणा क्खु एसा । ता अग्गहत्थे³ गेण्हिअ पसादेहि णं । (क) राजा—( सानन्दम् ) यथाह भवती । ( सागरिकां हस्ते गृहीत्वा स्पर्शसुखं नाटयति ) विदूषकः—भो ! एसा क्खु तुए अपुव्वा सिरी समासादिदा ! ( ख ) राजा—वयस्य ! सत्यम् ।— श्रीरैषा पाणिरप्यस्याः पारिजातस्य पल्लवः । कुतोऽन्यथा पततेष⁴ स्वेदच्छद्मामृतद्रवः ॥ १८ ॥ सुसङ्गता—सहि ! अदिनिट्ठुरा दाणिं सि, तुमं, जा एव्वं भट्टिणा हत्थेबलंबिदा बि कोवं ण मुंचेसि⁵ । (ग) सागरिका—(ससम्भ्रमम्) अइ सुमङ्गदे ! अज्ज वि ण विरमसि ! ( घ ) (क) भर्तः, अतिकोपना खलु एषा । तद् अग्रहस्ते गृहीत्वा प्रसादय एनाम् । (ख) भोः, एषा खलु त्वया अपूर्वा श्रीः समासादिता । (ग) सखि, अतिनिष्ठुरा इदानीमसि त्वम्, या एवं भर्त्रा हस्ते अवलम्बितापि कोपं न मुञ्चसि । (घ) अयि सुसङ्गते ! अद्यापि न विरमसि !

1. पदस्खलितैः । 2. करिष्यति । 3. हत्थे । 4. स्रवतेषः । 5. अदक्खिणा ...गहिदावि ।

द्वितीयोऽङ्कः १७३ राजा—प्रिये सागरिके ! १न खलु सखीजने युक्तमेवं कोपानु- बन्धं कर्तुम्२ । विदूषकः३—भोदि ! बुभुक्खिदो बह्मणे विअ किं कुप्पसि ? ( क ) सुसङ्गता*—सहि ! तुए सह ण बोलइस्सं४ । (ख) राजा—अयि कोपने ! नैतद्युक्तं समानप्रतिपत्तिषु सखीषु५ । विदूषकः—एसा क्खु अवरा देवी बासबदत्ता ! (ग) ( राजा सचकितं सागरिकाया हस्तं मुञ्चति ) सागरिका—( ससम्भ्रमम्) सुसंगदे ! किं दाणिं करिस्सं ? (घ) सुसङ्गता—सहि ! एदं तमालविड़बं६ अंतरिअ इदो णि- क्कमह्म । (ङ) ( इति निष्क्रान्ते ) राजा—( पार्श्वतोऽवलोक्य सवैलक्ष्यम् ) क्कासौ देवी वासवदत्ता ? विदूषकः—७भो ! सा एदं । सा क्खु७ अवरा देवी बासबदत्ता अदिदीहररोसदाएत्ति भणिदं । ( च ) (क) भवति, बुभुक्षितः ब्राह्मणः इव किं कुप्यसि ? (ख) सखि, त्वया सह न वदिष्यामि । (ग) एषा खलु अपरा देवी वासवदत्ता ! (घ) सुसङ्गते, किमिदानीं करिष्यामि ? (ङ) सखि, एतं तमालविटपम् अन्तरित्वा निष्क्रामावः । (च) भोः, सा इदम् । सा खलु अपरा देवी वासवदत्ता अतिदीर्घरोषतयेति भणितम् । १. न खलु युज्यते सखीजने एवंविधः कोपानुबन्धः । २ अयि प्रसीद । ३, ४, ५. पुस्तकान्तरे न दृश्यते । ६. एदाए कदलीवीधियाए । ७. ण आणामि क सा । मए एसा क्खु...। or मा ण' एदं । पुस्तकान्तरेषु सागरिकाया उक्तिरियम् ।

(ya with dot below) or য়? It is 'য়া' (ya with dot and aa-kar: য়া). Wait, look at 'করিয়া': in Bengali 19th-century print: 'র' has a dot or cross? Bengali 'র' is ব with a diagonal slash or dot. 'য়' is য with a dot below. In "করিয়া": ক - রি - য়া. In "লইয়া": ল - ই - য়া. In "আসিয়াছ": আ - সি - য়া - ছ. In "যাইতে": যা - ই - তে. Line 20 ends with: "তুমি এইরূপ" Line 21: চিত্রফলক লইয়া আসিয়াছ ! ( যাইতে ইচ্ছা করিলেন ) Line 22: রাজা—হে কোপনে ! যদিও তুমি সক্রোধ দৃষ্টি নিক্ষেপ করিতেছ, তথাপি তোমার Wait, look at "সক্রোধ": In Line 22: "সক্রোধ দৃষ্টি নিক্ষেপ করিতেছ, তথাপি তোমার" Wait, in Line 20, was it "সক্রোধে"? "সাগরিকা—( সক্রোধে সুসঙ্গতার প্রতি অবলোকন করিয়া ) সখি, তুমি এইরূপ" Yes!

Line 23: স্নিগ্ধ ( দৃষ্টি ) কর্কশভাব ধারণ করিতেছে না। তুমি ত্বরা পরিত্যাগ করিয়া গমন কর ; Notice the semicolon: "

দ্বিতীয়োঽঙ্কঃ 175 ( সাগরিকার হস্ত ধারণ করিয়া স্পর্শসুখ অনুভব করিতে লাগিলেন ) বিদূষক—ভো ! এখন আপনি অপূর্ব্ব শ্রী প্রাপ্ত হইলেন ! রাজা—বয়স্য, সত্য বটে ।— ইনি সাক্ষাৎ লক্ষ্মী, ইহার হস্ত পারিজাত-বৃক্ষের পল্লবস্বরূপ। তাহা না হইলে ঘৰ্ম্ম- চ্ছলে অমৃতরসধারা কোথা হইতে ক্ষরিত হইতেছে ? ॥ ১০ ॥ সুসঙ্গতা—সখি, তুমি এখন অত্যন্ত নিষ্ঠুর হইয়া উঠিয়াছ, যেহেতু মহারাজ স্বয়ং হস্ত ধারণ করিলেও তুমি কোপ পরিত্যাগ করিতেছ না। সাগরিকা—( ভ্রূকুটি করিয়া ) সুসঙ্গতে, তুমি এখনও ক্ষান্ত হইতেছ না ! রাজা—প্রিয়ে সাগরিকে, সখীজনের প্রতি এইরূপ নিরবচ্ছিন্ন কোপ করা যুক্তিযুক্ত নহে। বিদূষক—অয়ি ভদ্রে, বুভুক্ষিত ব্রাহ্মণের ন্যায় কোপ করিতেছেন কেন ? সুসঙ্গতা ( সাগরিকা )—সখি, তোমার সহিত আর কথা বলিব না। রাজা—অয়ি কোপনে ! সমান-প্রবৃত্তিশালিনী ( সহৃদয় ) সখীগণের প্রতি এরূপ করা ঠিক নহে। বিদূষক—ইনি ( দেখছি ) দ্বিতীয় বাসবদত্তা ! ( রাজা নিতান্ত ব্যস্ত হইয়া সাগরিকার- হস্ত ত্যাগ করিলেন ) • সাগরিকা—( সসম্ভ্রমে ) সুসঙ্গতে, এখন কি করিব ? সুসঙ্গতা—সখি, তমালশাখার আড়াল দিয়া এখান হইতে বাহির হইয়া যাইব। ( উভয়ে নিষ্ক্রান্ত ) রাজা—( পার্শ্বে অবলোকন করিয়া বিস্ময়ের সহিত ) কোথায় দেবী বাসবদত্তা ? বিদূষক—ইনিই সেই। ইহার অতিদীর্ঘকালস্থায়ী রোষ দেখিয়া ‘ইনিই দ্বিতীয় বাসবদত্তা’—এই কথা বলিয়াছিলাম। Eng. Trans. Ságariká. ( To Susangatá angrily ) My friend, is this the picture-board you have brought ! ( Wishes to go ) King. Oh, angry girl, though you turn your eyes in anger, yet such is their ( native ) tenderness that they cannot assume a harsh expression. Move, giving up hurriedness ; otherwise by

176 रत्नावली your stumbling footsteps, your heavy buttock will feel pain in the extreme. 17. Susangatí. She is very angry, Sire! take her forearm and pacify her. King. (Joyfully) Madam! as you advise. (Takes Sága- riká by the hand and feels the delight of her touch) Jester. Sire, now you have attained unprecedented beauty indeed! King. You say rightly. She is the very goddess of Fortune (Lakshmi) herself; her hand is the new shoot of the Párijáta tree; otherwise whence distil these dew-drops of Nectar in the form of sweat? 18. Susangatá. My friend, you are very cruel now; since though His Majesty catches hold of your hand you are not discarding your anger! Ságariká. (Frowning) Oh Sugangatá, will you not forbear still? King. My beloved Ságariká, it is not proper to continue (this) angry attitude towards your friend. Susangatá. (or Ság.) I shall not speak with you, my friend King. O resentful girl! it is not proper to cherish such attitude towards your intimate companions (who possess the same inclinations as yourself). Jester. Hey! she is a second Vásavadattá! (The King lets go Ságariká's hand with a start) Ságariká. (In a hurry) Susangatá, what to do now? Susangatí. Why, my friend, we can escape unperceived behind the branches of the Tamála tree. (Both exeunt) King. (Looking to one side with wonder) Where is the Queen Vásavadattí? Jester. Hallo! This is she. I said,—she (seems to be) a

द्वितीयोऽङ्कः 177 second Queen Vāsavadattā on account of the long continuance of her angry temper. राजा— प्राप्ता कथमपि दैवात् कण्ठमनीतैव¹ सा प्रकटरागा । रत्नावलीव कान्ता मम हस्ताद् भ्रंशिता भवता ॥१८॥ (ततः प्रविशति वासवदत्ता काञ्चनमाला च) वासवदत्ता—हञ्जे कंचणमाले ! अध केत्तिअ दूरे दाणिं सा अज्जउत्तेण परिगहिदा णोमालिआ ? (क) काञ्चनमाला—एदं कअलीघरं अदिक्कमिअ दीसदि । (ख) वासवदत्ता—तेण हि आदेसेहि मग्गं । तत्थ ज्जेब्ब² गच्छह्म । (ग) काञ्चनमाला—ता एदु एदु भट्टिणी । (घ) • (इति परिक्रामतः) राजा—क्वे दानीं प्रियतमा³द्रष्टव्या ? काञ्चनमाला—भट्टिणि ! जह समीवे भट्टा मंतेदि, तह (क) हञ्जे काञ्चनमाले, अथ कियद्दूरे इदानीं सा आर्यपुत्रेण परिगृहीता नवमालिका ? (ख) एतत् कदलीगृहमतिक्रम्य दृश्यते । (ग) तेन हि आदिशय मार्गम् । तत्र एव गच्छावः । (घ) तद् एतु एतु भर्त्री ! 1 चनीतैव । 2 तेण तहिं ज्जेब्ब । 3 प्रिया । 12

178 रत्नावली तक्केमि भट्टिणीं एव्व पडिवालअंतो चिट्ठदित्ति । ता उवसप्पदु भट्टिणी । (क) वासवदत्ता ( उपसृत्य ) जअदु जअदु अज्जउत्तो । (ख) विदूषकः—( कक्षायां फलकं निक्षिप्य उत्तरीयॆण प्रच्छादयति ) एसा क्खु देवी आगदा¹ । (ग) राजा—( अपवार्य्य ) वयस्य ! प्रच्छादय चित्रफलकम्² । देवि ! स्वागतम् ! इहास्यताम्³ । वासवदत्ता—( उपविश्य ) अज्जउत्त ! अध सच्चं ज्जेव्व कुसुमिदा णोमालिआ ? (घ) राजा—( सस्मितम् ) प्रथममागतैरस्माभिश्च चिरयसीति न सा दृष्टा । तदेहि । समेतावेव⁴ तां पश्यावः । वासवदत्ता—( निर्वर्ण्य ) अज्जउत्त-मुहाणुराआदो ज्जेव्व मए जाणिदं जहा कुसुमिदा णोमालिआत्ति । ता⁵ गमिस्सं । (ङ) (क) भवि', यथा समीपे भर्त्ता भज्यते, तथा तर्कयामि भर्त्रीमेव प्रतिपालयन् तिष्ठति । तद् उपसर्पतु भर्त्री । (ख) जयति जयति आर्य्यपुत्रः ! (ग) एषा खलु देवी आगता । (घ) आर्य्यपुत्र, अथ सत्यमिव कुसुमिता नवमालिका ? (ङ) आर्य्यपुत्रमुखानुरागात् एव मया ज्ञातं यथा कुसुमिता नवमालिका इति । तद् गमिष्यामि ? 1 पुस्तकान्तरे नास्ति । 2 विदूषको गृहीत्वा कक्षे निक्षिपति । 3 पुस्तकान्तरे नास्ति । 4 सहितावेव । 5 ता अ ।

द्वितीयोऽङ्कः 179 विदूषकः—भोदि ! जइ एव्वं ता जिदं अह्मेहिं¹ । (क) ( इति बाहू प्रसार्य्य नृत्यति । कच्छायाः फलकं पतति । तद् दृष्ट्वा विषादं नाटयति² ) ( राजापवार्याङ्गुल्या दर्शयन् वसन्तकमुखं पश्यति³ ) विदूषकः—( अपवार्य्य ) भो ! मा कुप्प । तुमं⁴ चिट्ठ । अह ज्जेव्व एत्थ जाणिस्स⁵ । (ख) काञ्चनमाला—( फलकं गृहीत्वा ) भट्टिणि ! पेक्ख दाव किं एत्थ चित्तफलए आलिहिदम् । (ग) (क) भवति, यदि एवं तत् जितमस्माभिः । (ख) भोः, मा कुप्य । त्वं तिष्ठ, अहमेवात्र ज्ञास्यामि । (ग) भर्त्रि, प्रेक्षस्व तावत् किमत्र चित्रफलके आलिखितम् । कथमपि दैवात् प्राप्ता अधिगता कण्ठम् अनीता एव ( कान्तापक्षे ) कण्ठाश्लेषम् अप्रापिता एव ; ( रत्नमालापक्षे ) कण्ठं गलदेशमप्रापितैव । प्रकटरागा ( कान्तापक्षे ) सुस्पष्टानुरागा ; ( रत्नमालापक्षे ) प्रकाशितलौहित्या । कान्ता रत्नावलीव मम हस्ताद् भ्रंशिता विस्राविता । वासवदत्तागमनमुत्प्रेक्ष्य राज्ञा सागरिकायाः हस्तावलम्बः परित्यक्तः । आर्यावृत्तम् । छेकानुप्रासोपमा ॥१८॥ प्रतिपालयन् अपेक्षमाणः मुखानुरागात् राज्ञः मुखलावण्यविशेषात् । Prose order.—कथमपि दैवात् प्राप्ता सा प्रकटरागा कान्ता रत्नावली इव कण्ठम् अनीता एव मम हस्तात् भवता भ्रंशिता ॥ १८ ॥ Beng. Trans. রাজা—ধিক্ মূর্খ,—উজ্জ্বল লোহিতবর্ণবিশিষ্ট। রত্নাবলীর ন্যায় সেই অনুরাগপ্রকাশকারিণী কান্তাকে দৈবযোগে বহু কষ্টে লাভ করিয়া কণ্ঠে ধারণ করিতে না করিতেই আমার হস্ত হইতে তোমাকর্তৃক ভ্রংশিত হইল ॥১৮॥ 1 ही ही भो ! जिदं जिदं ... । 2 कक्षात् पतितं फलकं दृष्ट्वा विषादं नाटयति । क्वचित् पुस्तके—तद् दृष्ट्वा विषादं नाटयतीति पाठः नास्ति । 3 (राजा अपवार्य्य विदूषकमङ्गुल्या तर्जयति) । 4 तुम हीही । 5 तुमं चिट्ठ इति क्वचित् नास्ति ; अहं ज्जेव्व पच्छादइस्सं ।

180 রত্নাবলী (তারপর বাসবদত্তা ও কাঞ্চনমালা প্রবেশ করিলেন) বাসবদত্তা—কাঞ্চনমালে, এখন আর কতদূরে আর্য্যপুত্র-পরিগৃহীতা সেই নবমালিকা রহিয়াছে? কাঞ্চনমালা—এই কদলীগৃহ অতিক্রম করিলেই দেখা যাইবে। বাসবদত্তা—তাহা হইলে পথ দেখাও। কাঞ্চনমালা—দেবি, আসুন আসুন। (উভয়ে পরিক্রমণ করিলেন) রাজা—বয়স্য, কোথায় এখন প্রিয়তমাকে দেখিতে পাওয়া যাইবে? কাঞ্চনমালা—দেবি, যখন নিকটেই মহারাজ কথা বলিতেছেন, তাহাতে আমার মনে হইতেছে যে তিনি আপনার অপেক্ষা করিয়া রহিয়াছেন। অতএব, (ঐদিকে) অগ্রসর হউন, দেবি! বাসবদত্তা—(অগ্রসর হইয়া) আর্য্যপুত্রের জয় হউক! বিদূষক—(কক্ষে চিত্রফলক নিক্ষেপ করিয়া উত্তরীয়দ্বারা আচ্ছাদিত করিলেন) এই যে দেবী আসিয়াছেন। রাজা—(দেবীকে আড়াল করিয়া বিদূষকের প্রতি) বয়স্য, চিত্রফলক লুকাইয়া ফেল। (দেবীর প্রতি প্রকাশ্যে) দেবি, কুশল ত। এইখানে উপবেশন করুন। বাসবদত্তা—(উপবেশন করিয়া) আর্য্যপুত্র, সত্যই কি নবমালিকা কুসুমিতা হইয়াছে? রাজা—(হাস্যের সহিত) দেবি, আমরা প্রথমে আসিলেও আপনি দেরী করিতেছেন দেখিয়া তাহা দেখি নাই। এখন আসুন, এক সঙ্গেই উহা দেখিব। বাসবদত্তা—(ভালরূপে দেখিয়া) আর্য্যপুত্রের মুখের রক্তিমাতা দেখিয়াই আমি জানিতে পারিয়াছি যে, নবমালিকা কুসুমিতা হইয়াছে। তা এখন (ফিরিয়া) যাই। বিদূষক—আর্য্যে, যদি তাহাই হয় তাহা হইলে আমাদের জয় হইয়াছে (দুই বাহু প্রসারণ করিয়া নৃত্য, কক্ষ হইতে চিত্রফলক পতন ও তাহা দেখিয়া বিষাদ) (রাজা দেবীকে আড়াল করিয়া বিদূষকের প্রতি ফিরিলেন ও সঙ্গোপনে অঙ্গুলিদ্বারা দেখাইয়া দিয়া বসন্তকের মুখের দিকে চাহিলেন) বিদূষক—(রাজার দিকে ফিরিয়া ও অন্য সকলকে আড়াল করিয়া অনুচ্চস্বরে)

দ্বিতীযোঽঙ্কঃ 181 ভোঃ, আপনি রাগ করিবেন না। আপনি থাকুন। এইখানে ( কি করিতে হইবে ) তাহা আমিই জানি। কাঞ্চনমালা—( ফলক গ্রহণ করিয়া ) দেবি, দেখুন দেখুন, এই চিত্রফলকে কি অঙ্কিত রহিয়াছে ! Eng. Trans. King. Out on thee, simpleton ! My be- loved one who had revealed her passion ( for me), like a jewel- necklace of manifest lustre, and who was somehow attained, was caused to slip away from my hand by you, before she (it) was placed on my neck. 19 (Then enter Vāsavadattā and Kāñchanamālā) Vásava. Well, Kánchanamálá, how far from here is my lord's favourite Navamáliká creep ? Kánchana. we shall see it after passing this plantain- bower. Vásava. So, show the path. We shall go there. Kanchana. Come this way, this way, Madam. (Both walk round) King. My friend, where is my beloved to be seen now ? Kánchana. Madam, when His Majesty is talking near by, then surely he must be waiting for you. So Madam, please advance in this direction, Vásava. (Approaching) Glory to Your Majesty ! Jester. (Hides the picture in his armpit and covers it with the upper garment) Here is come Her Majesty. King. ( Apart ) My friend cover the picture quick. Wel- come, Your Majesty ! Here, take your seat. Vásava (sitting) My lord, has the Navamáliká truly blossomed ? King. (Smiling) Though we have come earlier, yet finding you late in coming, we have not seen it as yet. So come, we shall now visit it together.

182 रत्नावली Vásava. (Looking scrutinizingly) My lord, I see by the ruddiness of your countenance that it has flowered. So let us (now) return. Jester. Your ladyship, if it be so, then we have won. (Stretches forth his two arms and dances; the picture falls from the armpit. Seeing that he gesticulates sorrow) [The King covering the view (of the Queen) points (it) out with his finger and looks towards the face of the Jester.] Jester. (Apart) Hallo! Donot be angry; you please wait (or keep quiet); I shall manage it. (I alone know what to do in these circumstances). Kánchana. (Picking up the picture) Behold, Madam, what is drawn in this picture-board ! वासवदत्ता—(निर्वर्ण्य—आत्मगतम्) अयं अज्जउत्तो । इयं उण साअरिआ ! (प्रकाशं राजानं प्रति) अज्जउत्त किं एदं१ ? (क) राजा२—(सवैलक्ष्यस्मितं कृत्वा अपवार्य) वयस्य ! किं ब्रवीमि ? विदूषकः—(अपवार्य) भो ! मा चिंतां करेहि३ । अहं उत्तरं दाइस्सं । (प्रकाशं वासवदत्तां प्रति) भत्ता किल दुक्खं लिहीयदिन्ति मम बचो४ सुणिअ पिअवअस्सेण एदं विन्नाणं५ दंसिदं । (ख) राजा—यथाह वसन्तकस्तथैवैतत् । (क) अयम् आर्यपुत्रः । इयं पुनः सागरिका ! आर्यपुत्र, किमिदम् ? (ख) भोः, मा चिन्तां कुरु । अहं उत्तरं दास्यामि । भर्त्रा किल दुःखं लिख्यते इति मम वचः श्रुत्वा प्रियवयस्येन एतत् विज्ञानं दर्शितम् । 1 किं णेदं ? 2 काञ्चन—भट्टिणि ! अहं पि एदं एव्व चिंतेमि । वासव— अज्जउत्त ! केण इदं आलिहिदं ? 3 भीदि ! णा अन्नधा संभवेदि । 4 आलि- हीयदिन्ति मम वअणं । 5 आलेख्यविण्णाणं ।

द्वितीयोऽङ्कः 183 वासवदत्ता—( फलकं निर्दिश्य ) अज्जउत्त ! एसा वि जा अवरा तुह समीवे आलिहिदा, ता किं अज्जवसंतअस्स विन्नाणं ? (क) राजा—( सवैक्लव्यस्मितम् ) देवि ! अलमन्यथा गृहीत्वा । इयं हि कापि कन्यका १ स्वचेतसैव परिकल्प्य आलिखिता, न तु दृष्टपूर्वा । विदूषक—सच्चं सबामि बम्हसुत्तेण जइ कदावि अम्हेहिं ईदिसो दिट्ठपुव्वा ! (ख) काञ्चनमाला—( अपवार्य ) भट्टिणि ! कदावि ईदिसं २घुण- क्खरं संभवदि ३ज्जेव्व । ता अलं कोवेण । (ग) वासवदत्ता—( अपवार्य ) अइ उज्जुए, एदस्स वल्लभच्चिदाइं ण जानासि ! बसंतओ क्खु एसो ! ( प्रकाशं राजानं प्रति ) अज्ज- उत्त ! मम उण एदं चित्तं पेक्खिअ४ सीसवेदणा

184 रत्नावली न मे दोषोऽस्तीति त्वमिदमपि च ज्ञास्यसि मृषा किमेतस्मिन् वक्तुं क्षममिति न वेद्मि प्रियतमे ॥ २० ॥ वासवदत्ता—( सवियं पटाञ्चलमाकर्षन्ती ) अज्जउत्त ! मा अण्णथा संभावेहि । सच्चं मं सीसवेदना बाहेदि¹ । ता गमिस्सं । (क) ( इति निष्क्रान्ता ) (क) आर्यपुत्र, मा अन्यथा संभावय । सत्यं मां शीर्षवेदना बाधते । तत् गमिष्यामि । सवैलक्ष्यम् विलक्षस्य विजितस्य विमूढस्य लज्जितस्य वा भावो वैलक्ष्यम् इति ष्यञ्- प्रत्ययः । तेन सह विद्यमानं यथा स्यात् तथा “विलक्षो विस्मयान्विते” इत्यमरः । आकृत्या आकृत्याः आकृतिरित्यर्थः । विज्ञाणम् आलिख्यानैपुण्यम् । ब्रह्मसूत्रेण यज्ञोपवीतेन । घुणाक्षरम् घुणः घुणाख्यः कीटविशेषः जातिस्वभावात् काष्ठं बिलिखन् काकतालीयन्यायेन

দ্বিতীয়াঙ্কঃ 185 Beng. Trans. বাসব—ইনি ত আৰ্য্যপুত্র; আর এ ত সাগরিকা ! (রাজার প্রতি) আৰ্য্যপুত্র, এ কি? রাজা—( বিস্ময়ের সহিত মৃদুহাস্য করিয়া বিদূষকের প্রতি ফিরিয়া অনুচ্চস্বরে ) বয়স্য, কি বলিব? বিদূষক—( রাজার প্রতি ফিরিয়া ) বয়স্য, চিন্তা করিবেন না। আমি উত্তর দিব। ( বাসবদত্তার প্রতি প্রকাশ্যে ) ভবতি, 'নিজের আকৃতি অতি কষ্টে অঙ্কিত করা যায়' —আমার এই বাক্য শুনিয়া প্রিয়বয়স্য এই চিত্রনৈপুণ্য দেখাইয়াছেন। রাজা—বসন্তক যাহা বলিলেন, এ তাহাই বটে। বাসবদত্তা—( চিত্রফলক দেখাইয়া ) আৰ্য্যপুত্র, আপনার সমীপে এই যে অপর একটা স্ত্রীলোক অঙ্কিত রহিয়াছে, একি আর্য্য বসন্তকের চিত্রনৈপুণ্য? রাজা—( বিস্ময়ের সহিত হাসিয়া ) দেবি, অন্য কিছু আশঙ্কা করিবেন না। (কোনও এক অজ্ঞাত কন্যাকে ) নিজের মনে কল্পনা করিয়া ইহাকে অঙ্কিত করিয়াছি, কিন্তু পূর্ব্বে ইহাকে কখনও দেখি নাই। বিদূষক—সত্যই যজ্ঞোপবীত স্পর্শ করিয়া শপথ করিতেছি—যদি কখনও পূর্ব্বে এরূপ রমণীকে দেখিয়া থাকি! কাঞ্চনমালা—( অনুচ্চস্বরে ) দেবি, কখনও কখনও এইরূপ ঘুণাক্ষর ( দৈবাৎ কার্য্য- সম্পাদন ) সম্ভব হইয়া থাকে। সুতরাং রাগ করিয়া প্রয়োজন নাই। বাসবদত্তা—( কাঞ্চনমালার প্রতি ফিরিয়া—অন্য সকলকে আড়াল করিয়া ) অয়ি সরলে, ইহার বক্রোক্তি তুমি জান না ( বুঝিতে পারিতেছ না )! ইনি বসন্তক ( আর কেউ নয় )! ( রাজার প্রতি প্রকাশ্যে ) আৰ্য্যপুত্র, আমার কিন্তু এই চিত্র দেখিয়া শিরোবেদনা উপস্থিত হইয়াছে। তা আপনি সুখে অবস্থান করুন। আমি চলিয়া যাইতেছি। ( গাত্রোত্থান পূর্ব্বক যাইতে উদ্যত ) রাজা—( বস্ত্রাঞ্চল ধরিয়া ) দেবি, 'আমার প্রতি প্রসন্ন হউন'—এই কথা কোপ না থাকিলে বলা ঠিক হয় না। 'পুনর্ব্বার এরূপ করিব না'—এইরূপ বলিলেও ( দোষ ) স্বীকার করিয়া লওয়া হয়। 'আমার দোষ নাই'—এই কথা বলিলে আপনি উহা মিথ্যা বলিয়াই ( স্থির ) জানিবেন। হে প্রিয়তমে, এই প্রকার অবস্থায় আমার কি বলা সম্ভবপর ( উচিত ), তাহা বুঝিতে পারিতেছি না ॥ ২০ ॥