रत्नावली नाटिका (सम्राट हर्षवर्धन - शास्त्रीय नाटिका रत्न सम्पूर्ण ४ अङ्क सान्वय सटीक)

তৃতীয়োঽঙ্কঃ 253 ( বাসবদত্তা মস্তক সঞ্চালনে সঙ্কেত করিলেন ) বিদূষক—( রাজার নিকট অগ্রসর হইয়া ) হে বয়স্য, আপনার অদৃষ্ট ভাল! এই যে আমি সাগরিকাকে আনিয়াছি। রাজা—( সহসা উঠিয়া ) বয়স্য, কোথায়—কোথায় তিনি ? বিদূষক—( ভ্রূকুটি করিয়া ) এই যে তিনি। রাজা—( অগ্রসর হইয়া ) প্রিয়ে সাগরিকে, তোমার মুখ চন্দ্রের ন্যায়, অক্ষিযুগল উৎপলের ন্যায়, হস্তদ্বয় পদ্মতুল্য, উরুযুগল কদলীর অন্তর্ভাগসদৃশ ( স্থূল, কোমল ও গৌরবর্ণ ) এবং বাহুযুগল মৃণালোপম। এইরূপে তোমার সকল অঙ্গই আহ্লাদদায়ক। ( প্রিয়ে ) এস এস। আমাকে নির্ভয়ে গাঢ়ভাবে আলিঙ্গন করতঃ আমার মদনসন্তাপ- জনিত ব্যাকুল অঙ্গগুলিকে শীতল কর। ১১। বাসবদত্তা—( অনুচ্চস্বরে ) কাঞ্চনমালে, আর্য্যপুত্র নিজে এইরূপ বলিতেছেন! আশ্চর্য্যের বিষয় এই যে, তিনি আমাকেও আবার কিরূপে সম্বোধন করিবেন ! কাঞ্চনমালা—( অনুচ্চস্বরে ) দেবি, ঠিক তাই। যাহারা সাহসিক পুরুষ তাহাদের কাছে কি না সম্ভবপর হয় ! Eng. Trans. (Vásavadattá smiles and looks at Kánchana- málá) Kánchanamálá—Madam, so it is. (Apart and threatening the Jester with her forefinger) Ah, rogue (lit., disappointed) you will have cause to remember these (your) words. Jester—Haste, haste Ságariká! the deer-marked deity (moon) rises in the eastern direction. Vásavadattá—(With haste and apart) Oh deer-marked deity, I bow to thee. Be pleased to hide yourself (lit., your frame) for a moment, so that I may know the state of his feelings. (All go round) King—(With anxiety to himself) Why is my heart so much agitated when the union with my fair one is near at hand? Or, the heat of love afflicts not so much in the beginning as it does when (the union with the beloved) draws nigh;

254 रत्नावली just as during the rains the day heats most when the rains are about to descend. 10. Jester—(Hearing) Lady Ságariká, here is my friend muttering to himself with extreme anxiety, with yourself alone in view. Please wait (a bit), so that I many anounce your arrival to him. (Vásavadattá nods assent) Jester—Fortune is propitious to you, my friend. Here is Ságariká brought by me. King—( Rising gladly ) Friend, where is she ?—Where is she ? Jester—(Frowning) Here she is. King—(Approaching) My beloved Ságariká, thy counte- nance is as (radiant as) the coolrayed moon, thy eyes are two lilies (lotuses), thy hands are (full-blown) lotuses, thy pair of thighs is like the internal part of plantain trees and thy arms are (soft) like lotus-stalks. Come thou, whose whole form is the shrine of ecstasy (lit : all limbs are delightful), come (to my arms) without fear ; embrace warmly and refresh my limbs inflicted with ( feverish ) affliction caused by the bodiless god. 11. Vásava—(Aside) Oh Kánchanamálá, my lord himself now speaks in this strain ! It is a wonder, how he will address me again (in this very way) ! Kánchanamálá—It is so indeed, madam ; what else is not possible in these rash men ? विदूषकः—भोदि साअरिए ! विसद्धा भविअ पिअबअस्स° आलाबेहि । अज्जवि दाब से णिच्चरुद्धाए देबीए बासबदत्ताए

तृतीयोऽङ्कः 255 दुव्वअणेहिं कडुइदाइं सोत्ताइं, सुहाबेदु मउमहुरबअणोब- ण्णासो¹ । (क) वासवदत्ता—(अपवार्य सरोषस्मितम्² ) हंजे कंचणमाले ! अहं ईदिसी कडुवअणा³ ! अज्जवसंतओ उण पिअंबदो ! (ख) काञ्चनमाला—(अपवार्याङ्गुल्या तर्ज्जयन्ती⁴) हुदास, सुमरिस्ससि एदं वअणम् । (ग) विदूषकः—(विलोक्य) भो वअस्स ! पेक्ख पेक्ख—एसो क्खु कुबितकामिणीकपोलसन्निहो पुव्वदिसं⁵ पआसअंतो उदिदो भगवं मिअलंछणो। (घ) राजा—(निरूप्य सस्पृहम् ) प्रिये, पश्य पश्य— आरुह्य शैलशिखरं त्वद्वदनापहृतकान्तिसर्वस्वः । , प्रतिकर्त्तुमिवोङ्कतः स्थितः पुरस्तान्निशानाथः ॥१२

256 रत्नावली कुतः— किं पद्मस्य रुचिं¹ न हन्ति नयनानन्दं विधत्ते न किं वृद्धिं वा झषकेतनस्य कुरुते नालोकमात्रेण किम् ? वक्त्रेन्दौ तव, सत्ययं यदपरः शीतांशुरुज्जृम्भते² दर्पः स्यादमृतेन चेदिह तवाप्यस्त्येव बिम्बाधरे ॥१३॥ ( पातुमिच्छति ) वासवदत्ता—( सरोषमवगुण्ठनपटमपनीय ) अज्जउत्त ! सच्चं एव्व अहं सागरिआ ! तुमं उण सागरिओक्खित्तहिअओ सव्वं ज्जेव्व सागरिआमअं पेक्खसि ! (क) राजा—(दृष्ट्वा सर्वैलक्ष्यम् अपवार्य ) हा धिक् ! कष्टम् ! कथं देवी वासवदत्ता ! वयस्य ! किमेतत् ? विदूषकः—( सविषादम् ) भो वयस्स ! किं अवरं ! अह्माणं जीविदसंसओ जादो एसो । (ख)

तृतीयोऽङ्कः २४7 विदूषकः—(आत्मगतम्) किं दाणिं एत्थ विरअइस्सं ? भोदु, एव्वं दाव। (प्रकाशम्) भोदि ! महाणुभावा क्खु तुमं। ता खमीअदु दाव एक्को अवराहो पिअवअस्सस्स। (क) (क) किमिदानीमत्र विरचयिष्यामि। भवतु एवं तावत्। भवति, महानुभावा खलु त्वम्। तत् क्षम्यतां तावत् एकः अपराधः प्रियवयस्यस्य। हताश मृत इति सोल्लुण्ठनोक्तिः। हता आशा यस्य सः। यस्य आशा नास्ति स मृत एव। कुपिताः याः कामिन्यः तासां कपोलसन्निभः चारुश्च इत्यर्थः। मृगलाञ्छनः चन्द्रः। आरुह्यति। निशानाथः चन्द्रः। पुरस्तात् अग्रे शैलशिखरं उदयाचलम् इत्यर्थः। आरुह्य। तव वदनेन अपहृतं चोरितं कान्तिसर्व्वस्वं सौन्दर्य्यसर्व्वं यस्य सः। तादृशः सन् प्रतिकर्तुमित्र प्रतीकारं कर्तुम् इव शैलशिखरम् उदयाचलम् आरुह्य (चन्द्रपक्षे) ऊर्द्धकरः ऊर्द्धं कराः किरणाः यस्य सः अथवा (तपस्विपक्षे) ऊर्द्धम् उत्तोलितः हस्तः यस्य सः स्थितः। यथा कश्चिद् अपहृतसर्व्वस्वः शत्रुमाहन्तुम् ऊर्द्धं स्थानमारुह्य करमुत्तोल्य तिष्ठति, तथायं चन्द्रः लद्वदनकान्त्या जितकान्तिः सन् तत्प्रतिक्षिकीर्षया उदयाचल- मारुह्य स्वकरम् ऊर्द्धं प्रेरयतीति आशयः। शृंषानुप्रणितोत्प्रेक्षालङ्कारः। आर्या- वृत्तम् ॥११॥ जडत्वम् मान्द्यं, जलरूपत्वं वा। चन्द्रस्य जलरूपत्वं पुराणप्रसिद्धम्। किं पद्मस्येति। तव वक्त्रेन्दुः पद्मस्य किं रुचिं शोभां न हन्ति? अपि तु हन्त्येव इत्यर्थः। नयनानन्दं किं न विधत्ते? नयनमाह्लादयत्येव। आलीकमात्रेण दृष्टिमात्रेण झष- केतनस्य मीनकेतनस्य कामदेवस्य इत्यर्थः। वृद्धिं न कुरुते किम्? करोत्येव। अथवा झषकेतनस्य समुद्रस्य वृद्धिं न कुरुतं किम्? चन्द्रोदये समुद्रस्य वृद्धिः भवतीति प्रकृति- नियमात्। तव वक्त्रे न्दौ सति विद्यमाने यद् यस्मात् अयम् अपरः त्वन्मुखचन्द्रापेक्षया अन्यः शीतांशुः चन्द्रः उज्जूम्भते उदेति तत् सर्व्वथा व्यर्थमेव। अमृतेन मे पद्मत्वमस्तीति चन्द्रस्य दर्पः चेत् तदमृतम् तवापि बिम्बाधरं अस्त्येव। एवं पद्मकान्त्यादिच्छननादि- व्यापारे तन्मुखचन्द्रस्य पर्य्याप्तत्वात् पुनरस्य चन्द्रस्य तत्कार्य्यकरणार्थम्युदयः सर्व्वथा तस्य बुद्धिमान्द्यं प्रकाशयति। रूपकव्यतिरेकावलङ्कारौ। शार्दूलविक्रीड़ितं वृत्तम् ॥१२॥ 17

258 রত্নাবলী ‘চ্ছিন্নহৃদয়ঃ চ্ছিন্নমনাঃ। জীবিতসংশয়ঃ জীবিত জীবনবিষয়ে সন্দেহঃ অনেন ব্যাপারেন অনয়া দেব্যা বধরূপঃ কোঽপি দণ্ডঃ বিধাস্যত ইত্যর্থঃ। অন্ববগতানি সাগরিকা- গতানি। মহানুভাবা মহান্ অনুভাবঃ প্রভাবঃ যস্যাঃ সা। একঃ অপরাধঃ সাগরিকা- সন্নিধয়ঃ ইত্যর্থঃ। Prose. ত্বদ্বদনপহৃতকান্তিসর্ব্বস্বঃ ‘নিশানাথঃ প্রতিকর্ত্তুমিব উর্দ্ধকরঃ শৈলশিখরম্ আরুহ্য স্থিতঃ ॥১২॥ ( তব বক্ত্রেন্দুঃ ) পদ্মস্য রুচিং কিং ন হন্তি ? নয়নানন্দং কিং ন বিধত্তে ? আলোক- মাত্রেণ বা ঝষকেতনস্য বা কিং বৃদ্ধিং ন কুরুতে ? তব বক্ত্রেন্দৌ সতি যদয়মপরঃ শীতাংশুঃ উজ্জৃম্ভতে ( তত্ ) চেত্ অমৃতেন দর্পঃ স্যাত্ ইহ তবাপি বিম্বাধরং ( যত্ ) অজ্ঞেয়ম্ ॥১৪॥ Beng. Trans. বিদূষক—আর্য্যে সাগরিকে, নির্ভয়ে আপনি প্রিয়বয়স্যের সহিত আলাপ করুন। আজও পর্য্যন্ত নিত্য ( নিরন্তর ) ক্রুদ্ধা দেবী বাসবদত্তার কর্কশবচনে প্রিয়বয়স্যের কর্ণ দুইটী ঝালা-পালা হইয়াছে। এখন আলাপের মধুর বাক্যপ্রয়োগে সুখ লাভ করুক। বাসবদত্তা—( অনুচ্চস্বরে—ক্রোধ ও ঈষৎ হাস্যের সহিত ) হালা কাঞ্চনমালে, আমি কি এমনই কটুভাষিণী! আর আর্য্য বসন্তক বুঝি খুবই প্রিয়ংবদ্! কাঞ্চনমালা—( অনুচ্চস্বরে অঙ্গুলি প্রদর্শনপূর্ব্বক ভর্ৎসনা করিয়া ) হতভাগা, এই বাক্য তোমাকে ( পরে ) স্মরণ করিতে হইবে। বিদূষক—( দেখিয়া ) হে বয়স্য, দেখুন দেখুন—কুপিত কামিনীর কপোলদেশের ন্যায় ( আরক্তবর্ণ ) মৃগাঙ্ক পূর্ব্বদিক্কে আলোকিত করিয়া উদিত হইয়াছেন। রাজা—( অবলোকন করিয়া ) প্রিয়ে দেখ, দেখ, তোমার বদনের দ্বারা তাহার সমস্ত শোভা অপহৃত হওয়ায় নিশাপতি চন্দ্র যেন প্রতীকার করিবার ইচ্ছায় শৈলশিখরে আরোহণ করিয়া উর্দ্ধদিকে কর ( কিরণ ) প্রসারিতকরতঃ সম্মুখে বিরাজমান রহিয়াছেন। ১২। প্রিয়ে, এই চন্দ্র উদিত হইয়া কি নিজের জড়ত্বের পরিচয় দেয় নাই? কেননা,—তোমার বদনচন্দ্র কি পদ্মের শোভা বিনষ্ট করিতে পারে না? নয়নের কি আনন্দ বিধান করিতে পারে না? অথবা দর্শনমাত্রেই মীনকেতনের ( সমুদ্রের অথবা কামের ) বৃদ্ধি সাধন করিতে পারে না? তবে তোমার মুখশশী বিদ্যমান থাকিতে এই যে অপর একটি চন্দ্র উদিত

হইল—যদি তাহার অমৃত আছে বলিয়া অহঙ্কার থাকে, তাহা হইলে তোমার বিম্বাধরেও ত তাহা বিদ্যমান রহিয়াছে। ১৩। ( অধরপানে উদ্যত ) ' N. B. সর্ব্বদা পদ্মের শোভাহরণাদি যাহা চন্দ্রের কার্য্য, তাহা তোমার মুখচন্দ্রের দ্বারাই সম্পন্ন হওয়ায় বর্তমানে উদিত চন্দ্রের কোনও সার্থকতা নাই। ইহাতেই এই চন্দ্রের জড়ত্বের প্রমাণ প্রকাশ পাইয়াছে।' বাসবদত্তা—( ক্রোধে অবগুন্ঠন খুলিয়া ) আর্য্যপুত্র, সত্যই আমি সাগরিকা। আর আপনি সাগরিকা দ্বারা বিক্ষিপ্তচিত্ত হওয়ায় সকলপদার্থই সাগরিকাময় দেখিতেছেন ! রাজা—( সবিস্ময়ে লক্ষ্য করিয়া অনুচ্চস্বরে ) হায়, কি সর্ব্বনাশ : এযে দেবী বাসব- দত্তা ! বয়স্য, একি ? বিদূষক—হে বয়স্য, অপর আর কি ? আমাদের জীবনসংশয় উপস্থিত হইল । রাজা—( উপবেশন করিয়া করজোড়ে ) প্রিয়ে বাসবদত্তে। প্রসন্ন হও। বাসবদত্তা—( তাঁহার দিকে চাহিয়া অশ্রু ফেলিতে ফেলিতে ) আর্য্যপুত্র, এইরূপ বলিবেন না। এই সমস্ত কথাই অন্য স্ত্রীলোকের উপযোগী। বিদূষক—( স্বগত ) আমি এখন কি মিথ্যা রচনা করিব? যাই হোক্, এইরূপ বলি। ( প্রকাশ্যে ) আপনি মহাপ্রভাবসম্পন্না ! প্রিয়বয়স্যের এই প্রথম অপরাধ ক্ষমা করুন। Eng. Trans: Jester—Come, madam Ságariká, speak to my friend without reserve (fearlessly). He has had the harsh tones of the constantly angry Queen Vásavadattá grating in his ears even today. Let those ears be now regaled with the melody of (your) sweet words. Vāsava—(Apart—with an angry smile) Oh Kānchanamálá, am I accustomed to speak so harshly ! Worthy Vasantaka is indeed very sweet-tongued ! Kānchanamālá—(Apart and threatening with her forefinger) O unfortunate fellow, you will have to recollect this speech (with repentance). Jester—See my friend, the deer-marked deity with the lustre of the cheeks of a resentful amorous lady is up over- flooding the eastern direction with light.

260 रत्नावली King—(Looking wistfully) See my love, the lord of the night, being deprived of his entire wealth of radiance through your face, now stands upon the mountain-crest scattering his rays upwards as if with a view to taking vengeance (upon you). 12. But, my beloved, rising up has he not displayed his foolish- ness? For,— Does not your countenance put to shade the beauty of the lotus? Does it not diffuse delight to the eyes? Does it not cause the increase (swelling) of the influence of the fish- bannered god (or of ocean)? Now, inspite of the existence of your moon-like face, there arises another moon. If there is (in him) any pride of (possessing the) nectar, the same is also here in your lips. (Attempts to kiss) Vásavadattá—(Throwing off her veil with anger) My lord, believe me still to be Ságariká truly ! You have your heart agitated with the thought of Ságariká and consequently behold Ságarika in everything ! King—(Looking with wonder—apart) Oh fie! Alas, how now, it is Queen Vásavanattá herself ! What is this, my friend ! Jester—(Sorrowfully) My friend, what more? My life is in jeopardy now. King—(Sitting down with folded hands) My beloved Vásavadattá, be pleased, be pleased, Vásavadattá—( Shedding tears—facing him ) My lord, address not thus to me. These words are in reference to another woman. Jester—(To himself) What shall I now think out (manu- facture)? Well, let it be thus. (Aloud) Nay, madam, you are of a noble nature; so it behoves you to forgive this first offence of my dear friend.

तृतीयोऽङ्कः 261 वासवदत्ता—अज्ज वसंतअ ! ¹णं पढमसंगमे विग्धं करं- तीए मए ज्जेव्व एदस्स अवरद्धं । (क) राजा—²एवं प्रत्यक्षदृष्टव्यलीकः किं ब्रवीमि ! तथापि विज्ञापयामि— आताम्रतामपनयामि विवर्ण³ एष लाक्षाकृतां चरणयोस्तव देवि मूर्ध्ना । कोपोपरागजनितां तु मुखेन्दुबिम्बे हर्तुं क्षमो यदि परं करुणा मयि स्यात् ॥ १४॥ ( इति पादयोः पतति ) वासवदत्ता—( हस्तेन वारयन्ती ) अज्जउत्त ! उट्ठेहि उट्ठेहि । णिल्लज्जो क्खु एसो जणो जो अज्जउत्तस्स ईदिसं हिअअं जाणिअ पुणोबि कुप्पदि ! ता सुहं चिट्ठदु अज्जउत्तो । अहं गमिस्सं । (ख) ( इति गन्तुमिच्छति ) काञ्चनमाला—भट्टिणि ! करेहि से पसादं । एव्वं चरण- (क) आर्य्य वसन्तक, ननु प्रथमसङ्गमे विघ्नं कुर्व्वत्या मया एव एतस्य अपराधम् । (ख) आर्य्यपुत्र, उत्तिष्ठ उत्तिष्ठ । निर्लज्जः खलु एष जनो य आर्य्यपुत्रस्य ईदृशं हृदयं ज्ञात्वा पुनरपि कुप्यति ! तत् सुखं तिष्ठतु आर्य्यपुत्रः । अहं गमिष्यामि ।

1. णं अज्जउत्तेण । 2. देवि ! एवं प्रत्यक्षव्यलीकः । 3. विलक्षः ।

? Let's zoom into कीम: Letter 1: क with ी -> की Letter 2: म -> म Wait, look at म: it has a loop at bottom left, horizontal bar, vertical line. Yes, म! कीम. - एत्थ - अरण्णरुदिअं or अरण्णरुट्दिअं? Wait, look at the letter between रु and अं: It's दि! But wait, is there a ट् or subscript? Wait, look at ट्ठ in उट्ठेहि (line 8): ट्ठे is a vertical tick, semicircle, loop below. Here: it has an ि (i-matra). The consonant inside ि is: A semicircle with a tail? That's द! But wait, does it have a dot under it? Wait, look at line (ग): (ग) भो उत्तिष्ठ, गता सा वासवदत्ता देवी । तत् कस्माद् अत्र अरण्यरुदितं करोषि ? Wait, in line (ग): अरण्यरूदितं or अरण्यरुदितं? It's अरण्यरुदितं or अरण्यरुदितं

[Header] तृतीयोऽङ्कः 263

यतः समारूढा प्रीतिः प्रणयबहुमानादनुदिनं व्यलीकं वीक्ष्येदं कृतमकृतपूर्वं खलु मया । प्रिया मुञ्चत्यद्य स्फुटमसहना जीवितमसौ प्रकृष्टस्य प्रेम्णः स्खलितमविषह्यं हि भवति ॥ १५ ॥

प्रत्यक्षं दृष्टं व्यलीकमप्रियकार्यं येन सः। अहम् इत्यर्थः। प्रत्यक्षम् अपराधं कृत्वा तन्निराकरणाय किं ब्रवीमीत्यर्थः । विवर्णः विगतः वर्णः कान्ति र्यस्य सः लज्जया- दगतकान्तिरित्यर्थः । अथवा अद्य विवर्णः नीचवत् कुत्सितकार्य करणादित्यर्थः । 'विवर्णः पामरो नीचः ।

आताम्रतामिति । लाक्षारुताम् अलक्तककृताम् आताम्रता लौहित्यं मूर्द्ध्ना शिरो- घर्षणेन इत्यथः । अपनयामि दूरीकरोमि । मुखेन्दुबिम्बे मुखचन्द्रबिम्बे कोपोपरागजनिता कोपेन कृतः यः उपरागः लौहित्यं (ग्रहणा वा) तेन कृताम् पाताम्रता हर्तुं क्षमः यदि मयि त करुणा स्यात् । इदानीं प्रमादनार्थं चरणयोः तं शिरस विलुठामि, पश्चात् अनेन प्रकारेण त करुणा भवति चेत् तदानीं जातस्पर्शः सन् मुखं तं चुम्बामि । वसन्ततिलक- वृत्तम् ॥ १४॥

अपण्डितं चर्नाभङ्गं । समारूढे ति । अनुदिन बहुमानात् सत्कारात् प्रीतिः समारूढा विवर्द्धिता । इद मया अकृतपूर्व्वं व्यलीकम् अप्रियकार्यं कृतं वीक्ष्य विलोक्य अद्य असदना असहिष्णु सतौ प्रिया जीवित प्राणान् मुञ्चति त्यज्यति । भविष्यत्- सामीप्ये वर्त्तमानत्वम् । हि यस्मात् प्रकृष्टस्य चातिशयस्य प्रेम्नः प्रणयस्य स्खलितं प्रमादः अविषह्यं असह्यं भवति । शिखरिणी वृत्तम् ॥ १५॥

Prose order .—देवि, विवर्ण एषः अद्य लाक्षारुता तव चरणयोः आताम्रता मूर्द्ध्ना अपनयामि । मुखेन्दुबिम्बं तु कोपोपरागजनिता ( आताम्रता ) हर्तुं क्षमः यदि मयि (तं) पर करुणा स्यात् ॥ १४॥

प्रणयबहुमानात् अनुदिनं प्रीतिः समारूढा । मया अकृतपूर्व्वम् इदं व्यलीकं कृतं

264 রত্নাবলী বীক্ষ্য অসৌ অসহনা প্রিয়া স্ফুটং জীবিতম্ অদ্য মুঞ্চতি। প্রজ্বলতঃ প্রেম্নঃ হি স্খলিতম্ অবিষহ্যং ভবতি ॥১৭॥ Beng. Trans. আর্য্য বসন্তক, প্রথম সমাগমে বিঘ্ন উৎপাদনে আমিই ইহার প্রতি অপরাধ করিয়াছি। রাজা—এইরূপে প্রত্যক্ষতঃ অপ্রিয়কার্য্য করিয়া আর আমার কি বলিবার আছে? তবুও বলিতেছি— দেবি, বিবর্ণ (নীচ অথবা অপরাধী) আমি নিজের মস্তকের দ্বারা তোমার চরণদ্বয়ের অলক্তকজনিত অরুণিমা এখনই অপনীত করিব। কিন্তু তোমার মুখচন্দ্রে ক্রোধসম্পর্ক- বশতঃ যে অরুণিমা রহিয়াছে, যদি তোমার আমার উপর অতিশয় করুণা হয় তাহা হইলে তাহাও অপনয়ন করিতে পারি॥ ১৪॥ (পাদযুগলে পতন) বাসবদত্তা—(হস্ত দ্বারা বারণ করিয়া) আর্য্যপুত্র, উঠুন, উঠুন। আর্য্যপুত্রের ঈদৃশ অন্তঃকরণ জানিয়াও যে পুনরায় কুপিত হইবে সে নিশ্চয়ই নির্লজ্জ! আর্য্যপুত্র, আপনি সুখে থাকুন, আমি যাইতেছি। (যাইতে উদ্যত) কাঞ্চনমালা—দেবি! ইহার প্রতি অনুগ্রহ করুন। চরণপতিত মহারাজকে পরিত্যাগ করিয়া চলিয়া গেলে আপনাকে পশ্চাতে অনুতাপ করিতে হইবে। বাসবদত্তা—দূর হ, অনভিজ্ঞে! এই বিষয়ে অনুগ্রহ বা পশ্চাত্তাপের কারণ কি আছে? তা আয়, যাই। (উভয়ে নিষ্ক্রান্ত) রাজা—দেবি, প্রসন্ন হও। (পুনরায় আতাম্রতাম্ ইত্যাদি শ্লোক পাঠ করিলেন) বিদূষক—বয়স্য, উঠুন। দেবী বাসবদত্তা চলিয়া গিয়াছেন। আপনি এখানে অরণ্যে রোদন করিতেছেন কেন? রাজা—(মুখ তুলিয়া) কি! দেবী আমার প্রতি অনুগ্রহ না করিয়াই চলিয়া গিয়াছেন! বিদূষক—আমরা যখন এখনও অক্ষতশরীরে বিদ্যমান রহিয়াছি, তখন অনুগ্রহ করেন নাই বা কিরূপে?

তৃতীযোঽঙ্কঃ 265 রাজা—ধিক্ মূর্খ ? আমাকে এইরূপ উপহাস করিতেছ কেন ? তোমার জন্যই এই অনর্থপরম্পরা সঙ্ঘটিত হইল। কেননা--- অনুদিন প্রণয়গৌরবে প্রীতি বিবর্ধিত হইয়াছে। পূর্বে করি নাই এইরূপ অপ্রিয় কার্য্য আমাকে (আজ) করিতে দেখিয়া অসহিষ্ণু প্রিয়া নিশ্চয়ই আজ জীবন পরিত্যাগ করিবেন। কারণ প্রগাঢ় প্রেমের মধ্যে প্রমাদ অতিশয় অসহনীয় হইয়া উঠে।১৫। Eng. Trans. Vāsava. Worthy Vasantaka ! I think it is I who have given offence to him by causing obstruction in this first union. King. What shall I say when I myself have done this undesirable thing in your very presence? But still I state— Oh Queen, discoloured as I am (through shame and guilt), I shall remove the reddish hue of your feet caused by lac-dye with my head (forehead). But as regards the reddishness caused by the contact of anger in your moon- like face, I can remove that (also), if only there be excessive compassion on me . 14. ( Falls at her feet) Vāsava. (Interrupting with her hand) Rise up my lord, rise up. A shameless (unreasonable) person that must be, who knowing such an attitude of mind of my lord, becomes angry again ! Stay at ease, my lord, I take my leave. (Wants to go) Kāñchanamālā Madam, be merciful unto him. I am sure if your ladyship departs, disregarding His Majesty fallen at your feet in such a plight, you will have to repent it hereafter. Vāsavadattā. Away, you foolish girl ! What reson is here for mercy or repentance ? So, come, let us go. (Both exeunt) King—Queen, be pleased ( Repeats the shloka आता- क्षताम् etc.)

266 रत्नावला Jester. Oh, get up. That Queen Vasavadattá is gone. Then why are you weeping in wilderness here ? King. (Raising his face) What? The Queen has gone without showing her favour ? Jester. How (can I say that) she has not shown her favour as we remain with our limbs still unimpaired ! King. Out, you simpleton! Do you make a jest of this with me? It is for you that this series of untoward incidents has come to pass. For-- For long our affection has grown due to high regard towards our love. Observing this unpleasant fault (guilt) done today by me, that had never been done before, my beloved, unable to endure, will certainly give up her life; as any transgression (slip) in well developed love becomes unbearable. 15. विदूषकः—भो ! रुट्ठा देवी। दाव ण जाणीअदि किं करिस्सदित्ति । सागरिआए उण जीविदं दुक्करंत्ति तक्केमि । (क) राजा—वयस्य ! अहमप्येवं चिन्तयामि । हा प्रिये, सागरिके ! (ततः प्रविशति वासवदत्तावेषधारिणी सागरिका ) सागरिका —(सोद्वेगम् ) दिट्ठिआ, इमिणा विरइददेवीवेसेण इमादो संगीदशालादो णिक्कमंती ण केणावि लक्खिदम्हि । ता दाणिं एत्थ किं करिस्सं ? ( इति सास्रं चिन्तयति ) (ख) (क) भोः रुष्टा देवी । तावत् न ज्ञायते किं करिष्यति इति । सागरिकायाः पुनः जीवितं दुष्करमिति तर्कयामि । (ख) दिष्ट्या अनेन विरचितेन देवीवेषेण अस्याः 'सङ्गीतशालायाः निष्क्रामन्ती न केनापि लक्षितास्मि । तदिदानीमत्र किं करिष्यामि ?

तृतीयोऽङ्कः २६७ विदूषकः भो ! किं मूढो विअ चिट्ठसि ? चिंतेहि एत्थ पडिआरं । (क) राजा - वयस्य ! तदेव चिन्तयामि । देवीप्रसादं मुक्त्वा नान्यमुपायं पश्यामि । तदेहि । तत्रैव गच्छावः । ( इति परिक्रामतः ) सागरिका— ( आत्म विमृश्य ) बरं दाणिं सअं ज्जेब्ब अत्ताणअं उब्बंधिअ उबरदा भविस्सं, जेण ण उण जाणिदसङ्केदबुत्तं- ताए देवीए सुसंगदा विअ परिभूदह्नि । ता जाब अहं असोअ- पादवतले गदुअ जधामौहिदं करिस्सं । (ख) ( इति परिक्रामति ) विदूषकः ( आकर्ण्य ) चिट्ठ दाब, चिट्ठ¹ । णं पदसद्दो सुणी- यदि । जाणामि कदाबि गहिदपच्छादावा पुणोबि देवी आगदा भवे । (ग) राजा- वयस्य ! महानुभावा खलु देवी । कदाचिदेव- मपि स्यात् । • तत्त्वरितं निरूपय² । विदूषकः--जं भवं आणवेदि । (घ) ( इति निष्क्रामति ) (क) भोः, किं मूढ इव तिष्ठसि, चिन्तय अत्र प्रतीकारम् । (ख) वरमिदानीं स्वयमेव आत्मानम् उद्धध्य उपरता भविष्यामि, येन न पुनः ज्ञातसङ्केतवृत्तान्तया देव्या सुसङ्गता इव परिभूतास्मि । तद् यावदहम् अशोकपादपतलं गत्वा यथासमीहितं करिष्यामि । (ग) तिष्ठ तावत्, तिष्ठ । ननु पदशब्दः श्रूयते । जानामि, कदापि गृहीत- पश्चात्तापा पुनरपि देवी आगता भवेत् । (घ) यद् भवान् आज्ञापयति ।

1. चिट्ठ भो । 2. निरूप्यताम् ।

268 रत्नावलो सागरिका—( उपसृत्य ) ता जाब इमाए माहबौलदाए पासं बिरइअ असोअपादवे अप्पाणअं उब्ब'धिअ बावादेमि । ( इति लतापाशं रचयन्ती ) हा ताद ! हा अम्ब ! एसा दाणिं अहं अणाहा असरणा विवज्जामि मंदभाइणी ! (क) ( इति कण्ठे लतापाशम् अर्पयन्ती ) विदूषकः—( विलोक्य ) का उण एसा ! कहं उण देवी बासबदत्ता । ( ससम्भ्रमोपेतः ) भो वयस्स ! परित्ताहि परित्ताहि । एसा क्खु देवी बासवदत्ता अप्पाणं उब्ब'धिअ बावादेति । (ख) राजा—( ससम्भ्रममुपसृत्य ) क्वासौ क्वासौ ? विदूषकः—णं एसा । (ग) राजा—(¹कण्ठात् पाशमपनयन्) अयि साहसकारिणि ! किमिट- मकार्य्यं क्रियते ?— मम कण्ठग

तृतीयोऽङ्कः 269 यथासमीहितं यथेप्सितम्। उद्वध्ना उद्वन्धनेन इत्यर्थः। व्यापादयामि हनिष्यामि। ममेति। तव कण्ठस्थिते पाशे रज्जवाम् मम प्राणाः कण्ठगताः अहं मृतप्राय एव। अतः अस्मात् कारणाद् अयं स्वार्थप्रयत्नः स्वार्थात् स्वार्थहेतोः निजप्राणरक्षार्थम् इत्यर्थः, अयं प्रयत्नः चेष्टा त्वत्प्राणनाशनिवारणरूपा इत्यर्थः। त्वयि जीविते सति अहमपि जीवामि। अतो ममैव प्राणरक्षार्थं तव पाशमुन्मोचयितुमुत्सहे इत्यवधारय इत्यर्थः। साहसं सहसाकृतं यत् कार्यं हठकारितया तदेव साहसम्। अत्र असङ्गत्यलङ्कारः कार्य्य- कारणयोर्भिन्नदेशस्थितत्वात्। पाशस्य कारणत्वं, प्राणानां च कण्ठगतत्वात् कार्य्यत्वम्॥ १६॥ अत्र प्राप्त्याशा नाम कार्य्यस्य तृतीया अवस्था। [ साहित्यदर्पणं द्रष्टव्यम् ] Prose order—प्रिये! पाशे तव कण्ठगते मम प्राणाः कण्ठगताः। अतः अयं स्वार्थप्रयत्नः ( पाठान्तरे—स्वार्थः प्रयत्नः ); साहसं त्यज्यताम्॥१६॥ Beng. Trans. বসন্তক—হে বয়স্য, দেবী অত্যন্ত ক্রুদ্ধা হইয়াছেন। জানি না, তিনি কি করিবেন; কিন্তু সাগরিকার জীবন অত্যন্ত দুষ্কর হইয়া উঠিল বলিয়া অনুমান করিতেছি। রাজা—বয়স্য, আমিও ঐরূপ ভাবিতেছি। হা প্রিয়ে সাগরিকে! ( বাসবদত্তার বেশধারিণী সাগরিকার প্রবেশ ) সাগরিকা—( সোদ্বেগে ) এই দেবীবেশ পরিধান করিয়া এই সঙ্গীতশালা হইতে নির্গত হইয়া আসিবার সময় ভাগ্যে আমাকে কেহ দেখিতে পায় নাই! তাহা হইলে এখন এখানে কি করি? ( সাস্রনেত্রে চিন্তা করিতে লাগিলেন ) বিদূষক—ভো! আপনি বোকার মত বসিয়া আছেন কেন? এ বিষয়ে প্রতীকার চিন্তা করুন। রাজা—বয়স্য, আমিও উহাই চিন্তা করিতেছি। দেবীর অনুগ্রহ ছাড়া অন্য কোন উপায় দেখিতেছি না। তাহা হইলে এস, সেখানেই যাই। ( উভয়ের পরিক্রমণ ) সাগরিকা—( সাস্রনেত্রে চিন্তা করিয়া ) বরং এখন নিজেই উদ্বন্ধনের দ্বারা প্রাণত্যাগ করিব; তাহা হইলে সঙ্কেতের বৃত্তান্ত জানিতে পারিয়া দেবী সুসঙ্গতাকে যেরূপ

270 রত্নাবলী অপমানিত করিয়াছেন, আমাকে সেইরূপ হইতে হইবে না। এখন তাহা হইলে অশোক- বৃক্ষতলে যাইয়া স্বেপ্সিত সাধন করি। ( পরিক্রমণ করিলেন ) বিদূষক—( শুনিয়া ) থামুন, থামুন, মশায়। এই যে শব্দশব্দ শুনা যাইতেছে! আমি জানি, হয়ত বা কখনও পশ্চাৎ অনুতাপ করিয়া দেবী আবার আসিয়া থাকিতে পারেন। রাজা—বয়স্য, দেবী মহানুভাবা। হয়ত কখনও এই রকম হইতেও পারে; সুতরাং শীঘ্র নির্ণয় কর। বিদূষক—আপনার যেরূপ আদেশ। ( নিষ্ক্রান্ত ) সাগরিকা—( অগ্রসর হইয়া ) তাহা হইলে এই মাধবীলতার পাশ তৈয়ারী করিয়া উদ্বন্ধনে আত্মহত্যা করি। ( লতাপাশ রচনা করিয়া ) হা পিতঃ! হা মাতঃ! আমি মন্দভাগিনী আজ অনাথা ও নিরাশ্রয়া হইয়া প্রাণত্যাগ করিতেছি। ( কণ্ঠে লতাপাশ দিয়া ) বিদূষক—( অবলোকন করিয়া ) উনি আবার কে? এঁকি দেবী বাসবদত্তা যে! ( ব্যস্তভাবে উচ্চস্বরে ) হে বয়স্য, রক্ষা করুন। এই যে দেবী বাসবদত্তা উদ্বন্ধনে আত্মহত্যা করিতেছেন। রাজা—( সসম্ভ্রমে আসিয়া ) কই, কই, কোথায় তিনি? বিদূষক—এই যে তিনি। রাজা—( কণ্ঠ হইতে পাশ খুলিয়া ) অয়ি সাহসিকে, এই দুষ্কর কার্য্য করিতেছ কেন? —তোমার কণ্ঠে পাশ অর্পিত হওয়ায় আমার প্রাণ কণ্ঠাগত হইয়াছে! সেই হেতু স্বার্থের জন্যই (নিজ প্রাণরক্ষার জন্যই) এই প্রযত্ন (তোমার প্রাণরক্ষার চেষ্টা)। হে প্রিয়ে, এ দুঃসাহসিক কর্ম্ম পরিত্যাগ কর। ১৬। Eng. Trans.—Jester—Oh friend, the Queen is angry; as to what she will do, that is by no means certain. I think Ságariká's life would be made impossible.

तृतीयाङ्कः 271 King.—I, too, was thinking thus, my friend. Oh my beloved Ságariká! (Then enters Ságariká in the guise of the Queen) Ságariká—(Anxiously) I have luckily got clear of the music-hall and have come so far in this disguise of the Queen and have not been observed by anybody. But what shall I do now? (Thinks with tearful eyes) Jester—Hallo, why are you sitting like a fool? Think out some remedy. King—I have been thinking of it, my friend. There is no other way out but to secure the favour of the Queen. So, come. Let us be there. (Both walk round) Ságariká—(Thinking with tears in her eyes) It is better that I should put an end at once to my own life by hanging. Then like Susangatá I shall not have to submit to the insult of the Queen who has come to know all about the assignation. Now, I shall go to this Ashoka tree and do what I have conceived in my mind. (She goes round) Jester—(Hearing) Stop! Surely sounds of footsteps are heard. I know, perhaps the Queen having repented might have come back again. King—She is a lady of noble spirit; sometimes it may be so even. So be quick and ascertain. Jester—As Your Majesty commands. (Exit) Ságariká—(Approaching) Now, I shall hang myself to death by a noose made of this Mádhavi creeper. (Forming the noose with the creeper) Ah father! Ah mother! thus unbefriended and unsheltered I terminate my miserable existence (lit: I die, hapless that I am.) (Fastening the noose around her neck) Jester—(Looking) Now, who can she be! Ha! Queen

272 रत्नावलो Vāsavadattā! (In haste and loudly) Oh friend, save save! here Vāsavadattā is destroying herself by hanging. King—(Advancing hastily) Where—where is she? Jester—Verily, here is she. King—(Tearing the noose off her neck) O daring one, what horrid (rash) act is this being done? My own life trembles in my throat when the noose is on thy neck. So, this endeavour is for (my) own self. Forgo such desperate act, my beloved! 16. सागरिका—(राजानं दृष्ट्वा) ¹अयि! कधं एसो भट्ठा! (सहर्षमात्मगतम्) जं सच्चं एणं पेक्खिअ पुणोबि मे जीविदाहिलासो संबुत्तो। अहवा, एणं पेक्खिअ कदत्था भविअ सुहं अप्पाणअं उब्बंधिअ जीविदं परिच्चइस्सं। (प्रकाशम्) मुंचदु मुंचदु मं भट्ठा। पराहीणो क्खु अअं जणो ण उण ईरिसं अवसरं मरिदुं पावेदि²। तुमं पि देवीए मा अप्पाणं अवराहिणं करेसि। (इति पुनः कण्ठे पाशं दातुम् इच्छति) (क) राजा—(³निरूप्य सहर्षम्) कथं प्रिया मे सागरिका! (इति कण्ठात् पाशमाक्षिप्य) अलमलमुना ते साहसेनेदृशेन⁴ त्वरितमयि विमुञ्च त्वं लतापाशमेनम्। (क) अयि, कथमेष भर्त्ता! यत् सत्यम् एनं प्रेक्ष्य पुनरपि मे जीविताभिलाषः संवृत्तः। अथवा एनं प्रेक्ष्य कृतार्था भूत्वा सुखमात्मानम् उद्वध्य जीवितं परित्यक्ष्यामि। मुञ्चतु मुञ्चतु मां भर्त्ता। पराधीनः खलु अयं जनः न पुनः ईदृशं अवसरं मर्तुं प्राप्नोति। त्वमपि देव्याः मा आत्मानम् अपराधिगं कुरु।

1. अओ। 2. न इच्छति पुस्तकान्तरे। 3. निर्वर्ण्य सहर्षमात्मगतम्।
2. अलमलमतिमात्रं साहसेनामुना तं।