ऋतुसंहारम् (महाकवि कालिदास - षड्ऋतु काव्य सान्वय हिन्दी व्याख्या)

षष्ठः सर्गः । ६७ सुखाः प्रदोषा दिवसाश्च रम्याः सर्वं प्रिये चारुतरं वसन्ते ॥ २ ॥ द्रुमा इति ॥ हे प्रिये, वसन्ते वसन्तकाले सर्वं चारुत- रमतिरमणीयमस्ति । सर्वं किं तदाह—द्रुमा इति । द्रुमा वृक्षाः सपुष्पाः कुसुमसहिताः । सलिलं जलं सपद्मं कमल- सहितम् । स्त्रियो वनिताः सकामाः समन्मथाः । पवनो वायुः सुगन्धिः कुसुमसंसर्गात्सुरभिः । प्रदोषाः संध्यासमयाः सुखाः सुखकराः । दिवसाश्च रम्या रमणीया इति । उप- जातिवृत्तमेतत् । लक्षणं तूक्तम् ॥ वापीजलानां मणिमेखलानां शशाङ्कभासां प्रमदाजनानाम् । चूतद्रुमाणां कुसुमान्वितानां ददाति सौभाग्यमयं वसन्तः ॥ ३ ॥ वापीति ॥ अयं वसन्तो वसन्तकालो वापीजलानां दीर्धि- काजलानाम् । तत्र जलक्रीडावशात् मणिमेखलानां मणिख- चितमेखलानाम् । स्त्रीभिः कटिप्रदेशे धारणात् । शशाङ्कभा- सां चन्द्रकान्तीनाम् । रात्रौ संसेव्यत्वात् । प्रमदाजनानां वनिताजनानाम् । सुखभोगात् । कुसुमैः पुष्पैैरन्विता युक्ता- स्तेषां तथोक्तानां चूतद्रुमाणामाम्रवृक्षाणाम् । स्त्रीकर्णावतंस- विषयपल्लवत्वात् । सौभाग्यं सुभगतां ददातीत्यर्थः ॥ कुसुम्भरागारुणितैर्दुकूलै- र्नितम्बबिम्बानि विलासिनीनाम् । १ 'कुसुमानतानाम्'. २ 'सौरभ्यम्'. ३ 'नितम्बिनीनाम्'. २-३ श्लोकयोर्मध्येऽयं श्लोको दृश्यते— ईषत्तुषारैः कृतशीतहर्म्यः सुवासितं चारुशिरः सचम्पकैः । कुर्वन्ति नार्योऽपि वसंतकाले स्तनं सहारं कुसुमैर्मनोहरैः ॥

६८ ऋतुसंहारे ¹रक्तांशुकैः ²कुङ्कुमरागेगौरै- रलंकियन्ते स्तनमण्डलानि ॥ ४ ॥ कुसुम्भेति ॥ कुसुम्भस्य रागेणारुणितानि रक्तानि तैस्त- थोक्तैर्दुकूलैर्वस्त्रैर्विलासिनोनां विलासवतीनां नितम्बबिम्बानि । कुङ्कुमस्य केसरस्य रागेण गौराः पिञ्जरास्तैस्तथोक्तै रक्तांशुकै रक्तवस्त्रैः स्तनमण्डलानि कुचमण्डलान्यलंकियन्त इत्यर्थः ॥ कर्णेषु योग्यं नवकर्णिकारं चलेषु नीलेष्वलकेष्व⁴शोकम् । ⁵पुष्पं च फुल्लं ⁶नवमल्लिकायाः ⁷प्रयाति कान्तिं ⁸प्रमदाजनानाम् ॥ ५ ॥ कर्णेष्विति ॥ प्रमदाजनानां वनिताजनानां कर्णेषु श्रव- णेषु योग्यमवतंसयोग्यं नवं नूतनं कर्णिकारं कर्णिकारकुसु- मम् । 'अथ द्रुमोत्पलः । कर्णिकारः परिव्याधः' इत्यमरः । चलेषु चञ्चलेषु नीलेषु कृष्णवर्णेष्वलकेष्वशोकं वञ्जुलकुसुम- म् । 'वञ्जुलोऽशोके' इत्यमरः । फुल्लं संफुल्लं नवमल्लिकायाः पुष्पं च । जात्यभिप्रायेणैकवचनम् । कान्तिं शोभां प्रयाति प्राप्नोतीत्यर्थः ॥ स्तनेषु हाराः सितचन्दनाद्र्रा भुजेषु संङ्गं वलयाङ्गदानि । १ 'तन्वंशुकैः' २ 'पिञ्जरैः. ३ 'स्तनेषु हाराः.' ४ 'अशोकः'. ५ 'शिखासु फुल्लाः', 'शिखासु मालाः'. ६ 'नवमालिकाश्च'. ७ 'प्र- यान्ति शोभाम्'. ८ 'प्रमदाजनस्य'. ९ 'कम्बूवलयाङ्गदानि'.

प्रयान्त्येन¹ङ्गातुरमानसानां नितम्बिनीनां जघनेषु काञ्च्यः ॥ ६ ॥ स्तनेष्विति ॥ अनङ्गेन मन्मथेनातुरं पीडितं मानसं यासां तासां तथोक्तानां नितम्बिनीनां नितम्बवतीनां स्तनेषु कुचेषु सितचन्दनेन धवलचन्दनद्रवेणार्द्रा हारा मुक्ताहाराः भुजेषु बाहुषु वलयाङ्गदानि कटककेयूराणि । जघनेषु का- ञ्च्यः सङ्गं संबन्धं प्रयान्ति प्राप्नुवन्तीत्यर्थः ॥ सपत्रलेखेषु विलासिनीनां वक्त्रेषु हेमाम्बुरुहोपमेषु । र²त्नान्तरे मौक्तिकसङ्ग³रम्यः स्वेदा⁴गमो विस्तरतामुपैति ॥ ७ ॥ सपत्रेति ॥ रत्नान्तरे रत्नानां मध्ये मौक्तिकानां मुक्ताफलानां सङ्गेनैव रम्यो रमणीयः स्वेदागमो घर्मनिर्गमो विलासिनीनां विलासवतीनां स्त्रीणां सपत्रलेखेषु पत्रलेखा कपोलादौ कस्तूर्या- दिरचितावली तया सहितेषु हेमाम्बुरुहेण काञ्चनपद्मेनोपमेषु वक्त्रेषु मुखेषु विस्तरतां विस्तारभावमुपैति प्राप्नोतीत्यर्थः ॥ उच्छ्वासयन्त्यः श्लथबन्धनानि गात्राणि कंदर्पसमाकुलानि । समीपवर्ति⁵ष्वधुना प्रियेपु समुत्सुका एव भवन्ति नार्यः ॥ ८ ॥ उच्छ्वासयन्त्य इति ॥ श्लथानि शिथिलानि बन्धनानि १. 'निःशङ्कमनङ्गसौख्यम्'; 'निःसङ्गमनङ्गसौख्यम्'. २. 'स्तनान्तरे'. ३. 'सङ्गातः'. ४. 'स्वेदोद्गमः'. ५. 'अपि कार्मुकेषु'. ७

७० ऋतुसंहारे

कञ्चुक्यादीनां येषु तानि तथोक्तानि कंदर्पेणानङ्गेन समाकु- लानि व्याकुलानि । ‘कंदर्पो दर्पकोऽनङ्गः’ इत्यमरः । गात्रा- णि शरीराण्युच्छ्वासयन्त्यो नार्यः स्त्रियोऽधुना वसन्तकाले समीपवर्तिषु निकटस्थितेषु प्रियेषु कान्तेषु समुत्सुका उत्क- ण्ठिता एव भवन्ति जायन्त इत्यर्थः ॥ तनूनि पाण्डूनि ²समन्थराणि मुहुर्मुहुर्जृम्भणतत्पराणि । अङ्गान्यनङ्गः प्रमदाजनस्य करोति लावण्य²संसंभ्रमाणि ॥ ९ ॥ तनूनीति ॥ अनङ्गः कामः प्रमदाजनस्य स्त्रीजनस्याङ्गानि गात्राणि तनूनि कृशानि पाण्डूनि पाण्डुवर्णानि समन्थराणि जडीभूतानि मुहुर्मुहुर्वारंवारं जृम्भणतत्पराणि जृम्भणे प्रसि- तानि । ‘तत्परे प्रसितासक्तौ’ इत्यमरः । लावण्येन सौन्द- र्येण ससंभ्रमाणि संवेगसहितानि । ‘समौ संवेगसंभ्रमौ’ इत्यमरः । करोतीत्यर्थः ॥ नेत्रेषु लो³लो ४मदिरालसेषु गण्डेषु पाण्डुः ५कठिनः स्तनेषु । मध्येषु नि६म्नो जघनेषु पीनः स्त्रीणामनङ्गो बहुधा स्थितोऽद्य ॥ १० ॥ नेत्रेष्विति ॥ स्त्रीणां युवतीनां मदिरयालसान्यालस्ययु- क्तानि तेषु तथोक्तेषु नेत्रेषु लोचनेषु । ‘लोचनं नयनं नेत्रम्’ इत्यमरः । लोलश्चञ्चलः। गण्डेषु कपोलेषु पाण्डुः पाण्डुवर्णः। १. ‘मदालसानि’. २. ‘रसोत्सुकानि’. ३. ‘लोलम्’; ‘अलोलः’. ४. ‘मदिरारसेषु’. ५. ‘कठिनस्तनेषु’. ६. ‘नग्नः’.

स्तनेषु कुचेषु कठिनः । मध्येषु मध्यभागेषु निम्नॊ गभीरः । जघनेषु पीनः पुष्ट इत्यनेन प्रकारेणानङ्गः कामोऽद्य बहुधा बहुप्रकारेण स्थित उपस्थित इत्यर्थः ॥ अङ्गानि निद्रालसवि१भ्रमाणि वाक्यानि किंचिन्मद२लालसानि । भ्रूक्षेपजिह्मानि च वीक्षितानि चकार कामः ३प्रमदाजनानाम् ॥ ११ ॥ अङ्गानीति ॥ कामः प्रमदाजनानां कामिनीनामङ्गानि शरीराणि निद्रयालसा विभ्रमा शृङ्गारवेषा येषु तानि तथो- क्तानि । वाक्यानि किंचिदीषन्मदेन लालसानि चाटूनि । वीक्षितानि प्रेक्षणानि भ्रूक्षेपेण जिह्मानि कुटिलानि च चकार कृतवानित्यर्थः ॥ प्रियङ्गुकालीयककुं४कुमाक्तं ५स्तनेषु गौरेषु विलासिनीभिः । आलिप्यते चन्दनमङ्गनाभि- र्मदालसाभिर्मृगनाभियुक्तम् ॥ १२ ॥ प्रियङ्ग्विति ॥ विलासिनीभिर्विलासवतीभिर्मदेनालसा आलस्ययुक्तास्ताभिस्तथोक्ताभिरङ्गनाभिः स्त्रीभिर्गौरेषु गौरव- र्णेषु स्तनेषु कुचेषु प्रियङ्गुः श्यामा लता, कालीयकं जाय- कम्, कुङ्कुमं केसरं च तैराक्तं युक्तं मृगनाभियुक्तं कस्तूरी- युक्तं चन्दनमालिप्यते लाप्यत इत्यर्थः ॥ १. 'विह्वलानि'. २. 'मदिरालसानि;' 'मदसालसानि'. ३. 'प्रमदो- त्तमानाम्.' ४. 'कुङ्कुमानि' . ५. 'स्तनाङ्गरागेषु विसर्जितानि'; 'स्तना- ङ्गरागेषु विचर्चितानि'.

७२ ऋतुसंहारे गुरूणि वासांसि विहाय तूर्णं तनूनि लाक्षारसरञ्जितानि । सुगन्धिकालागुरुधूपितानि धत्ते जनः काममदालसाङ्गः ॥ १३ ॥ गुरूणीति ॥ काममदेनालसमङ्गं यस्य स तथोक्तो जनो गुरूणि वासांसि वस्त्राणि तूर्णं सत्वरं विहाय त्यक्त्वा तनूनि सूक्ष्माणि लाक्षारसेन रञ्जितान्यारक्तानि सुगन्धिना सुरभिणा कालागुरुणा कृष्णागुरुणा धूपितानि संजातधूपानि वासांसि धत्ते दधातीत्यर्थः ॥ पुंस्कोकिलश्चूतरसासवेन मत्तः प्रियां चुम्बति रागहृष्टः । कूजद्विरेफोऽप्ययमम्बुजस्थः प्रियं प्रियायाः प्रकरोति चाटु ॥ १४ ॥ पुंस्कोकिलेति ॥ रागेण हृष्टो हर्षितश्चूतस्याम्रवृक्षस्य रस एवासवस्तेन मत्तः प्रमत्तः पुंस्कोकिलः प्रियां चुम्बति । अ- म्बुजे कमले तिष्ठति स तथोक्तः कूजन्गूञ्जन्नयं द्विरेफो भ्रम- रोऽपि प्रियाया भ्रमर्याः प्रियमिष्टं चाटु प्रकरोतीत्यर्थः ॥ ताम्रप्रवालस्तवकावनम्रा- श्चूतद्रुमाः पुष्पितचारुशाखाः । १. 'शिरांसि'. २. 'कामशरानुविद्धः'. ३. 'चूतरसेन मत्तः प्रिया- मुखं चुम्बति सादरोऽयम्'. ४. 'गुञ्जन्'. ५. 'अधिकः प्रमत्तः'. ६. 'क्षिप्रम्'. ७. 'चाटुम्'; 'क्षिप्रम्'. ८. 'प्रवालनम्रास्तवकावतंसाः'.

षष्ठः सर्गः । ७३ कुर्वन्ति कामं¹ पवनावधूताः² पर्युत्सुकं³ मानसमङ्गनानाम् ॥ १५ ॥ ताम्रेति ॥ ताम्राणामारक्तानां प्रवालानां पल्लवानां स्तब- कैर्गुच्छैरवनम्रा नताः । पुष्पिताः संजातपुष्पा अत एव चारवः सुन्दराः शाखा येषां ते तथोक्ताः । पवनेन वायुनावधूताः कम्पिताश्चूतद्रुमा आम्रवृक्षा अङ्गनानां वनितानां मानसमन्तः- करणं काममत्यन्तं पर्युत्सुकमुत्कण्ठितं कुर्वन्तीत्यर्थः ॥ आ मूलतो विद्रुमरागताम्रं⁴ सपल्लवाः⁵ पुष्पचयं दधानाः । कुर्वन्त्यशोका हृदयं सशोकं निरीक्ष्यमाणा नवयौवनानाम् ॥ १६ ॥ आ मूलेति ॥ आ मूलतो मूलादारभ्य विद्रुमस्य प्रवा- लस्य रागवत्ताम्रमारक्तं पुष्पचयं कुसुमसमूहं दधाना धारय- न्तः सपल्लवाः पत्रसहिता अशोका वञ्जुलद्रुमा निरीक्ष्यमाणा अवलोक्यमानाः सन्तो नवयौवनानां विप्रयुक्तानां तरुणीनां चं⁶ हृदयं सशोकं कुर्वन्तीत्यर्थः ॥ मत्तद्विरेफपरिचुम्बितचारुपुष्पा मन्दानिलाकुलितनम्रमृदुप्रवालाः । कुर्वन्ति कामिमनसां सहसोत्सुकत्वं चूताभिरामकलिकाः⁷ समवेक्ष्यमाणाः ॥ १७॥ १. 'कान्ते'. २. 'पवनाभिभूताः'. ३. 'समुत्सुकम्'. ४. 'ताम्राः'. ५. 'सपल्लवम्'. ६. 'चारु'. ७. 'चूता विमुक्तकलिकाः'; 'बालातिमु- क्तकलिकाः'.

७४ ऋतुसंहारे मत्तेति ॥ मत्तैरुन्मत्तैर्द्विरेफैर्भ्रमरैः परिचुम्बितानि चारू- णि सुन्दराणि पुष्पाणि यासां तास्तथोक्ताः । मन्दैरनतिप्रब- लैरनिलैः पवनैराकुलिता आन्दोलिता नम्रा नम्रीभूता मृदवः कोमलाश्च प्रवाला नवकिसलया यासां तास्तथोक्ताः । चूत- स्याग्रस्याभिरामाः सुन्दराः कलिकासमवेक्ष्यमाणा अवलोक्य- मानाः सत्यः कामिमनसां सहसाकस्मादुत्सुकत्वमौत्सुक्यं कुर्व- न्तीत्यर्थः ॥ वसन्ततिलकावृत्तमेतत् । लक्षणं तूक्तम् ॥ १कान्तामुखद्युतिजुषामपि चोद्गतानां शोभां परां कुरवकद्रुममञ्जरीणाम् । दृष्ट्वा प्रिये २सहृदयस्य भवेन्न कस्य कंदर्पबाण३पतनव्यथितं हि चेतः ॥ १८ ॥ कान्तेति ॥ हे प्रिये, कान्तामुखस्य रमणीवदनस्य द्युतिं कान्तिं जुषन्ते सेवन्त इति तेषां तथोक्तानाम् । अपि च किंचोद्गतानां निर्गतानाम् । कुरवकद्रुमा अम्लानवृक्षास्तेषां मञ्जरीणाम् । 'अम्लानस्तु महासहा । तत्र शोणे कुरबकः' इत्यमरः । परामुत्कृष्टां शोभां दृष्ट्वावलोक्य कस्य सहृदयस्य चेतोऽन्तःकरणं कंदर्पस्य कामस्य बाणानां शराणां पतनेन निपातेन व्यथितं पीडितं न भवेत् । अपि तु सर्वस्यापी- त्यर्थः । हिः पादपूरणार्थः ॥ आदीप्तवह्निसदृशैर्मरुतावधूतैः सर्वत्र किंशुकवनैः कुसुमावनम्रैः । १. 'कान्तामुखद्युतिमनोहरमुद्धतानाम्'; 'कान्ताननद्युतिमुषामचि- रोद्गतानाम्'; 'नानामुखद्युतिजुषामपि चोद्गतानाम्'. २. 'हि पथिकस्य'. ३. 'निकरैर्व्यथितम्'; 'पतनव्यथनम्'.

षष्ठः सर्गः । ७५ सद्यो वसन्तसमये हि¹ समाचितेयं रक्तांशुका नववधूरिव भाति भूमिः ॥ १९ ॥ आदीप्तेति ॥ वसन्तसमये वसन्तकाले सर्वत्रेतस्ततः सद्यः सत्वरमादीप्तेनाभिमुख्येन प्रज्वलितेन वह्निना सदृशैस्त- थोक्तैः । आरक्तैरित्यर्थः । मरुता पवनेनावधूताः कम्पिता- स्तैस्तथोक्तैः । कुसुमैः पुष्पैरावनम्रा नतास्तैस्तथोक्तैः किंशुक- वनैः पलाशवृक्षसमुदायैः । ‘पलाशे किंशुकः पर्णी वातपोथः’ इत्यमरः ॥ समाचितेयं भूमिः पृथिवी रक्तांशुका रक्तवसना नववधूरिव नूतनस्त्रीव भाति शोभत इत्यर्थः । हि निश्चितम् ॥ किं किंशुकैः शुकमुखच्छविभिर्न भिन्नं² किं कर्णिकारकुसुमैर्न कृतं नु दग्धम् । यत्कोकिलः⁴ पुनरयं मधुरैर्वचोभि- र्यूनां मनः सुवदनानिहितं निहन्ति ॥ २० ॥ किं किंशुकैरिति ॥ सुवदनायां रमणीयमुखायां निहितं स्थापितं यूनां तरुणानां मनोऽन्तःकरणं शुकस्य कीरस्य मुख- स्य वदनस्य छविरिव छविः कान्तिर्येषां तैस्तथोक्तैः किंशुकैः पलाशकुसुमैः किं न भिन्नं न विदारितम् । कर्णिकारस्य द्रुमो- त्पलस्य कुसुमैः पुष्पैश्च । नु निश्चयम् । किं दग्धं न कृतम् । यत्पुनरयं कोकिलो मधुरैर्वचोभिर्वचनैर्निहन्तीत्यर्थः ॥ १. ‘न समागतेयम्’; ‘समुपागते हि’. २. ‘दग्धम्’. ३. ‘कृतं मनो- ज्ञम्’; ‘हृतं मनोज्ञैः’. ४. ‘कोकिलाः’. ५. ‘पुरुरवैः’, ‘पुनरमी’. ६. ‘सुवदने नियतं हरन्ति’.

७६ ऋतुसंहारे पुंस्कोकिलैः कलवचोभिरुपात्तहर्षैः कूजद्भिरुन्मदकलानि वेचांसि भृङ्गैः । लज्जान्वितं सविनयं हृदयं क्षणेन पर्याकुलं कुलगृहेऽपि कृतं वधूनाम् ॥ २१ ॥ पुंस्कोकिलैरिति ॥ कलमव्यक्तमधुरं वचो वचनं येषां तैस्तथोक्तैः । उपात्तः संप्राप्तो हर्षो येषां तैस्तथोक्तैः पुंस्को- किलैः । उन्मदेनोत्कटमदेन कलान्यव्यक्तमधुराणि वचांसि वचनानि कूजद्भिर्भृङ्गैर्भ्रमरैः । लज्जया त्रपयानन्वितं युक्तं स- विनयं विनयसहितं वधूनां स्त्रीणां हृदयं कुलगृहेऽपि क्षणेन क्षणमात्रेण पर्याकुलं व्याकुलं कृतमित्यर्थः ॥ आकम्पयन्कुसुमिताः सहकारशाखा विस्तारयन्परभृतस्य वचांसि दिक्षु । वायुर्विवाति हृदयानि हरन्नैराणां नीहारपातविगमात्सुँभगो वसन्ते ॥ २२ ॥ आकम्पयन्निति ॥ वसन्ते वसन्तकाले नीहारस्य हिमस्य यः पातः पतनं तस्य विगमान्नाशात्सुभगः सुन्दरो वायुः पवनः कुसुमिताः संजातकुसुमाः सहकारस्यातिसौरभस्याम्र- वृक्षस्य शाखाः । ‘आम्रश्चूतो रसालोऽसौ सहकारोऽतिसौरभः’ इत्यमरः । आकम्पयन्सन् । दिक्षु परभृतस्य कोकिलस्य । ‘वनप्रियः परभृतः कोकिलः पिकः’ इत्यमरः । वचांसि वचनानि विस्तारयन् । नराणां पुंसां हृदयानि हरन्नपहर- न्निवाति विशेषेण वहतीत्यर्थः ॥ १. ‘फलरसैः समुपात्तहर्षैः’. २. ‘विलोचनानि’; ‘वचांसि धीरम्’. ३. ‘वधूनाम्’. ४. ‘विमलः.’

षष्ठः सर्गः । ७७ कुन्दैः सविभ्रमवधूहसितावदातै- रुद्द्योतितान्युपवनानि मनोहराणि । चित्तं मुनेरपि हरन्ति निवृत्तरागं प्रागेव रागमलिनानि मनांसि यूनाम् ॥२३॥ कुन्दैरिति ॥ सविभ्रमाणि विभ्रमसहितानि यानि वधूह- सितानि रमणीहास्यानि तानीवावदातानि धवलानि तैस्तथो- क्तैः । 'अवदातः सितो गौरोऽवलक्षो धवलोऽर्जुनः' इत्यमरः । कुन्दैः कुन्दकुसुमैरुद्द्योतितानि दीप्तानि । शोभितानीति याव- त् । मनोहराण्युपवनान्यारामाः । निवृत्तोऽनुरागो यस्मात्तत्तथो- क्तं मुनेरपि चित्तं हरन्त्यपहरन्ति । प्रागेव मुनिचित्तापहर- णात्प्रागेव रागेण मलिनानि यूनां मनांसि हरन्तीत्यर्थः ॥ आलम्बिहेमरसनाः स्तनसक्तहाराः कंदर्पदर्पशिथिलीकृतगात्रयष्ट्यः । मासे मधौ मधुरकोकिलभृङ्गनादै- र्नार्यो हरन्ति हृदयं प्रसभं नराणाम् ॥२४॥ आलम्बीति ॥ आलम्बिन्यो लम्बमाना हेमरसनाः सुव- र्णमेखला यासां तास्तथोक्ताः । स्तनेषु कुचेषु सक्ताः संसक्ता हारा यासां तास्तथोक्ताः । कंदर्पस्य मन्मथस्य दर्पेनाधिक्येन शिथिलीकृता गात्रयष्ट्यः शरीरलता यासां तास्तथोक्ता नार्यः स्त्रियो मधौ मासे वसन्ते नराणां हृदयं मधुरैः कोकिलाश्च भृङ्गाश्च तेषां नादैर्विरुतैः सह प्रसभमत्यन्तं हरन्तीत्यर्थः ॥ १. 'प्रायेण रागचलितानि'; 'प्रागेव रागमखिलानि'. २. 'पुंसाम्'. ३. 'प्रालम्बि'. ४. 'रावैः'. ५. 'रामाः'.

७८ ऋतुसंहारे नानामनोज्ञकुसुमद्रुमभूषितान्ता- न्हृष्टान्यपुष्टनिनदाकुलसानुदेशान् । शैलेयजालपरिणद्धशिलातलौघा- न्दृष्ट्वा जनः क्षितिभृतो मुदमेति सर्वः ॥२५॥ नानेति ॥ सर्वो जनो लोको नाना नानाजातीया मनोज्ञाः सुन्दरा ये कुसुमद्रुमाः पुष्पवृक्षास्तैर्भूषिताः शोभिता अन्ताः प्रान्तभागा येषां तांस्तथोक्तान् । हृष्टा हर्षिता येऽन्यपुष्टाः कोकिलास्तेषां निनदैः शब्दैराकुला व्याकुलाः सानुदेशाः प्रस्थप्रदेशा येषां तांस्तथोक्तान् । ‘स्नुः प्रस्थः सानुरस्त्रियाम्’ इत्यमरः । शैलेयजालेन परिणद्धा व्याप्ताः शिलातलानामो- घाः समुदाया येषां तांस्तथोक्तान्क्षितिभृतः पर्वतान्दृष्ट्वा मुदं हर्षमेति प्राप्नोतीत्यर्थः ॥ नेत्रे निमीलयति रोदिति र्याति शोकं घ्राणं करेण विरुणद्धि विरौति चोच्चैः । कान्तावियोगपरिखेदितचित्तवृत्ति- र्दृष्ट्वाध्वगः कुसुमितान्सहकारवृक्षान् ॥२६॥ नेत्रे इति ॥ कान्ताया वियोगेन विरहेण परिखेदिता खिन्ना चित्तवृत्तिर्यस्य स तथोक्तोऽध्वगः पथिकः कुसुमिता- न्मञ्जरीयुतान्सहकारवृक्षानाम्रवृक्षान् । ‘आम्रश्चूतो रसालोऽसौ सहकारोऽतिसौरभः’ इत्यमरः । दृष्ट्वावलोक्य नेत्रे लोचने निमीलयति पिधत्ते । तद्दर्शनस्य संतापाधिक्यजनकत्वात् । १. ‘भूषिताग्रान्’; ‘भूषिताङ्गान्’. २. ‘संधिदेशान्’. ३. ‘तलान्तान्’; ‘गुहान्तान्’. ४. ‘समुपैति सर्वान्’. ५. ‘निमीलति; विरोदिति’. ६. ‘याति मोहम्’; ‘जातमोहान्’. ७. ‘प्राणान्’. ८. ‘नरः’.

षष्ठः सर्गः । ७९ रोदिति क्रन्दति शोकं याति । तत्समये प्रेयसीप्राप्त्यभावात् । घ्राणं करेण हस्तेन विरुणद्धि । तदीयसौगन्ध्यस्यापि संता- पाधिक्यजनकत्वात् । उच्चैरुच्चस्वरेण विरौति । हा कान्ते इति शब्दं करोतीत्यर्थः ॥ समदमधुभराणां कोकिलानां च नादैः कुसुमितसहकारैः कर्णिकारैश्च र॑म्यः । इषुभिरिव सुतीक्ष्णैर्मानसं मानिनीनां तुदति कु॑सुममासो मन्मथोत्तेजनाय ॥२७॥ १. 'रम्यैः'. २. 'कुसुमवाणो मन्मथोद्दीपनाय.' २७ श्लोकस्यान्ते इमे श्लोका दृश्यन्ते— रुचिरकनककान्तीन्मुद्गतः पुष्पराशी- न्मृदुपवनविधूतान्पुष्पितांश्चूतवृक्षान् । अभिमुखमभिवीक्ष्य क्षामदेहोऽपि मार्गे मदनशरनिघातैर्मोहमेति प्रवासी ॥ परभृतकलगीतैर्ह्लादिभिः सद्द्वचांसि स्मितदशनमयूखान्कुन्दपुष्पप्रभाभिः । करकिसलयकान्तिं पल्लवैर्विद्रुमाभै- रुपहसति वसन्तः कामिनीनामिदानीम् ॥ कनककमलकान्तेराननैः पाण्डुगण्डै- रुपरिनिहितहारैश्चन्दनाः स्तनार्नैः । मदजनितविलासैर्दृष्टिपातैर्मुनीन्द्रा- न्स्तनभरनतनार्यः कामयन्ति प्रशान्तान् ॥ मधुसुरभिमुखाब्जं लोचने लोध्रताम्रे नवकुरुबकपूर्णः केशपाशो मनोज्ञः । गुरुतरकुचयुग्मं श्रोणिबिम्बं तथैव न भवति किमिदानीं योषितां मन्मथाय ॥

८० ऋतुसंहारे समदेति ॥ रम्यः सुन्दरः कुसुममासो वसन्तसमयः सम- दा मदसहिता ये मधुकरा भ्रमरास्तेषां कोकिलानां च नादैः। कुसुमिताः संजातकुसुमाः सहकारा आम्रवृक्षास्तैः कर्णिकारै- र्द्रुमोत्पलैः । सुतीक्ष्णैरतिनिशितैरिषुभिर्बाणैरिव । मन्मथोद्वे- जनायोद्वेजयन्मानिनीनां मानवतीनां मानसं तुदति व्यथय- तीत्यर्थः । मालिनीवृत्तमेतत् । लक्षणं तूक्तम् ॥ आम्रीमञ्जुलमञ्जरीवरशरः सत्किंशुकं यद्धनु- र्ज्या यस्यालिकुलं कलङ्करहितं छत्रं सितांशुः सितम्। मत्तेभो मलयानलः परभृताँ यद्वन्दिनो लोकजि- त्सोऽयं वो वितरीतरीतु वितनुर्भद्रं वसन्तान्वितः२८ आकम्पितानि हृदयानि मनस्विनीनां वातैः प्रफुल्लसहकारकृताधिवासैः । संबाधितं परभृतस्य मदाकुलस्य श्रोत्रप्रियैर्मधुकरस्य च गीतनादैः ॥ रम्यः प्रदोषसमयः स्फुटचन्द्रभासः पुंस्कोकिलस्य विरुतं पवनः सुगन्धिः । मत्तालियूथविरुतं निशि शीधुपानं सर्वं रसायनमिदं कुसुमायुधस्य ॥ छायां जनः समभिवाञ्छति पादपानां नक्तं तथेच्छति पुनः किरणं सुधांशोः । हर्म्ये प्रयाति शयितुं सुखशीतलं च कान्तां च गाढमुपगूहति शीतलत्वात् ॥ मलयपवनविद्धः कोकिलेनाभिरम्यः सुरभिमधुनिषेकाल्लब्धगन्धप्रबन्धः । विविधमधुपयूथैर्वेष्ट्यमानः समन्ता- द्भवतु तव वसन्तः श्रेष्ठकालः सुखाय ॥

षष्ठः सर्गः । ८१ आम्रीति ॥ यस्याम्राम्रसंबन्धिनी मञ्जुला सुन्दरा म- ञ्जरी वरशरा उत्कृष्टा वाणाः सदुत्तमं किंशुकं पलाशकुसुमं धनुः । यस्यालिकुलं भ्रमरसमूहो ज्या गुणः । यस्य कल- ङ्करहितं सितं श्वेतं छत्रं सितांशुश्चन्द्रः । यस्य मत्तेभो मत्तगजो मलयानिलो मलयसंवन्धी पवनः । यस्य वन्दिनो वैतालिकाः परभृतः कोकिलाः । लोकजिद्वसन्तेनान्वितो युक्तः सोऽयं वितनुरनङ्गो वो युष्मभ्यं भद्रं कल्याणं वित- रीतरीतु ददात्वित्यर्थः । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् । तल्लक्षणं तु वृत्तरत्नाकरे—‘सूर्याश्वैर्मसजस्तताः सगुरवः शार्दूलविक्री- डितम्’ इति ॥ पूजितो न जगदीश्वरो मया नापि विश्वजननी सुसेविता । किंतु यत्प्रलपितं निजेच्छया तत्र सद्गुरुकृपैव कारणम् ॥ वेदचन्द्रवसुभूमि—( १८१४ )—वत्सरे माघसूर्यसितपञ्चमीतियौ । व्योमपुष्करनगै—( ७०० )—र्मिताकृतिः पूरिता हि मणिरामशर्मणा ॥ इति भारद्वाजगोत्रोत्पन्नमणिरामविरचितया चन्द्रिकाख्यया व्याख्यया समेतः कविश्रीकालिदासकविवराग्रणीकृतावृत्तुसंहारे महाकाव्ये वसन्तवर्णनं नाम षष्ठः सर्गः ।

The provided image is completely blank (contains no text or content). Please provide a valid page image to transcribe.

महाकविश्रीकालिदासकृतं शृङ्गारतिलकम् । बाहू द्वौ च मृणालमास्यकमलं लावण्यलीलाजलं श्रोणीतीर्थशिला च नेत्रशफरी धम्मिल्लशैवालकम् । कान्तायाः स्तनचक्रवाकयुगलं कंदर्पबाणानलै- र्दग्धानामवगाहनाय विधिना रम्यं सरो निर्मितम्॥ आयाता मधुयामिनी यदि पुनर्नायात एव प्रभुः प्राणा यान्तु विभावसौ यदि पुनर्जन्मग्रहं प्रार्थये । व्याधः कोकिलबन्धने विधुपरिध्वंसे च राहुग्रहः कंदर्पे हरनेत्रदीधितिरियं प्राणेश्वरे मन्मथः ॥२॥ इन्दीवरेण नयनं मुखमम्बुजेन कुन्देन दन्तमधरं नवपल्लवेन । अङ्गानि चम्पकदलैः स विधाय वेधा कान्ते कथं घटितवानुपलेन चेतः ॥३॥ एको हि खञ्जनवरो नलिनीदलस्थो दृष्टः करोति चतुरङ्गबलाधिपत्यम् । किं मे करिष्यति भवद्वदनारविन्दे जानामि नो नयनखञ्जनयुग्ममेतत् ॥४॥ ये ये खञ्जनमेकमेव कमले पश्यन्ति दैवात्क्वचि- त्ते सर्वे कवयो भवन्ति सुतरां प्रख्यातपृथ्वीभुजः ।

[ २ ] त्वद्वक्त्राम्बुजनेत्रखञ्जनयुगं पश्यन्ति ये ये जना- स्तेते मन्मथबाणजालविकला मुग्धे किमित्यद्भुतम् ५ झटिति प्रविश गेहे मा बहिस्तिष्ठ कान्ते ग्रहणसमयवेला वर्तते शीतरश्मेः । तव मुखमकलङ्कं वीक्ष्य नूनं स राहु- र्ग्रसति तव मुखेन्दुं पूर्णचन्द्रं विहाय ॥ ६ ॥ कस्तूरीवरपत्रभङ्गनिकरो भ्रष्टो न गण्डस्थले नो लुप्तं सखि चन्दनं स्तनतटे धौतं न नेत्राञ्जनम् । रागो न स्खलितस्तवाधरपुटे ताम्बूलसंवर्धितः किं रुष्टासि गजेन्द्रमत्तगमने किं वा शिशुस्ते पतिः ७ नाहं नो मम वल्लभश्च कुपितः सुप्तो न वा सुन्दरो वृद्धो नो न च वालकः कृशांतनुर्न व्याधितो नो शठः। मां दृष्ट्वा नवयौवनां शशिमुखीं कंदर्पबाणाहतो मुक्तो दैत्यगुरुः प्रियेण पुरतः पश्चाद्गतो विह्वलः ८ समायाते कान्ते कथमपि च कालेन बहुना कथाभिर्देशानां सखि रजनिरर्धं गतवती । ततो यावल्लीलाकलहकुपितास्मि प्रियतमे सपत्नीव प्राची दिगियमभवत्तावदरुणा ॥ ९ ॥ श्लाघ्यं नीरसकाष्ठताडनशतं श्लाघ्यः प्रचण्डातपः क्लेशः श्लाघ्यतरः सुपङ्कनिचयैः श्लाघ्योऽतिदाहोऽनलैः यत्कान्ताकुचपार्श्वबाहुलतिकाहिन्दोललीलासुखं लब्धं कुम्भवर त्वया नहि सुखं दुःखैर्विना लभ्यते १०

[ ३ ] किं किं वक्त्रमुपेत्य चुम्बसि बलान्निर्लज्ज लज्जा न ते वस्त्रान्तं शठ मुञ्च मुञ्च शपथैः किं धूर्त निर्वञ्चसे । खिन्नाहं तव रात्रिजागरतया तामेव याहि प्रियां निर्माल्योज्झितपुष्पदामनिकरे का षट्पदीनां रतिः॥ वाणिज्येन गतः स मे गृहपतिर्वार्त्तापि न श्रूयते प्रातस्तज्जननी प्रसूततनया जामातृगेहं गता । बालाहं नवयौवना निशि कथं स्थातव्यमेकाकिनी सायं संप्रति वर्तते पथिक हे स्थानान्तरं गम्यताम् १२ यामिन्येषा बहलजलदैर्बद्धभीमान्धकारा निद्रां यातो मम पतिरसौ क्लेशितः कर्मदुःखैः । बाला चाहं खलु खलभयात्प्राप्तगाढप्रकम्पा ग्रामश्चौरैरयमुपहतः पान्थ निद्रां जहीहि ॥ १३ ॥ क्व भ्रातश्चलितोऽसि वैद्यकगृहे किं तद्रुजां शान्तये किं ते नास्ति सखे गृहे प्रियतमा सर्वं गदं हन्ति या । वातं तत्कुचकुम्भमर्दनवशात्पित्तं तु वक्रामृता- च्छ्लेष्माणं विनिहन्ति हन्त सुरतव्यापारकेलिश्रमात् यच्चन्नेत्रसमानकान्ति सलिले मग्नं तदिन्दीवरं मेघैरन्तरितः प्रिये तव मुखच्छायानुकारी शशी । येऽपि त्वद्गमनानुसारिगतयस्ते राजहंसा गता- स्त्वत्सादृश्यविनोदमात्रमपि मे दैवेन न क्षम्यते १५ चन्द्रश्चण्डकरायते मृदुगतिर्वातोऽपि वज्रायते माल्यं सूचिकुलायते मलयजालेपः स्फुलिङ्गायते । आलोकस्तिमिरायते विधिवशात्प्राणोऽपि भारायते हा हन्त प्रमदावियोगसमयः कल्पान्तकालायते १६

[ ४ ] प्राणेश विज्ञप्तिरियं मदीया तत्रैव नेया दिवसाः कियन्तः । संप्रत्ययोग्यस्थितिरेष देशः करा हिमांशोरपि तापयन्ति ॥ १७ ॥ कल्याणि चन्दनरसैः परिषिच्य गात्रं द्वित्राण्यहानि कथमप्यतिवाहयेथाः । अङ्के विधाय भवतीं परिरभ्य दोर्भ्यां नेष्यामि सूर्यकिरणानपि शीतलत्वम् ॥१८॥ अन्तर्गता मदनवह्निशिखावली या सा बाध्यते किमिह चन्दनपङ्कलेपैः । यत्कुम्भकारपचनोपरि पङ्कलेप- स्तापाय केवलमसौ न च तापशान्त्यै ॥ १९ ॥ दृष्ट्वा यासां नयनसुषमामङ्ग वाराङ्गनानां देशत्यागः परमकृतिभिः कृष्णसारैरकारि । तासामेय स्तनयुगजिता दस्तिनः सन्ति मत्ताः प्रायो मूर्खाः परिभवविधौ नाभिमानं त्यजन्ति २० गाढालिङ्गनपीडितस्तनतटं स्विद्यत्कपोलस्थलं संदष्टाधरमुक्तसीत्कृतमभिभ्रान्तभ्रु नृत्यत्करम्। चाटुप्रायवचोविचित्रमणितै र्भातं रुतैश्चाङ्कितं वेश्यानां धृतिधाम पुष्पधनुषः प्राप्नोति धन्यो रतम् मत्तेभकुम्भपरिणाहिनि कुङ्कुमार्द्रे कान्तापयोधरयुगे रतिखेदखिन्नः ।