रूपमण्डन एवं देवमूर्त्ति-प्रकरणम् (मण्डन सूत्रधार - प्राचीन मूर्तिकला एवं देव-प्रतिमा लक्षण सटीक)

११८ देवतामूर्तिप्रकरणम् [ सूर्यादिवारानयनम् ] तुङ्गं नवगुणं कृत्वा सप्तभिः क्षापयेत्ततः । शेषं सूर्यादि(नारं?वारः) स्यात् क्रूरास्तत्र विवर्जिताः ॥६३॥ काश्यपे—

• • • तुङ्गं हस्ताष्टवृद्धिदम् । नाभिस्तु निर्विशेषमायामित्युच्यते बुधैः । इत्येकत्र । ( अ० २६, श्लो० ४-५ ) अत्र द्वितीयार्धे—'नाडिभिस्तूनिते शेषमायमित्युच्यते बुधैरि'ति स्यात् । अन्यत्र च— अनले गुणिते चाष्टहृते योनिर्हृदाहृता । अष्टभिर्वर्धिते भानुहृते त्वायमुदाहृतम् ॥ नवभिर्गुणिते नाडीहृते शेषमृणं भवेत् । (काश्यप० अ० ४९, श्लो० १०२-१०३) इति यथोक्तसंख्यया गुणमभिधाय भानुहृते आयमाह, यत्र प्रकृते अष्टहरणमुक्तं यत्र च प्रकृते भानुहरणमुच्यते, तत्र ऋणे त्वयं नवभिर्हरणमाह, गुणनन्तु प्रकृतवदेव । तदन्यत्र च पूर्वोदाहृतवदेव आययोन्यादिकमभिधाय— नवभिर्गुणिते त्वं (श ? शे) राशिभिर्ह्रासयेत्ततः । शेषं व्ययमिति ख्यातम् * * * । ( काश्यप० अ० ५०, श्लो० ५०-५१ ) इति प्रकृतवदेव द्वादशभिर्हरणेन व्ययानयनं दृश्यते । तदत्र व्ययो धनं वा ऋणं वेति शिल्पिभि- रनुसन्धेयम् । मात्स्येऽपि अष्टाभिर्भाजिते आयव्ययावाह । तथाच— 'व्यासेन गुणिते दैर्घ्यं अष्टाभिर्वै हृते तथा । यच्छेषमा( यतं ? यं तं )विन्द्यात्' इत्यायम- भिधाय—'अष्टाभिर्भाजिते ऋक्षे यः शेषः स व्ययो मतः' ( अ० २५७, श्लो० १५-१६, २१ ) इति व्ययमाह । धनर्णयोर्हेयोपादेयत्वमाह—धनाधिकमिति । धनमधिकं यत्रेति, ऋणं क्षीणं यत्रेति च विग्रहद्वयम् , शेषं सुगमम् । 'आयाधिक्यं व्ययं क्षीणं सम्पदामास्पदं सदे'ति काश्यपे ( अ० ४९, श्लो० १०४ ) । इदमत्र द्रष्टव्यम्—षष्ठभिर्गुणिता तैरेव च भाजिता संख्या विकार- मननुभवन्त्येव स्वस्वरूपेणावतिष्ठते इत्यफलाऽनिष्टफला वा ग्रन्थकृतश्चेत्यवगच्छामः । ९३ । वारानयनमाह—तुङ्गमिति । स्पष्टम् । एवमेव शिल्परत्न(पूर्व० भा० अ० १५, श्लो० ३३ ) काश्यपशिल्पयोः ( अ० २६, श्लो० ३ । अ० ४९, श्लो० १०१ । अ० ५०, श्लो० ६३ ) ।

षष्ठोऽध्यायः ११६ [ तिथ्यानयनम् ] तुङ्गमष्टगुणं कृत्वा तिथिभि(हरणोज्झतः ? र्हरणात्ततः) । शेषश्च तिथयः सम्यग् रिक्तापर्व(विजिता ? विवर्जिताः) ॥६४॥ [ प्रशस्तचिह्नम् ] पद्मं शङ्खं ध्वजं छत्रं खड्ग्(:?)स्वस्तिकचामरे । वज्रं (दगेर्ध्व?दण्डार्ध)चन्द्रौ च(क्रमस्त्याप्यटकः ? चक्रमत्स्यौ घटः) शुभाः ॥ ६५ ॥ सौख्यदं चिह्नमित्या(च?थ)मावर्त्तौ दक्षिणे हि यः । रक्तश्वेतपीतकृष्णैरे(षो?खा) वर्णसुसौख्यदा ॥ ६६ ॥ [ लिङ्गे रेखाकरणम् ] पूजायामे कलांशे तु लिङ्गं चिह्नं दशांशकैः । पीठस्योर्ध्व द्विभागेन रे(षा?खा) कार्या प्रदक्षिणे ॥ ६७ ॥ [ लिङ्गशिरोवर्त्तनम् ] (सत्र?छत्रा)भमष्टमांशे तु सार्ध(त्र्यंशं?द्व्यंशे)(षडङ्गको?षडंशके) । त्रपुषाभं विस्तारार्धे (कुकुटान्नं ? कुक्कुटाण्डं) शिरो मतम् ॥६८॥ विभागे लिङ्गविस्तारे चैकां शेनार्धचन्द्रकम् । सार्धत्र्यंशेन तुल्यं स्यादष्टांशे बुद्बुदाकृ(तिः?ति) ॥ ६६ ॥ ९५ । लिङ्गे प्रशस्तानि चिह्नान्याह—पद्ममिति । स्पष्टम् । ९६ । रेखामाह—पूजायाम इति । पूजायामे शिवांशे षोडशभिर्विभक्ते दशभिरंशैर्लिङ्गं चिह्नितव्यम् । पीठस्य ऊर्ध्वद्विभागेन प्रदक्षिणे रेखा कार्येत्यन्वयः । द्वितीयार्धं प्रथमार्ध- स्यैवानुवाद इति मन्यामहे । ९८ । सम्प्रति लिङ्गस्य शिरोवर्तनम् अंशवशेन तस्य संज्ञाश्चाऽऽह द्वाभ्याम्—छत्राभमिति । त्रिभागीकृतस्य लिङ्गस्य ऊर्ध्वभागः शिवांश इत्युक्तम्, शिवां अंशं पुनस्त्रिधा विभज्य लब्ध ऊर्ध्वभागो मुखम्, तत्र वर्तनं भवेदिति वस्तुस्थितिः । वर्त्तनमिति वृत्तक्रियामाह, यथा अर्द्धचन्द्राद्याकारः सम्पद्यते । शिरोभागे अष्टमांशे अष्टांशे अष्टभिरंशीकृते इत्यर्थः, सार्द्धद्व्यंशे छत्राभं षडंशे त्रपुषाभं वर्त्तनं भवेत् । त्रपुषाभमिति त्रपुषाप्रसदृशमित्यर्थः, त्रपुषं फलविशेषः यस्य 'शशा' इति ख्यातिर्वङ्गेषु ;

१२० देवतामूर्त्तिप्रकरणम् [ दुष्टलिङ्गलक्षणम् ] ऊर्द्ध्वाधोमध्यहीनं यल्लिङ्गं नाशकरं भवेत् । दीर्घं वा सन्धिरे(षा?खा)भिर्युक्तं काकपदा(दिवै?दिकैः)॥१००॥ [ स्फाटिकलिङ्गमानम् ] एकाद्वित्र्यङ्गुला वृद्धिर्हानिरायादिशुद्धये । मात्रादि स्फाटिकं लिङ्गं यावदेकादशाङ्गुलम् ॥१०१॥ इति दारुजानि स्फाटिकानि (च) । [ अथ बाणलिङ्गानि ] [ तत्र लिङ्गोत्पत्तिस्थानानि ] कुरुक्षेत्रे च लिङ्गानि सरस्वत्यां तथा पुनः । वाराणस्यां प्रयागे तु गङ्गायाः सङ्गमेषु च ॥ १०२ ॥ यानि वै नर्मदायाश्च अन्तर्वेदे च सङ्गमे । केदारे च प्रभासे च बाणलिङ्गं सुखावहम् ॥ १०३ ॥ विस्तरार्द्धे कक्कुटाण्डं त्रिभागैकभागे अर्द्धचन्द्रकम् अष्टांशीकृतस्य सार्द्धत्र्यंशेन तुल्यं बुद्धदाकृति शिरः स्यादित्यर्थः । एवं पञ्चधा वर्त्तनं भवेत् । तथाच शिल्परत्ने— छत्राभं त्रपुषाकारं कक्कुटाण्डनिभं तथा । अर्द्धेन्दुसदृशं चाथ बुद्बुदाभन्तु पञ्चमम् ॥ सर्वेषामपि लिङ्गानां शिरसो वर्त्तनक्रमम् । इति । ( उ० अ० २, श्लो० ११६-११७ ) । १०० । सम्प्रति दुष्टलिङ्गान्याह—ऊर्द्ध्वाधोमध्यहीनमिति । ग्रन्थान्तरेऽस्य 'लक्षणोद्धार' इति शिरोनाम दृश्यते । तस्य च वर्जनीयत्वमाह— 'शिरसो वर्त्तनोपेतं लक्षणोद्धारवर्जितम्' इति ( काश्यप० अ० ४९, श्लो० १४ ) । एतच्च स्फाटिकादिलिङ्गविषयमिति सम्भाव्यते, तत्रैवैतेषां दोषाणां दृष्टत्वात् । तथाच शिल्परत्ने रत्नदोषमधिकृत्य— रेखा बिन्दुः कलङ्कश्च काकाङ्घ्रिक्षतधूलयः । तुषारत्रासरन्ध्राणि यत्नादु रत्नेषु वर्जयेत् । इति । ( उ० भा० अ० १, श्लो० ३५-३६ ) ।

षष्ठोऽध्यायः १२१ [ बाणलिङ्गपरीक्षा ] त्रिपञ्च(नारं?वारं) यस्यैव तुलासाम्यं (जनायते?न जायते) तदा बाणं समाख्यातं शेषं पाषाणसम्भवम् ॥ १०४ ॥ [ वर्ज्यबाणलिङ्गानि ] स्थूलं वरञ्च दीर्घञ्च (स्फटिकं ? स्फुटितं) (छिन्न?छिद्र)संयुक्तम् । बिन्दुयुक्तञ्च शूलाग्रं कृष्णञ्च (वि?चि)पिटं तथा ॥ १०५ ॥ (वक्तृ?वक्र)ञ्च मध्यहीनञ्च बहुवर्णञ्च यद् भवेत् । वर्जयेन्मतिमाँल्लिङ्गं सर्वदोषकरं यतः ॥ १०६ ॥ [ क्वचित् पाषाणस्यापि पूज्यत्वम् ] महानदीसमुद्भूतं सिद्धक्षेत्रादिसम्भवम् । पाषाणं परया भक्त्या लिङ्गवत् पूजयेत् सदा ॥ १०७ ॥ [ यथातथावस्थितस्यापि बाणस्य प्राशस्त्यम् ] पुष्पपीठमपीठं वा मन्त्रसंस्कारवर्जितम् । भुक्तिमुक्तिकरं बाणं सर्वप्रासादपीठकम् ॥ १०८ ॥ [ भोगदबाणलक्षणम् ] ऊर्ध्वस्थूलं कृशं चाधो यदा लिङ्गं निवेशयेत् । तदा भोगं विजानीयात् पुत्रपौ(त्रा?त्र)श्च वर्धते ॥ १०६ ॥ १०४ । बाणलिङ्गपरीक्षाम्राह—त्रिपञ्चवारमिति । यस्यैवेत्येवकारो भिन्नक्रमे । यस्य त्रिपञ्चवारं पञ्चदशवारम् एव तुलासाम्यं न जायते प्रतिवारमेव मानं भिद्यते इत्यर्थः, तदा बाणं बाणलिङ्गं समाख्यातं कथितं मुनिभिरिति शेषः ; ‘अमेयः खलु भगवानि’ति भावः । १०७ । महानदीति । रूपमण्डने (अ० ४, श्लो० ७८) ‘ग्रन्थान्तरे’ इत्युपक्रम्यायं श्लोकः पठितः । लिङ्गवदिति बाणवदित्यर्थः, तस्यैव प्रस्तावात् । १०८ । पुष्पपीठमिति । प्राणतोषणीधृतवीरमित्रोदयेऽयं श्लोकः ‘पुष्पपीठ’मित्यत्र ‘तत् सपीठ’मिति, भुक्तिमुक्तिकरमित्यत्र ‘सिद्धिमुक्तिकप्रद’मिति ‘पीठक’मित्यत्र ‘पीठग’मिति च विपरिवर्त्तनेनोपलभ्यते । एवमन्यान्यपि लक्षणानि पौराणिकान्येवेति द्रष्टव्यम् । देवता—१६

१२२ देवतामूर्त्तिप्रकरणम् ऊर्ध्वकृशं यदा लिङ्गं स्थूलं चाधो निवेशयेत् । तदा (भु ? मु)क्तिं विजानीयात् संसा(रस्थिति ? रोच्छित्ति)कारणम् ॥ ११० ॥ [ सर्वावस्थास्वपि बाणस्य पूज्यत्वम् ] ह्रस्वं दीर्घं (कृश?कृशं)स्थूलं षण्डं कुब्जञ्च वामनम् । त्र्य(स्तं?स्र-)पीठं चतुरस्रं स्थूलाग्रं चक्रसंयुतम् ॥ १११ ॥ रे(षा?खा)कीलकसंयुक्तं सुवर्णं च निवर्णकम् । रक्तं कृष्णं तथा श्यामं पीतं शुक्लं च पाण्डुरम् ॥ ११२ ॥ सदोषगुणसंयुक्तं बाणं पूज्यञ्च नित्यशः । बलाल्लक्ष्मीं समाकृष्य भुज्यते बाणलिङ्गतः ॥ ११३ ॥ तस्माच्छतगुणं (पुष्पं ?पुण्यं) तत्संस्थापनपूजनात् । बाणलिङ्गं तथा पूज्यं तत्संस्थापनमुत्तमम् ॥ ११४ ॥ [ बाणस्थापनप्रशंसा ] सर्वयज्ञतपोदानतीर्थवेदेषु यत् फलम् । तत् फलं कोटिगुणितं प्राप्यते लिङ्गस्थापनात् ॥ ११५ ॥ यो लिङ्गं स्थापयेदेकं विधिपूर्वं सदक्षिणम् । सर्वागमोदितं पु(ष्पं? ण्यं) कोटिकोटिगुणं भवेत् ॥ ११६ ॥ शतवारं कुरुक्षेत्रे सहस्रं जाह्नवीषु च । नर्मदायाश्च लक्षेण कोटिं च कुरुजाङ्गले ॥ ११७ ॥ कृत्वा स्नानञ्च (पी? पि)ण्डञ्च हुतं दानञ्च भोजनम् । गुणितं कोटिवारञ्च सर्वपुण्यं लभेन्नरः ॥ ११८ ॥ ११० । ऊर्ध्वकृशमिति । पूर्वं 'भुक्तिमुक्तिकरं बाणम्' इत्युक्तम्, तन्न कीदृशं भुक्तिकारं कीदृशं वा मुक्तिकरमित्येतदाह श्लोकद्वयेन, तत्रापि पूर्वश्लोके भुक्तिदलिङ्गलक्षणमुक्तमितीदानीं मुक्तिदलिङ्गलक्षणमाहेत्यवधार्य अर्थवानपि यथाश्रुतः पाठो विपरिवर्त्तित इति ज्ञेयम् ।

षष्ठोऽध्यायः १२३ स्थापि(तं? ते) चैकलिङ्गे तु देवकल्पाभिवन्दिते । विमानकाञ्चनारूढो सुरवायैस्तु वायते ॥ ११९ ॥ भ्रमते सुर(लिङ्गन्तु ? लोके तु)च्छिन्नसंसार(वर्धनं ? बन्धनः) । सर्वसिद्धिकरं चैव सर्वकामफलप्रदम् ॥ १२० ॥ (बाणलिङ्गा तु लिङ्गानामाकर्षणां ?) स्वयम्भुवा । पीठं (प्र? प्रा)सादरूपञ्च यथेष्टं कारयेत् सुधीः ॥ १२१ ॥ [ एकास्त्रादिबाणमाहात्म्यम् ] एका(स्व? स्त्र)बाणमारभ्य यावच्चतुर्दशा(श्रयम्? स्त्रकम्) । पूजया परया भक्त्या सर्वसौख्यप्रदं नृणाम् ॥ १२२ ॥ [ शिवतीर्थोदकलक्षणम् ] धातवे शतहस्तेषु बाणे पञ्चशतेषु च । स्वयम्भूस्सहस्रहस्ते शिवतीर्थोदकं स्मृतम् ॥ १२३ ॥ [ शिवतीर्थोदकस्य पुण्यजनकत्वम् ] स्नाने कृते महत् पुण्यं लिङ्गादिषु दिशं प्रति । [ शिवतीर्थोदकलङ्घने प्रत्यवायः ] लङ्घिते च महत् पापं शिवस्नानोदके नृणाम् ॥ १२४ ॥ [ प्रदक्षिणनियमः ] एकां चण्ड्यां (वरे ? रवौ) स(प्त ? त) तिस्रो दद्याद् विनायके । चतस्रो विष्णुदेवस्य शिवस्या(र्धं?र्धां) प्रदक्षि(णा?णाम्) ॥१२५॥ [ जैनदेवालये विशेषः ] जैनदेवाग्रसंस्थाने स्तोत्रमन्त्रार्चनादिकम् । नैव (पृष्टिः?दृष्टिः) प्रदातव्या (सन्मुखं?) द्वारलङ्घनम् ॥१२६॥

: १२४ देवतामूर्त्तिप्रकरणम् [ प्रणालदिङ्नियमः ] पूर्वापरे यदा द्वारं प्रणालं चोत्तरे शुभम् । प्रशस्तं सर्वदेवानामिति शास्त्रार्थनिश्चयः ॥ १२७ ॥ [ पिण्डिकाया लक्षणम् ] लिङ्गायामपृथुकॢप्तं पिण्डिकानान्तु लक्षणम् । (आ?तत्वा)दौ ब्रह्मविष्णोश्च पिण्डिकाना(मुपध्य?)विदुः । [ तस्याः स्वजातिकर्त्तव्यत्वम् ] जात्यैकया विधातव्यं नेष्टमन्योन्यसंकरम् ॥ १२८ ॥ [ तत्र मतान्तरम् ] आहुः शैलेष्टमेकेचित् पीठं पक्केष्टकाम(दम्?यम्) । [ पीठानां सन्धिस्थानम् ] उपर्युपरि पीठानां सन्धिरङ्गावसानके ॥ १२९ ॥ [ नालमध्ये कर्णसन्धेर्निषेधः ] नालस्य मध्यमध्ये च कर्णसन्धिं न सन्धयेत् । [ प्रणालभागकथनम् ] प्रणालन्तु त्रिभागेन तत्तुल्यं चा(ग्रा?ग्रम)र्धकम् ॥ १३० ॥ त्रिधा विभक्तमग्रे तु मध्ये सजलमा(ग ? र्ग)तः । कन्दे तु पादमेकैकं मध्यवंशोद्गवाक्रु(ती ? ति) ॥ १३१ ॥ [ मेखला ] पृथूपीठ(स्तुनां?गुणां)शेन मे(ष?ख)ला श्रवणाकृतिः । [ खातविधानम् ] मेखला (च?) त्रिभागेन खातं कुर्यात्तथा परम् ॥ १३२ ॥ १२७ । यस्य देवालयस्य पूर्वस्यामपरस्यां वा दिशि द्वारं वर्त्तते तत्र उत्तरस्यां दिशि प्रणालः कर्त्तव्यः। प्रणालो जलनिःसरणमार्गः। १३२ । इदानीं पीठिकामाह—मेखलेति। पञ्चश्लोकीयं क्वचिद् विकृतपाठा क्वचिदन्त- र्विच्छिन्नेति व्याख्यानायोग्या।

षष्ठोऽध्यायः १२५ (याम्योदरतत् ?) संपादमग्रे स्यात् सार्धभागिकम् । कूर्मपृष्ठोन्नताकारं दर्पणो(द्ववमस्तकम् ? दरसन्निभम् ) ॥१३३॥ [ पीठम् ] मेखलामध्यकर्त्तव्या नवपीठन्तु कामदम् । भागैकं भूगतं कार्यं त्रिभागं (कर्त्तु?कण्ठ)पट्टिका ॥१३४॥ भा(गो?गा)र्धं मुखपट्टञ्च (स्कन्धसार्धत्रिभागोन्नतम् ?स्कन्धं सार्धत्रिभागतः) । स्कन्धश्च पट्टिकाद्व(यं न्द्रं) भागार्थं चान्तरपल्लिका ॥१३५॥ कणकं सार्धद्वयं भागै × × × कञ्चिन्निका मता । द्विभागं चान्तरपट्टं (क?च) (पोताविद्विसार्धका?) ॥१३६॥ (अर्धयं च मन्नासपट्टि?)कर्त्तव्यं विधिपूर्वकम् । अर्धे स्कन्धपट्टिकाख्या त्रिभागं स्कन्धशोभनम् ॥१३

१२६ देवतामूर्तिप्रकरणम् (९)अर्धचन्द्रा (१०)त्रिकोणा च विज्ञेया दश पीठिकाः । [ पीठिकालक्षणम् ] चतुरस्रा स्थण्डिला स्यात् संयुता मेख(ला?लै)कया ॥१४२॥ चतुरस्रा यदा वेदी सर्वकामफलप्रदा । [ इति स्थण्डिला(१) ] कर्तव्या मण्डलाकारा मेखलाभिरलङ्कृता । मण्डला सा तु विज्ञेया गणानां सिद्धिहेतवे ॥१४३॥ [ इति मण्डला(५) ] पूर्णचन्द्र (वि?नि)भाकारा मध्यन्यस्तद्विमेखला । विज्ञेया पूर्णचन्द्रा सा रुद्राणीशतसंप्रिया ॥१४४॥ [ इति पूर्णचन्द्रा(६) ] षडस्रा च भवेद्वज्रा मेखलात्रयभूषिता । [ इति वज्रा(७) ] षोडशास्रा भवेत् पद्मा किञ्चिच्च(स्या?स्यान्) मृणालवत् ॥१४५॥ [ इति पद्मा ८) ] लग्नज्यधनु(षा?रा)काराऽर्धचन्द्रा चैव सा भवेत् । [ इत्यर्धचन्द्रा(९) ] त्र्यस्रा त्रिकोणा विज्ञेया सा शक्त्या सदृशा भवेत् ॥१४६॥ [ इति त्रिकोणा(१०) ] [ आसां फलम् ] स्थण्डिला पीठिका यत्र धनधान्यार्थदायिनी । महिषीगोप्रदा वापी यक्षी सर्वार्थदायिनी ॥१४७॥ १४६। लग्नज्येति ज्यायुक्तधनुराकृतिरित्यर्थः ; एवं ह्यर्द्धचन्द्राकृतिर्भवेत् । १४७। इदानीं पीठिकानां नामभेदेन फलान्याह—स्थण्डिलेति । अत्राऽऽद्यायाः स्थण्डिलायाः परं वापीयक्षीवैरीणां तिसृणां पीठिकानां लक्षणं नोपलक्ष्यते । फलकथनप्रस्तावे पुनर्वापीयक्ष्योर्नामनी दृश्येते, वैरी तु वैरायमाणेव दृष्टिपथं परिहृतवती ।

षष्ठोऽध्यायः १२७ मण्डला कीर्त्तिबहुला पूर्णचन्द्रा तु शान्तिदा । वज्रा शत्रुविनाशाय पद्मा सौभाग्यदायिनी । अर्धचन्द्रा सुखाय स्यात्त्रिकोणा शत्रुनाशिनी ॥१४८॥ [ पीठिकानां स्वजातिकर्त्तव्यता ] शैलजे शैलजा योज्या दारुजे दारुजा शुभा । पार्थिवे पार्थि(वा?वी) कार्या लोहजे लोहजोत्तमा । रत्नजे धातुजा शस्ता रत्नजाता विशेषतः ॥१४९॥ [ प्रणालव्यवस्था ] मूलादग्रं प्रणाल(स्या?स्य) प्रमाणा इधिकं शुभम् । जल(मग्राविभाषेण ?मार्गास्त्रिभागेन) चाग्रतस्तु सुशोभनम् ॥१५०॥ [ मुखलिङ्गम् ] सम्मुखं (चैव?चैक)वक्त्रं स्यात् लिव(क्त?क्त्वे) पृष्ठतो नहि । पश्चिमास्यं स्थितं शुक्लं कुङ्कुमाभं तथोत्तरम् । याम्यं कृष्णकरालञ्च प्राच्यं दीप्ताग्निसन्निभम् ॥१५१॥ [ मुखनामानि ] सद्यो वामं तथाऽघोरं पुरुषञ्च चतुर्थकम् । पञ्चमञ्च तथेशानं योगिनामप्यगोचरम् ॥१५२॥ इति पीठिकामुखलिङ्गाधिकारः । वामे गणाधिपत्यञ्च दक्षिणे पार्वती स्मृता । नैर्ऋत्ये भास्करं विद्याद् वायव्ये च जनार्दनम् ॥ १५३ ॥ १५१। मुखलिङ्गमाह—सम्मुखमिति । एतत्पूर्वार्द्धत्वेन रूपमण्डने— 'मुखलिङ्गं त्रिवक्त्रं वा एकवक्त्रं चतुर्मुखम्' ( अ० ४, श्लो० १३ )

१२८ देवतामूर्तिप्रकरणम् मातृभिर्मातृस्थानं कारयेद्दक्षिणां दिशम् । सौम्ये शान्तिग्रहं कुर्या(द?द्य)क्षाधीशञ्च पश्चिमे ॥ १५४ ॥ इत्येकद्वारशिवायतनम् । वामे ज्ञानगृहं कुर्याद् (यशो?)द्वारञ्च दक्षिणे । मध्ये रुद्रः प्रकर्त्त(व्यं?व्यो) मातृस्थानञ्च दक्षिणे ॥१५५॥ (वाम?वामे) देवी महालक्ष्मीरुमा वै भैरवस्तथा । ब्रह्मा विष्णुस्तथा रुद्रः पृष्ठदेशे तु कारयेत् ॥ १५६ ॥ चन्द्रादित्यौ स्थितौ कर्णे आग्नेय्यां स्कन्दमेव च । ईशाने विघ्नराजं तु धूम्रमीशानगोचरे ॥ १५७ ॥ इति चतुर्मुखशिवायतनम् । मातुलिङ्गञ्च नागेन्द्र(?) डमरुं चाक्षसूत्रकम् । नन्दी मुकुटशोभाढ्यः सर्वाभरणभूषितः ॥ १५८ ॥ खट्वाङ्गञ्च कपालञ्च डमरुं बीजपूरकम् । दंष्ट्राकरालवदनं महाकालन्तु दक्षिणे ॥१५९॥ इति पूर्वप्रतीहारौ । तर्जनी च त्रिशूलञ्च डमरुं गजमेव च । (हरेश्र्व?हेरम्बो) वामभागे स्याद् भृङ्गी दक्षिणतः शृणु ॥१६०॥ गजं डमरुखट्वाङ्गं तर्जनीवामहस्तकः । उभौ च दक्षिणे द्वारे भृङ्गी दक्षिणतः शुभः ॥१६१॥ इति दक्षिणप्रतीहारौ । त्रिशूलं डमरुश्चैव खट्वाङ्गश्च कपालकम् । डमरुञ्च तथा दण्डं बीजपूरं तथैव हि ॥१६२॥ इत्यर्द्धं प्राप्यते, युक्तञ्चैतत्; इह लेखकप्रमादात् त्रुटितम् । सम्मुखमिति चतुर्वक्त्रे एकं वक्त्रं सम्मुखं स्यात्, त्रिवक्त्रे लिङ्गे पृष्ठतः पृष्ठदेशे वक्त्रं न हि कारयेदिति शेषः ।

षष्ठोऽध्यायः १२६ द्वारे पश्चिमके कार्यः पाण्डुरो वामदक्षिणे ॥ १६३ ॥ इति पश्चिमप्रतीहारौ । मातुलिङ्गं मृणालञ्च खट्वाङ्गं पद्मदण्डकम् । सितश्चैवोत्तरे द्वारे वामे चैव व्यवस्थितः ॥ १६४ ॥ पद्मदण्डञ्च खट्वाङ्गं मृणालं बीजपूरकम् । असि(नो?तो) दक्षिणे भागे उत्तरे द्वार एव च ॥१६५॥ [ इत्युत्तरप्रतीहारौ ] [ वाहनविधानम् ] वाहनं यस्य देवस्य तत्तस्याग्रे प्रकल्पयेत् । एक-द्वि-त्रि-च (तत् ?तुः)पञ्च वा षट्-सप्तपदान्तरे ॥१६६॥ वाहनं मूर्त्तिलिङ्गञ्च मूलप्रासादमानतः । वृषभस्य (विभावन्ते?)लिङ्गे दृष्टां नियोजयेत् । सूर्यस्याग्रे भवेत् सोमस्तनसूत्रसमोद(यं?यः) ॥१६७॥ १६२ । अनेन वक्ष्यमाणयोः पश्चिमप्रतीहारयोरायुधानि प्रतिपादितानीति तत्त्वम् । सर्वेषामेव प्रतीहाराणां चतुर्भुजत्वमनुमीयते प्रहरणचातुर्विध्यात्, इह तु द्वितीयार्धे त्रीण्येव प्रहरणानि प्राप्यन्ते । रूपमण्डने तु—'कपालं डमरुं दण्डं बीजपूरं तथा दधत्' ( अ० ४, श्लो० १०४) इति यथापूर्वं चत्वार्यैवाऽऽयुधानि लभ्यन्ते । १६३ । प्रतिद्वारं द्वौ द्वौ प्रतीहाराविति प्रकृतम्, इह त्वेक एव लभ्यते 'पाण्डुर' इति । रूपमण्डने—'दुर्मुखः पश्चिमे वामे पाण्डुरो दक्षिणे तथा' ( अ० ४, श्लो० १०६ ) इति द्वावेव प्रतीहारौ निर्दिष्टौ । अत्र ग्रन्थकृत्प्रमादादेकः प्रतीहारो लुप्तः किं वा पाण्डुरनामानौ द्वावेव प्रतीहाराविति चिन्तनीयम् । एवञ्च 'पाण्डुरा'विति द्विवचनमेव न्याय्यमुत्पश्यामः । अत्र 'वामदक्षिण' इति युगपदुभयपार्श्वयोरुल्लेखात् पाण्डर इत्येकेनैव नाम्ना निर्दिष्टौ द्वौ प्रतीहाराविति च नायौक्तिकं वक्तुमर्हामः । अपि च पूर्वश्लोके द्विधैवाऽऽयुधानि प्रतिपादितानीत्यपि प्रतीहार- द्वैधं निर्बाधमुपन्यस्यति । १६४-१६५ । उत्तरद्वारप्रतीहारावाह—सितश्चेति । उत्तरे द्वारे वामे सितः दक्षिणे असित इति वर्तुलॊऽर्थः । तदयं संक्षेपः—पूर्वद्वारोभयपार्श्वयोर्नन्दिमहाकालौ, दक्षिणद्वारपार्श्वयोर्हेरम्ब- भृङ्गणौ, पश्चिमद्वारपार्श्वयोः पाण्डुरौ, उत्तरद्वारपार्श्वयोश्च सितासिताविति । देवता—१७

१३० देवतामूर्त्तिकरणम् [ वाहनदृष्टिकथनम् ] पादं जानु कटिं यावन् (मर्जौ?मूर्त्तौ)वाहनदृक् शुभा । स्था(नं?न) नाशं करोत्यूर्ध्वाऽधोदृष्टिश्च प्रजाक्षयम् ॥१६८॥ (धात?धाता) दिवं प्रति(हातः?गतः) कलनेऽस्य रूपं (तत्यादयुग्ममगमदहाशो हरिहरश्च?) । यातौ न पारममरे(ष्वपी?ष्वपि) नंदनी(मा?य-) मव्य(ता?क्त)रूपममराधिपतेश्च पातु ॥ १६६ ॥ इति श्रीक्षेत्रा × × × × विरचिते वास्तुशास्त्रे रूपावतारे रुद्रमूर्त्तिलिङ्गाधिकारो नाम षष्ठमो(?)ऽध्यायः । १६८ । व्याख्यातमिदं प्राक् (पृ० ८८, श्लो० ६६) । १६९ । अन्ते अध्यायान्तर्मुख्यतः प्रतिपाद्यसारं महादेवं स्तौति-धातेति । द्वितीयपादे 'तस्मादयुग्ममगमद् बहुशो हरिश्चे'ति कथञ्चित् स्यात् । तथाचायमर्थः-अस्य रूपं कलने रूपं कलयितुमित्यर्थः, धाता दिवं प्रतिगतः, हरिश्च तस्माद् धातुर्युग्मं पृथगित्यर्थः, बहून् लोकानगमत्, उभावपि यस्य पारमन्तं न यातौ तस्याव्यक्तं रूपं पातु । 'तवैश्वर्यं यत्ताद् यदुपरि विरिञ्चिर्हरिरधः परिच्छेत्तुं यातौ' इत्यादि स्मृतिरत्र मूलमनुसन्धेयम् ।

सप्तमोऽध्यायः —:*:— [ अथ चतुर्विंशतितीर्थङ्कराः ] (१)ऋषभाश्चा(२)जितश्चैव ((३)सम्भवैश्या?सम्भवश्चा)(४)भिनन्दनः । (५)सुमतिः (६)पद्मनाभश्च ((७)सूर्याश्चे?सुपार्श्वः) सप्तमानतः ॥१॥ (८)(चन्द्रः?चन्द्र) प्रभः (६)पुष्पद(न्त ? न्तः) (१०)शीत(ला ? लो) दशमो मतः । (११)श्रेयांसो (१२)वासपत्न्यश्च (१३)विमलो(१४)ऽनन्त((१५)तद्गकः ? धर्मकौ) ॥ २ ॥ (१६)शान्तिश्च(१७-१८)( पुथारु ? कुन्थनाथार ) (१६)मल्ल्यो (२०)मुनिसुव्रतः । (नाभि या ? (२१)नमि (२२)नेमि-पा(२३)र्श्वनाथो(२४)वर्धमान- स्ततः परम् । चतुर्विंशतिरित्येते मतास्तीर्थङ्करा बुधैः ॥ ३ ॥ १-३ । यावद् दैवतमूर्त्तिं कर्तुकामः सम्प्रदायविशेषाणामेव तामभिधाय यद्यन्तरा विरमे- त्तदाऽवशिष्टाऽपि जैनदेवतानां मूर्त्तिः किमनेनाज्ञानादवज्ञानाद्वापेक्षितेति शिष्याणां भ्रमो मा भूदिति जिनानां मूर्त्तिमाह—ऋषभ इति । जिनाश्च सर्व एव समानाकृतयश्च इति तेषां मूर्त्तौ विशेषमनभिधाय विशेषवतीस्तत्तच्छासनदेवतानां मूर्त्तीरेवाग्रे लक्षयिष्यतीति ज्ञेयम् । जैनानां समये उत्सर्पिण्यवसर्पिणीति द्विधा युगानि भिद्यन्ते । तत्रावसर्पिण्यां जना उन्नताः क्रमेणावनतिं प्रपद्यन्ते, उत्सर्पिण्याञ्चावनता जनाः क्रमेणोन्नतिं लभन्ते । अवसर्पिणी अतीत- युगस्य उत्सर्पिणी वर्त्तमानयुगस्य संज्ञा । अवसर्पिण्याख्ये व्यतीतयुगे चतुर्विंशतितीर्थङ्करा विलीनाः, वर्त्तमाने उत्सर्पिण्याख्ये युगे पुनश्चतुर्विंशतिरुद्बभूवुः । तेषामेवायमधिकारः कालः, त एव च जैनैर्देवाधिकत्वेन पूज्यन्ते मन्यते च देवा अप्येतानर्चयन्तीति । अत्र च वर्त्तमान- युगीयतीर्थङ्कराणामेव मूर्त्तिः क्रमेणोल्लिखितेति ज्ञेयम् । रूपमण्डने पुनः—'एतस्या(मिव ? मव ) सर्पिण्या ( ऋ ? ष् ) षभो ( जिन ? ऽजित ) सम्भवः' (अ० ६, श्लो०) इत्युपक्रमो दृश्यते ।

१३२ देवतामूर्त्तिप्रकरणम् [ जिनानां वर्णाः ] रक्तौ च पद्मप्रभवासपूज्यौ शुक्लौ च चन्द्रप्रभपुष्पदन्तौ । कृष्णौ पुनर्नेमिमुनी च नीलौ श्रीमल्लि(पार्श्वे ? पार्श्वौ) कन(कत्विषा ? कत्विषोऽ) न्ये ॥ ४ । ऋषभ इति अस्याऽऽदिनाथ इति नामान्तरम् । (६)पद्मनाभस्यापि पद्मप्रभ इति नामान्तरं रूपमण्डने (अ० ६, श्लो० १), शीलरत्नसूरिकृते चतुर्विंशतिजिनस्तुतिसंग्रहाख्ये ग्रन्थे चोपलभ्यते । ग्रन्थकृताऽप्युत्तरत्र वर्णनिर्णयावसरे 'पद्मप्रभ' इत्येव नाम धृतमिति द्वयमपि साधु । सप्तमान्त इति सुपार्श्वः सप्तम इत्यर्थः । (८)चन्द्रप्रभ इति, चन्द्रप्रभुरिति जिनस्तुतौ सूचनायामुपलभ्यते । मूलग्रन्थे पुनः— ‘चन्द्रप्रभ त्रिभुवनाधिपते प्रसीद सौभाग्यसुन्दरविभो कुशलाचलीद’ इति यथोक्तमेव नाम दृश्यते । यच्च जैनपद्मपुराणे ‘शशिभृत्प्रभुः’ (पर्व० २० श्लो० ८) इत्युपलभ्यते, तत्र ‘शशभृत्प्रभः’ ‘शशभृत्प्रभु’र्वा भविष्यतीति सम्भावयामः। (९) पुष्पदन्त इत्यस्य रूपमण्डने (अ० ६, श्लो० २), जिनस्तुतौ, पद्मपुराणे च ‘सुविधि’रिति नाम । यद्यपि ‘तक्षक’ इत्यत्र लिपिकृतप्रमादबुद्ध्या ‘धर्मक’ इति कल्पनमतिसाहसं तथाऽपि यथार्थपाठोद्धारे बद्धपरिकराणामस्माकं न केवलं लिपिकृतप्रमादोच्छेदे तात्पर्यं सङ्कोचनीयम्, दर्शितमेतदर्वाग् दर्शयिष्यते चेत ऊर्ध्वमपि । उपलभ्यते च ‘धर्मक’ इति नाम जैनपद्मपुराणादौ रूपमण्डने च (अ० ६, श्लो० ३१)। एवञ्च ‘पुष्पदन्त’ इत्यत्राप्यपेक्षिता शुद्धिर्न कृतेति न्यूनतां छन्दस्या- सञ्जयता कथञ्चित् सुखमनुभूयते । यद्वा उभयत्राप्यनपेक्षिता शुद्धिस्तन्त्रान्तरे तथाविधाभिधानस्य सम्भवादिति दिक् । नमीति । नाथपदस्य सर्वत्रैवान्वयः, नमिनाथो नेमिनाथः पार्श्वनाथश्चेति । किञ्च ऋषभ इत्यादीनि सर्वाण्येव नामानि नार्थान्तानीति ज्ञेयम् । वर्धमान इत्यस्य महावीर इति नामान्तरम् अस्यैवायं शासनकालः । तथाच—‘पश्चिमो वीरो शासनं यस्य वर्त्तते’ इति (जै० प० २०।१०) ४। जिनानां वर्णानह—रक्तौ चेति । जैनपद्मपुराणे पुनरन्यथैव वर्णनिर्देशः । तथाच— चन्द्राभश्चन्द्रसंकाशः पुष्पदन्तश्च कीर्त्तितः । प्रियङ्गुमञ्जरीवर्णः सुपार्श्वो जिनसत्तमः ॥ अपक्वशालिसङ्काशः पार्श्वो नागाधिपस्तुतः । पद्मगर्भसमच्छायः पद्मप्रभजिनोत्तमः ॥ किंशुकोत्करसंकाशो वासुपूज्यः प्रकीर्त्तितः । नीलाञ्जनगिरिच्छायो मुनिसुव्रततीर्थकृत् ॥ मयूरकण्ठसंकाशो जिनो यादवपुङ्गवः । द्युतसत्काञ्चनच्छायाः शेषा जिनवराः स्मृताः ॥ इति (पर्व० २० श्लो० ६३—६६) ।

सप्तमोऽध्यायः १३३ [ जिनानां ध्वजाः ] (१)वृषो (२)गजोऽ(३)श्वः (४)प्लवगः (५)क्रौञ्चो (ज्वं ? (६)ऽब्जं) (७)स्वस्तिकः (८)शशः । (६)मकरः (१०)श्रीवत्स(षट्भि ? (११)खड्गी) (१२)महिषः (१३) शूकरस्तथा ॥ ५ ॥ (१४)श्येनो (१४)वज्र(१६)मृग(१७)च्छागा (नद्या ? (१८)नन्द्या) वर्त्तो (१६)घटोऽपि च । (२०)कूर्मो (२१)नीलोत्पलं (२२)शंखः (२३)फणी (षिह्नो ? (२४)सिंहो) ऽर्हतां ध्वजाः ॥ ६ ॥ [ जिनानां जन्मभानि ] (१)उत्तराषाढ(२)रोहिण्यौ (३)मृगशीर्षं (४)पुनर्वसुः ।

३६४ देवतामूर्त्तिप्रकरणम् [ जिनानां जन्मराशयः ] (१)धनु(२)वृषोऽथ (३)मिथुनं (४)मिथुनं (५)सिंह(६)कन्यके । (७)तुला(८)वृश्चिक(९)चापनि (१०)धनु(११)मर्कर(१२)कुम्भकौ ॥ १० ॥ (१३)मीनो (१४)मीनः ( कर्म ? (१५)कर्क ) (१६)मेषौ (१७)वृषो (१८)मीनश्च (१६)मेषकः । (२०)मकरो (२१)मेष(२२)कन्ये च (२३)तुला (२४)कन्येति राशयः ॥ ११ ॥ [ जिनोपासकयक्षनामानि ] स्याद् (१)गोमु(ख्ये ? खो) (२)महायक्ष(३)त्रिमुखो (४)यक्षनायकः । (५)तुम्बरः (६)कुसुमश्चापि (७)मातङ्गो (८)विजयो ( (६)

सप्तमोऽध्यायः १३५ (२०)नरदत्ता च (२१)गान्धार्य्(२२)धिका (२३)पद्मावती तथा । (२४)सिद्धायका चेति जैन्यः क्रमाच् शासनदेवताः ॥ १६ ॥ [ अथ यक्षाणां मूर्त्तिलक्षणम् ] अथातः संप्रवक्ष्यामि यक्षिणीयक्षमूर्त्तयः । ऋषभ(भो ? भे) गोमुखो यक्षो हेमवर्णो गजासनः ॥ १७ ॥ वराक्षसूत्रं पाशञ्च बीजपू(रं) करेषु च ॥ १८ ॥ [ इति गोमुखः १ ] चक्रेश्वरी हेमवर्णा तार्क्ष्यारूढाऽष्टबाहुका । वरं बाणं चक्रपाशांकुश(वक्ता ? शक्त्य)शनिर्धनुः ॥१९॥ [ इति चक्रेश्वरी १ ] अ(ति ? जि)तस्य महायक्षो (हर्मा ? हंसा)रूढश्चतुर्मुखः । वरमुद्गरा(शा ? शनि)पाशाङ्कुशशक्त्यभयानि बीजपूरं च ॥ (?) २०॥ [ इति महायक्षः २ ] चतुर्भुजा गौरवर्णा गोधारूढाऽपराजिता । वरं चैव तथा पाशमङ्कुशं बीजपूरकम् ॥ २१ ॥ [ इत्यपराजिता ? अनितबला २ ] सम्भवे त्रिमुखो यक्षः श्यामो मयूरवाहनः । नकुलगदाभयाक्षं नागञ्च बीजपूरकम् ॥ २२ ॥ [ इति त्रिमुखः ३ ] १७ । इदानीं यस्य तीर्थङ्करस्य यो यक्ष उपासकः, या च शासनदेवता तान् क्रमेण वक्तुमाह—अथात इति । तत्र एकेन श्लोकेन यक्षमूर्त्तिरन्येन शासनदेवतामूर्त्तिर्वक्ति । एवमेव चतुर्विंशतितीर्थङ्कराणाम् उपासकान् शासनदेवताश्च प्रतिपादयतीति द्रष्टव्यम् । २० । बाहुबाहुल्यादायुधबाहुल्यं ततश्चाक्षरबाहुल्यं छन्दस इति सोढव्यमेव तत् ।

१३६ देवतामूर्त्तिप्रकरणम् दुरितारिगौरवर्णा यक्षिणी महिषासना । वरदं चाक्षसूत्र(ञ्च ? ञ्चा)भयञ्च बीजपूरकम् ॥ २३ ॥ [ इति दुरितारिः ३ ] श्यामव(र्णा ? र्णो) गजारू(ढा ? ढ) ईश्वर- (श्वा ? श्चा)भिनन्दने । मातुलिङ्गाक्षसूत्रञ्च अङ्कुशं नकुलं तथा ॥ २४ ॥ [ इति यक्षनायकः ४ ] कालिका श्यामवर्णा स्या(त्) पद्मारूढा चतुर्भुजा । वरं पाशाङ्कुशं नागं दक्षिणा( खश्च ? धश्च ) सृष्टितः ॥२५॥ [ इति कालिका ४ ] तार्क्ष्यस्थं (वरदं ? तुम्बरं) श्वेतं सुमतौ तु चतुर्भुजम् । वरदं च तथा शक्तिनागपाशं गदा(धरे ? करे) ॥ २६ ॥ [ इति तुम्बरः ५ ] महाकाली ( महे ? हेम )वर्णा पद्मारूढा चतुर्भुजा । वरदं नागपाशं चाङ्कुशं स्याद् बीजपूरकम् ॥ २७ ॥ [ इति महाकाली ५ ] ( पद्मपन्नत्र ? पद्मनाभस्य ) कुसु ( मे ? मो ) नीलो हरिणवाहनः । बीजपूराभयं चैवाक्षसूत्रं नकुलं तथा ॥ २८ ॥ [ इति कुसुमः ६ ] २४। ईश्वर इति यक्षनायक इत्यर्थः । २५। दक्षिणाधश्च सृष्टित इति सृष्टिक्रमेण अनुलोमेनेत्यर्थः । दक्षिणाधश्च इति दक्षिणयोर्हस्तयोरधःक्रमेण । २८। यद्यपि ‘पद्मपन्नत्र’ इत्यत्र ‘पद्मप्रभस्य’ इत्येव शुद्धिः स्वाभाविकी पद्मप्रभश्च नामान्तरमित्युक्तम्, तथाऽपि मूले तथाविधपाठानुपलम्भादियं शुद्धिरस्माभिः कृता ।

सप्तमोऽध्यायः १३७ श्यामा च श्यामवर्णा स्यान्नरारूढा चतुर्भुजा । वरं बाणाभयं चापं तस्या हस्तेषु च क्रमात् ॥ २६ ॥ [ इति श्यामा ६ ] सुपार्श्वे नीलवर्णः स्यान्मा ( तङ्गे ? तङ्गो ) गजवाहनः । हस्तेषु (निल? शूलं) पाशं चाङ्कुशं च नकुलं तथा ॥ ३० ॥ [ इति मातङ्गः ७ ] शान्ता [ भवेत् ] सुवर्णास्या गजारूढा चतुर्भुजा । वरदं चाक्षसूत्रं चाभयं तस्मात्त्रिशूलकम् ॥ ३१ ॥ [ इति शान्ता ७ ] चन्द्रप्रभस्य विजयो त्रिनेत्रो हंसवाहनः । द्विभुजो नीलवर्णः स्याच्चक्रं च मुद्गरं क्रमात् ॥ ३२ ॥ [ इति विजयः ८ ] भृकुटिः पीतवर्णा स्यात् सिंहारूढा चतुर्भुजा । खड्गं तथा मुद्गरञ्च परशुं खेटकं क्रमात् ॥ ३३ ॥