साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

५८ साहित्यदर्पणे मिश्रस्य अलंकारशेखरः । (५) जैनस्य आचार्यहेमचन्द्रस्य सोपज्ञालंकार- चूडामणिवृत्तिसहितं काव्यानुशासनम् । (६) जैनस्य वाग्भटस्य काव्यानु- शासनम् । (७) जैनस्य वाग्भटस्य वाग्भटालंकारः । (८) दाक्षिणात्यस्य अच्युतराजस्य खोपज्ञसरसामोदसहितः साहित्यसारः । (९) दाक्षिणात्यस्य कृष्णकवेर्मन्दारमरन्दः । रूपकप्रकरणानि । धनंजयस्य दशरूपकं धनिककृतालोकसवलितम् । भारतीयस्य नाट्यशास्त्रस्य अष्टादश एकोनविंशो विंशश्चतुस्त्रिंशश्चाध्यायाः । अनेके रूपकग्रन्थाः सर्वतन्त्र- स्वतन्त्रस्य राघवभट्टपादस्य अभिज्ञानशाकुन्तलार्थद्योतनिकातोऽवधेया इति । अथ प्रसङ्गात्साहित्यस्य लक्ष्यभूताः प्राच्योदीच्यप्रतीच्यदाक्षिणात्याः कवीन्द्रा कविकर्मणः श्रव्यदृश्यग्रन्था निरूप्यन्ते— तत्र काव्यग्रन्थाः । (१-३) कालिदासस्य रघुवंश-कुमारसम्भव-मेघदूतानि । (४) छत्र-भारवेः किरातार्जुनीयम् । (५) घण्टा-माघस्य शिशुपालवधम् । (६) श्रीहर्षस्य नैषधीयचरितम् । (काव्यशास्त्रम् ) (७) काश्मीरकस्य तालरत्नाकरस्य हरवि- जयम् । (८) काश्मीरकस्य विह्लणस्य विक्रमाङ्कदेवचरितम् । (९) काश्मीरकस्य जगद्धरस्य स्तुतिकुसुमाञ्जलिः । (१०) शालिवाहनस्य गाथासप्तशती (गाहा- सत्तसई) । (११) प्रवरसेनस्य सेतुबन्धम् (दहमुहवहो) । (१२) वाक्पति- १. काव्यानुशासनं काव्यप्रकाशानुसारि । वाग्भटीयं काव्यानुशासनं तु प्राचीन- शैलीकम्. २. एते हालसाहिवै. समुद्रिते दशरूपकपुस्तके संक्षेपिताः. ३. दक्षिणा- पथे गोदावरीतीरे कुन्तलेषु प्रतिष्ठानं नाम नगरमासीत् । यत्स्वामी हालसात- वाहनादिनामा शकप्रवर्तकः शालिवाहनः । येन च गाथासप्तशती संकलिता । इयं बाणस्य हर्षचरिते कोषतया नुता । गोवर्धनाचार्यस्य आर्यासप्तशत्या—'वाणी प्राकृतसमुचितरसा बलेनैव सरङ्ग नीता । निर्गतान्तरूपनीरा कलिन्दकन्येव गगनतलन् ॥' इत्येवं स्मृता । सरस्वतीकण्ठाभरणे तु द्वितीयपरिच्छेदे 'केऽभूवन्नाढ्यराज्यस्य राज्ये प्राकृतभाषिणः । काले श्रीसाहसाङ्कस्य के न सस्कृतभाषिण ॥' इत्युक्तम् । तत्र आढ्यराजः शालिवाहनः; साहसाङ्को विक्रमादित्य इति तट्टीकाकृतो रत्नेश्वरमिश्राः । शालिवाहनस्यैव सभायां भूतभाषामयवृहत्कथानिर्मातृ-गुणाढ्य-कालापव्याकरणकर्तृ- शर्ववर्मप्रभृतयो महाविद्वास आसन् । अतः शकप्रवृत्तेरासन्नकाले गाथासप्तशती- संकलनकालो भवितुमर्हतीति दिक्. ४. राजतरङ्गिणीगणनया एकः प्रवरसेनः ३१८४ कलिगतेऽभूत् । अस्यैव पौत्रो द्वितीयः प्रवरसेनः । एतत्समये उज्जयिन्यां ० ना विक्रमादित्योऽप्यभूत् । उक्तप्रवरसेनयोरन्यतरेण सेतुबन्धापरनामधेयं ० प्रणीतं स्यात् । अकब्बरजहाल्तीन्द्र (अबुलमुजफ्फरजलालुद्दीनमहम्मद ) सचिवो रामदासभूपतिस्तत् स्वकृतसेतुबन्धटीकाप्रारम्भे—'महाराजप्रवरसेनेननिमित्तं

भूमिका । ५९ देवस्य गउडवहो (गौढवधम्) । आख्यानग्रन्थाः । (१) दण्डिनो दशकुमारचरितम् । (२) सुबन्धोर्वासवदत्ता । (३-४) बाणभट्टस्य हर्षचरित-कादम्बर्यौ । (५) विष्णुशर्मणः पञ्चतन्त्रम् । (६) नारा- यणस्य हितोपदेशः । चम्पूग्रन्थाः । (१) यमुनात्रिविक्रमस्य दमयन्तीकथा । (२) भोजदेवस्य रामायणचम्पूः । (३) अनन्तस्य भारतचम्पू । नाटकग्रन्थाः । (१-३) कालिदासस्य अभिज्ञानशाकुन्तल-विक्रमोर्वशीय-मालविकाग्नि- मित्राणि । (४-६) श्रीहर्षस्य रत्नावली-प्रियदर्शिका-नागानन्दानि । (७-९) भवभूतेर्महावीरचरित-मालतीमाधवोत्तररामचरितानि । (१०-१२) राजशेखरस्य बालरामायण-विद्धशालभञ्जिका-कर्पूरमञ्जर्य । (१३) भट्टनारायणस्य वेणीसंहारम् । (१४) मुरारेरनर्घराघवम् । (१५) विशाखदत्तस्य मुद्राराक्षसम् । (१६) श्रीकृष्ण- मिश्रस्य प्रबोधचन्द्रोदयम् । एतेष्वनेकान्काव्यसाहित्यग्रन्थान्काव्यमालामुपङ्गादुद्धरद्भिरस्मत्तातपादानां सुहृ- द्भिर्महामहोपाध्यायश्रीदुर्गाप्रसादपण्डितरत्नः काव्यसंसारः साधूपकृत इति ॥ ५। साहित्यदर्पणस्य च किमितिवृत्तम् ? अयं दर्पणो यावदुपयुक्तकाव्यशिक्षा- धायकत्वात् साहित्यशास्त्रमिति व्यपदिश्यताम् । यदयं न सरस्वतीकण्ठाभरणवद् ध्वनतिप्रयोजनीयविषयविस्तीर्णो नवीनविचारविकलश्च, न काव्यप्रदीपवद् रूपक- प्रकरणरहितोऽतिस्थगितप्रमेयश्च, न साहित्यसारवद् विषयसङ्कलनैकतात्पर्यो दुरूहवचश्च । एकदेशीयैः सह तु तुलनावकाश एवास्य नास्ति । सोऽयं कारिका- वृत्त्युदाहृतिभिखिधा विभज्यते । तत्र कारिका वृत्तयश्च स्वकीया एव, उदाहृतयस्तु क्वचिदेव स्वकीयाः । प्रमेयाणामुपपादनशैली प्रायेण सर्वत्र प्राञ्जलैव, यत्र क्वापि महाराजाधिराजविक्रमादित्येनाज्ञाप्तः कालिदासमहाशयः सेतुबन्धं चिकीर्षुः' इत्यनेन कालिदासस्य सेतुबन्धकर्तृत्वं व्यलिखत् । तत्र तादृशसम्बन्धदर्शने मूलं मृग्यम् । विक्रमकालिदासयोः सम्बन्धस्तु न विरुध्यते तयोरनेकत्वात् । वाकाटकवंशे गृहीतजन्मनोः ख्रिस्ताब्दस्य चतुर्थ-पञ्चमशतकयोर्वर्तमानयोः प्रवरसेनभूपुजोः सेतुबन्धकर्तृत्वं तु दण्डिनः स्थितिकालासन्ने पतति । यतो दण्डी काव्यादर्शे सेतुबन्धं स्मरतीति दिक्. १. गौडवधे का(क)न्यकुब्जाधिपतेर्यशोवर्मणो महिमा प्राकृतैर्गद्यैः प्रख्या वाक्पतिराजे- नार्वाणि अत्र १२०९ गाथाः । रामाभ्युदयादिनाटकचयिता अयमेव यशोवर्मा कालगत्या काश्मीराधिपतिना ललितादित्येन पराजितः । 'कविर्वाक्पतिराजश्रीमव- भूत्यादिसेवितः । जितो ययौ यशोवर्मा तद्गुणस्तुतिवन्दिताम् ॥' इति राजतरङ्गिणी ४।१४४) । अस्य समयः ख्रिस्ताब्दीयसप्तमशतकोत्तरार्धम्.

६० | साहित्यदर्पणे

गहना सा तावद् विषयस्वभावात्समुद्भूता । शास्त्रकारेण तु सुखावबोधायैव यतितम् । उक्तं च चरमे—'साहित्यदर्पणममुं सुधियो विलोक्य साहित्यतत्त्व- मखिलं सुखमेव वित्त ॥' इति ॥ यत्त्वत्र कुत्रचिच्छृङ्गारतरङ्गितः प्रस्तावः स चापरिहार्यतया नैतस्य दूषणाय प्रभवति । इति दोषमाशङ्क्यैव काव्यालंकारे रुद्रटेनाभ्यधायि— 'नहि कविना परदारा एष्टव्या नापि चोपदेष्टव्या । कर्तव्यतान्येषां न च तदुपायोऽभिधातव्यः ॥ किं तु तदीयं वृत्तं काव्याङ्गतया स केवलं वक्ति । आराधयितुं विदुषस्तेन न दोषः कवेरत्र ॥' किं बहुत्त्या, अङ्गिना कामसूत्रेऽप्येवमभिहितम्—'धर्ममर्थं च कामं च' इति (श्लो. ११९ पृ०) । साहित्यदर्पणकारो विश्वनाथः । अयं दर्पणस्य चतुर्थे परिच्छेदे (२४४ पृ.) अलावदीनं स्मरति । 'यः कौमारहर-' इति काव्यप्रकाशोदा- हरणविचारे ग-सञ्ज्ञकपुस्तकपाठे (सा. द. १७ पृ०) जयन्तं स्मरति । काव्य- प्रकाशस्य दर्पणव्याख्याने 'यदाहुः श्रीकलिङ्गभूमण्डलाखण्डलमहाराजाधिराज- श्रीनरसिंहदेवसभायां धर्मदत्तं स्थगयन्त सकलसहृदयगोष्ठीगरिष्ठकविपण्डिता- न्कविनामधेश्रीमन्नारायणदासपादा' इत्युद्धिरति । तत्र अलावद्दीनः (अलाउद्दीन मसूद) दिल्लीपरिवृढ., यः ख्रीष्टाब्दे १२४६ मारितः । जयन्तः काव्यप्रकाशस्य दीपिकाव्याख्यान्ते संवत् १३५० अर्थात् ख्रिस्ताब्द १३५०- ५७=१२९३ निलिखति । एवमेताभ्यामवस्तनो दर्पणकारो विश्वनाथः ख्रिस्ता- ब्दीयचतुर्दशशतकस्य पूर्वभागेऽवश्यं भवितुमर्हति । यस्मादयं कलिङ्गेश्वरस्य नर- सिंहदेवस्य सभायां स्वपितामहं नारायणं निर्दिशति । स च नरसिंहदेव 'अस्ति गुप्तदशोनरुद्रादशशतकवत्सरे (१२१०) चतुर्दशभुवनाधिपत्यादिविरुदावलीवि- राजमानः श्रीवीरनरसिंहदेवमहीपतिः स्वराज्यसकत्रिशल्यङ्केऽभिलिख्यमाने सिंह- शुक्लपक्ष्या सोमवारे' इत्यैतिहासिफक्किकया ख्रिस्ताब्दे ११६० सिध्यति । यद्यपि १२९३-११६०=१३३ उक्तख्रिस्ताब्दयोरन्तर पुरुषत्रयपर्यन्ते किंचिदधिक प्रतीयते तथापि दर्पणे (७८ पृ ) नारायणस्य वृद्धप्रपितामहत्वेन लेखात्तत्सं- गमनम् । प्रकासदर्पणे नारायणस्य अन्ते दास-दर्शनात्, साहित्यदर्पणे दण्डदर्शनाद् व्यक्तिभेदस्तु नाशङ्क्यः । विश्वनाथात्मजस्य अनन्तदासनाम्नो- ऽप्यस्ति विश्वनाथपितामहसूनोश्च चण्डीदासस्यापि तथानामनिर्देशाच्च (सा. ४८६ पृ०) । दर्पणे विश्वनाथपित्रा चन्द्रशेखरेण वर्णितावुमाभानु- इति नैषधचरितस्यैतदेवटुण्ठिनिना श्लोके (सा. द० ६३)। १. नरसिंहस्य प्रसिद्धा बहवः श्रेष्ठाः । नरसिंह उत्कटादित्येनेनापि वर्ण्यन्ते रङ्गनाथादिदेवैकावल्यान् ।

भूमिका । ६१

विश्वनाथस्य नाम सान्धिविग्रहिक-महापात्र-कविराजेत्युपाधिभिर्घटितं दृश्यते । अत्र सान्धिविग्रहिक इति राज्याधिकारविशेषः । तदानीं विद्याप्रणयिनां कलिङ्ग- वासिनां राज्याधिकारे विश्वनाथस्य पूर्वपुरुषास्तदनुबन्धिनः श्रीधर-राघ- वानन्द-कृष्णानन्दप्रभृतयश्चासन् । अत एतन्नामापि सान्धिविग्रहिक-महापात्र- विशेषणाभ्यां भूषितम् । अत्र श्रीधर-राघवानन्दौ काव्यप्रकाशस्य टीका- कृतावपि । कृष्णानन्दस्तु वैदर्भीरीतिप्रधानस्य सहृदयानन्दाख्यस्य नलचरित- महाकाव्यस्य रचयिता । राघवानन्दनाम दर्पणस्य प्रथमपरिच्छेदे; सहृदयानन्दस्य सूचीमुखेन-'इति पद्यं सप्तमपरिच्छेदे वर्तते । सान्धिविग्रहिक इति संधिविग्रहा- द्येष्ठन् । 'तत्र नियुक्तः-' (पा० सू० ४।४।६९) इति ठक् । एष उपाधी राजतरङ्गिण्यादौ प्रसिद्धः । महापात्रो ब्राह्मणविशेष इति केचित्, सङ्गेत्यपरे । वस्तु महामात्र इति सम्भावनीयम् । कविराज इति महाकविसमानार्थकम् । नतु अवध(अयोध्या)प्रान्तीयप्रधानहिंदीभाषायां 'भाट' इति प्रसिद्धब्राह्मणजातेर्- वाचकम् । श्रीनारायणचरणारविन्देत्यादि तु आस्तिकादिप्रदर्शनार्थम् । काव्यप्रकाशदर्पणे तु '...संगीतविद्याविद्याधर कलाविद्यामालीमधुकर-विविध- विद्यागंडवण्डधार...'इति विश्वनाथस्य त्रीणि विशेषणान्यधिकानि । वस्तुतोऽयं महाकुलप्रसूतो बहुज्ञः सहृदयश्चेति । एतत्प्रणीतग्रन्थास्त्वेते ज्ञायन्ते-(१) राघवविलासमहाकाव्यम् (२) कुवलयाश्वचरितप्राकृतमहाकाव्यम् (३) चन्द्रकला नाटिका (४) प्रभावती नाटिका (५) षोडशभाषामयी प्रशस्तिरत्नावली (एतेषां निर्माणोत्तरं) (६) साहित्यदर्पण (७) नरसिंहविजयम् (८) काव्यप्रकाशदर्पणः । एतत्पितुश्चन्द्रशेखरस्य पुष्पमाला नाटिका, भाषार्णव इति ग्रन्थद्वयी दर्पणतो ज्ञायते । तत्र— 'भाषामध्यमपात्राणां नाटकोंक्तौ विशेषतः । महाराष्ट्री सौरसेनीत्युक्ता भाषा द्विधा बुधैः ॥ हीनैर्भाष्या विभाषा स्यात्सा च सप्तविधा स्मृता । प्राच्यावन्ती मागधी च शाकारी च तथापरा ॥ चाण्डाली शाबरी चापि तथाऽऽभीरीति भेदतः ।' इति पद्यद्वयम् अस्मत्तत्त्वाख्य शैलेन भाषार्णवादवगम्यते । प्रशस्ति- रत्नावलीतः 'प्रौढाश्च मदनिकाया जगज्जैत्र' इति मूलश्लोकेऽस्तिह्यदः । विश्वनाथपूर्वपुरुषाणां हस्त्यारोहसम्बन्धः स्पष्ट एव । किञ्च । "'हस्त्यारुचित्' इति पदयोर्हरीत्येवं इति काव्यप्रकाशप्रतीकमुपादाय संदर्भ्येते 'हस्तीन्द्रे हस्तिहस्त' इति घटः । अत्र त्रिषु-पदं हस्तीन्द्रनियतस्यार्हस्तोतिपाशन्, तद्धनयोपपद्या 'हस्त्यारचित' इत्यादि इति हेमाद्रि कृतटीकेरीत्यारोति अयं राज्ञः । आहुश्च वैदर्भीरीतिषु क्लिष्टार्थत्वपरुषत्वप्रसादाभावे दुर्बोधे ह० भू० ६

७० साहित्यदर्पणे 'धन्वन्तरिः क्षपणकोऽमरसिंहशङ्कु- वेतालभट्ट-घटखर्पर-कालिदासाः । ख्यातो वराहमिहिरो नृपतेः सभायां रत्नानि वै वररुचिर्नव विक्रमस्य ॥' इत्येवमादिश्लोकाः परीक्षापेक्षा । अत्रेयं भ्रान्तिदिक्—वराहमिहिरो हि 'सप्ताश्विवेदसंख्य शककाल-(४२७)' इति स्वसमयं निर्दिदेश । तेन गमयो व्यभिचरितो द्रष्टव्य । कालकलनानादरे तु— 'भासो रामिल-सौमिलौ वररुचिः श्रीसाहसाङ्कः कवि- र्माघो भारवि-कालिदास-तरलाः स्कन्धः सुवन्धुश्च यः दण्डी बाणदिवाकरौ गणपतिः कान्तश्च रत्नाकरः सिद्धा यस्य सरस्वती भगवती के तस्य सर्वेऽप्यमी ॥' इत्येवमादिश्लोका अदुष्टा इत्यलम् । दण्डी । अयमाचार्यदण्डी कवि कुत्र कदा बभूवेति विज्ञानं दु शकम् । दण्डीति ना चतुर्थाश्रमिनमेन मन्यन्ते कतिपये । कतिपये पुनः काव्यादर्शे वैदर्भीरीतेर्भ प्राशस्त्याद् विदर्भजनपद्यं दाक्षिणात्य कीर्तयन्ते । अथ— 'त्रयोऽग्नयस्त्रयो वेदास्त्रयो देवास्त्रयो गुणाः । त्रयो दण्डिप्रबन्धाश्च त्रिषु लोकेषु विश्रुताः ॥' इति सूक्तिमुक्तावल्यां धृत-राजशेखरमहाकविश्लोकाद्दण्डिनो ग्रन्थत्रयस्त्वं सुपरिज्ञातम् । तत्र काव्यादर्श-दशकुमारचरिते तावदतिरोहिते । तृतीयो ग्रन्थः क इति गवेषणायाम्— 'छन्दोविचित्या सकलस्तत्प्रपञ्चो निरूपित' इति काव्यादर्शो- 'छन्दोविचितिरिव माहिनीमनाथा' इति सौवन्धवीयवासवदत्ताश्लेषेण 'छन्दो- विचितिग्रन्थविशेषः' इति त्रिपाठीशिवरामप्रणीतया टीकया च छन्दोविचिति- रेवेति । केचित्तुच्छन्दोविचितिशब्द यौगिक मन्यन्ते । तथाच विचिति. प्रस्तार इत्यर्थः सम्पद्यते । अन्ये तु तृतीयं ग्रन्थं कलापरिच्छेदं कल्पयन्ते । मल्लिकामारुतनिर्माणम- प्यस्याहुरिति केचित् ख्यापयंति । दण्डिन समयस्तु प्रवरसेनादवस्ताद् रुद्राटाच्च मन्यते ॥ धनिकः । --- दशरूपकव्याख्येयावलोके दर्शिता, दशरूपक तु विष्णुसूनुजन्मना रचितं कृतम्, ननु विष्णुसुतधनञ्जयस्य ग्रन्थम् । धनञ्जय — . . . . . . . . . . । . . . . . . । राजदेवो दण्डी . . . . . . . । हम्मीर—नु १२७७ ख्रिष्टाब्दे न ष्टम् ।

भूमिका। ७१ विष्णोः सुतेनापि धनञ्जयेन विद्वन्मनोरागनिबन्धहेतुः । आविष्कृतं मुञ्चमहीशगोष्ठीवैदग्ध्यभाजा दशरूपमेतत् ॥' इत्यनेनात्मानं वाक्पतिराजदेवापरनाम्नो मुञ्चभूमूजः सभानामाचष्ट । स च खृ० ९९४ ख्रिष्टाब्दे सासीदिति सुभाषितावलग्रन्थेतो ज्ञायते । अयमेव कालो निकस्यापि भवितुं युक्तः । धनिकेन काव्यनिर्णयोऽपि निरमायीति ध्वन्यालो- क्तो व्यक्तम् ॥ नखकुट्टः । सोऽयं वर्द्धतनिर्मितो निबन्ध इति नाद्यावधि ज्ञायते । एतन्मतं तु दर्पणस्य तृ०परिच्छेदे 'नेपथ्योक्तं श्रुतं तत्र' इत्याद्युक्तम् ॥ पुरुषोत्तमः । द्वौ पुरुषोत्तमौ ज्ञायेते । एकस्त्रिकाण्डशेषकर्ता, अन्यो विष्णुभक्तिकल्पत- लारचयिता । तत्राद्यस्य त्रिकाण्डशेषसमाप्तौ पुरुषोत्तमदेव इति नाम, द्वितीयस्य तु पुरुषोत्तम इति । परन्त्वस्यापि पद्यरचनायां पुरुषोत्तम इत्येव नामधेयं दृश्यते । तथाहि त्रिकाण्डशेषप्रारम्भे 'एष प्रयत्नः पुरुषोत्तमस्य' इति । हारावलीप्रारम्भे 'हारावली विरचिता पुरुषोत्तमेन' इति च । अतो द्वयोरैक्यता सम्भवति । यद्यप्येदं दर्पणस्य नवमपरिच्छेदे 'पुरुषोत्तमस्त्वाह' इत्यारिना स्मृतस्तर्हि दर्पणकारसम- लिकस्तस्य ग्रन्थमपश्यदथैतस्य पुरुषोत्तमता दर्पणतः प्राग्विद्यमानाऽभूदिति वि- भावनीया ॥ भरतः । एतद्रचितमेव नाट्यशास्त्रं लोके प्रसिद्धम् । एतस्य द्वितृपुरुषत्वं सूक्तिनिरूपणेना- वामभिहितम् । एतदादिभरतनामकमपि नाट्यशास्त्रमभिनवगुप्ताचार्येणोल्लिखित- मित्यापि ज्ञायते । तत्र भरतः, आदिभरत इति द्वेधा भेदो बहुषु दृश्यते । भरतस्य सादिभरतः पूर्वाचाय्यो भवेत् । यतश्च साहित्याचार्यैर्भरतमत- समानान्तराद्यपि परिगृहीतम् । भरतस्य नाट्यशास्त्रस्योपरि अभिनव- भारतीति नाम्न्या व्याख्याऽभिनवगुप्ताचार्येण विनिर्मिता ॥ भर्तृहरिः । भर्तृहरि—वाक्यपदीयं नाम व्याकरणशास्त्रप्रदीपं (प्रबन्धं )— तथा सुभाषितत्रयनामानं च ग्रन्थद्वयं रचितवानिति सुविदितं वि- दुषां पुरतः । ग्रन्थान्तरेऽपि भर्तृहरिप्रणीते सम्भवतः । प्राचीनटीकाकृतां पद्योद्धरणैरपि ज्ञायते भर्तृहरिग्रन्थान्तराणि, पूर्वापरस्थितिं कल्पयि- त्वेवं सम्भाव्यते यतो हि—कैय्यटो भर्तृहरिमहाभाष्यटीकामुपादाय ग्रन्थ- मारचयत् । एतावता भर्तृहरेर्महाभाष्यटीकाऽपि सम्भवतः कैय्यटीयाद् च त्रिगुणिता विस्तीर्णाऽऽसीत् । वाक्यपदीये च व्याकरणविषयकेऽनेकविधो ग्रन्थः । भर्तृहरिनाम्ना ( ख्रिष्टाब्दस्य ६५० तमे वर्षे सङ्ग्रहीतम् )

७२ साहित्यदर्पणे व्याख्यानानि। तत्र हेतवस्त्व इत्यनुसन्धेयम् । श्लोकानि तु सपरपर्यायोपलक्षित- नीति ग्रन्थान्तर्गताद्योद्धार्य्यन्ते । दुश्चरित्रविभागादनेन भर्तृहरिणा राजलक्ष्मीं विहाय वैराग्यमाश्रितमिति निराय प्रथितः । तत्र—"यां चिन्तयामि सततं मयि सा विरक्ता, सा चान्यमिच्छति जनं, स जनोऽन्यसक्तः । अस्मत्कृते च परितुष्यति काचिदन्या, धिक् तां च, तं च मदनं च, इमां च, मां च ॥" इत्येतत् तदीयं पद्यं लिङ्गम् । इदं-राज्ञो राज्ञ्याम्, राज्ञ्याः पुरपाले, पुरपालस्य अन्यत्त्राङ्गेति गमयतीति किंवदन्ती । अयमेव भर्तृहरिहरिहरगेयोपाख्याननिर्माय भर्तृहरिनिर्वैद- स्यनाटकस्य कथानायको विभाज्यते । तत्र राज्ञी भानुमती विशुद्धचरितैव, नदृष्टेयं किंवदन्तीगन्धोऽपि । राज्ञो योगि-गोरक्षतो दीक्षाग्रहणं चेति दिक् ॥

भोजदेवः । सरस्वतीकण्ठाभरणादिनानाविधसद्ग्रन्थरचयिता कृतिकल्पद्रुमकल्पतरुर्धारानगराधी- नायो भूपालरत्नं भोजदेवो विक्रमार्कसंवत् १०७८ आसीत्, तदेतदधो निर्दिष्टेनैनद्- दानपत्राद्व्यक्तम् । रुद्रटस्य काव्यालङ्कारात्परस्मिन् मम्मटस्य काव्यप्रकाशात् पूर्वस्मिन् काले सरस्व- तीकण्ठाभरणमालङ्कारिकाणां वस्तुतः कण्ठाभरणमेवाभूत् । तत एवास्य बहवो विषया उदाहृतयश्चालङ्कारग्रन्थेष्वदृता लभ्यन्ते । अस्य च पञ्च परिच्छेदाः । तत्र प्रथमे परिच्छेदे विस्तरतो दोषगुणविवेचनम् । द्वितीये बाह्यसञ्ज्ञाः शब्दालङ्काराः, तृतीये आभ्यन्तरसञ्ज्ञा अर्थालङ्काराः, चतुर्थे बाह्याभ्यन्तरसञ्ज्ञा उभयालङ्कारा विवि- चिताः । पञ्चमे तु प्राचीनरीत्या रसादिवर्णिता । यद्यप्यत्र मौलिकविषयाणां न चान्तरभेदा नातिप्रयोजनीयास्तथाप्यनेके पदार्था उदाहरणश्लोकाश्च साहित्यमाध्य- कालिकविवेकादर्शभूता अवश्यं पर्यालोचनीयाः । एतत् कण्ठाभरणं महाराजश्रीभोजदेवेन अलङ्कारशास्त्रत्वेन व्यपदिष्टम् । एतस्य प्रारम्भममामी— “ध्वनिर्वर्णाः पदं वाक्यमित्यास्पदचतुष्टयम् । यस्याः सूक्ष्मादिभेदेन वाग्देवी तामूपास्महे ॥' 'यावन्मूर्ध्नि हिमांशुकन्दलभृति स्वर्वाहिनी धूर्जटे- र्यावद्वक्षसि कौस्तुभस्तवकिते लक्ष्मीरुरद्वेषिणः । यावच्चित्तभुवस्त्रिलोकविजयप्रौढं धनुः कौसुमं भूयात्तावदियं कृतिः कृतधियां कर्णावतंसोत्पलम् ॥” इत्येवमुपश्लोकिते । तद्दानपत्रस्यापेक्षितांशोऽयम्— '...... परमभट्टारकमहाराजाधिराजपरमेश्वरश्री-सीयकदेवपादानुध्यातप- रमभट्टारकमहाराजाधिराजपरमेश्वरश्रीवाक्पतिराजदेवपादानुध्यातपरमभट्टारक- धिराजपरमेश्वरश्रीसिन्धुराजदेवपादानुध्यातपरमभट्टारकमहाराजाधिरा-

भूमिका। ७३ जपरमेश्वरश्रीभोजदेवः कुशली नागहृदपश्चिमपथकान्तःपातिवीराणके समुपगता- न्समस्तराजपुरुषान्व्राह्मणोत्तरान्प्रतिनिवासिपट्टकिलजनपदादींश्च समादिशति—अस्तु वः संविदितम्, यथा अतीताष्टसप्तत्यधिकसाहस्रिक्संवत्सरे (१०७८) माघासि- ततृतीयाया रवावुदगयनपर्वणि कपित्थहूलाना लेख्ये श्रीमद्धारायामवस्थितैरस्माभिः स्नात्वा चराचरगुरुं भगवन्तं भवानीपतिं समभ्यर्च्य संसारस्यासारतां दृष्ट्वा 'वाताभ्रविभ्रममिदं वसुधाधिपत्य- मापातमात्रमधुरो विषयोपभोगः। प्राणास्तृणाग्रजलबिन्दुसमा नराणां धर्मः सखा परमहो परलोकयाने॥ भ्रमत्संसारचक्राग्रधाराधारामिमां श्रियम्। प्राप्य ये न ददुस्तेषां पश्चात्तापः परं फलम्॥' इति जगतो विनश्वरं स्वरूपमाकल्य उपरित्रासितग्रामः स्वसीमातृणगोचर- यूतिपर्यन्त सद्धिरण्यभागभोग सोपरिकर सर्वदायसमेतो ब्राह्मणधनपतिभट्टाय भट्टगोविन्दसुताय बहुचाश्वलायनशाखाय त्रिप्रवराय वेल्लवप्रतिबद्धश्रीवादाविनि- र्गतराघटसरद्वयकर्णटाय मातापित्रोरात्मनश्च पुण्ययशोविवृद्धये अदृष्टफलमङ्गीकृत्य आचन्द्रार्कणवक्षितिकालं यावत्परया भक्त्या शासनेनोदकपूर्व प्रतिपादित इति मत्वा यथा दीयमानभोगकरहिरण्यादिकमाज्ञाश्रवणविधेयैर्भूत्वा सर्वमस्मै समुपनेतव्यम्। सामान्यं चैतत्फलं दृष्ट्वा अस्मद्वंशजैरन्यैरपि भाविभोक्तृभिरस्मत्प्रदत्तधर्मदायोऽय- म्नुमन्तव्यः पालनीयश्च ............ इति कमलदलाम्वुविन्दुलोलां श्रियमनुचिन्त्य मनुष्यजीवितं च। सकलमिदमुदाहृतं च बुद्ध्वा नहि पुरुषैः परकीर्तयो विलोप्याः॥ इति। संवत् १०७८ चैत्रशुदि १४ स्वयमाज्ञा मङ्गल महाश्रीः । स्वहस्तोऽयं श्रीभोजदेवस्य॥ (इण्डियनएण्टिक्वेरी ६।५३-७४) महिमा। ख्यातचरित्रस्य भोजराजस्य राज्यादनन्तरं यौ तोमरनृपाद् अभिनवनृप- पादान् त्रिविद्येतरस्मिन् सर्वेश्वरदेवनामाद् राज्यदात् पूर्णितम्, व्यथाद् हितं काश्मीरराजे दर्शिताद् बभूव । एतेन महाकविना सुरङ्गहस्य पाण्डित्या- मस्य (अप्पादीर्घस्य) क्षीरगवेन विमर्शयन्त्रे 'व्यतिरेकी' व्यदधि । चण्डेश्वरनामकस्य कवे-नानिद्पुराणानि श्रीश्रीहर्षः खण्डनखण्डखाद्यस्य चतुर्थे परिच्छेदे— 'दोषं व्यतिरेकिहेतोऽमुं घटितोऽखिललोचने। काव्यमीमांसांसु प्राप्तमहिमा महिमाऽऽद्रत।' इत्युक्तवान्। अञ्चाप्यस्मिन्नेवदेवेऽयं—इममेवार्थमन्ये विवदन्ति परा धूमिलदोषविषूचिर्मे यदपि देवैरोद्भवतं संकीर्णताम् । निमित्तान्यादि- १. संवत् १०७८-पञ्चदशतरसंवत्सरोऽस्मात्प्रविशेतीति प्रतीयते॥ सा. भू. ७

574

भूमिका । ७२ परमेश्वरश्रीभोजदेवः कुशली नागहदपश्चिमपथकान्तःपातिवीरानके समुपगता- समनराजपुरुषान्व्राह्मणोत्तरान्म्रतिनिवासिपट्टकिलजनपदादींश्च समादिशति—अस्तु . संविदितम्, यथा अतीताष्टसप्तत्यधिकसाहस्रिकसंवत्सरे ( १०७८ ) माघासि- तृतीयायां रवावुदगयनपर्वणि कल्पितहल्लाना लेख्ये श्रीमद्धारायामवस्थितैरस्माभिः स्नात्वा चराचरगुरुं भगवन्तं भवानीपतिं समभ्यर्च्य संसारस्यासारतां दृष्ट्वा 'वाताभ्रविभ्रममिदं वसुधाधिपत्य- मापातमात्रमधुरो विषयोपभोगः। प्राणास्तृणाग्रजलबिन्दुसमा नराणां धर्मः सखा परमहौ परलोकयाने ॥ भ्रमत्संसारचक्राग्रधाराधारामिमां श्रियम् । प्राप्य ये न ददुस्तेषां पश्चात्तापः परं फलम् ॥' इति जगतो विनश्वरं स्वरूपमाकलय्य उपरितिलिखितग्रामः स्वसीमातृणगोचर- यूतिपर्यन्त सद्धिरण्यभागभोग सोपरिकर सर्वदायसमेतो ब्राह्मणधनपतिभट्टाय भट्टगोविन्दसुताय बहुचाश्वलायनशाखाय त्रिप्रवराय चेलूवलप्रतिबद्धश्रीवादादिनि- र्गतमध्यसुसमब्रह्मणेताय मातापित्रोरात्मनश्च पुण्ययशोविवृद्धये अदृष्टफलमङ्गीकृत्य आचन्द्रार्कार्णवक्षितिसमं यावत्परया भक्त्या शासनेनोदकपूर्वं प्रतिपादित इति मत्वा यथा दीयमानभोगकरहिरण्यादिकमाज्ञाश्रवणविधेयैर्भूत्वा सर्वमस्मै समुपनेतव्यम् । सामान्यं चैतत्पुण्यं बुद्ध्वा अस्मद्वंशजैरन्यैरपि भाविभोक्तृभिरस्मत्प्रदत्तधर्मदायोऽय- म्नुमन्तव्यः पालनीयश्च .................... ॥ इति कमलदलाम्वुविन्दुलोलां श्रियमनुचिन्त्य मनुष्यजीवितं च । सकलमिदमुदाहृतं च बुद्ध्वा नहि पुरुषैः परकीर्तयो विलोप्याः ॥ इति। संवत् १०७८ चैत्रसुदि १४ स्वहस्तोऽयं महाराज श्रीभोजदेवस्य । स्वहस्तोऽयं श्रीभोजदेवस्य ॥ ( इन्डियनएन्टिक्वेरी ६।५३-५४ ) महिमा । स्थानन्तरिमयं श्रीवस्तुतः सम्मतपरिमाणतो हीनपदम् अभिमतगु- णयुक्तं विविधवैलक्षण्यगुणोपलक्षकसद्भावतः स्पष्टीकृतम्, पूर्वोक्त- रीत्या 'शब्दप्रक्रमे दर्शितं प्राभूत्। एवं प्रमाणिकम् प्रकृष्टस्य प्रतिभा- नस्य (अभ्यासवैचित्र्यात्) प्रकृष्टेन निर्माणेन संवलितम् अस्ति। यत्त्वितस्ततोक्तत्वात् प्रक्षिप्तमिवेत्युक्तम् - तदीदृशैः प्रमाणान्तरैरसत्यं स्फुटं संवृत्तम्— 'दोषं जातिं विवेक्तुं पवित्रमविलोचने । शास्त्रमीमांसितुः शास्त्रार्थज्ञा महिम्नाऽऽह्वयेत् ।' इत्यप्युक्तम् । काव्यसमीक्षकदृष्ट्यो-ऽप्यस्मद्भागवतस्य वैशिष्ट्ये परा न्यूनतैव प्रयुक्ता नास्ति यतो ह्यस्य समीक्षार्थं न कश्चित्प्रसङ्गो १. द्रष्टव्यम् भूमिकापृष्ठम् ५५ पादटीका '...' द्रष्टव्यम् । रा. भू. ४

७२ साहित्यदर्पणे व्याख्यातं । तत्र कैश्चित् कृतग्रन्थोऽपि दृश्यते । तत्र कानि तु शतकत्रयोक्तानि नीति-शृङ्गार-वैराग्य-पद्यमयानि दृश्यन्ते । अपरेषां समाननाम्नेन भर्तृहरिणा राज्ञाऽन्य- वद्याय वैराग्यशतकादीनि विरचितानीति संप्रदायः । तत्र—"यां चिन्तयामि मयि सा विरक्ता, सा चाप्यमिच्छति जनं स जनोऽन्यसक्तः । अस्मत्कृते परितुष्यति काचिदन्या, धिक् तां च तं च मदनं च, इमां च, मां च॥” इति तदीयं पद्यं विदितम् । उपलभ्यते च गोरख-विषये रागशब्दे पुरन्दालम् धन्यनभृतुं गमप्रतीति सिद्धान्तीति । नाथसम्प्रदायप्रतिपादकोऽयं पद्यविशेषस्य भर्तृहरीन्द्रैर्वै- राग्यनाटकस्य रचनाकारो दृश्यते इति । तत्तद्देशेषु भानुमती त्रिशूरराज्ञीव, तद्भूत- किंवदन्तीगवेषोऽपि । अत्र गोपि-गोरक्षनो वंश पद्धत चेति दिङ् ॥ भोजदेवः । सरस्वतीकण्ठाभरणाभिधानग्रन्थकर्ता धारानगरीश्वरोऽहीनसमरकृतनरसिंहानन्दन- नायो भूपालरत्नं भोजदेवो विक्रमसंवत १०८२ आसीत्, तदनदत्तो निर्दिष्टन्य- दानपत्राद्युक्तम् । रुद्रटस्य काव्यालङ्कारं पूर्णत्वेन सम्बद्ध्यमिव सर्वप्रसारं पूर्वस्मिन् काले सरस्व- तीकण्ठाभरणमलङ्कारिकैर्णा जनुत कण्ठाभरणमवाप्ता । तत एतस्मिन् बहवो विषया उदाहृतयश्चालङ्कारप्रभेदाश्च द्रष्टव्याः । अस्य च पञ्च परिच्छेदाः । तत्र प्रथमे परिच्छेदे विशुद्धो दोषगुणावधारणम् । द्वितीये बाह्यसञ्ज्ञाः शब्दालङ्कारा- श्चिन्ता । तृतीये आभ्यन्तरसञ्ज्ञा अर्थालङ्काराः, चतुर्थे चाभ्यन्तरसञ्ज्ञा उभयालङ्कारा विवि- चिन्ता । पञ्चमे तु प्राचीनरीत्या रसादिसंज्ञाः । ५ पञ्चमस्य मौकिकविषयाणां चान्तरभेदा नातिप्रयोजनीयास्तथाप्यात्र पद्येषु उदाहरणश्लोकेषु साहित्यसार्थ- कालिकविवेकादर्शभूता अवश्यमवलोकनायाः । एतत् कण्ठाभरणं महाराजराज्ञाभोजदेवेन अष्टादशशतकेषु व्यरचितम् । एतस्य प्रारम्भसमाप्ती— “ध्वनिर्वर्णाः पदं वाक्यमित्यास्पदचतुष्टयम् । यस्याः सूक्ष्मादिभेदेन वाग्देवी तामुपामहे ॥” ‘यावन्मूर्ध्नि हिमांशु कन्दलधृति मन्दाकिनी धूर्जटे- र्यावद्वक्षसि कौस्तुभस्तवकिते लक्ष्मीमुरद्वेषिणः । यावच्चित्तभुवस्त्रिलोकविजयप्रौढं धनुः कौसुमं भूयात्तावदियं कृतिः कृतधियां कर्णावतंसोत्पलम् ॥” इत्येवमुपश्लोकिते । तद्दानपत्रस्यापिलेखनांशोऽयम्— ‘ परमभट्टारकमहाराजाधिराजपरमेश्वरश्री सीयकदेवपादानुध्यातप- रमभट्टारकमहाराजाधिराजपरमेश्वरश्रीवाक्पतिराजदेवपादानुध्यातपरमभट्टारक- महाराजाधिराजपरमेश्वरश्रीसिन्धुराजदेवपादानुध्यातपरमभट्टारकमहाराजाधिरा-

भूमिका । ७३ जपरमेश्वरश्रीभोजदेवः कुशली नागहदपश्चिमपथकान्तःपातिवीराणके समुपगता- न्समस्तराजपुरुषब्राह्मणोत्तरांप्रतिनिवासिपट्टकिलजनपदादींश्च समादिशति—अस्तु वः संविदितम्, यथा अतीताष्टसप्तत्यधिकसाहस्रिक्संवत्सरे (१०७८) माघासि- ततृतीयायां र्वावुदगयनपर्वणि कपित्थहलानां लेख्ये श्रीमद्धारायामवस्थितैरस्माभिः स्नात्वा चराचरगुरुं भगवन्तं भवानीपतिं समभ्यर्च्य संसारस्यासारतां दृष्ट्वा 'वाताभ्रविभ्रममिदं वसुधाधिपत्य- मापातमात्रमधुरो विषयोपभोगः । प्राणास्तृणाग्रजलबिन्दुसमा नराणां धर्मः सखा परमहौ परलोकयाने ॥ भ्रमत्संसारचक्राग्रधाराधारामिमां श्रियम् । प्राप्य ये न ददुस्तेषां पश्चात्तापः परं फलम् ॥' इति जगतो विनश्वरं स्वरूपमाकलय्य उपरितिलिखितग्रामं स्वसीमातृणगोचर- यूतिपर्यन्तं सहिरण्यभागभोगं सोपरिकरं सर्वदायसमेतो ब्राह्मणधनपतिभट्टाय भट्टगोविन्दसुताय बहुचाश्वलायनशाखाय त्रिपवराय वेल्लवप्रतिबद्धथीवादादिनि- र्गतराढह्रदनअवर्णाय मातापित्रोरात्मनश्च पुण्ययशोविवृद्धये अदृष्टफलमङ्गीकृत्य आचन्द्रार्कपर्णदक्षितिरतं यावत्परया भक्त्या शासनेनोदकपूर्वं प्रतिपादित इति मत्वा यथा दीयमानभोगकरहिरण्यादिकमाज्ञाश्रवणविधेयैर्भूत्वा सर्वमस्मै समुपनेतव्यम् । सामान्यं चैतत्पुण्यं दृष्ट्वा अस्मद्वंशजैरन्यैरपि भाविभोक्तृभिरस्मत्प्रदत्तधर्मदायोऽय- म्नुमन्तव्यः पालनीयश्च ....................... इति कमलदलाम्वुविन्दुलोलां श्रियमनुचिन्त्य मनुष्यजीवितं च । सकलमिदमुदाहृतं च बुद्ध्वा नहि पुरुषैः परकीर्तयो विलोप्याः । इति। संवत् १०७८ चेतसुदि १४ स्वहस्तो मङ्गलं महाश्रीः । स्वहस्तोऽयं श्रीभोजदेवस्य ॥ ( इण्डियन एण्टीक्वेरी ६।५३-५४ ) महिमा । समस्तरत्नैरिव श्रीयुक्तम्, सकलशास्त्रविशारदैः पण्डितप्रवरैः अनिशमनुपा- स्याताम् विविद्यविद्योपनिषद्ग्रन्थरत्नसारसंग्रहसारम्, शास्त्रार्थम् पूजितम्, स्वोद्रे- कतर्क कदरसार्थैः वरैः श्रेष्ठैः समृद्धम् । एकेन समन्वितानाम् समृद्धरामाम् पण्डितप्रका- ण्डानाम् (पाण्डित्यभासाम्) विद्यारसिकैः पण्डितोत्तमैः कविशिरोमणिभिः परिवृतैः। भूपतितिलकसारभूतमण्डलेश्वरश्रीभोजदेवः स्वकीयाकीर्तिविख्याताम् इत्थमुदीरितवान्— 'दोषं व्यनक्ति विबुधेषु न विप्रतश्चित्तेभ्यो । शास्त्रार्थसंसदि च शास्त्रविदामयं महिमाऽमन्दः ।' इत्यनेन पद्वेन । यथाविद्भिः सर्वशास्त्रविद्भिस्तत्सारभूतोऽयं ग्रन्थरत्नः विरचितोऽ- ऽयं सूक्तिसंग्रहाभिधानो ग्रन्थोऽस्ति तथैवास्माकं शास्त्रीयग्रन्थोऽयं ग्रन्थविस्तारविस्तारि- १. अयं ग्रन्थः कल्याणपुरनगरेऽपि प्रतिपादितः । सं. भू. ४

The provided image is completely blank and contains no visible text to transcribe.

1 -1

The provided image is completely blank and contains no text. Please upload a clear image containing the text you would like transcribed.

इस पृष्ठ पर कोई पठनीय पाठ (Text) उपलब्ध नहीं है। यह पृष्ठ रिक्त (Blank) है।

साहित्यदर्पणे के प्रथमविमर्शे शब्दानौचित्यविचारः । अत्र "विधेयाविमर्शः, प्रक्रमभेदः, भेदः, पौनरुक्त्यं, वाच्यावचनम्," इति पञ्च दोषजातीः पुरस्कृत्य महाकवि- यो बहुधा परीक्षिताः । तृतीयविमर्शे ध्वन्युदाहरणानामनुमानेऽन्तर्भावदर्शनं ति । व्यक्तिविवेकस्य- 'अनुमानेऽन्तर्भावं सर्वस्यैव ध्वनेः प्रकाशयितुम् । व्यक्तिविवेकं कुरुते प्रणम्य महिमा परां वाचम् ॥' इत्यारम्भः; 'अन्यैरनुल्लिखितपूर्वमिदं ब्रुवाणो नूनं स्मृतेर्विषयतां विदुषामुपैयाम् । हासैककारणगवेषणया नवार्थ- तत्त्वावमर्शपरितोषसमीहया वा ॥' इति समाप्तिश्च । मम्मटः । काव्यप्रकाशकर्ता राजानकसंज्ञाब्राह्मणकुलोत्पन्नो मम्मटाचार्यः कश्मीरेषु बभूव । अयमेव चिराय रूढान् गण्डलिकाप्रवाहेन विततान् दोषगुणरीत्यलंकारान् संक्षिप्य यथाशास्त्रं परिष्कृत्य च स्वोन्मीलिते काव्यप्रकाशे प्रथमं दर्शितवान्; अचिरात्प्रवृत्तान् ध्वनिविषयान् यथायथं संकलय्य परिसंख्याय च यथावसरं समासभाषाभ्यां न्यन्यन्धवान्; पाठ्यदृष्ट्या कारिकासदृशान् प्रमेयान् वृत्त्या मनाग् व्याहृतवान् । एवं यथा शब्दार्थपरिशुद्धये सूत्रवृत्त्युदाहरणैर्वैयाकरणसिद्धा न्तकौमुदी विभज्यते, तथैवेष काव्यप्रकाशः शब्दार्थगुम्फपरिष्कृतये । स एष परि- कराऽलंकारपर्यन्तो मम्मटेन तत उर्वरितः किञ्चिद् अल्लुटेन (अलकेन) कृत इत्येतट्टीकायां निदर्शनाख्यायामुक्तम्- 'कृतः श्रीमम्मटाचार्यवर्यैः परिकरावधिः । प्रबन्धः पूरितः शेषो विधायाल्लटसूरिणा ॥' एतद्भूतं काव्यप्रकाशस्य 'इत्येष मार्गो विदुषा-' इत्यन्तिमश्लोकव्याख्यानतो- न्निश्चीयते । एतस्य टीकास्तत्कर्तारश्च- (१) संकेत: ... ... ... जैनमाणिक्यचन्द्राचार्यैः कृतः । (२) बालचित्तानुरञ्जनी ... सरस्वतीतार्थैः कृता । (३) दीपिका ... ... ... जयन्तभट्टैः कृता । (४) आदर्श (संकेतः) ... सोमेश्वरभट्टैः कृतः । (५) दर्पण ... ... ... विश्वनाथकविराजैः कृतः । (६) विस्तारिका ... ... परमानन्द-चक्रवर्ति-महाचार्यैः कृ (७) निदर्शनम् (सारसमुच्चयः) राजानकानन्दकविभिः कृतम् । (८) सरबोधिनी ... ... श्रीवन्मयारुठ्ठणमहाचार्यैः कृता

भूमिका । ७७ मुसलचापवाणशूलशक्तिहलवन्धगर्भितैरष्टभिः श्लोकैर्यदुद्धारं महाचक्रमुत्पद्यते तन्निर्गतात्— 'शतानन्दापराख्येन भट्टवामकसूनुना । साधितं रुद्रटेनेदं सामाजा धीमतां हितम् ॥' इति श्लोकाज्ज्ञायते । शिशुपालवधादिविलक्षणोऽयं बन्धः काञ्च चित्रयति । शृङ्गारतिलककर्त्ता रुद्र इति नतु रुद्रटः । उक्तं च तिलकान्ते रुद्रेण—'शृङ्गा- रतिलकविधिना पुनरपि रुद्रः प्रसादयति' इति । वक्रोक्तिजीवितकारः । वक्रोक्तिजीवितं नाम अलंकारसंदर्भः । यस्य रचयिता आचार्यकुन्तकः । अस्यैव— 'संरम्भः करिकीटमेघशकलोद्देशेन सिंहस्य यः सर्वस्यैव स जातिमात्रनियतो हेवाकलेशः किल । इत्याशारिरदक्षयाम्बुदघटावन्धेऽप्यसंरब्धवा- न्योऽसौ कुत्र चमत्कृतेरतिशयं यात्वम्विकाकेसरी ॥' इति पद्यं व्यक्तिविवेके द्वितीयविमर्शे महिमा अनेकधा दूषयित्वा पर्यन्ते— 'काव्यकाञ्चनकाभिमानिना कुन्तकेन निजकाव्यलक्ष्मणि । यस्य सर्वनिरावद्यतोदिता श्लोक एष स निदर्शितो मया ॥' इत्युक्तम् ॥ वाचस्पतिमिश्रः । सर्वतन्त्रस्वतन्त्रोऽयम् उद्योतकाराद् अधस्तनः उदयनाद् ऊर्द्ध- शूलबन्धो यथा— नानुषो राजस स्यात्सुहोवफूटेशदेवताम् । तां शिदावारितां सिताब्दामितां हि स्तुतां सुरैः ॥ ६ ॥ शक्तिबन्धो यथा— मारिपारये रथेऽन्द्यानु सानु गानेद्यमद्य हि । रिमात्यूपादिपातुं ए सं दन्दिन्कुरुदुरुम् ॥ ७ ॥ हलबन्धो यथा— मातङ्गाङ्कविधिनाङ्गुन पादं समुद्यतम् । वलूरित्वा सिरक्तू निष्पाताहन्ति रंहसा ॥ ८ ॥ एतैः उद्धारितैर्निर्गतैरहतो महाचक्रबन्धो निष्पद्यते । शेषं दिशति दृष्टान्ते द्रष्टव्यमिति ।

७६ साहित्यदर्पणे टस्य काश्मीरिकलमतितरा प्रसिद्धम् । इतश्च काश्मीरक आनन्दकविर्निदर्शना- रम्भे—'....शिवागमप्रसिद्धषट्त्रिंशत्तत्त्वदीक्षाक्षपितमलपटलः प्रकटितसत्स्वरू- प्चिदानन्दघनो राजानककुलतिलको मम्मटनामा दैशिकवरः....' इति निर्दिशति । अभिनवगुप्तस्य समयस्तल्लेखात् (१०७१) इति संवत् सिध्यति । काव्यप्रकाश- संकेताख्यटीकासमयः (१२१६) इति संवत् पूर्वमुक्तम् । (१२१६-१०७१= १४५ इति समयान्तरम् । एतेन आचार्यमम्मटविषयेऽस्मदनुमानं साधूपपन्नं इति परीक्षणीयम् ॥ रुद्रटः । अयं काव्यालंकारप्रणेता महाकविर्धारापतेर्भोजदेवात्प्राचीनः । यतः— 'किं गौरि मां प्रति रुषा ननु गौरहं किं कुप्यामि कां प्रति मयीत्यनुमानतोऽहम् । जानाम्यतस्त्वमनुमानत एव सत्य- मित्यं गिरो गिरिभुवः कुटिला जयन्ति ॥' इति काव्यालंकारपद्यं सरस्वतीकण्ठाभरणे द्वितीयपरिच्छेदे उदाहृतम् । रुद्रटस्य नामान्तरं शतानन्दः, जनको वामकभट्टः, वेदः सामेति सर्वं तत्कृतौ वेदा- १ बन्धसृष्टिरत्नभूतस्य वक्ष्यमाणस्य चक्रबन्धस्य स्वरूपख्यात्यै दर्पणीयबन्धप्रकार- न्यूनतापूर्त्त्यै च खड्गादिबन्धश्लोकाः प्रदर्श्यन्ते । तत्र खड्गबन्धो यथा— मारारिशकरामेभमुखैरासाररंहसा । साराराध्यस्तवा नित्यं तदर्तिहरणक्षमा ॥ १ ॥ माता नतानां संघट्ट. श्रियां बाधितसंभ्रमा । मान्याय सीमा रामाणां शं मे दिश्यादुमादिजा ॥ २ ॥ मुसलबन्धो यथा— मायाविनं महाहावा रसायातं लसद्भुजा । जातलीला ययासारवाचं महिष मावधी ॥ ३ ॥ चापबन्धो यथा— मानमीटा शरण्या मुत्सुदैवारकप्रदा च धीः । धीरा पवित्रा संत्रासाद्वासीष्टा मातरारम ॥ ४ ॥ बाणबन्धो यथा— नाननापरुषं लोकदेवी सद्रस सन्नम । मनसा सादरं गन्वा सर्वदा दास्यमङ्गताम् ॥ ५ ॥

भूमिका । ५७ मुसलचापबाणशूलशक्तिहलबन्धगर्भितैरष्टभिः श्लोकैर्यदष्टारं महाचक्रमुत्पद्यते तन्निर्गतात्- 'शतानन्दापराख्येन भट्टवामकसूनुना । साधितं रुद्रटेनेदं सामाजा धीमतां हितम् ॥' इति श्लोकाज्ज्ञायते । शिशुपालवधादिविलक्षणोऽयं बन्धः कान्न चित्रयति । शृङ्गारतिलककर्ता रुद्र इति नतु रुद्रटः । उक्तं च तिलकान्ते रुद्रेण-‘शृङ्गा- रतिलकविधिना पुनरपि रुद्रः प्रसादयति’ इति । वक्रोक्तिजीवितकारः । वक्रोक्तिजीवितं नाम अलंकारसंदर्भः । यस्य रचयिता आचार्यकुन्तकः । अस्यैव- 'संरम्भः करिकीटमेघशकलोद्देशेन सिंहस्य यः सर्वस्यैव स जातिमात्रनियतो हेवाकलेशः किल । इत्याशाह्दिरदक्षयाम्बुदघटावन्धेऽप्यसंरन्धवा- न्योऽसौ कुत्र चमत्कृतेरतिशयं यात्वम्विकाकेसरी ॥' इति पद्यं व्यक्तिविवेके द्वितीयविमर्शो महिना अनेकधा दूषयित्वा पर्यन्ते- 'काव्यकाञ्चनपामिमानिना कुन्तकेन निजकाव्यलक्ष्मणि । यस्य सर्वमिरवद्यतोदिता श्लोक एष स निदर्शितो मया ॥' इत्युक्तम् ॥ वाचस्पतिमिश्रः । सर्वतन्त्रस्वतन्त्रपदिपलोऽयम् उद्योतकाराद् अधस्तनः उदयनाद् ऊर्ध्व- शूलबन्धो यथा- मानुषो राजत स्यात्सृष्टोवक्टेशदेवताम् । तां शिवायाशितां तित्त्वाप्दासितां हि खतां सहि ॥ ६ ॥ शक्तिबन्धो यथा- नाहिपारदे रप्तेन्द्यानु सानु नानेयमग्र हि । स्मिताद्गादिपामुं प कं कन्दिन्मुषतुवन् ॥ ७ ॥ हलबन्धो यथा- मातह्वानश्रुधिपिनामुना पादं त्मुपतन । बह्वयित्वा शिरस्स सिदाताहन्ति रंहना ॥ ८ ॥ एतैः श्लोकैरित्थंनिर्दिशैरष्टमी महाचक्रबन्धो निष्पद्यते । एतेषां दिङ्मात्रं ग्रन्थकृते प्रख्याति ।