साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

अथ विब्बोकः— विब्बोकस्त्वतिगर्वेण वस्तुनीष्टेऽप्यनादरः ॥ १०० ॥ यथा— 'यासां सत्यपि सद्गुणानुसरणे दोषानुवृत्तिः परा, याः प्राणान्वरसमर्पयन्ति, न पुनः सम्पूर्णदृष्टिं प्रिये । अत्यन्ताभिमतेऽपि वस्तुनि विधिर्यासां निषेधात्मक- स्तास्त्रैलोक्यविलक्षणप्रकृतयो वामाः प्रसीदन्तु ते ॥' अथ किलिकिञ्चितम्— स्मितशुष्करुदितहसितत्रासक्रोधश्रमादीनाम् । सांकर्यं किलिकिञ्चितमभीष्टतमसंगमादिजाद्धर्षात् ॥ १०१ ॥ यथा— 'पाणिरोधमविरोधितवाञ्छं भर्त्सनाश्च मधुरस्मितगर्भाः । कामिनः स कुरुते करभोरूर्हारि शुष्करुदितं च सुखेऽपि ॥' यासामिति । कंचित्कामिनं प्रति सख्याशीर्वचनमिदम् । सद्गुणानामनुसरणे पैर- रुद्भावने दोषाणामनुवृत्तिः स्वयं पुन पुनरुद्भावनम् ॥ सांकर्यं मेलनम् ॥ पाणि- रोधं वस्त्रक्षेपादिप्रवृत्तनायककरप्रतिबन्धम् । हारि मनोहरम् । कारणं विना रुदितं १. प्राणानिति । मानग्रहग्रस्तत्वात्प्राणार्पणं तावत्सुकरम्, न पुनः सम्पूर्णदृष्ट्यर्पणम् ॥ २. वस्तुनीति । नीवीवसनादिरूपे ॥ ३. वामा इति । वामा योषितः । इष्टेपि वस्तुनि अनिष्टोद्भावन विलक्षणप्रकृतित्वे बीजम् । ४. पाणीति । करभोरूः स्त्री अनिरोधितवाञ्छमनिवारितप्रियमनोरथं यथा तथा का- मिनः पाणिरोधं नीवीमोक्षणे व्यापृतस्य प्रियपाणेर्निवारणं कुरुते स्म । तथा मधुर स्मित गर्भे अन्तर्वर्ति यासु ता मन्दहासमिश्रा भर्त्सनास्तर्जनाश्च कुरुते स्म । तथा सुखेऽपि अधरपीड- १ 'गर्वाभिमानादिष्टेऽपि विब्बोकोऽनादरक्रिया । तथा वात्स्यायनः—"शोभाऽभ्यस्तविर्तवेन यत्प्रिय- स्यावधीरणम् । हाटेन चार्धदन्तेन यच्च दानाय याचनम् ॥ प्रियेऽपराधिते [....] जाननुयुक्ताद्विघा हति । दन्तरुचिन्तमैश्चारोपन्यानेऽपि दण्डिनम् ॥ प्रेष्यताम्बूलेरागं[...]प्रबोध्येतनालसे । विब्बोकाय सूनो हाव कामशास्त्रविचक्षणैः ॥ अभिनवगुप्तेननाट्यशास्त्रेऽपि "गर्वेऽनादरलज्ज्या । गर्वं विदन्त्य स्यन (न) ताडनप्रमाभिधादि विब्बोकः" अवधीरये यथा कालिदासः—"निर्मत्सुन्ध दशनच्छदं न्ते वाचि मधुरदधीणत्परा । शैलराजनया समीक्षणात्तन्मन विचलनहेतुरभूत् ॥" इति ग २ 'दासा-' इति श्लोको नास्ति ग-पुस्तके. ३. 'क्रोधाद्दरस्मीत्यादे संकरः किलिकिञ्चितम् ।' इति ग ४ 'रतिनीडादुक्ते व्यजननि संगाद्व संमदं गदा हस्येऽहू तथा यत्किञ्चिद्लज्जाम्भये । कुच- भूम्नाऽदौ मरटिभिरित्यादैरदिन्त्स्यक्रोधादीन् पुनरपि वि इत्यादीनि सुखम् ॥' इति ग. ९२

१४८ साहित्यदर्पणे यथा— 'वृद्धोऽन्धः पतिरेष मञ्चकगतः, स्थूणावशेषं गृहं, कालोऽभ्यर्णजलागमः, कुशलिनो वत्सस्य वार्तापि नो । यत्नात्सञ्चिततैलविन्दुघटिका भग्नेति पर्याकुला दृष्ट्वा गर्भभरालसा निजंवधूं श्वश्रूश्चिरं रोदिति ॥' अथ श्रमः— खेदो रत्यध्वगत्यादेः श्वासनिद्रादिकृच्छ्रमः । यथा— 'सद्यः पुरीपरिसरेऽपि शिरीषमृद्वी सीता जवात्त्रिचतुराणि पदानि गत्वा । गन्तव्यमस्ति कियदित्यसकृद्ब्रुवाणा रामाश्रुतः कृतवती प्रथमावतारम् ॥' अथ मदः— संमोहानन्दसंभेदो मंदो मद्योपयोगजः ॥ १४६ ॥ स्थूणा स्तम्भः । अभ्यर्णजलागमो निकटस्थवर्षासमयः । तैलविन्दूना घटिका क्षुद्रभाजनम् ॥ सद्य इति । वारंवार गन्तव्याध्वपरिमाणजिज्ञासया सीतायाः स्वल्पपथलङ्घनश्रममवधार्य श्रीरामस्य रोदनम् ॥ संमोहानन्दयो संभेदो मेलकः

1. वत्सस्येति । वत्सस्य पुत्रस्य ॥
2. निजवधूमिति । निजवधू आत्मस्नुषाम् ॥
3. श्रम इति । बहुतरशारीरव्यापारजन्मा नि श्वासाङ्गमर्दननिद्रादिकारणीभूतः खेद- विशेषः श्रम इति । यदाहु —'अध्वव्यायामसेवाद्यैर्विभावैरनुभावकै । गात्रसंवाहनैरा- स्यसंकोचैरङ्गमोटनैः ॥ निःश्वासैर्जृम्भितैर्मन्दै पादोत्क्षेपैः श्रमो मतः ॥' इति । अयं च सत्यपि बले जायते, शारीरव्यापारादेव च जायते न तु ग्लानि । अतो ग्लानि- श्रमस्य भेदः ॥
4. प्रथमेति । प्रथमावतार पूर्वाविष्करणम् ॥
5. मद इति । मद्याद्युपयोगजन्मा उल्हासाख्यः शयनहसितादिहेतुश्चित्तवृत्तिविशेषो १ '-श्रम स्वेदादिकारक रतान्मार्गममनादेश्च य खेद स श्रम स्वेदमर्दनाद्यनुभावननक ।' इति ग. २ 'यथा' ग-पुस्तके नास्ति ३ ग-पुस्तके तु 'सद्य ' इति श्लोकस्य स्थाने 'अइ पिहुल घेत्तूण समागदम्हि सहि तुरिअम् । समसेअसलिलणीतासणीसहा वीसमानि खणम् ॥' इति ४ 'च' घ ५ 'हर्षोत्कषों मद पानात्स्खलदङ्गवचोगति । मद्यादिपानाद्यो हर्षोत्कर्ष वचनस्खलादिस्खलनानुभावक ।' इति ग.

तृतीयः परिच्छेदः । १४१ अमुना चोत्तमः शेते, मध्यो हसति गायति । अधमप्रकृतिश्चापि परुषं वक्ति रोदिति ॥ १४७ ॥ यथा— ‘प्रातिभं त्रिसरकेण गतानां वक्रवाक्यरचनारमणीयः । गूढसूचितरहस्यसहासः सुभ्रुवां प्रवृवृते परिहासः ॥’ अथ जडता— अप्रतिपत्तिर्जडता स्यादिष्टानिष्टदर्शनश्रुतिभिः । अनिमिषनयननिरीक्षणतूष्णींभावादयस्तत्र ॥ १४८ ॥ यथा मम कुवलयाश्वचरिते प्राकृतकाव्ये— ‘णवरिअ तं जुअजुअलं अण्णोण्णं णिहिदसजलमन्थरदिट्ठि । मद्यस्यानवस्य उपयोगाद् भक्षणाज्जात । अमुना मदेन ॥ प्रातिभं प्राग- ल्भ्यम् । त्रिसरकेण मद्येन । गूढं सूचितं रहस्य यत्र स चासौ हासश्चेति ॥ अप्र- तिपत्तिः कर्तव्यानिश्चयः । तूष्णींभावो मौनम् । तत्र जडतायाम् ॥ णवरिअ मद इति । तत्रोत्तमे पुरुषे स्वापोऽनुभावः । मध्यमे हसितगाने । अधमे तु रोदनपरुषो- क्त्यादि । अयं च मदस्त्रिविधः । तरुणामध्यमाधमभेदात् । अव्यक्ताङ्गतवाग्वैश्वः सुकुमा- रस्तत्तद्वत्ता च योऽसिनीवने न आद्यः । भुजक्षेपस्खलितघूर्णितादिनिर्णेयभः । गतिम- न्मृतिनाशादिकार्य्यादिनिरधमः । प्रदीपे तु 'उत्तमसत्त्वः प्रहसति गायति तद्वच्च मध्य- मसत्प्रकृतिः । परुषवचनाभिधायी शेते रोदित्यधमसत्त्वः ॥' इति व्यत्यासोऽस्ति ॥ १. प्रातिभमिति । मदानुभाववर्णनमिदम् । त्रयाणां सरकाणां समाहारस्त्रिसरकं त्रिवारमधुपानम् । 'सरकं शीधुपात्रे स्याच्छीधुपाने च शीधुनि ।' इति विश्वः । तेन त्रिसरकेण । 'त्रिपाने मदातिभूमिः' इति पानप्रसिद्धिः । प्रतिभाएव प्रातिभं प्रतिभाविशेषः । तत्प्रातिभं गतानां त्रिवारसुरापाणोत्कटमदोद्भूतप्रागल्भ्यभाजां सुभ्रुवां वक्रवाक्यरचनारम- णीय वक्रोक्तिशोभनः । गूढानि पूर्वं लज्जया संवृतानि, सूचितानि संप्रति मदेन प्रका- शितानि रहस्यानि नाम्याद्यवच्छेदालग्नसितानि यस्मिन् स गूढसूचितरहस्यः, स चासौ हासश्चेति विशेषणसमासः । प्रवृवृते प्रवृत्तः ॥ २. जडतेति । चिन्नोत्कण्ठामयविहेष्टानिष्टदर्शनश्रवणादिभ्याञ्चास्यानुपदसंर्व्यार्थप्रति- संधानविकला चित्तवृत्तिर्जडता । इयं च मोहाद्भूतः परतः जडने । यदाहुः— 'कार्याविवेको जडता परतः स्तब्धतोऽपि वा । तद्विभावाः प्रियानिष्टदर्शनश्रवणे तथा ॥ अनुभावास्त्वमी तूष्णींभावविसरनादयः । सा पूर्वं परतो वा स्यान्मोहादिति विदां मतम् ॥' इति ॥ ३. णवेति । स्कन्धकमिदम् । दृष्टशब्द्—'स्तन्धनन्ति वत्तपिरितं यत्र चतुष्क- १. 'अथ जडता' इति नास्ति क-पुस्तके. २. 'यथा-' इत्यदिदर्शिव पर्यन्तं नास्ति ग-पुस्तके.

१५० साहित्यदर्पणे आलेख्खओपिअं विअ खणमेत्तं तत्थ संट्ठिअं मुअसण्णं ॥' अथोग्रता— शौर्यापराधादिभवं भवेच्चण्डत्वमुग्रता । तत्र स्वेदशिरःकम्पतर्जनाताडनादयः ॥ १४९ ॥ यथा-- 'प्रणयिसखीसलीलपरिहासरसाधिगतै- र्ललितशिरीषपुष्पहननैरपि ताम्यति यत् । वपुषि वधाय तत्र तव शस्त्रमुपक्षिपतः पततु शिरस्यकाण्डयमदण्ड इवैष भुजः ॥' अथ मोहः— मोहो विचित्तता भीतिदुःखावेगानुचिन्तनैः । मूर्च्छनाज्ञानपतनभ्रमणादर्शनादिकृत् ॥ १५० ॥ यथा— 'तीव्राभिषङ्गप्रभवेण वृत्तिं मोहेन संस्तम्भयतेन्द्रियाणाम् । इति । 'केवलं तद्युवयुगलमन्योन्य निहितसजलमन्थरदृष्टि । आलेख्यार्पितमिव क्षणमात्रं तत्र संस्थितं मुक्तसङ्गम् ॥' इति संस्कृतम् । णवरिअशब्द केवलार्थे देशी ॥ चण्डत्वमत्यन्तासहिष्णुत्वम् । प्रणयिनी या सखी तस्या परिहासरसेनाधि- गतैः प्राप्तै । अकाण्डयमदण्ड इति । अकालयमदण्ड इत्यर्थ । अत्र मालती- शरीरे शस्त्रप्रहारं कुर्वतोऽघोरघण्टस्यापराधेन माधवस्य चण्डत्वमेतादृशोक्त्या व्यज्यते ॥ चित्तस्य निमीलनत्व विचित्तता । सुषुप्तिवारणायाह—भीतीति । आवेग संभ्रम । अनुचिन्तनमत्यन्तचिन्ता । अदर्शनमज्ञानम् ॥ अभिषङ्गः त्प्रणाटेकेनार्थ स्यात् । तत्तुत्यमप्रिमदलं भवति चतुःषष्टिमात्रकशरीरनिदम् ॥' इति दामोदरमिश्राः ॥

1. उग्रतेति । अविशेषापमानादिप्रभवा किमस्य करोमीत्याद्याकारा चित्तवृत्तिरुग्रता । यदाहुः—'नृपापराधोऽसद्घोषकीर्तनं चोरधारणम् । विभावाः स्युरथो बन्धो वधस्ताडन- भर्त्सने ॥ एते यत्रानुभावास्स्युर्दौर्हृद्य निर्दयतात्मकम् ॥'
2. मोह इति । भयवियोगादिनयोज्या वस्तुतत्त्वानवधारिणी चित्तवृत्तिर्मोहः । 'द्रव्यभ्रान्तिप्रवृत्तिका चित्तवृत्तिः' इति तु नव्याः ॥ १. 'अथोग्रता' इति नास्ति ग पुस्तके २ इत्योऽन्ते 'ई' र्थं दिना यथारुच्यनुगमः । तत्र मोहीऽप- रससदातुणता भवतीत्य ।' इत्यधिकं ग-पुस्तके. ३ 'दृष्टि' इत्यधिकममन्त्राप्यस्त्यनुपदहृद् । ङी. ख-

• निर्दशितोऽस्ति सोऽपि दृढीभवन्नापट्टानुग्रहेद् ।' इति ग.

तृतीयः परिच्छेदः । १५१ अज्ञातभर्तृव्यसना मुहूर्तं कृतोपकारेव रतिर्बभूव ॥' अथ विबोधः— निद्रापगमहेतुभ्यो 'विबोधश्चेतनागमः । जृम्भाङ्गमङ्गनयनमीलनाङ्गावलोककृत् ॥ १५१ ॥ यथा— 'चिरंरतिपरिखेदप्राप्तनिद्रालुग्वानां चरममपि शयित्वा पूर्वमेव प्रबुद्धाः । अपरिचलितगात्रा कुर्वते न प्रियाणा- मशथिलभुजचक्राश्लेषभेदं तरुण्यः ॥' अथ स्वप्नः— स्वप्नो निद्रामुपेतस्य विषयानुभवस्तु यः । शोकः । इति नियतस्यान्यम् । संस्तम्भकता प्रतिपन्ना । स्तिमितनयनत्वं मोहस्य सूचिकम् । व्यसनं विपत् ॥ निद्रापगमहेतवो गम्भीरनिनदादयः तैर्जनितः सञ्जातो विबोधः । नयनमीलनं नेत्राञ्चलम् ॥ चरमं शयनादिपद- पश्चात् । पूर्वं नयनप्रबोधात्प्राक् । अपरिचलितं परिक्षेपितं कुर्वते न लाघवम्- णेन नयनङ्गम् । 'प्रतिचित' इति पाठे निश्चलम् भुजानिमेषं निजं प्रकृष्टम् १. विबोध इति । निद्रानाशक कारण से होने वाले बोध (विबोध) जागृति- रूप भाव-अङ्गाङ्गमरोड़न नेत्रमिंचन हुये अङ्ग का देखना ... भी इस भावका लक्षण कहा । देदीप्यमानकथा रूपानुभावयुक्त । नेत्र को नहीं खोलना मूर्च्छा और इसका साधारणलक्षण । विलोकि समोह उसके अन्दर कभी नहीं दृष्टिगोचर होता है । २. चिरमिति । बहुत देर तक सुरत से थककर सोयी हुई तरुणियाँ बहुत देर से सोकरके पूर्व (रात में) जागती हुई भी प्रिय के आलिङ्गन में ढीलापन न होने की इच्छा से अङ्गोंको बिना हिलाये-डुलाये चुपचाप पड़ी रहती हैं । इस प्रकार विबोधका अनुभाव निश्चल शयनाङ्ग विस्तार आदि नहीं किया । ३. स्वप्न इति । जब मन केवल सूक्ष्म इन्द्रियोंके साथ जीवात्मा में रहता है तब सोये हुये जीव को जो विषयों का अनुभव होता है वह

१५२ साहित्यदर्पणे क्रोधावेगभयग्लानिसुखदुःखादिकारकः ॥ १५२ ॥ यथा— 'मामोकाशप्रणिहितभुजं निर्दयाश्लेषहेतो- र्लब्धायास्ते कथमपि मया स्वप्नसंदर्शनेन । पश्यन्तीनां न खलु बहुशो न स्थलीदेवतानां मुक्तास्थूलास्तरुकिसलयेष्वश्रुलेशाः पतन्ति ॥' अथापस्मारः— मनःक्षेपस्त्वपस्मारो ग्रहाद्यावेशनादिजः । भूपातकम्पप्रस्वेदफेनलालादिकारकः ॥ १५३ ॥ 'आश्लिष्टभूमिं रसितारमुच्चैर्लोलद्ध्वजाकारबृहत्तरङ्गम् । फेनायमानं पतिमापगानामसावपस्मारिणमाशशङ्के ॥' अथ गर्वः— गर्वो मदः प्रभावश्रीविद्यासत्कुलतादिजः । अवज्ञांसाविलासाङ्गदर्शनाविनयादिकृत् ॥ १५४ ॥ तत्र शौर्यगर्वो यथा— 'धृतायुधो यावदहं तावदन्यैः किमायुधैः । यद्वा न सिद्धमस्त्रेण मम तत्केन साध्यताम् ॥' भुजाक्षेपं कर्तुमर्हतीति । अस्य निद्राभङ्गो नोचित इति भाव ॥ मामिति । यक्षस्य मेघं प्रति प्रियार्थं वाचनिकार्पणमिदम् । मा यक्षम् । कथमपि महता कष्टेन । मुक्ता इव स्थूला ॥ मनःक्षेप इति । मनसो नाटीविशेषनिवेशेन घूर्ण- नमित्यर्थः । ग्रहादीत्यादिना भूतादिपरिग्रह । मध्यमादिपदेन धातुवैषम्यादिपरि- ग्रहः ॥ फेनायमानं फेनमुद्वमन्तम् । असौ श्रीकृष्णः आशशङ्के ज्ञातवान् ॥ मदश्चित्तविकारविशेषः । राज्ञ कोशदण्डादिजन्यः प्रतापः प्रभावः । श्रीश्चि-

1. मामिति । मया कथमपि स्वप्नमंदर्शनेन लब्धायाः के तव निर्दयाश्लेषहेतोः गाढा- श्लिङ्गनार्थम् आकाशप्रणिहितभुजं शून्यार्पितबाहु मा पश्यन्तीना स्थलीदेवताना वनदेवताना १. 'मात्स्यमद्यकोपादिरुन्मादस्य कारणम् । शिष्टानामपि विषयज्ञानं भ्रमः । मात्स्यादुन्माद- हेतु । इति ग. २ 'भूयश्चापि तमसि शयने कण्ठलग्ना पुरा मे-'इत्युदाहरणान्तरं ग पुस्तके ३ 'आवेशो ग्रहदुःखाद्यैरपस्मारः स्मृतो बुधैः । मुहुर्निपतनम्भूपातकम्पानान्दोलनादिकृत् ॥' इति ग ४. 'लोलदू' ग ५ 'आंदोलसद्दशावज्ञासहेोगत्रेनादिकृत् । प्रभाव द्विजन्यो मदो गर्व । आदि शब्दाद्दारुण्यसौभाग्यादिः । स चाविनयाद्यनुभावहेतु ।' इति ग. ६. 'यथा' क. घ. ७ अस्मादग्रे 'नमन्यदप्यूह्यम्' इत्याधिकं ग-पुस्तके

तृतीयः परिच्छेदः । १५३ अथ मरणम्— शराद्यैर्मरणं जीवत्यागोऽङ्गपतनादिकृत् । यथा— 'राममन्मथशरेण ताडिता दुःसहेन हृदये निशाचरी । गन्धवद्रुधिरचन्दनोक्षिता जीवितेशवसतिं जगाम सा ॥' अधालस्यम्— आलस्यं श्रमगर्भाद्यैर्जाड्यं जृम्भासितादिकृत् ॥ १५५ ॥ वर्गसपत्तिः । अवज्ञा परासिन् ॥ अन्यैर्मद्गतायुधभिन्ने ॥ रामेति । सा निशा- चरी ताडका राक्षसी, सैव निशाचरी अभिसारिका नायिका । राम एव मन्मथ तस्य शरेण हृदये वक्षसि मनसि च ताडिता सती जीवितेशो यम एव जीवितेश- प्रिय तस्य वसतिं जगाम । कीदृशी । गन्धवद्रुधिरमेव चन्दनं तेनोक्षिता लिप्ता ॥ 'जाड्यम्' इत्यत्र क्वापि 'जैट्यम्' इति पाठः । स न सम्यक् असंगतार्थापत्ते । मुक्तास्थूला अतुलेशा नयनोदबिन्दवः तरुकिसलयेषु बहुशः न खलु न पतन्ति । अपि तु पतन्त्येव । एवंविध मामवलोक्य वनदेवता अपि रुदन्तीति भावः ॥

1. शरेति । अत्र विशेषमाह रसगङ्गाधरकारः 'रोगादिजन्या मूर्च्छारूपा मरणप्रा- गवस्था मरणम् । न चात्र प्राणवियोगात्मकं मुख्यं मरणमुचितं ग्रहीतुम् । चित्तवृत्त्या- त्मकेषु भावेषु तस्याप्रसक्तेः । भावेषु च सर्वेषु कार्यमहर्वाततया शरीरप्राणयोगस्य हेतु- त्वात् । उदाहरणम्—'दयितस्य गुणाननुस्मरन्ती शयने संप्रति या विलोकितासीत् । अधुना खलु हन्त सा कृशाङ्गी गिरमङ्गीकुरुते न भाषितापि ॥' प्रियविरहोऽत्र विभावः । वचनविरामोऽनुभावः । हन्तपद्यावाप्तसमुपकारगन्धाद्वासवञ्च्छोऽप्यथ भावः पदव्यङ्ग्यतामावहति । दयितस्य गुणाननुस्मरन्तीत्यनेन वक्ष्यमान चरमावस्थायामपि तस्या दयितगुणविस्मरणं नाभूदिति विप्रलम्भस्य शोकस्य वा चरममन्विदस्तस्य पोषकम् । अत्र च भावः स्वव्यञ्जकपादोत्तरवर्तिना दाण्डान्तेन सदर्मपदत्वेन नापिपादेः प्रत्युतार्तचन्ददर्शने विप्रलम्भस्य, अन्यथा तु करुणस्य पोषक इति दिङ्गेदः । उदयः पुनर्ननु प्रपञ्चेन न वर्णयन्ति । अमङ्गलप्रायत्वात् ।' इति । प्रदीपेषूक्तम्—'जीवत्योझननाम्भो मरणं परिकीर्तितम् । समोहेन्द्रियसम्गतान्तिकाङ्गेक्षणवारिदृत् ॥' इति ॥
2. आलस्यमिति । अतिसूतिर्भ्रष्ट्यादिप्रभृतिजन्या चेतसः क्रियत्नुद्वन्धतालस्यम् । अत्र च नामाभ्यर्दम् । नापि गर्वगण्डेष्टुतत्त्वम् । येन कार्याकरणरूपस्यानुभवस्य तद्बल्लेवेदि ग्लानैर्जातापाद्यास्य भेदः ॥ 1 'अथ मरणम्' इति नास्ति ग पुस्तके 2. 'अथ' इत्यधिकस्तत्रैव तथा नास्ति घ पुस्तके
3. यथा—'राम-' इत्याद्यग्रिमं नास्ति ग पुस्तके 4 'चैट्यं' इत्यत्र. 5. इतश्चोर्ध्वे 'अनन्तरं च कैश्चर्यं मङ्गलवैधेयेण, तदनुपदम् । दृश्यार्हत्यप्यनादरणीयः ' इत्यधिकं ग पुस्तके

१५८ साहित्यदर्पणे अथ मतिः— नीतिमार्गानुसृत्यादेरर्थनिर्धारणं मतिः । स्मेरता धृतिसंतोषौ बहुमानश्च तद्भवः ॥ १६३ ॥ यथा— 'असंशयं क्षत्रपरिग्रहक्षमा यदार्यमस्यामभिलाषि मे मनः । सतां हि संदेहपदेषु वस्तुषु प्रमाणमन्तःकरणप्रवृत्तयः ॥' अथ व्याधिः— व्याधिर्ज्वरादिर्वाताद्यैर्भूमीच्छोत्कम्पनादिकृत् । तत्र दाहमयत्वे भूमीच्छादयः । शैत्यमयत्वे उत्कम्पनादयः । सै- षमुदाहरणम् । अथ त्रासः— निर्घातविद्युदुल्काद्यैस्त्रासः कम्पादिकारकः ॥ १६४ ॥ मुख स्मितयुक्त वदनं स्मरामीत्यर्थः ॥ नीतिमार्गो नीतिशास्त्रं तस्यानुसृति रवगम । आदिना अनुमानादिपरिग्रहणं । निर्धारण निश्चयः ॥ असंशय- मिति । शकुन्तलामालोक्य दुष्यन्तस्यानुमानमिदम् । क्षत्रपरिग्रहक्षमा क्षत्रियवि वाह्योचिता । 'इयम्' इति शेषः । अस्या शकुन्तलायाम् । समर्थयति—सता मिति । प्रमाणं निश्चयबीजम् । अन्त करणस्य मनस प्रवृत्तय शुभापादय ॥ वा ताद्यैरिति । आद्यपदेन पित्तश्लेष्मणोर्ग्रहणं । भूमीच्छा भूमिपतनेच्छा । तत्र दाहोदाहरणं यथा मम—'प्रियजनपरिरम्भाद्वेषमाना कृशाङ्गी त्रिहुत- दहनवर्णं स्वेदगर्भङ्गगात्रीम् । विपुलपुलकलेगामाकलय्य ज्वरार्तां द्रुतमिति- तदिनन्तर्मन्दरे निर्ममज्ज ॥' निर्घात इति । 'यदान्तरिक्षे बलवान्मारुतो गगना-

1. मतिरिनि । शास्त्रार्थविचारणजन्यदर्शनविशेष मतिरिति परमार्थः । तत्र निमित्त- मदाह—नीतिमार्गेत्यादि हेतुगर्भतः ॥
2. व्याधिरिति । रोगः शारीरप्रभवो मनस्तापो व्याधिः । शारीरोऽपि दाहशीता- नुवृत्त्या द्विधा । तत्राद्ये—भूमीच्छेति इच्छेतो वा तृषाणां वा प्रलोभनम् । द्वितीये—कम्पना- दीति । आदिशब्देन जडतादिपरिग्रहः । अत्र ज्वरशब्दः शारीरमानसरोगयोः सर्व- साधारणः । त्रास इति । ... भयहेतुदर्शनात् त्रस्तो ... चित्तचमत्कारो भ्रंशकरो वा त्रासः । कम्पादीत्यादिशब्देन स्तम्भकम्परोमाञ्चगद्गदवचन ... गद्गदादीनां ... ... ...

तृतीयः परिच्छेदः। १५९ यथा— ‘परिस्फुरन्मीनविघट्टितोरवः सुराङ्गनास्त्रासविलोलदृष्टयः। उपाययुः कम्पितपाणिपल्लवाः सखीजनस्यापि विलोकनीयताम्॥’ अथ व्रीडा— धार्ष्ट्याभावो व्रीडा वदनानमनादिकृद्दुराचारात्। यथा—‘मयि सकपटं—’ इत्यादि (१५७ पृ.)। अथ हर्षः— हर्षस्त्विष्टावाप्तेर्मनःप्रसादोऽश्रुगद्गदादिकरः॥ १६५॥ हतः। पतत्यथ स निर्घातो जायते वायुसंभवः॥’ इत्युक्तलक्षणो निर्घातः। ‘बृह- च्छिखा च सूक्ष्माग्रा रक्तनीलशितोज्ज्वला। पौरुषी च प्रमाणेन उल्का नानाविधा स्मृता॥’ इत्युक्तलक्षणा चोल्का। आद्यपदेन भूकम्पादेर्ग्रहणम्। अत्र ‘मनःक्षोभ’ इति पूरणीयम्॥ परिस्फुरदिति। जलविहारवर्णनमिदम्। अपिना नायकस्य १. परीति। परितः स्फुरद्भिर्विवर्तमानैर्मीनैर्विघट्टिता उरवो यासां ताः अत एव त्रासविलोलदृष्टयः कम्पितपाणिपल्लवाश्च सुराङ्गनाः सखीजनस्यापि विलोकनीयतामुपाययुः। किमुत प्रियजनस्येति भावः॥ २. व्रीडेति। स्त्रीणां पुरुषमुखावलोकनादेः पुंसां च प्रतिज्ञाभङ्गपराभवादेरुपद्रवे वैवर्ण्याद्यौन्मुख्यादिकारणीभूतश्चित्तवृत्तिविशेषो व्रीडा। केचित्—‘चेतोगोपनं व्रीडा व्यवहारापह्लादिनिः।’ इत्याहुः। व्यर् वैक्लव्यम्॥ ३. हर्ष इति। इष्टप्राप्त्यादिजन्या सुखविशेषो हर्षः। तदुक्तं—‘प्रियसंगमादि- प्रसादः प्रियसंगमः। मनोरथादिप्राप्त्यमहोत्सवसमागमः॥ ज्योतिश्च पुत्रादिमज्जनो यत्र जायते। नेत्रवक्त्रप्रसादश्च प्रियोक्तिः पुलकोद्गमः॥ ... तत्रादिशेद्।’ इति॥ १ गङ्गादौ तु दृष्टोऽथ वा पृथिव्यां पतन्-इति वायुनाऽऽहतश्चेत् २ वृहच्छिखाभिः यदूर्ध्वभागस्थशिखैः। दीप्ताग्रभागस्थशिखेत्यर्थः-इत्यधिकः ३ दृष्टस्त्वर्द्धेनोत्पपात चेत्। उल्का वै भूरिभिश्चोत्पातान्विदधुः। इति च. ४ न ह्यत्र तु यस्योक्तं लक्षणं भवेत्। तत्र स्थिरं ह्यधोऽधश्चाधश्चोर्ध्वं गच्छन्ति विद्युतः। ५ इत्येवम्-इत्युक्तलक्षणशिखा इति तत्त्वत उत्पादैर्युक्ता गच्छेत्। इत्युत्तरम् ६ भूकम्पाद्यैर्वा-इति कतौ नास्ति। औन्मुख्यं दर्शेऽनपेक्षितवती। इति क.

१६२ साहित्यदर्पणे तत्र भर्त्सनपारुष्यस्वच्छन्दाचरणादयः ॥ १६९ ॥ यथा— 'अन्यास तावदुपमर्दसहासु भृङ्ग लोल विनोदय मनः सुमनोलतासु । मुग्धामजातरजसं कलिकामकाले व्यर्थं कदर्धयसि किं नवमल्लिकायाः ॥' अथ ग्लानिः— रत्यायासमनस्तापक्षुत्पिपासादिंसंभवा । ग्लानिर्निष्प्राणताकम्पकार्श्यानुत्साहतादिकृत् ॥ १७० ॥ यथा— 'किसलयमिव मुग्धं बन्धनाद्विप्रलूनं हृदयकुसुमशोषी दारुणो दीर्घशोकः । ग्लपयति परिपाण्डुक्षाममस्याः शरीरं शरदिज इव घर्मः केतकीगर्भपत्रम् ॥' अथ चिन्ता— ध्यानं चिन्ता हितानाप्तेः शून्यताश्वासतापकत् । मुष्मिकी परलोकभवा । नीवारस्तृणधान्यम्, कृते निमित्तम् । साप्रतं वार्धके । अत्र तत्त्वज्ञानेन नि स्पृहत्वम् ॥ अन्यास्विति । मधुपानकालीनश्चरणप्रहारादिरुपमर्दः । पक्षे सम्भोगकालीनश्चुम्बनालिङ्गनादिः । लोलं सतृष्णम् । मुग्धा कोमला सुरतमूढां च । रज पराग आर्तव च । अकाले मकरन्दाभावदशाया बाल्ये च । अत्रोप- भोक्तरि बालाया अस्थैर्यं पशुपवचनेन प्रतीयते ॥ निष्प्राणता असामर्थ्यम् ॥ बन्धनात् उत्पत्तिस्थानात् । निष्प्राणत्वानौजस्यसत्त्वसक्षयाणा बलहानिरूपत्वेऽपि १. नवेति । सप्तलायाः 'सप्तला नवमालिका' इत्यमरः । 'नवमल्लिकायाः' इति पाठे तु मुग्धेत्यादिनैव नवत्वलाभे पुनर्मल्लिकाया नवत्वविशेषण व्यर्थम् । नवा सुप्ता माला अस्या., कपू । इति भानुजिदीक्षिताः ॥ २. चिन्तेति । इष्टाप्राप्त्यनिष्टप्राप्त्यादिजनिता ध्यानापरपर्याया वैवर्ण्यभूलेखनाधोमुख- -त्त्वादिहेतुश्चित्तवृत्तिविशेषश्चिन्ता । यदाह —'विभावा यत्र दारिद्र्यमैश्वर्यभ्रंशनं तथा । 'उद्वेगास्थितिगैरस्यममुनैववबुध्यते ।' इति ग २ 'नवमल्लिकायाः' इति क. ३ 'रत्याद्यायास- र्निर्निष्प्राणता मता । अनुत्साहाद्गदौर्बल्यस्वेदाद्यैर्व्यक्तिमेति सा ॥' ग. ४ 'कार्यं' घ. 'उत्थितनयनतारा धामवत्रे दुविन्वा रजनय इव निद्रातान्ननीलोत्पलास्य । तिमिरमिव दधाना केशपाशानननिपनिगृहेन्त्यो यान्लमूर्वारवन्ध ॥' इति ग.

तृतीयः परिच्छेदः । १६५ तद्भेदानाह— रतिर्हासश्च शोकश्च क्रोधोत्साहौ भयं तथा । जुगुप्सा विस्मयश्चेत्यष्टौ प्रोक्ताः शमोऽपि च ॥ १७५ ॥ तत्र रतिर्मनोऽनुकूलेऽर्थे मनसः प्रवणायितम् । वागादिवैकृतैश्चेतोविकासो हास इष्यते ॥ १७६ ॥ इष्टनाशादिभिश्चेतोवैकल्यं शोकशब्दभाक् । प्रतिकूलेषु तैक्ष्ण्यस्यावबोधः क्रोध इष्यते ॥ १७७ ॥ कार्यारम्भेषु संरम्भः स्थेयानुत्साह उच्यते । रौद्रशक्त्या तु जनितं चित्तवैकल्यदं भयम् ॥ १७८ ॥ त्वेन सम्बन्धी । तैर्भावैः पुष्यते रसरूपता नीता प्रवृद्ध- क्रियते ॥ तद्भेदान् स्थायिभावान् । अष्टौ भावा. स्थायिभावा । शमोऽपि च । स्थायिभाव इत्यर्थः ॥ रतिरिति । मनसोऽनुकूले प्रिये वस्तुनि प्रवणायितम् । प्रेमार्द्रं मनो रतिरित्यर्थः । तच्चोत्कटावेश एव पर्यवस्यति । स चानुराग एव सोऽपि प्रकृते सुरतेच्छारूप एव । केचित्तु—"स चानुराग एव सोऽपीष्टसाधनताज्ञानधारारूपः, अभिलाषहेतुत्वेनो- क्तत्वात्" इत्याहु. । तन्न । सुरतेच्छाया आलम्बनप्राप्त्यभिलापं प्रति हेतुत्वसंभवेन लक्षणाया अयोगात् । चेतोविकास उपहसनीयत्वेन ज्ञानमुखविकासहृपहास- हेतुः । चेतोवैकल्यं दुःखम् । तैक्ष्ण्यस्य अपचिकीर्षाया अवबोध उत्कटत्वम् । कार्यारम्भेषु सन्निकृष्टकार्येषु संरम्भ उत्कट आवेशः । केचित्तु—'संरम्भः सहस्रप्रवृत्तिः' इत्याहुः । तन्न । आद्यप्रवृत्तिरूपस्यारम्भस्य प्रवृत्त्यसम्भवात्, वीररसे उत्कटावेशस्यैव स्थायित्वेनाख्यायमानत्वात् । रौद्रशक्त्येति । शात्रवादेरनिष्टदर्श-

1. रतिरिति । रत्यादीना विशदतर लक्षणमभिहित रसगङ्गाधरे—'स्त्रीपुंसयोरन्यो- न्यालम्बनः प्रेमाख्यश्चित्तवृत्तिविशेषो रतिः । गुरुदेवतापुत्राद्यालम्बनस्तु व्यभिचारी । वागङ्गादिविकारदर्शनजन्मा विकासाख्यो हासः । पुत्रादिवियोगमरणादिजन्मा वैक्लव्या- ख्यश्चित्तवृत्तिविशेष. शोकः । गुरुबन्धुवधादिपरमापराधजन्मा प्रज्वलनाख्यः क्रोधः । अयं च परविनाशाहिहेतुः । क्षुद्रापराधजन्मा तु परपद्मवचनालम्भानादिहेतुः । अयमेवानर्षारूढो व्यभिचारीति विवेकः । परपराक्रमदानादित्युत्तिजन्मा औन्नत्याख्य उत्साहः । व्याघ्र- दर्शनादिजन्मा परनानर्थविषयको वैक्लव्याख्यः स भयम् । परनानर्थविषयकत्वाभावे तु स एव त्रासो व्यभिचारी । अपरे तु—औत्पातिकद्रवद्भासः, स्वापराधोत्थं भयमिति भेदानाहुः । कदर्यवस्तुविलोकनजन्मा विचिकित्साख्यश्चित्तवृत्तिविशेषो जुगुप्सा । अलौ- किकवस्तुदर्शनादिजन्मा आश्चर्याख्यो विस्मयः ॥ १. '-वैकृत्यात्' घ. २. 'प्रतिकूल्यात्मचित्तविशेषेण क्रोध उच्यते ।' इति ग. ३ 'अवशा- नामिका कर्तुरुत्साहोऽप्यवस्थापिता । अरिदर्शने नीतिपरिसंदर्शनादिनिः ।' इति ग.

१६४ साहित्यदर्पणे वाच्या । हासः पुनरुपच्यमानो व्यभिचार्येव । व्यभिचारिलक्ष- णात् । तदुक्तम्— ‘रसावस्थां परं भावः स्थायितां प्रतिपद्यते ।’ इति । तत्तस्य स्थायिनः कस्मिन् रसे संचारित्वमित्याह— शृङ्गारवीरयोर्हामो वीरे क्रोधस्तथा मतः ॥ १७२ ॥ शान्ते जुगुप्सा कथिता व्यभिचारितया पुनः । इत्याद्यन्यत्समूह्येयं तथा भावितबुद्धिभिः ॥ १७३ ॥ अथ स्थायिभावः— अविरुद्धा विरुद्धा वा यं तिरोधातुमक्षमाः । आस्वादाङ्कुरकन्दोऽसौ भावः स्थायीति संमतः ॥ १७४ यदुक्तम्— ‘यत्सूत्रवृत्त्या भावानामन्येषामनुगामकः । न तिरोधीयते स्थायी तैर्भावैः पुष्यते परम् ॥’ इति । ... ॥ परमिति । अत्यन्तमित्यर्थः ॥ अक्षमा इति । 'भावा इति शेषः । कन्दो मूलम् ॥ यत्सूत्रवृत्त्या यत्सूत्रन्यायेन । अनुगामकः प्रका- १. स्थायीति । ...

तृतीयः परिच्छेदः । १६५ तद्भेदानाह— रतिर्हासश्च शोकश्च क्रोधोत्साहौ भयं तथा । जुगुप्सा विस्मयश्चेत्यष्टौ प्रोक्ताः शमोऽपि च ॥ १७५ ॥ तत्र रतिर्मनोऽनुकूलेऽर्थे मनसः प्रवणायितम् । वागादिवैकृतैश्चेतोविकासो हास इष्यते ॥ १७६ ॥ इष्टनाशादिभिश्चेतोवैकल्यं शोकशब्दभाक् । प्रतिकूलेषु तैक्ष्णस्यावबोधः क्रोध इष्यते ॥ १७७ ॥ कार्यारम्भेषु संरम्भः स्थेयानुत्साह उच्यते । रौद्रशक्त्या तु जनितं चित्तवैकल्यदं भयम् ॥ १७८ ॥ त्वेन सम्बन्धी । तैर्भावैः पुष्यते रसरूपता नीता प्रस्फुटं क्रियते ॥ तद्भेदान् स्थायिभावान् । अष्टौ भावा स्थायिभावाः । शमोऽपि च । स्थायिभाव इत्यर्थः ॥ रतिरिति । मनसोऽनुकूले प्रिये वस्तुनि प्रवणायितम् । प्रेमार्द्रं मनो रतिरित्सर्थः । तच्चोत्कण्ठावेण एव पर्यवस्यति । न चानुराग एव सोऽपि प्रकृते सुरतेच्छात्मक एव । केचित्तु—"स चानुराग एव सोऽपीष्टसाधनताज्ञानधारारूप , अनिष्टाविद्वेष्टृत्वेनो- त्थत्वात्" इत्याहुः । तन्न । सुरतेच्छाया आलम्बनप्राप्त्यभिलाषं प्रति हेतुत्वसम्भवेन लक्षणाया अयोगात् । चेतोविकास उपहसनीयत्वेन ज्ञानमुसन्धिनास्पदतान्य- हेतुः । चेतोवैकल्यं दुःखम् । तैक्ष्ण्यस्य अपचिकीर्षाया अवबोध उद्भटनम् । कार्यारम्भेषु सङ्कटकार्येषु संरम्भ उद्धट आवेशः । केचित्तु—'संरम्भः सहसोद्यतित' इत्याहुः । तन्न । आयप्रवृत्तिस्थलगम्भस्य द्रष्टुमसंभवात्, वर्ण्यन्ते उत्कटावेशस्यैव स्थायित्वेनास्वाद्यमानत्वाच्च । रौद्रशक्त्येति । मातङ्गादेर्निदर्श-

1. रतिरिति । रत्यादीना विशदतर लक्षणमभिहितं रसगङ्गाधरे—"स्त्रीपुंसयोरन्यो- न्यालम्बनः प्रेमाख्याश्चित्तवृत्तिविशेषो रतिः । मुनिवत्सलाद्युपालम्बनास्तु व्यभिचारी । वागादिने विकारदर्शनाज्जन्या चित्तस्फूर्ती हासः । पुत्रादिवियोगजन्यविकलता- रूपाचित्तवृत्तिविशेषः शोकः । गुरुप्रभृतिविषयापराधजन्या चित्तज्वाला क्रोधः । अयं च परनिग्रहादिहेतुः । कृतापराधजन्या तु स्वपराधजन्यापरितोषः । अयंवेदान्तविषये व्यभिचारीति विशेषः । परपराक्रमदर्शनसमुल्लसितो हि चित्तस्योत्साहः । व्याघ्रा- दर्शनादिजन्या परानर्थचिन्तयेद् हेतुचित्तसंक्षोभो भयम् । परानर्थविषयकप्रार्थने तु भय एव शमो व्यभिचारी । औत्सुक्योत्कण्ठयोस्तद्वैपरीत्यम्, स्वापराधमपनीते भेदनाहुः । स्वस्मिन्मुक्तिहेतुवस्तुजन्या चित्तविकलतादिरूपा निर्वेदिरूपेणोक्ता । ततो- ऽधिकमुपदर्शयिष्याम इत्यन्यत्रैवानुसन्धेयः ॥
2. 'रतिरुच्यते' घ. 2. 'प्रतिकूलविषयेष्वभिनिवेशविशेषः क्रोधः' इति रसगङ्गाधरः । 3. 'उत्कट- शक्तिना दुष्टात्मनोऽवलोकनादिना । अतिप्रौढस्य शौर्यादियुक्तस्यापि' इति केचित् ।

१७० साहित्यदर्पणे तत्र यत्र तु रतिः प्रकृष्टा नाभीष्टमुपैति विप्रलम्भोऽसौ । अभीष्टं नायकं नायिकां वा । स च पूर्वरागमानप्रवासकरुणात्मकश्चतुर्धा स्यात् ॥१८७॥ तत्र श्रवणाद्दर्शनाद्वापि मिथः संरूढरागयोः । ग्रहणम् ॥ तद्भेदौ शृङ्गारभेदौ ॥ तत्र तयोर्मध्ये । विप्रलम्भमाह—यत्र त्विति । तुशब्दश्चार्थः । तत्र रसे प्रकृष्टा प्रकरणादिना प्रधानत्वं प्राप्ता रति रस्ति । नायिका नायको वा अभीष्टं नायकं नायिकां वा नोपैति नोपभुङ्क्ते असौ विप्रलम्भ इत्यर्थः । तथा चोपभोगाभावसवलितप्रकृष्टरतिविषयो रसो विप्रलम्भ इत्यर्थः । करुणादौ शोकोद्दीपनतया रतिसत्त्वेन तत्रातिव्याप्तिवारणाय प्रकृष्टेति । सम्भोगेऽतिव्याप्तिवारणाय उपभोगाभावेति । विप्रलम्भसमानविषयके ज्ञानान्तरे संस्कारे वा अतिव्याप्तिवारणाय रस इति । अन्ये तु—'यत्र तु संसवलितह्लादतिर्न प्रकृष्टा अभीष्टमुपैति विषयीकरोति स विप्रलम्भः' इति व्याकुर्वन्ति । तन्न । करुणे ऽतिव्याप्तेः । यदि च 'यत्र' इत्यस्य 'शृङ्गारे' इति व्याकारात्करणे नातिव्याप्तिरि त्युच्यते तदा 'अभीष्टमुपैति' इत्यस्यानर्थक्यम् । अभीष्टविषयरतेरेव शृङ्गारत्वेन परिणामात् । अपरे तु—'नायिकादिभिरभीष्टं नोपैति न संगच्छते । तथा चामी- ष्टविच्छेदसवलिता रतिर्यत्र स विप्रलम्भ' इत्याहु । तन्न । प्रणयमानादावभीष्ट- विच्छेदाभावेनाव्याप्तेः । केचित्—"संयोग सुखसंभिन्नो विप्रलम्भस्तु दुःखयुक्त । रतिन्त्यो प्रकर्ष स्यादाधिक्यात्समुद् गतो ॥" इति दर्शनाद् दुःखसवलितरतिव्या- विभावको रसो विप्रलम्भ " इत्याहु । तन्न । प्रणयमाने दुःखायोगादव्याप्ते ॥ स च विप्रलम्भ चतुर्धा इतीदमुपलक्षणम् । विरहोऽपि वेदितव्य । स च गुर्वादिपरतन्त्र- त्वात् । संगमप्रतिरोधो यथा—'कि रूद्ध प्रियया-' इत्यादि (१२४ पृ०) । अन्यथा श्चेत् प्रथमः । नियोगकृतावच्छिन्नश्चे द्वितीयः । संयोगश्च न दम्पत्योः सामानाधिकर- ण्यम् । एकतयानयनेनाप्यर्थादिसद्भावे विप्रलम्भस्यैव वर्णनात् । एव वियोगोऽपि न वैयधिकरण्यम् । दोषयोरुक्तत्वात् । तस्माद्द्वाविमौ संयोगवियोगावस्थान्तःकरणवृत्तिवि- शेषौ । यन्मूलको विप्रलम्भाख्यादि धीः । तत्राद्यो यथा—'शयिता सविधेऽप्यनीश्वरा सखीजनानुरोधेन मनोभवम् । द्रष्टुं छविमाननाम्बुजं लज्जास्तद्गतः निर्गसने ॥' इति । 'द्वितीये' यथा—'अधो न लज्जा पराङ्मुखं नयनयुगलं नन दूतीमन्दिरमागतस्य .... । विप्रलम्भस्त्वित्यादि, केवलह्लादांशोद्बोहा भावे केवलदुःख- न ष्टिव सम्भोगसम्भोग इत्येके इति सिद्धो रसगङ्गाधरे ॥ इति शृङ्गार .... ...

तृतीयः परिच्छेदः । १७१ दशाविशेषो योऽत्रासौ पूर्वरागः स उच्यते ॥ १८८ ॥ श्रवणं तु भवेत्तत्र दूतवन्दिसखीमुखात् । इन्द्रजाले च चित्रे च साक्षात्स्वप्ने च दर्शनम् ॥ १८९ ॥ अभिलाषश्चिन्तास्मृतिगुणकथनोद्वेगसंप्रलापाश्च । उन्मादोऽथ व्याधिर्जडता मृतिरिति दशात्र कामदशाः १९० अभिलाषः स्पृहा चिन्ता प्राप्त्युपायादिचिन्तनम् । उन्मादश्चापरिच्छेदश्चेतनाचेतनेष्वपि ॥ १९१ ॥ अलक्ष्यवाक्प्रलापः स्याच्चेतसो भ्रमणाद्भृशम् । व्याधिस्तु दीर्घनिःश्वासपाण्डुताकृशतादयः ॥ १९२ ॥ जडता हीनचेष्टत्वमङ्गानां मनसस्तथा । शेषं स्पष्टम् । क्रमेणोदाहरणानि— 'प्रेमार्द्राः प्रणयस्पृशः परिचयादुद्गाढरागोदया- स्तास्ता मुग्धदृशो निसर्गमधुराश्चेष्टा भवेयुर्मयि । तस्य निरूक्तप्रकारचतुष्टयानन्तर्भावाल्लक्ष्यत्वाभावेन तत्र सामान्यलक्षणस्यातिव्याप्ति- प्रसङ्गात् । तत्र पूर्वरागादिषु । मिथ इति । अन्योन्यमित्यर्थः । दशाविशेषोऽ- वस्थाभेदः । अप्राप्तौ परस्परसङ्गमे । वन्दिनः स्तुतिपाठकाः । दशाविशेषा- नाह—अभिलाप इति । दश प्रकाराः । अत्र पूर्वरागे । कामकृता रतिजन्या दशाः कामदशाः । स्पृहा अभीष्टप्राप्तीच्छा । अपरिच्छेदो विशेषनिर्धारणा- भावः । अलक्ष्यवाक् निर्विषयं वचः । शेषं स्मृत्यादिकम् ॥ प्रेमार्द्रा इति । प्रेम्णा आर्द्रा निविडस्पृष्टा । प्रेमान्विता इति यावत् । प्रणयं द्रढुं स्नेहं स्पृशन्ति जनयन्ति । परिचयान्मुहुर्मुहुर्दर्शनात् । उद्गाढ उत्कटो यो रागः सुर- तेच्छा तस्योदयो याभ्यस्ताः । मुग्धदृशो नाय्याः । चेष्टा नेत्रविशेषादिरूपाः

1. स्मृतीत्यादि । 'दृष्टो यवाप्यरादेषु तद्भावं च गन्तव्यम् । तत्कर्मगुणौत्सुक्यानि चेष्टास्ताः स्मूतिरच्यते ।', 'सम्पर्केऽसतिपार्श्वस्याऽप्युन्मन्मथो द्रुतम् । इति वाचि मदे- यश्च तदुक्तं गुणकीर्तनम् ॥', 'दन्निष्टमन्यं वा न च दृष्ट्वं जायते । प्रद्वेषः प्राणि- दृष्टेष्विति स उद्वेगोऽभिधीयते ।', 'सम्प्राप्तेऽनङ्गसम्पर्केऽनङ्गविकृति । व्यापारी जायते यश्च स उन्मादो निरूप्यते ।' १. 'दृष्टोऽथवाप्यरादेषु' २. 'मद' इति पुस्तकान्तरे ३ 'दन्निष्टमन्यं दृष्ट्वा' 'दृष्ट्वा' इत्यस्य स्थाने वा पुस्तके नास्ति.

The provided image is completely blank and does not contain any visible text to transcribe.

तृतीयः परिच्छेदः । १७५ द्वयोः प्रणयमानः स्यात्प्रमोदे सुमहत्यपि ॥ १९८ ॥ प्रेम्णः कुटिलगामित्वात्कोपो यः कारणं विना । द्वयोरिति नायकस्य नायिकायाश्च उभयोश्च प्रणयमानो वर्णनीयः । उदाहरणम् । तत्र नायकस्य यथा— 'अलीअपसुत्तअणिमीलिअच्छ देसु सुहअ मज्झ ओआसं । गण्डपरिउम्बणापुलइअङ्ग ण पुणो चिराइस्सं ॥' नायिकाया यथा कुमारसम्भवे संध्यावर्णनावसरे । उभयोर्यथा— पणअकुविआणं दोह वि अलिअसुत्ताणं माणइल्लाणं । णिच्चलणिरुद्धणीसासदिण्णअण्णाणं को मल्लो ॥' अनुनयपर्यन्तासहत्वे त्वस्य न विप्रलम्भभेदता, किंतु संभोगसंचा- र्यस्यभावत्वम् । यथा— 'भ्रूभङ्गे रचितेऽपि दृष्टिरधिकं सोत्कण्ठमुद्वीक्षते रुद्धायामपि वाचि सस्मितमिदं दग्धाननं जायते । प्रेम्णि । ननु प्रमोदे सति कोप एव न भवति, कथं तत्र मानलक्षणसङ्गतिरित्यत आह—प्रेम्ण इति । कुटिलगामित्वात् कुटिलनायकादिगतित्वात् । कारणमप- राधादि । कुटिलस्य विनापि कारणं तत्सम्भावनया कोपो भवतीति भावः । यद्वा कुटिलगामित्वाद् दुरवगमस्वभावत्वात् ॥ अलिअ इति । 'अलीकप्रसुप्तानिमी- लिताक्ष देहि सुभग मह्यमवकाशम् । गण्डपरिचुम्बनपुलकिताङ्ग न पुनश्चिरयि- ष्यामि ॥ इति संस्कृतम् । मम विलम्बे तव क्रोधो जात इति लक्ष्यते । पुनरेवं विलम्बं न करिष्यामीति भावः । अत्रालीकसुप्ते नदस्य कौटिल्यम् ॥ पणअ- कुवि इति । 'प्रणयकुपितयोर्द्वयोरप्यलीकसुप्तयोर्मानवतोः (दनोः) । निश्चलनि- रुद्धनिश्वासदत्तकर्णयोः को मल्लः ॥' इति संस्कृतम् । मग्नो मल्लहङ्कारयोः । प्रियप्रसादननिरूपणमनुकूलव्यापारोऽनुनयः तत्पर्यन्तमसहत्वे । तं विनेव बहुरागे चेत्यर्थः । अस्य प्रणयमानस्य । ईर्ष्या संप्रभूता, तस्या एव व्यभिचा- रित्त्वेन सम्भवात् ॥ भ्रूभङ्ग इति । मानमेवेच्छौ सतीं प्रति नायिकाया उक्ति- *१. '...' इति '...' इत्यत्र '...' २. '...'

The provided image is completely blank and does not contain any text.

तृतीयः परिच्छेदः । १७९ तत्र भावी यथा मम— 'यामः सुन्दरि, याहि पान्थ, दयिते शोकं वृथा मा कृथाः, शोको मे गमने कुतो मम, ततो बाष्पं कथं मुञ्चसि । शीघ्रं न व्रजसीति, मां गमयितुं कस्मादियं ते त्वरा, मूढानस्य सह त्वया जिगमिषोर्जीवस्य मे संक्रमः ॥' भवन्त्यथा— 'प्रस्थानं वलयैः कृतं, प्रियसखैरस्रैरजस्रं गतं, धृत्या न क्षणमासितं, व्यवसितं चित्तेन गन्तुं पुरः । यातुं निश्चितचेतसि प्रियतमे सर्वे समं प्रस्थिता गन्तव्ये सति जीवितप्रियसुहृत्सार्थः किमु त्यज्यते ॥' निधीयमानत्वात् । एवं च विरहोत्पन्नस्य सम्भ्रमाद्या गतिमत् । विरहे वर्तमानत्वम् । विपत्तौ भूतत्वम् । अन्यत्रेषु समानक्रियासम्बन्धवैचित्र्य- भेद ॥ याम इति । वर्तमानसामीप्ये लट् । गमनसम्पादनक्रमेण तत्र यद् 'पान्थ' इति सम्बोधनं तत्त्वत्स्निग्धान्तस्य प्रेमाभावसूचनम् । तदनन्तरमेवैकेन 'दयिते' इत्यनेन सम्बोधनम् । तत्र शोकभावनिवृत्तिर्हेतोर्मम इत्यस्येत्यर्थः । ईदृशस्य प्रपञ्चस्य सूचनमात्रम् । अत्र दम्पत्योर्निमित्तेन गमनस्य सम्पादना- मात्रम् ॥ प्रस्थानमिति । दम्पत्यस्य विहितं सखीभिः प्रति नायिकाया राश्लिष्टम् । भो जीवित, निश्चलप्रयासे सति त्वां प्रदातुं त्यक्तम् । यच्च न प्रियतमे समं प्रस्थितेष्विति सति तथा च दम्पत्योरिष्टत्वात्सर्वं किं वृत्तं त्यज्यते । तैर्निमित्तार्थं गमननिश्चयं । निश्चलानि गद् गन्ते समाधिस्थो न भविष्यसि । तौ निवारय्य एष वल्लभानुकूलो निश्चल इति व्यवहारिण इव विप्र- मित्युक्तम् । प्रस्थानम्—प्रस्थानमिति । सर्वैरेवार्थैः । इदानीन्तनावय- नां का वार्तेति दर्शयति । मौक्तिकसदृशं निरन्तरं प्रति नेतुमसमर्थम् । एष पुनरिदानीमप्येष प्रस्थानक्रियासूचकः । शोकहेतोर्निवृत्तावपि न निवृत्तो भवति मे प्रवासजनितदुःखम् । अन्ये तु—'एवं जीवितं प्रियेण सहैव शीघ्रप्रस्थानाभिमुखम् इत्यस्य । प्रस्थानम्—अजस्रं धृत्या नासीदिति- सर्वं प्रस्थिते, न तेषु प्रस्थितेषु गन्तव्यमनिवारितमिति भावम् इत्येवमासीत् सार्थवर्गो नैव पुनरुत्थापितः सन्न् । अतीव दुःखमूर्त्तिरेव जीवितं विहाय पुनर्गच्छतीतिरीत्यान्वयः । अत्र निश्चितचेतसि यातुं प्रवृत्ते प्रियतमे इति प्रवृत्तमात्रम् । तथा विरहितस्य चानुकूलगमनस्य हेतुरिति दम्पत्योर्नाति- सम्भ्रमाद्भिन्नः सोऽत्रोचितः प्रवास इत्युक्तम् ।

१८० साहित्यदर्पणे भूतो यथा—'चिन्ताभिः स्तिमितम्—' इत्यादि (१७८ शापाद्यथा—'तां जानीयाः—' इत्यादि (१२३ पृ.) १संभ्रमो द्वि मानुषनिर्घातोत्पातादिजः । यथा—विक्रमोर्वश्यामुर्वशीपुरूरवसोः । अत्र पूर्वरागोक्तानामभिलाषादीनामत्रोक्तानां चाङ्गासौष्ठवादीनां दशानामुभयेषामप्युभयत्र संभवेऽपि चिरंतनप्रसिद्ध्या विविच्य ३ पादनम् । अथ करुणविप्रलम्भः— यूनोरेकतरस्मिन्गतवति लोकान्तरं पुनरलभ्ये । विमनायते यदैकस्तदा भवेत्करुणविप्रलम्भाख्यः ॥२० यथा कादम्बर्यां पुण्डरीकमहाश्वेतावृत्तान्ते । पुनरलभ्ये शरीरान्तरेण वा लभ्ये तु करुणाख्य एव रसः । अत्यन्तसखित्वमित्यत्र पृथक् प्रियसखित्वोपादानम् । प्रियतमगमने गन्तुमारभ्य वलयादयः सख्योचित कर्म कुर्वन्ति । त्वमपि प्रियस्य सुहृद्भवसीति तत्रापि गमनं न्याय्यमित्याह—गन्तव्ये सतीति । अत्रेयमुक्तिरनुभावः । अश्रुपातसन्तापव्यङ्गो विषादो व्यभिचारिभावः । प्रियतम आलम्बनम् । नायिकाया रतिज्ञे सामाजिका रसोत्पत्ति ॥ तां जानीया इति प्रोषितभर्तृकाया नायिकाया उदाहरणमिदम् । दिव्यो विद्युदुल्कादि । मानुषो मर्त्यलोकभवो भूकम्पादि । निर्घात इति नामसोपलक्षणम् । उत्पातोऽनिष्टसूचको दैवकृत प्रकृतिविपर्यासः । आदिना उन्मादादिपरिग्रहः । उर्वशीपुरूरवसोरिति । उर्वशी हि पुरा मित्रावरुणशा पान्मर्त्यलोकं प्राप्य पुरूरवसो गृहे 'यदि भवन्तं सुरतसमयातिरिक्तसमये नग्नं पश्यामि तदा त्वामहं त्यक्ष्यामि, मम मेषद्वय भवता रक्षणीयम्' इति नियमं कृत्वा स्थिता । तदनन्तरं देवैरन्वतमसे मेषद्वयमपहृतम् । तच्छ्रुत्वा पुरुरवा ससंभ्रमेण वस्त्रमपरिधायैव खड्गपाणिर्मेषापहर्तु पश्चाद्धावित । एतस्मिन्नन्तरे विद्युद्दीप्त्या नग्नमवलोक्योर्वशी स्वर्ग गतेति ग्रन्थस्य वर्तुलार्थ । अत्र दैवकृतमेषापहरणरूप दिव्योत्पातेन पुरूरवसः संभ्रम , तेनोर्वश्या भिन्नदेशवृत्तित्वम् ॥ उभयत्र पूर्वरागे प्रवासे च ॥ करुणविप्रलम्भमाह—यूनोरिति । विमनायते शोक्याकुलश्चिन्तयन् विलापं कुरुते । पुनरलभ्य इति । रतेर्नाशाद् उत्कटशोकसमवाय करुणाख्यो

1. संभ्रम इत्यादिश्लोकांशो काशिकारथौ न कार्यः । १. गन्तुमुद्यते तु प्रिये स्वेन यदि सा न निवारिता तर्हि प्रियसख्या न्याय्यमित्यतः । इत्युपरि 'त्वमेदेनमपि वारय' इति पूर्वार्द्ध पश्चात् 'सर्वथासुहृदम्' इत्युत्तरार्द्धम् २. 'प्रस्थाने' इति '—तो' इति इत्यन्तं पाठो नास्ति क-पुस्तकें. ३. 'अत्र—' इत्यादि दशानामुभयेषां 'पादनाम् इत्युः २०१ । इति श्लोकद्वये दृश्यते ३ 'चिन्तया' इति का. पुस्तकेऽस्ति