सात्वत संहिता (पाञ्चरात्र आगम - भगवान् सङ्कर्षण-नारद संवाद सान्वय सटीक)

इस पृष्ठ पर कोई पठनीय पाठ (Text) उपलब्ध नहीं है। यह एक रिक्त (Blank) पृष्ठ है।

॥ श्रीः ॥ सात्वतसंहिता अलशिङ्गभट्टविरचितभाष्योपेता प्रथमः परिच्छेदः प्रश्नप्रतिवचनम् विष्णोराराधनपरा मुनयो मलयाचले । संस्थिताः सिद्धगन्धर्वविद्याधरनिषेविते ॥ १ ॥ ✻ अलशिङ्गभाष्य ✻ श्रीमद्यादवशैलाग्रशेखरं सद्गुणाकरम् । योगानन्दनृसिंहाख्यदैवतं पर्युपास्महे ॥ १ ॥ श्रीमन्नारायणोऽव्याद् यदुगिरिनिलयो यः परं दिव्यरूपं सौषुप्तस्वप्नजाग्रत्यदभिदुरमिदं चातुरात्म्यं च रूपम् । रूपं वैशाखयूपं विविधमपि विभवं चापि बिभ्रद् देवीभूषायुधाढ्यो विहगपतिरथः पाति लोकान् समस्तान् ॥ २ ॥ विश्वस्य भजतां नित्यं नश्वरेतरभोगदः । शश्वत् सर्वार्थदो भूयाद् विश्वत्राता नृकेसरी ॥ ३ ॥ प्रणम्य शिरसाऽऽचार्यान् प्रतिष्ठापितसात्वतान् । तदादिष्टेन मार्गेण सात्वतार्थः प्रकाश्यते ॥ ४ ॥ अत्र तावद् भगवान् भगवच्छास्त्रविशारदो नारदो महामुनिः साक्षाद् वासुदेवेन सङ्कर्षणायोपदिष्टं स्वेन सङ्कर्षणाल्लब्धरहस्याम्नायसंज्ञितैकायनश्रुतेः सूत्ररूपं भगव- त्प्राप्त्येकोपायभूताभिगमनोपादानेज्यास्वाध्याययोगरूपकर्मविचारैः परव्यूहविभवरूप- ब्रह्मविचारैश्च दर्भितं पञ्चविंशतिलक्षणं सात्वतं तन्त्रमुपदेक्ष्यन् आदौ तदवतारक्रमं दर्श- यति—विष्णोरिति ।

२ सात्वतसंहिता अत्रादौ विष्णुशब्दप्रयोगेण चिकीर्षितग्रन्थनिर्विघ्नपरिसमाप्तिसाधकं निरवधि- कमङ्गलं कृतं भवति । सिद्धगन्धर्वविद्याधरनिषेविते । देवतानामपि सेव्यत्वादतिपरि- शुद्धमित्यर्थः । मलयाचले = मलयपर्वते । मुनयः = भगवद्ध्यानशीला ऋषयः । विष्णोः जगद्व्यापनशीलस्य भगवतः । आराधनपराः सन्तः सर्वव्यापिनो भगवतः कुत्राराधनं कार्यम्? कथं तद्विधानम्? को वा उपदेक्ष्यतीति तदेकचित्ताः सन्त इत्यर्थः । संस्थिताः = समित्युपसर्गेण चिरकालीना स्थितिः सूच्यते ॥ १ ॥ मलयाचले नारदस्यागमनम् कालेन केनचित् स्वर्गाद्रामदर्शनलालसः । तत्रावतीर्णो देवर्षिर्नारदो भगवन्मयः ॥ २ ॥ कालेनेति । तत्रैवास्थितेषु मुनिषु । केनचित्कालेन = कतिपयकालानन्तर- मित्यर्थः । भगवन्मयः = भागवताग्रेसरः । नारदो नाम देवर्षिः । रामदर्शन- लालसः सन् = परशुरामसेवासक्तः सन् । तत्र = मलयाचले । स्वर्गादवतीर्णः = आविर्बभूव ॥ २ ॥

• सुधा * साम्बं सदाशिवं नत्वा भानुं विष्णुं गणेश्वरम् । सर्वश्रेयस्करीं नित्यां मन्तरूपां सरस्वतीम् ॥ १ ॥ मालवीयकुलोत्पन्नः कुबेर विदुषः सुधीः । पुत्रः सुधाकरो नाम्ना पदार्थानां प्रकाशिकाम् ॥ २ ॥ सात्वतानां हितार्थाय तन्त्रस्य प्रतिपत्तये । सात्वतसंहिताकस्य 'सुधां' टीकां करोम्यहम् ॥ ३ ॥ जब सिद्ध, गन्धर्व एवं विद्याधरों से निषेवित मलयाचल पर विष्णु के आराधन में तत्पर मुनि लोग एकत्रित थे, उसके कुछ काल बीतने के पश्चात् भगवद् भक्तों में श्रेष्ठ देवर्षि नारद भगवान् परशुराम के दर्शन की इच्छा से वहीं मलयाचल पर्वत पर स्वर्ग से उपस्थित हुये ॥ १-२ ॥ ज्ञात्वा तस्याचलां भक्तिं देवः परशुलाञ्छनः । प्रत्यक्षमगमच्छश्वत् सानुकम्पेन चेतसा ॥ ३ ॥ अत्र मुनीन् सात्वतशास्त्रे प्रवर्तयेति नारदं प्रति रामोक्तिः—ज्ञात्वेति । परशुला- ञ्छनो देवः परशुरामः । तस्य देवर्षेः । अचलां भक्तिं स्वविषयकदृढाध्यवसायम् । ज्ञात्वा सानुकम्पेन = निर्हेतुककृपान्वितेन चेतसा प्रत्यक्षमगमत् = दृष्टिविषयतां प्रापेत्यर्थः ॥ ३ ॥ भगवान् परशुराम भी अपने विषय में उनकी अटल श्रद्धा देखकर उनके ऊपर कृपा करते हुये वहीं प्रगट हो गये ॥ ३ ॥

प्रथमः परिच्छेदः ३ नारदस्य परशुरामदर्शनम् ततः प्रहृष्टवदनः प्रोत्फुल्लपुलको मुनिः । पूजयामास तं देवमष्टाङ्गपतनादिना ॥ ४ ॥ तत इति । ततः = तस्माद्धेतोः । मुनिः = नारदः । प्रहृष्टवदनः सन् = सन्तोषो- त्फुल्लमुखः सन् । प्रोत्फुल्लपुलकः सन् = सञ्जातरोमाञ्चः सन् । तं देवं = रामम् । अष्टाङ्गपतनादिना = साष्टाङ्गप्रणामप्रदक्षिणस्तुतिप्रश्नाद्युपचारैः पूजयामास ॥ ४ ॥ नारद जी उनके दर्शन से अत्यन्त प्रसन्न हुए और उनका सारा शरीर रोमाञ्चित हो गया । फिर तो उन्होंने साष्टाङ्ग प्रणाम करते हुये महर्षि परशुराम की कुशल प्रश्नादि उपचारों से पूजा की ॥ ४ ॥ अथाह भगवान् रामो मधुराक्षरया गिरा। तवास्ति भक्तिरचला जन्मबीजक्षयङ्करी ॥ ५ ॥ एषा तु सात्वती शुद्धा नित्यमव्यभिचारिणी । तिष्ठन्ति मुनयो ह्यत्र प्रार्थयाना हरेः पदम् ॥ ६ ॥ तान् सात्वते क्रियामार्गे मद्वाक्याद् याहि योजय । अथेति । अथ मुनेरुत्साहकोलाहलानन्तरम् । भगवान् रामो मधुराक्षरया मनो- हरवर्णसंदर्भया गिरा वाचा आह । नारदं प्रत्युवाचेत्यर्थः । वचनप्रकारमाह—तवेति । तव तु एषा भक्तिः एतादृशी भक्तिरेवास्ति । अस्मत्सकाशाल्लब्धव्यमुपायान्तरं नास्तीति भावः । तां भक्तिं विशिनष्टि—अचलेत्यादिपदपञ्चकेन । अचला = चाञ्चल्यरहिता । जन्मबीजक्षयंकरी = संसारदुःखविनाशिनी । सात्वती = सात्वतशास्त्रोदिता । भगव- त्प्राप्त्येकोपायभूताऽभिगमनादिकर्माङ्गिकेति यावत् । तत एव शुद्धा = अमिश्रेत्यर्थः । नित्यं = निरन्तरम् । अव्यभिचारिणी = अनन्यदेवताविषयेत्यर्थः । एतादृश्या भक्तेस्तव विद्यमानत्वादस्मद्दर्शनादृते तव प्रयोजनान्तरं नास्ति । किन्त्वेतेषां मुनीनामपि मोक्षोपायमुपदिशेत्यर्थः । तिष्ठन्तीति । हि यस्मात् कारणात् । अत्र = अस्मिन् पर्वते । मुनयो हरेः पदं प्रार्थयाना = मुमुक्षवः सन्तस्तिष्ठन्ति । तस्मात् तान् मुनीन् । सात्वते सात्वतशास्त्रोदिते । क्रियामार्गे = अभिगमनोपादानेज्यास्वाध्यायरूपशुद्धमार्गे इत्यर्थः । मद्वाक्याद् योजय याहि परमरहस्येऽपि मार्गेऽस्मदाज्ञागौरवेण मुनीन् प्रवर्तय, तदर्थं शीघ्रं गच्छेति भावः ॥ ५-७ ॥ तदनन्तर भगवान् परशुराम ने मधुरवाणी में नारदजी से कहा—हे नारद! आप में जन्मरूपबीज को नाश करने वाली ऐसी अचला भक्ति है, जो सात्वत शास्त्र में प्रतिपादित है । यह भक्ति अनन्य विषयिका होने से शुद्धा है और निरन्तर रहने से नित्या भी है । यहाँ पर मोक्ष के लिये भगवत्प्रार्थना में तत्पर मुनि लोग एकत्रित हैं । इसलिए आप मेरी आज्ञा से सात्त्वतशास्त्र में उपदिष्ट क्रियामार्ग (= अभिगमन, उपादान, इज्या और स्वाध्याय रूप शुद्धमार्ग) में इन मुनियों को प्रवृत्त कीजिए ॥ ४-७ ॥

४ सात्वतसंहिता एवमुक्तवा तु तं विप्रमृषीणां हितकाम्यया ॥ ७ ॥ जगामादर्शनं देवस्तस्माद् देशात् तटिद् यथा । एवमिति । देवः परशुरामः । एवं = पूर्वोक्तरीत्या, ऋषीणां हितकाम्यया तं विप्रं = नारदं प्रत्युक्तवा तस्माद्देशात् पर्वताग्रात् तटिद्यथा विद्युदिव क्षणमात्रेण अदर्शनं जगाम, अन्तर्हितो बभूवेत्यर्थः ॥ ७-८ ॥ स तु हृष्टमना वाक्यं शिरसा चाभिवाद्य तत् ॥ ८ ॥ निर्जगामार्चयित्वाऽथ पुष्पैः स्थानवरं तु तत् । स इति । अथ भगवदन्तर्धानान्तरम् । स नारदः । हृष्टमनाः सन् । तद्वाक्यं शिरसा अभिवाद्य, तदाज्ञां शिरसा धृत्वेत्यर्थः । तत् स्थानवरं भगवदाविर्भावस्थानं केवलं पुष्पैर्च्चयित्वा निर्जगाम, तस्मात् स्थानान्निर्गतः ॥ ८-९ ॥ अपश्यदाश्रमं चान्यं नानाद्विजन्मनिषेवितम् ॥ ९ ॥ तरुपुष्पफलैराढ्यं वापीकूपह्रदान्वितम् । अपश्यदिति । आश्रमम् = ऋषीणामावासस्थानमपश्यच्च । नानेत्यादिविशेषण- त्रयेऽऽश्रमस्यातिरामणीयकत्वमुक्तं भवति ॥ ९-१० ॥ मुनियों की हित की कामना से महर्षि परशुराम इतना कह कर, जिस प्रकार बिजली क्षण भर में अन्तर्हित हो जाती है उसी प्रकार वहाँ से अन्तर्हित हो गये । देवर्षि नारद उनकी आज्ञा सुन कर अत्यन्त प्रहृष्ट हुए और शिर से उनका अभि- वादन किया । फिर परशुराम जिस स्थान से अन्तर्हित हुये थे, उसी स्थान की पुष्पादि द्वारा पूजा की तथा वहाँ से सद्यः निकल पड़े । वहाँ से कुछ दूर जाकर उन्होंने नाना द्विजों से निषेवित एक अन्य आश्रम देखा । वह आश्रम वृक्षों, फूलों और फलों से अत्यन्त रमणीय था और वापी, कूप एवं तंडागों से परिपूर्ण था ॥ ७-१० ॥ सम्प्रहृष्टस्ततस्तत्स्थैर्द्विजेन्द्रैरभिवादितः ॥ १० ॥ पूजितश्चार्घ्यपाद्येन विनिवेशितविष्टरः । सम्प्रहृष्ट इति । ततः तदाश्रमदर्शनाद्धेतोः सम्प्रहृष्टः = स नारदः, तत्स्थैः = तदाश्रमस्थितैः, द्विजेन्द्रैरभिवादितः = नमस्कृतः, अर्घ्यपाद्येन पूजितश्च सन् विनिवेशि- तविष्टरः विष्टरे विनिवेशितश्चेत्यर्थः ॥ १०-११ ॥ अथाञ्जलिधराः सर्वे प्रोत्फुल्लनयनाम्बुजाः ॥ ११ ॥ वदन्ति जन्मसाफल्यमद्य नस्तव दर्शनात् । अथेति । अथ उपचरणानन्तरम्, सर्वे मुनयः प्रोत्फुल्लनयनाम्बुजाः सन्तः सन्तोषविकसितनेत्रकमलाः सन्तः, तव दर्शनाद्धेतोः, नः अस्माकम्, जन्मसाफल्यं जातमिति शेषः, इति वदन्ति, अवदन्निति भूतार्थकत्वमङ्गीकार्यम् ॥ ११-१२ ॥

[Header] प्रथमः परिच्छेदः ५ श्रुत्वा तत्प्रीतिजनकं वाक्यं प्रणयपेशलम् ॥ १२ ॥ नमस्कृत्य हृषीकेशं मुनिरप्याह नारदः । श्रुत्वेति । नारदो मुनिरपि हृषीकेशं नमस्कृत्य प्रणम्य । अत्र प्रणामः शास्त्रोपदेशारम्भार्थक इति बोध्यम् । प्रणयपेशलं स्वकारुण्यमधुरम्, अत एव तत्प्रीतिजनकं तेषां मुनीनां सन्तोषजनकम्, वाक्यमाह उवाचेत्यर्थः ॥ १२-१३ ॥ उस आश्रम के दर्शन से प्रहृष्ट देवर्षि नारद का वहाँ रहने वाले उन द्विजेन्द्रों ने अभिवादन किया और अर्घपाद्यादि उपचारों से उनका पूजन किया । फिर विष्टर (= आसन) पर बिठाकर हाथ जोड़ कर प्रफुल्लित नयनों से युक्त प्रसन्न मुख हो इस प्रकार कहने लगे— हे देवर्षि ! आज आप के दर्शन से हमारा जन्म सफल हो गया । उनकी प्रीतिजनक एवं प्रणय युक्त मधुर वाणी को सुन कर उन हृषिकेश को नमस्कार करते हुये नारद मुनि ने कहा ॥ १०-१३ ॥ मन्ये कृतार्थमात्मानं नूनं विप्रवरा ह्यहम् ॥ १३ ॥ भवद्भिः सह सम्बन्धो यस्य मेऽस्मिन् शुभाश्रमे । मन्य इति । हे विप्रवराः मुनयः! सोऽहमात्मानं कृतार्थं मन्ये कृतार्थोऽस्मीत्यर्थः। नूनं ध्रुवम् । हीति प्रसिद्धार्थकः । यस्य मे अस्मिन् शुभाश्रमे भगवदाविर्भावस्थानतया अनेकभागवताश्रयतया च शुभावहे आश्रमे, भवद्भिः सह सम्बन्धो जात इति शेषः । परमभागवतानां भवतां सम्बन्धादहं कृतार्थोऽस्मीति भावः ॥ १३-१४ ॥ हे ब्राह्मणो ! मैं आज अपने को कृतार्थ मान रहा हूँ जो आज इस शुभ आश्रम में आप लोगों के साथ सम्बन्ध हुआ ॥ १३-१४ ॥ उक्तोऽहं भवतामर्थे रामेणाक्लिष्टकर्मणा ॥ १४ ॥ यत् तदेकमनाः सर्वे आकर्णयत साम्प्रतम् । उक्त इति । यद्यस्माद् भवतामर्थे = युष्माकं सात्वतमार्गप्रवर्तनरूपार्थे, अक्लि- ष्टकर्मणा रामेण अहमुक्तः, नियुक्त इत्यर्थः । तत् तस्मात् साम्प्रतं यूयं सर्वे एकमनाः सन्तः, अत्र मनश्शब्दस्य दिव्यत्वादकारान्तत्वं ज्ञेयम्, आकर्णयत = शृणुध्वमित्यर्थः, तद्वाक्यमिति शेषः ॥ १४-१५ ॥ अक्लिष्ट कर्मा भगवान् परशुराम ने आप सभी लोगों को सात्त्वत मार्ग में ले आने के लिये मुझे आज्ञा दी है । इसलिये आप लोग चित्त को एकाग्र कर मेरी बात सुनिये ॥ १४-१५ ॥ अद्यप्रभृति देवेशमाराधयत केशवम् ॥ १५ ॥ रहस्याम्नायविधिना शश्वन्मोक्षप्रदेन तु । अद्येति । अद्यप्रभृति यूयं देवेशं सर्वदेवोत्तमं केशवं ब्रह्मरुद्रयोरपि स्वामिनं

६ सात्वतसंहिता नारायणं शश्वन्मोक्षप्रदेन शाश्वतमोक्षफलकेन रहस्याम्नायविधिना = सात्वतोक्तक्रमेण आराधयत = पूजयत ॥ १५-१६ ॥ आप लोग आज से सर्वोत्तम भगवान् केशव की आराधना करें क्योंकि सात्त्वत शास्त्र की विधि से पूजा किये जाने पर उसका फल मोक्ष ही कहा गया है ॥ १५-१६ ॥ ऋषय ऊचुः । नारदं प्रति ऋषीणां प्रार्थना मुने चिरप्रपन्नानां प्रकृष्टानां भवान् गतिः ॥ १६ ॥ नारायणपदप्राप्तेर्यच्छ्रेयस्तत् प्रकाशय । एवमुक्ता ऋषयः प्रार्थयन्ते—मुने इति । प्रकृष्टानां = प्रसिद्धनानाविधतपस्सिद्ध- फलानाम्, तथापि चिरप्रपन्नानाम् = उपायानुष्ठानपराणाम्, अस्माकमिति शेषः। भवान् = आचार्यभूतस्त्वं, गतिः = प्राप्यः प्रापकश्च । स्वतः सिद्धफलानां किमुपायान्वेषणेनेति न चिन्त्यमित्याहुः—नारायणपदप्राप्तेरिति । 'नायमात्मा प्रवचनेन लभ्यो न मेधया न बहुना श्रुतेन' (कठो० २।२३) इति तपःप्रभृत्यलभ्यस्य 'यमेवैष वृणुते तेन लभ्यः' (मुण्ड० ३।२।३) इति सिद्धोपायकृपालभ्यस्य मोक्षफलस्य यच्छ्रेयस्साधनभूतं भगवत्प्रीतिजनकं यत् कर्म तत् प्रकाशय ॥ १६-१७ ॥ ऋषियों ने कहा—हे मुने ! हम लोग प्रसिद्ध नानाविधि तप सिद्धि के लिये चिरकाल से साध्य अनुष्ठान में प्रयत्नशील हैं । आप हमारे आचार्य हैं और 'आप ही हमारे प्राप्य और प्रापक भी हैं । अतः नारायण पद प्राप्ति के लिये जो श्रेष्ठ मार्ग है, उसका आप प्रतिपादन (प्रकाशित) कीजिये ॥ १६ ॥ नारद उवाच यच्चोदितेन हलिना प्रागुक्तं चक्रपाणिना ॥ १७ ॥ पारम्पर्यगतं तन्मे गदतः शृणुत द्विजाः । यदिति । हे द्विजाः, हलिना सङ्कर्षणेन चोदितेन चक्रपाणिना वासुदेवेन प्राक् त्रेतायुगादौ यदुक्तम् उपदिष्टम्, पारम्पर्यगतं = गुरुपूर्वकमागतं तत् सात्वतं गदतो मे मत्सकाशात् शृणुत = आकर्णयत ॥ १७-१८ ॥ नारद जी ने कहा—हे ब्राह्मणो ! प्राक् त्रेतायुग में भगवान् सङ्कर्षण द्वारा पूछे जाने पर भगवान् वासुदेव ने जो उन्हें उपदेश दिया था, उसी को मैं कह रहा हूँ । आप लोग गुरु क्रमागत उस सात्त्वत शास्त्र के उपदेश को सुनिये ॥ १७-१८ ॥ पुराऽतीते कृते प्राप्ते त्रेताख्ये ह्यापरे युगे ॥ १८ ॥ ईषदारक्ततां याते जगद्धातरि चाच्युते । आह सङ्कर्षणो विष्णुं ज्ञात्वा विनयवानपि ॥ १९ ॥ पुरेति । पुरा पूर्वं कृते अतीते = अतिक्रान्ते सति त्रेताख्ये अपरे युगे = युगभेदे प्राप्ते सति जगद्धातरि अच्युते च वासुदेवे च ईषदारक्ततां याते

प्रथमः परिच्छेदः ७ 'धत्ते सितादिकं रूपं चतुर्धा यत् कृते युगे । रक्ताख्यं सितनिष्ठं च त्रेतायां हि महामते ॥' (५।८७-८८) इति वक्ष्यमाणक्रमेण रक्ताङ्गे सतीत्यर्थः ॥ १८ ॥ आहेति । सङ्कर्षणो ज्ञात्वापि = रक्ताङ्गताहेतुं विदित्वापि, विनयवान् सन् गुरोरु- पदेशेन ज्ञातव्यमित्याकारकविनययुक्तः सन् विष्णुं वासुदेवं प्रत्याह—किमिति ॥ १९ ॥ पूर्वकाल में जब सत्ययुग समाप्त हो गया था और त्रेतायुग प्राप्त हो गया था । जिस समय जगद्धाता अच्युत रक्त वर्ण के हो गये थे उस रक्ताङ्गता के हेतु को जान कर भी विनयी सङ्कर्षण देव ने उन विष्णु से कहा ॥ १८-१९ ॥ किमिदं देव पश्यामि तव रूपविपर्ययम् । प्रहस्योवाच भगवान् मेघगम्भीरया गिरा ॥ २० ॥ हे देव ! तव रूपविपर्ययं वर्णभेदं पश्यामि । इदं किं कुतः प्राप्तमित्यर्थः । प्रह- स्येति । भगवान् वासुदेवः प्रहस्य मेघगम्भीरया गिरा = मेघगर्जितसदृशगाम्भीर्ययुक्तया गिरा । अत्र उपमानलुप्तलङ्कारः । गिरा वाचा सङ्कर्षणं प्रत्युवाचेत्यर्थः ॥ २० ॥ हे देव ! आप के रूप का यह विपर्यय किस कारण से हो रहा है? तब भगवान् ने हँसते हुए मेघ के समान गम्भीर वाणी में उनसे कहा ॥ २० ॥ नायं स कालो यत्रासीत् सत्त्वैकबहुलो जनः । अद्य रागपरो लोकस्तद्गतं धारयाम्यहम् ॥ २१ ॥ नायमिति । यत्र = यस्मिन् काले, जनः सत्त्वैकबहुलः = शुद्धसात्त्विक आसीत्, अयं स कालो न, विभिन्न इत्यर्थः । अद्येति । अद्य = अस्मिन् काले, लोकः = जनः, रागपरः = अनुरागपरः, अनुरागविशिष्टः । तद्वत् = एतत्कालीन- जनवत्, अहमपि तं रागं धारयामि ॥ २१ ॥ हे सङ्कर्षण ! अब वह काल नहीं रहा, जब सत्त्वबहुल लोग थे, आज का लोक रागपरक है । इसलिये मै भी राग पर हो कर रक्त वर्ण हो गया हूँ ॥ २१ ॥ सङ्कर्षण उवाच कालस्वभावजः केन कर्मणा राग ईदृशः । नाच्छादयति लोकानां त्वद्भक्तानां विशेषतः ॥ २२ ॥ एवमुक्तः सङ्कर्षणः प्रतिवदति—कालेति । कालस्वभावजः = त्रेतायुगस्वभाव- जन्यः, ईदृशो रागः केन कर्मणा विशेषतः, त्वद्भक्तानां लोकानामिति कर्मणि षष्ठी, भक्तजनान् नाच्छादयति न तिरोधत्ते ॥ २२ ॥ सङ्कर्षण ने कहा—त्रेतायुगादि काल तो स्वभावजन्य है । फिर किस कारण से आपके भक्त लोगों को वह आच्छादित नहीं करता ॥ २२ ॥

८ सात्वतसंहिता श्रीभगवानुवाच त्रिविधेन प्रकारेण परमं ब्रह्म शाश्वतम् । आराधयन्ति ये तेषां रागस्तिष्ठति दूरतः ॥ २३ ॥ इति प्रेरितो भगवान् प्रत्याह—त्रिविधेनेति । त्रिविधेन प्रकारेण परव्यूह- विभवभेदेन शाश्वतं परं ब्रह्म श्रीमन्नारायणं ये जना आराधयन्ति, तेषां दूरतो राग- स्तिष्ठतीति ॥ २३ ॥ श्रीभगवान् ने कहा—हे सङ्कर्षण! पर व्यूह विभव भेद से जो तीन भेदों वाले हैं उस परब्रह्म श्रीमन्नारायण की जो आराधना करते हैं, मेरे उन भक्तों से राग बहुत दूर चला जाता है ॥ २३ ॥ सङ्कर्षण उवाच भगवंस्त्रिविधं ब्रूहि उपेयं ब्रह्मलक्षणम् । हितार्थं च प्रपन्नानां व्यामोहविनिवृत्तये ॥ २४ ॥ पुनः सङ्कर्षण आह—भगवन्निति । हे भगवन्, त्रिविधं त्रिप्रकारम्, उपेयं प्राप्यत्वरूपं ब्रह्मलक्षणं प्रपन्नानां व्यामोहविनिवृत्तये हितार्थं च अनिष्टनिरसनेष्टप्राप्त्यर्थं ब्रूहि वदस्वेत्यर्थः ॥ २४ ॥ सङ्कर्षण ने पुनः कहा—हे भगवन् ! प्रपन्नों के हित के लिये तथा उनके व्यामोह की निवृत्ति के लिये आप तीन प्रकार वाले प्राप्यत्व रूप ब्रह्म लक्षण को कहिये ॥ २४ ॥ श्रीभगवानुवाच षाड्गुण्यविग्रहं देवं भास्वज्ज्वलनतेजसम् । सर्वतः पाणिपादं तत्सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम् ॥ २५ ॥ एवं पृष्टो नारदः परत्वादिलक्षणमाह—षाड्गुण्येति । षाड्गुण्यविग्रहं = ज्ञानैश्वर्यशक्तिबलवीर्यतेजोमयविग्रहम्, भास्वज्ज्वलनतेजसं = सूर्यवह्निसमप्रभम्, सर्वतः पाणिपादं सर्वतोऽक्षिशिरोमुखं = सर्वव्यापिनमित्यर्थः । एवं भगवतः सर्वतः पाणिपादत्वादिकमनुमानगम्यम् । तथा च जयाख्ये— तथा समस्तमाक्षिप्तं यस्माद्वै परमात्मना ॥ तस्माद्वै सर्वपाणित्वं सर्वगस्यानुमीयते । नावच्छिन्नं हि देशेन न कालेनान्तरीकृतम् ॥ अतः सर्वगतत्वाद्धै सर्वतःपात् प्रभुः स्मृतः । ऊर्ध्वं तिर्यगधो यातैर्यथोच्चैर्भासयेद् रविः ॥ तद्वत् प्रकाशरूपत्वात् सर्वचक्षुस्ततो ह्यजः । यथा सर्वेषु गात्रेषु प्रधानं गीयते शिरः ॥ भवेऽस्मिन् प्राकृतानां तु न तथा तस्य सत्तम । समत्वात् पावनत्वाच्च सिद्धः सर्वशिराःप्रभुः ॥

प्रथमः परिच्छेदः ९ यथाऽनन्तरसाः सर्वे तस्य सन्ति सदैव हि । सर्वत्र शान्तरूपस्य अतः सर्वमुखः स्मृतः ॥ सत्त्वराशिर्र्यतो विद्धि स एवं परमेश्वरः । सर्वतः श्रुतिमांश्चासौ यथादृक्श्रावकोरगः ॥ (४।७६-८२) इति । एकम् = अद्वितीयम्, निःसमाभ्यधिकमिति यावत् । सर्वाश्रयं = निखिल- जगदाधारम्, प्रभुं = जगत्स्वामिनं देवं परवासुदेवं परमिति समाख्यातम् । तदेतत् परत्वविशिष्टं ब्रह्म सद् विद्धीत्यनुषङ्गः ॥ २५ ॥ श्रीभगवान् ने कहा—वह ब्रह्म ज्ञान, ऐश्वर्य, शक्ति, बल एवं वीर्य तथा तेजोमय होने से षाड्गुण्य विग्रह वाले हैं, देदीप्यमान सूर्य एवं अग्नि के समान तेजस्वी हैं । स्वतः पाणिपाद तथा सर्वतोऽक्षि एवं शिरोमुख वाले हैं ॥ २५ ॥ परमेतत् समाख्यातमेकं सर्वाश्रयं प्रभुम् । एतत्पूर्वं त्रयं चान्यज्ज्ञानाद्यैर्भेदितं गुणैः ॥ २६ ॥ विद्धि तद् व्यूहसंज्ञं सद् निःश्रेयसफलप्रदम् । एवं परलक्षणमुक्त्वा व्यूहलक्षणमाह—एतदिति । एतत्पूर्वम् = एष परवासुदेवः पूर्वं प्रथमो यस्य तत् तथोक्तम् । ज्ञानाद्यैर्गुणैर्भेदितम् बलसंवलितेनैव ज्ञानेनास्तेऽथ दक्षिणे ॥ ऐश्वर्येण तु वीर्येण प्रत्यग्भावेऽवतिष्ठते । तेजःशक्त्यात्मना सौम्ये संस्थितः परमेश्वरः ॥ (३।६-७) इति वक्ष्यमाणप्रकारेण तत्तद्गुणभेदितम् अन्यत् त्रयं = सङ्कर्षणप्रद्युम्नानिरुद्ध- त्रयम् । एवं च वासुदेवसङ्कर्षणप्रद्युम्नानिरुद्धचतुष्टयम् । व्यूहसंज्ञं तद् = ब्रह्म सद् निःश्रेयसफलप्रदं = मोक्षफलप्रदं च सद् विद्धि ॥ २६ ॥ वह एक हैं, सर्वाश्रय हैं, प्रभु है, ज्ञानादि गुणों के भेदों के कारण वह ब्रह्म तीन प्रकार के हैं । इस प्रकार उस ब्रह्म का पर स्वरूप कहा गया इसलिये परख विशिष्ट नहीं ब्रह्म सत् है, ऐसा समझना चाहिए । इससे पूर्व वही पर वासुदेव भी है, जिन्हें ज्ञानादि से भेदित किया गया है । वासुदेव, सङ्कर्षण, प्रद्युम्न एवं अनिरुद्ध भेद से उन ब्रह्म की व्यूहसंज्ञा भी है । वह व्यूह तथा सत् संज्ञक होने के कारण निःश्रेयस तथा मोक्षफल देने वाले हैं ॥ २६-२७ ॥ मुख्यानुवृत्तिभेदेन युक्तं ज्ञानादिकैर्गुणैः । नानाकृतिं च तद् विद्धि वैभवं भुक्तिमुक्तिदम् ॥ २७ ॥ ॥ इति श्रीपाञ्चरात्रे श्रीसात्वतसंहितायां प्रश्नप्रतिवचनं नाम प्रथमः परिच्छेदः ॥ १ ॥ — ❦ ❁ ❧ — सा० सं० - 5

१० सात्वतसंहिता अथ विभवलक्षणमाह—मुख्येति । मुख्यानुवृत्तिभेदेन ज्ञानादिभिर्गुणैर्युतम् = अस्य विभवावतारसमूहस्य अनिरुद्धोत्पन्नत्वात् स्वकारणेऽनिरुद्धे यथा शक्तितेजसो- र्मुख्यत्वं ज्ञानादिगुणचतुष्टयस्यानुवृत्तत्वम्, तथा मुख्याभ्यां शक्तितेजोभ्यामनुवृत्तै- र्ज्ञानादिगुणैश्च युक्तमित्यर्थः । विभवदेवानामनिरुद्धोत्पन्नत्वं लक्ष्मीतन्त्रेऽपि— विभवोऽनन्तरूपस्तु पद्मनाभमुखो विभोः ॥ अनिरुद्धस्य विस्तारो दर्शितस्तस्य सात्वते । (२।५८-५९ इति ।) ‘विभोः शक्त्यात्मना सौम्ये संस्थितः परमेश्वरः’ (३।७) इत्यनिरुद्धस्य तेजः- शक्तिगुणकत्वमुक्तम् । तस्मिन् ज्ञानादीनामनुवृत्तत्वे किं मानमिति चेत्? ‘विभोः शक्त्या’ (३।७ इत्यादिना) तद्वक्ष्यति तृतीये परिच्छेदे । स्पष्टमुक्तं लक्ष्मीतन्त्रेऽपि— यद्यप्येकगुणोन्मेषस्तदाप्येते हि षड्गुणाः । अन्यूनानधिकाः सर्वे वासुदेवात् सनातनात् ॥ (४।२१) इति । यद्वा मुख्यानुवृत्तिभेदेन युक्तं ज्ञानादिकैर्गुणैरित्यस्य पूर्वेणैवान्वयो ज्ञेयः । नाना- कृति पद्मनाभादिभेदेन नानाविधाकारं देवं वैभवं तद् ब्रह्म सद् विद्धि । भुक्तिमुक्ति- फलप्रदं च सद् विद्धीति परव्यूहविभवलक्षणान्युक्तानि । तथा चैवमेव क्रोडीकृतानि परादिलक्षणानि सहस्रनामभाष्ये—‘परव्यूहविभवा- त्मना त्रिविधं परं ब्रह्मेति भागवतसिद्धान्तः । तत्र परं नामाकार्यं कार्यादनवच्छिन्नपूर्ण- षाड्गुण्यमहार्णवोत्कलिकैकातपत्रीकृतनिस्समनित्यभोगविभूतिकं मुक्तोपसृप्यमनौपा- धिकमवस्थानम् । व्यूहश्च मुमुक्षुसिसृक्षया प्रदेयसृष्टिस्थितिलयाः शास्त्रतदर्थतत्फलानि ध्यानाराधने लीला चेतीदृशकार्योपयुक्तविभक्तपरगुणरूपव्यापारशीकरव्यूहनिर्वाहित- ली्लाविभूतिकं मुक्तिसाधकं चतुर्थावस्थानम् । विभवश्च तच्छायाः सुरनरतिर्यगादिः स्वविभवसजातीय ऐच्छः प्रादुर्भाववर्ग इति ।...... तत्र प्रादुर्भावाः केचित् साक्षात्, यथा मत्स्यकूर्मादयः । अन्ये तु ऋष्यादिविशिष्टपुरुषाधिष्ठानेन, यथा भार्गवराम- कृष्णद्वैपायनादयः । अपरे काले शक्त्यावेशेन, यथा पुरञ्जयादिषु । इतरे च व्यक्तिषु स्वयमेवावतीर्य, यथार्चावतार इति चतुर्धा' (द्र० ९.६१) इति । नन्वर्चावतारस्यापि प्रादुर्भावेष्वन्तर्भावो वक्तव्यः । यद्वा— विभवोऽनन्तरूपस्तु पद्मनाभमुखो विभोः ॥ अनिरुद्धस्य विस्तारो दर्शितस्तस्य सात्वते । अर्चापि लौकिकी या साभगवद्भावितात्मनाम् ॥ मन्त्रमन्त्रेश्वरन्यासात् सापि षाड्गुण्यविग्रहा । पराद्यर्चतावारेऽस्मिन् मम रूपचतुष्टये ॥ तुर्याद्यवस्था विज्ञेया इतीयं शुद्धपद्धतिः । (२।५८-६१) इति लक्ष्मीतन्त्राद्युक्तरीत्याऽर्चावतारस्य प्रथमनिर्देशः कार्य इति चेत्? ब्रूमः । अर्चावतारस्य यत्र यत्र प्रथमनिर्देशः कृतस्तत्र न विवादः । श्रीसात्वतसंहितायां तु पर- व्यूहविभवाख्यत्रिविधभेदानामेव प्रतिपादितत्वात् तदनुसारेण श्रीमत्पराशरभट्टारकैर्-

प्रथमः परिच्छेदः ११

र्चावतारस्यापि दर्शितः । स कथमुपपद्यते? यतः परव्यूहविभवानां त्रयाणामप्यर्चारूप- त्वसंभवाद् अर्चावतारस्य परादिषु त्रिषु च विभवेष्वेवान्तर्भाव उक्तः । वस्तुतस्तु वासुदेव (सङ्कर्षण)प्रद्युम्नानिरुद्धाख्यव्यूहानामेव श्रीकृष्णबलभद्र- प्रद्युम्नानिरुद्धरूपेणावतीर्णत्वेऽपि तेषां यथा विभवत्वमेव न व्यूहत्वम्, तथा परव्यूह- विभवानामर्चावताररूपेणावतीर्णत्वेऽपि तेषां विभवेष्वेवान्तर्भावः, न तु परव्यूहयोरिति भट्टारकाणामाशयः । यतः— गुणकल्पनयाऽध्वस्तोगुणोन्मेषकृतक्रमः । मूर्तीभूतगुणश्चेति त्रिधा मार्गोऽयमद्भुतः ॥ (२।३९) इति लक्ष्मीतन्त्रोक्तमूर्तीभूतगुणत्वरूपं विभवत्वं विभवार्चावतारयोरुभयत्रापि समानम् ॥ २७ ॥ ॥ इति श्रीमौज्यायनकुलतिलकस्य यदुगिरीश्वरचरणकमलार्चकस्य योगानन्दभट्टाचार्यस्य तनयेन अलशिङ्गभट्टेन विरचिते सात्वततन्त्रभाष्ये प्रथमः परिच्छेदः ॥ १ ॥ — ❦❃❧ — मुख्यानुवृत्ति भेद से तथा ज्ञानादि गुणों से युक्त होने के कारण (चतुर्व्यूह के परव्यूहात्मक पद्मनाभादि) विभवावतार अनेक आकृतियों वाले हैं । वही विभवाव- तार भोग और मोक्ष को देने वाले हैं, ऐसा समझना चाहिए ॥ २७ ॥ ॥ इस प्रकार प्रो० रामकुबेर मालवीय के द्वितीय आत्मज डॉ० सुधाकर मालवीय कृत सात्त्वत संहिता के प्रश्नप्रतिवचन नामक प्रथम परिच्छेद की हिन्दी समाप्त हुई ॥ १ ॥ — ❦❃❧ —

द्वितीयः परिच्छेदः तुरीयव्यूहसमाराधनम्

नारद उवाच श्रुत्वैवमच्युतमुखाद् देवदेवो हलायुधः । हितार्थं भवभीतानां पुनराह द्विजोत्तमाः ॥ १ ॥ सङ्कर्षण उवाच विधिना कीदृशेनैव ह्युपासा विहिताऽत्र वै । उपासकानां भक्तानां समासाद् ब्रूहि मे विभो ॥ २ ॥ श्रीभगवानुवाच शृणु सम्यक् प्रवक्ष्यामि यदहं चोदितस्त्वया । यज्ज्ञात्वा न पुनर्जन्म पुनरेवाप्नुयान्नरः ॥ ३ ॥ अथ द्वितीयः परिच्छेदो व्याख्यास्यते । इह आदौ वासुदेवसङ्कर्षणयोर्भगवदुपा- सनप्रकारविषयकप्रश्नप्रतिवचनक्रममाह—श्रुत्वेत्यादिश्लोकत्रयेण ॥ १-३ ॥ नारद जी ने कहा—हे द्विजोत्तम गण ! अच्युत के मुख से इस प्रकार की बातें सुनकर देवाधिदेव हलायुध ने इस संसार से भयभीत होने वालों के हित के लिये पुनः पूछा ॥ १ ॥ सङ्कर्षण ने कहा—हे विभो ! आपने राग से दूर रहने के लिये उपासना का उपदेश दिया (१.२४) । अतः संक्षेप में बताइये कि यह 'उपासना' उपासक भक्तों को किस प्रकार करनी चाहिये? ॥ २ ॥ श्रीभगवान् ने कहा—हे सङ्कर्षण ! जिस प्रश्न को आपने मुझसे पूछा है, मैं उसका उत्तर सात्त्वततन्त्र में उपदिष्ट उपदेश के अनुसार दे रहा हूँ, जिसको जान लेने पर भक्त पुनः जन्मादि को प्राप्त नहीं करते ॥ ३ ॥ ब्राह्मणानां च सद्ब्रह्मवासुदेवाख्ययाजिनाम् । लक्ष्यभूतं यदासृष्टेर्हृदिस्थमधिकारिणाम् ॥ ४ ॥

द्वितीयः परिच्छेदः १३ विवेकदं परं शास्त्रं ब्रह्मोपनिषदं महत् । दिव्यमन्त्रक्रमोपेतं मोक्षैकफललक्षणम् ॥ ५ ॥ तादृक् परिस्रुतं तस्माज्जगदुद्धरणाय च । तदाद्यमुपदेक्ष्यामि यद्भेदैर्बहुभिः स्थितम् ॥ ६ ॥ सिद्धिमोक्षप्रदं शुद्धं सरहस्यमसंकुलम् । एकायनश्रुतेः सारभूतं सात्वततन्त्रमुपदेक्ष्यामीत्याह—ब्राह्मणानामिति सार्ध- त्रयेण । सद्ब्रह्मवासुदेवाख्याजिनां = सच्छब्दब्रह्मशब्दवासुदेवशब्दवाच्यवस्तुमात्रार्चन- पराणामित्यर्थः । ब्राह्मणानां लक्ष्यभूतं = विषयभूतम् । देवतान्तरयाजिनां ब्राह्मणानाम- दर्शनीयमिति भावः । अत एव अधिकारिणां शुद्धयाजिनां हृदिस्थम् अतिगोप्यमि- त्यर्थः । विवेकदं = हेयोपादेयविवेकप्रदं, परं = श्रेष्ठं, ब्रह्मोपनिषदं = तथाविध- संज्ञकम्, उप समीपे निषीदतीति उपनिषदिति । सर्वोपनिषदामपि भगवत्समीपवर्तित्वे- ऽप्यत्र ब्रह्मोपनिषदित्यनेन ब्रह्मणोऽव्यवहितसमीपवर्तित्वं सूच्यते । यद्वा ब्रह्म- मात्रप्रतिपादिका उपनिषदि(ति वा त्य)र्थः । दिव्यमन्त्रक्रियोपेतम्— दिव्यैर्बलादिकैर्मन्त्रैः साक्षात् तत्प्रतिपादकैः । अलङ्कृतमसंदिग्धमविद्यातिमिरापहम् ॥ (ई०सं० १।२१) इत्याद्युक्तप्रकारेण बलादिमन्त्रसहितम्, मोक्षमात्रफलप्रदं यच्छास्त्रमेकायनश्रुति- रूपं शास्त्रम्, तस्मान्मूलवेदाद् जगदुद्धरणाय परिस्रुतम् । परित्यज्य परं धर्मं मिश्रधर्ममुपेयुषाम् । भूयस्तत्पदकांक्षाणां श्रद्धाभक्ती उपेयुषाम् ॥ अनुग्रहार्थं वर्णानां योग्यतापादनाय च । तथा जनानां सर्वेषामभीष्टफलसिद्धये ॥ मूलवेदानुसारेण छन्दसाऽऽनुष्टुभेन च । सात्वतं पौष्करं चैव जयाख्येत्येवमादिकम् ॥ दिव्यं सच्छास्त्रजालं तदुक्त्वा सङ्कर्षणादिभिः । प्रवर्तयामास भुवि सर्वलोकहितैषिभिः ॥ —ई०सं० १।४८-५१ इत्युक्तत्वात् । क्रमं तादृग् = मूलवेदसदृशम्, सिद्धिमोक्षप्रदं = भोगापवर्गदम्, काम्यफलप्रदत्वेऽपि भगवन्मात्रविषयत्वात् । परिशुद्धं सरहस्यं = नानाविधरहस्यमन्त्र- सहितम्, असंकुलं = देवतान्तरैरमिश्रं यदिद्व्यशास्त्रं बहुभिर्भेदैः स्थितं = नानासंहिता- भेदभिन्नम्, तदाद्यं तस्मिन् दिव्यशास्त्रे आद्यं प्रथमं सात्वततन्त्रमित्यर्थः । उपदेक्ष्यामि भवत इति शेषः ॥ ४-७ ॥ वह उपदेश सच्छब्द, ब्रह्मशब्द एवं वासुदेव शब्द के अर्चन करने वाले ब्राह्मणों का लक्ष्यभूत है । सृष्टि के प्रारम्भ से ही शुद्ध यज्ञ करने वाले अधिकारियों के हृदय में रहने के कारण यह अति गोप्य है ॥ ४ ॥

१४ सात्वतसंहिता वह उपदेश विवेक प्रदान करने वाला है और सर्वश्रेष्ठ शास्त्र है तथा महान् उपनिषद् रूप है। यह दिव्यमन्त्र क्रियोपेत तथा भोग एवं मोक्षप्रद है ॥ ५ ॥ भगवन्मात्र विषयक होने से इस उपदेश से सारे जगत् का उद्धार होता है। यह दिव्य शास्त्र अनेक प्रकार की संहिता के भेद से भिन्न-भिन्न है और सिद्धि एवं मोक्षप्रद है अर्थात् भोग एवं अपवर्ग को देने वाला है। यह अनेक प्रकार के रहस्य मन्त्रों से संयुक्त है तथा उसमें अन्य देवताओं की चर्चा नहीं है। उस दिव्यशास्त्र में आद्य सात्त्वतशास्त्र को मैं आपसे कह रहा हूँ ॥ ५-६ ॥ अष्टाङ्गयोगसिद्धानां हृद्यागनिरतात्मनाम् ॥ ७ ॥ परव्यूहविभवभेदेन तदधिकारिभेदान् दर्शयन् आदौ परस्य भगवतोऽर्चने योगि- नामधिकारमाह—अष्टाङ्गेति ॥ ७ ॥ योगिनामधिकारः स्यादेकस्मिन् हृदयेशये। व्यामिश्रयागयुक्तानां विप्राणां वेदवादिनाम् ॥ ८ ॥ वेदपारगाणामपि तदुक्तदेवतान्तरव्यामोहरहितानामेव ब्राह्मणानां परव्यूहार्चने समन्त्रमधिकारं व्यामिश्रयाजिनां तदभावं चाह—व्यामिश्रेति ॥ ८ ॥ समन्त्रं तु चतुर्व्यूहे त्वधिकारो न चान्यथा। त्रयाणां क्षत्रियादीनां प्रपन्नानां च तत्त्वतः ॥ ९ ॥ अमन्त्रमधिकारस्तु चतुर्व्यूहक्रियाक्रमे। तदा भगवदेकप्रपत्तिनिष्ठानामेव क्षत्रविट्शूद्राणां व्यूहार्चनेऽमन्त्रमधिकारमाह— त्रयाणामिति ॥ ९-१० ॥ परव्यूह विभवभेद से अधिकारियों का भेद प्रदर्शित करते हुये परमात्मा भगवान् के अर्चन में केवल योगियों का ही अधिकार है अब इस बात को कहते हैं—अष्टाङ्ग योग में तथा मानसिक योग में निरत योगियों का ही केवल एकमात्र हृदय में रहने वाले उस परब्रह्म में अर्चन का अधिकार है।•व्यामिश्रयाग में निरत वेदवादी ब्राह्मणों का परव्यूह अर्चन में समन्त्रक अधिकार है किंतु भगवदेक प्रतिपत्ति निष्ठा वाले क्षत्रिय, वैश्य एवं शूद्रों इन तीनों को इस व्यूहार्चन में अमन्त्रक भी अधिकार हैं ॥ ७-१० ॥ सक्रिये मन्त्रचक्रे तु वैभवीयेऽविवेकिनाम् ॥ १० ॥ ममतासन्निरस्तानां स्वकर्मनिरतात्मनाम्। कर्मवाङ्मनसैः सम्यग् भक्तानां परमेश्वरे ॥ ११ ॥ चतुर्णामधिकारो वै प्राप्ते दीक्षाक्रमे सति। अहङ्कारममकारग्रस्ततया विवेकरहितानामपि स्वकर्मनिष्ठानां भगवद्भक्तानां दीक्षितानां ब्राह्मणादीनां चतुर्णामपि विभवार्चने समन्त्रमेवाधिकारमाह—सक्रिय इति

द्वितीयः परिच्छेदः १५

द्वाभ्याम् । अत्र वैभवीयेविवेकिनामित्यत्र अविवेकिनामिति पदच्छेदः । नह्यत्र विवेक- रहितैरर्चनीयत्वोक्त्या विभवभेदानामपकर्षः शङ्कनीयः, अपि तु सौलभ्यातिशयेन उत्कर्ष एव सिद्ध्यति । इत्थमेवोपबृंहितं लक्ष्मीतन्त्रेऽपि— सुसिद्धयोगतत्त्वानाम्धिकारः परात्मनि । व्यामिश्रयागयुक्तानां मध्यानां व्यूहभावने ॥ वैभवीयादिरूपेषु विवेकविधुरात्मनाम् । अहन्ताममतातर्त्तानां भक्तानां परमेश्वरे ॥ अधिकारस्य वैषम्यं भक्तानामनुदृश्य सः । भजते विविधं रूपं परव्यूहादिशब्दितम् ॥ (१९।४८-५१) इति ॥ १०-१२ ॥ इस वैभवीय चतुर्व्यूहरूप क्रियाक्रम में अहन्ता एवं ममता में ग्रस्त अपने- अपने वर्णाश्रम क्रम में निरत कर्म, वाणी और मन से परमेश्वर में भक्ति रखने वाले विवेकरहित साधकों का भी समन्त्रक अधिकार है ॥ १०-१२ ॥ एवं सम्प्रतिपन्नानां मन्त्रपूर्वं यथास्थितम् ॥ १२ ॥ विधानमेकमूर्तीयं समाकर्णय साम्प्रतम् । एवं स्वस्वाधिकारानुरोधेन सम्प्रतिपन्नानां हिततमं साक्षात् परस्यार्चनविधानमादौ शृणुष्वेत्याह—एवमिति ॥ १२-१३ ॥ यदि दीक्षा ग्रहण किया हो, तब इस अर्चन में चारों वर्णों का यथाक्रम अधिकार है । इस प्रकार अपने-अपने अधिकार से सम्प्रतिपन्न भक्तों के लिए हिततम एक मूर्तीय परब्रह्म के अर्चन का विधान सर्वप्रथम सुनिये ॥ १२-१३ ॥ प्रशस्ते विजने गुप्ते गन्धलिप्ते धरातले ॥ १३ ॥ सुधूपितेऽर्घ्यपुष्पाढ्ये वर्णचक्रं प्रसाध्य च । तन्मन्त्रोद्धारार्थं चक्ररचनामाह—प्रशस्त इति ॥ १३-१४ ॥ यस्मिन् प्रतिष्ठितं विश्वमाब्रह्मभुवनान्तिकम् ॥ १४ ॥ येनोदितेन जगतः प्रभवः समनन्तरम् । स्वात्मन्युपरते यस्मिन् प्रलयः सम्प्रजायते ॥ १५ ॥ प्रेरकं चन्द्रसूर्याभ्यां सबाह्याभ्यन्तरं तु यत् । 'मन्त्राणां जननी साक्षान्मम शब्दमयी तनुः' (लक्ष्मी. २३।११) इति वर्णचक्रस्य साक्षाद् भगवच्छरीरकत्वात् तस्य निखिलजगदाधारत्वं सृष्ट्यादिहेतुत्वं चाह—यस्मि- न्निति द्वाभ्याम् ॥ १४-१६ ॥ अब मन्त्रोद्धार के लिये चक्ररचना का प्रकार कहते हैं—प्रशस्त, सुधूपित, विजन, सुगुप्त, गन्धलिप्त एवं अर्घ्यपुष्पों से समृद्ध धरातल में द्वादशारचक्र निर्माण

१६ सात्वतसंहिता करे। वह वर्णचक्र साक्षात् भगवान् का शरीर है। जिसमें आब्रह्मभुवन समस्त लोक प्रतिष्ठित हैं, जिनके द्वारा इस जगत् की उत्पत्ति हुई है, अपनी आत्मा के उपरत कर लेने पर इस जगत् का जिसमें प्रलय हो जाता है जो चन्द्रमा और सूर्य के द्वारा सारे जगत् के बाहर भी है और भीतर भी है, प्रेरक है ॥ १४-१६ ॥ नित्योदितं यदक्षस्थं वर्णमीश्वरवाचकम् ॥ १६ ॥ यत्र स्थानविभागेन वागात्मा भगवान् स्थितः । तत्र प्रणवादिवर्णसंस्थितिक्रममाह—नित्योदितमित्यादिभिः ॥ १६-१७ ॥ जो प्रणव रूप से नित्योदित है, अक्ष पर निवास करने वाला है और जो वर्ण रूप से ईश्वर का वाचक है। इस वर्ण चक्र पर भिन्न-भिन्न स्थानों पर वर्णात्मा भगवान् स्थित हैं ॥ १६-१७ ॥ अकाराद्यो विसर्गान्तः सौरश्चान्द्रः कलागणः ॥ १७ ॥ ह्रस्वदीर्घविभागेन नाभौ यत्र द्विरष्टकः । कादिभान्तोऽप्यरान्तस्थः प्राकृतस्तत्त्वसञ्चयः ॥ १८ ॥ पृथिव्यादिप्रकृत्यन्तो युग्मयोगेन लाङ्गलिन् । कलनादेहभृत् कालो नेमिगो नवलक्षणः ॥ १९ ॥ मकाराद्यो हवर्णान्तो यत्र प्रधिगणे स्वयम् । कालवैश्वानरः साक्षान्मार्ताण्डायुतसन्निभः ॥ २० ॥ ज्वालाऽयुतसहस्राढ्यो वर्णान्तो भगवान् स्थितः । 'अकाराद्यो विसर्गान्त' इत्यत्र अकारादीनां ह्रस्वानामष्टवर्णानां सौरत्वादा- लोकाद्यात्मकत्वम्, अकारादीनां दीर्घाणामष्टानां चान्द्रत्वाद् द्रवताद्यात्मकत्वं चोक्तं जयाख्ये— आलोकस्तीक्ष्णता व्याप्तिर्ग्रहणं क्षेपणेरणे ॥ पाकः प्राप्तिरिति ह्यष्टौ सूर्यभागेव्यवस्थिताः । अकारादिषु ह्रस्वेषु वर्णेष्वेतेष्वनुक्रमात् ॥ द्रवता शैत्यभावश्च तृप्तिः कान्तिः प्रसन्नता । रसतास्वाद आनन्दो ह्यष्टौ चान्द्रा इमा मताः ॥ आकारादिषु दीर्घेषु संस्थिता मातृकात्मना । अविनाभावरूपेण अन्योन्येन सदैव हि ॥ अष्टानामति चाष्टौ तु संस्थिता बहिरन्तरे । (६।१३-१७) इति ॥ १७-२१ ॥ आमध्यात् प्रधिपर्यन्तां नमोन्तां वर्णसन्ततिम् ॥ २१ ॥ उच्चार्यार्घ्यादिनाऽभ्यर्च्य विद्याबीजं हि चक्रराट् ।

द्वितीयः परिच्छेदः १७ ततः समुद्धरेन्मन्त्रं परमात्मनि वाचकम् ॥ २२ ॥ वर्णचक्रार्चनपूर्वकं मन्त्रमुद्धरेदित्याह—आमध्यादिति द्वाभ्याम् । चक्रराट् = वर्णचक्रमित्यर्थः । विभक्तिविनिमयच्छान्दसः । तथा चात्रैवं प्रयोगः—प्रशस्ते विजने गुप्ते गन्धलिप्तेऽर्घ्यपुष्पाढ्ये सुधूपिते धरातले द्वादशारं चक्रं विलिख्य तन्मध्येऽक्षस्थाने प्रणवं, नाभौ अकारादिविसर्गान्तान् षोडशस्वरान्, द्वादशारेषु प्रत्यरं वर्णयुग्मक्रमेण ककारादिभकारान्तानि चतुर्विंशतिवर्णानि, नेमिभागे मकारादिहकारान्तवर्णनवकम्, प्रधिगणे क्षकारं च विलिख्य आमध्यात् प्रधिपर्यन्तं वर्णपरम्पराम् ॐ ओं नमः, ॐ अं नम इत्यादिक्रमेणोच्चार्यार्घ्यादिभिरभ्यर्च्य मन्त्रमुद्धरेत् ॥ २२-२२ ॥ ‘अ’ से लेकर विसर्गान्त १६ स्वर वर्ण ह्रस्व एवं दीर्घ के विभाग से (अकारादि ८ ह्रस्व वर्ण सौर रूप से तथा आकारादि ८ दीर्घ वर्ण चान्द्र रूप से) नाभि में स्थित हैं। ‘क’ से लेकर ‘भ’ पर्यन्त २४ वर्ण दो-दो के क्रम से १२ ‘अरा’ पर स्थित हैं। इन्हें ‘प्राकृत तत्त्व सञ्चय’ कहा जाता है ॥ १७-१८ ॥ नेमि भाग में कलनात्मक देह धारण किये स्वयं काल मकार से हकार पर्यन्त ९ वर्ण का रूप धारण किये हुये स्थित हैं । प्रधिगण में क्षकार लिखे । यह वर्णात्मक कालवैश्वानर साक्षात् करोड़ों मार्तण्ड के समान देदीप्यमान हैं और हजारों ज्वालाओं से परिवेष्टित वर्णात्मा भगवान् स्थित हैं । अतः मध्य से लेकर प्रधिपर्यन्त ॐ ओं नमः, ॐ अं नमः इत्यादि क्रम से वर्णों को लिख कर अर्घ्यादि से अर्चन करे और मन्त्र का उद्धार करे । यह चक्रराट् विद्या का बीज है और परमात्मा का वाचक है ॥ १९-२२ ॥ गलन्तममृतप्रख्यमचिरान्मोक्षसिद्धिदम् । अक्षस्थमुद्धरेत् पूर्वं नेमिषष्ठमनन्तरम् ॥ २३ ॥ नाभिद्वितीयेनाक्रान्तं द्वितीयमिदमक्षरम् । द्वितीयं दशसंख्याच्च तदधश्चाष्टमात् परम् ॥ २४ ॥ नाभेस्त्रयोदशोपेतं द्वितीयमिदमक्षरम् । अथ द्वितीयं नवमान्नाभितुर्यादिनान्वितम् ॥ २५ ॥ द्वितीयमष्टमाद् वर्णं केवलं विद्धि पञ्चमम् । विज्ञानपदमादाय त्र्यक्षरं तदनन्तरम् ॥ २६ ॥ आद्यमेकादशाद् वर्णं भिन्नं नाभ्यपरेण तु । नेमेस्तृतीयवर्णस्य ततस्तमुपरि न्यसेत् ॥ २७ ॥ मन्त्राणां नवमं ह्येतद् दशमं मे निबोधत । नाभिद्वितीयेनाक्रान्तं प्राग्वर्णं चाष्टमारगम् ॥ २८ ॥ नेमेर्द्वितीयं तदनु नेमेरादाय चाष्टकम् । तदुद्देशात् तृतीयं च स्थितं तत् पञ्चमोपरि ॥ २९ ॥

१८ सात्वतसंहिता त्रयोदशमिदं विद्धि नवमादपरं ततः । षष्ठस्य नेमिवर्णस्य चोर्ध्वं तत्रितयं न्यसेत् ॥ ३० ॥ युक्तं नाभितृतीयेन ह्यथ षोडशमुच्यते । द्वितीयं दशमाद् वर्णान्नाभ्येकादशसंयुतम् ॥ ३१ ॥ चैतन्यायपदं दद्यात् सनमस्कमतः परम् । द्वाविंशाणो ह्ययं मन्त्रः पदैः षड्भिरलङ्कृतः ॥ ३२ ॥ तत्रकारमाह-(ततः स? अक्षस्थ) मुद्धरेदित्यादिभिः । पूर्वमक्षस्थं प्रणवमुद्धरेत् । अनन्तरं नाभिद्वितीयेनाक्रान्तं आकारेण युक्तं नेमिषष्ठं शकारमुद्धरेत् । अथ दश- संख्या(द्) द्वितीयं दशमारस्थधकारयोर्द्वितीयं नकारमुद्धृत्य तदधः अष्टमात् परं अष्ट- मादराद् द्वितीयवर्णं तकारं संयोज्य तन्नाभेत्रयोदशोपेतम् ओकारान्वितं कुर्यात्, ततो नवमाद् द्वितीयं दकारं नाभितुर्यादिना इकारेणान्वितं कुर्यात्, अथ अष्टमाद् द्वितीयं वर्णं तकारं केवलमुद्धरेत् । अथ विज्ञानेति वर्णत्रयमुद्धरेत् । तत एकादशादाद्यं पकारं नाभ्यपरेण आकारेण भिन्ने संयुक्तं कृत्वा तन्नेमेस्तृतीयस्य वर्णस्य रेफस्योपरि न्यसेत् । अथ नाभिद्वितीयेनाक्रान्तम् आकारयुक्तम् अष्टमारगं प्राग्वर्णं णकारमुद्धरेत् । तदनु नेमेर्द्वितीयं यकारमुद्धरेत् । ततो नेमेरष्टकम् सकारमुद्धरेत् । ततस्तत्पञ्चमोपरि वकारोपरि स्थितं तदुद्देशात् तृतीयं रेफमुद्धरेत् । ततो नवमादपरं दकारमुद्धरेत्, अथ षष्ठस्य नेमिवर्णस्य शकारस्योर्ध्वं तत्तृतीय रेफं न्यसेत् । तन्नाभितृतीयेन इकारेण युक्तं कुर्यात्, अथ दशमाद् द्वितीयं वर्णं नकारं नाभ्येकादशसंयुतम् एकारान्वितं कुर्यात् । ततः सनमस्कं नमस्कारशिरस्कं चैतन्यायेति चतुरक्षरं पदमुद्धरेत् । तथा च 'ॐशान्तो- दितविज्ञानप्राणाय सर्वदर्शिने चैतन्याय नमः' इति द्वाविंशाक्षरः षड्भिः पदैरलङ्कृतो मन्त्रः समुद्धतो भवति ॥ २३-३२ ॥ यह महामन्त्र अमृत का स्राव करता है और शीघ्र मोक्ष प्रदान करता है । सर्वप्रथम अक्ष पर स्थित प्रणव मन्त्र का उद्धार करे । इसके बाद नाभि द्वितीय (आकार) से आक्रान्त, नेमि (मकार) से षष्ठ शकार का उद्धार करे, (शा), फिर आप पर स्थित दकार दशम अरे पर स्थित धकार से द्वितीय (नकार), उसके बाद अष्टम अरा पर स्थित द्वितीय वर्ण तकार को उस नकार में मिला देवे । स्वरूप (न्तो) । इसके बाद नवम से द्वितीय दकार को नाभितुर्य इकार से युक्त करे (दि) फिर अष्टम से द्वितीय वर्ण तकार का केवल उद्धार करे (त), इसके बाद विज्ञान इस तीन वर्ण का उद्धार करे । इसके बाद ग्यारहवें का आदि पकार, उसे नाभि के ऊपर वर्ण आकार से संयुक्तकर, उसे नेमि के तृतीय वर्ण रेफ के ऊपर संयुक्त करे (प्रा) । फिर नाभि द्वितीय आकार से आक्रान्त, अष्टमारगं प्राग्वर्ण णकार का उद्धार करे (णं), उसके बाद नेमि के द्वितीय वर्ण (यकार) का उद्धार करे (य), इसके बाद नेमि के आठवें वर्ण (सकार) का उद्धार करे । इसके बाद उसके पञ्चम वर्ण वकार, उसके ऊपर तृतीय वर्ण रेफ का उद्धार करे (र्व), इसके बाद नवम से दूसरे दकार वर्ण का उद्धार करे (द), इसके बाद षष्ठस्थ नेमि वर्ण को शकार,

द्वितीयः परिच्छेदः १९ फिर उससे तृतीय रेफ वर्ण का उद्धार करे । उसे नाभि के तृतीय वर्ण इकार से संयुक्त करे (र्शि), इसके बाद दशम से द्वितीय वर्ण नकार, जिसे नाभि के एकादश वर्ण एकार से संयुक्त कर देवे (ने) । इसके बाद सनमस्कं नमस्कार शिरस्थ 'चैतन्याय' इस चार अक्षर का उद्धार करे । यहाँ २२ अक्षर का मन्त्र कहा गया जो छः पदों से अलङ्कृत है ॥ २३-३२ ॥ तत्रैकार्णं पदं ज्ञानं चतुर्वर्णं पदं बलम् । षडक्षरं चाप्यैश्वर्यं वीर्यं पञ्चाक्षरं परम् ॥ ३३ ॥ चतुर्वर्णं पदं तेजः शाक्तं स्याद् द्व्यक्षरं च यत् । तेषामेव षण्णां पदानामक्षरसंख्याकथनपूर्वकं ज्ञानादिगुणवाचकत्वमाह—तत्रेति सार्धेन । अथ बलस्य ज्ञानोपसर्जनत्वात् तद्व्यवहितमेव तदुक्तम् । एवमेव ऐश्वर्यो- पसर्जनं वीर्यम्, वीर्यशक्त्युपसर्जनं तेजश्चोक्तमिति ज्ञेयम् । बलादीनां ज्ञानाद्युपसर्जनत्वं सुस्पष्टमुपबृंहितं लक्ष्मीतन्त्रे— तिस्रो मम स्वभावाख्या विज्ञानैश्वर्यशक्तयः ॥ उन्मिषत्यः पृथक् तत्त्वत्रयेण परिकीर्तिताः । बलं वीर्यं तथा तेज इत्येतत्तु गुणत्रयम् ॥ श्रमाद्यविद्याभावाख्यंज्ञानादेरुपसर्जनम् । (२।४९-५१) इति । वस्तुतस्तु ऐश्वर्यादिपञ्चकमपि ज्ञानधर्म इति विज्ञेयम्, ज्ञानात्मकं परं रूपं ब्रह्मणो मम चोभयोः ॥ शेषमैश्वर्यवीर्यादि ज्ञानधर्मः सनातनम् । (२।२५-२६) इति लक्ष्मीतन्त्रोक्तेः । ज्ञानादीन्यपि तत्रैव विवृतानि— अहमित्यान्तरं रूपं ज्ञानरूपमुदीर्यते ॥ प्रकाशकादिकं रूपंस्फटिकादिसलक्षणम् । अतस्तज्ज्ञानरूपत्वं मम नारायणस्य च ॥ अव्याहतिर्यदुद्यन्त्यास्तदैश्वर्यं परं मम । इच्छेति सोच्यते तत्तत्तच्छास्त्रेषु पण्डितैः ॥ जगत्प्रभूतिभावो मे यः सा शक्तिरुदीर्यते । सृजन्त्या यच्छ्रमाभावो मम तद्बलमिष्यते ॥ भरणं यच्च कार्यस्य बलं तच्च प्रचक्षते । शक्त्यंशकेन च प्राहुर्भरणं तत्त्वकोविदाः ॥ विकारविरहो वीर्यं प्रकृतित्वेऽपि मेसदा । स्वभावं हि जहात्याशु पयो दधिसमुद्भवे ॥ जगद्भावेऽपि सा नास्ति विकृतिर्मम नित्यदा । विकारविरहो वीर्यमिति तत्त्वविदां मतम् ॥ विक्रमः कथितो वीर्यमैश्वर्यांशस्तु स स्मृतः ।