भारतकोश
संग्रह पर लौटें

सिद्धान्तशिरोमणि: गोलाध्याय (भास्कराचार्य - मरीचि भाष्य एवं पं. केदारदत्त जोशी सविस्तार व्याख्या)

Siddhanta Shiromani Goladhyaya with Marichi Commentary

भास्कराचार्य द्वितीय (भाष्यकार: मुनीश्वर / केदारदत्त जोशी) द्वारा

DevanagariHindipublished723 पृष्ठ

" or "तद्भवदिनं"? Let's look at the letters after "तदिति ।": Letter 1: त Letter 2: द् Letter 3: भ (bha)? Wait, let's look at "तद्दिनं": No, between त and दि: There is: 'द्' + 'भ'? Wait, look at line 4: "अथैतद्भूमिकायाऽवगतं" - 'द्भ' looks like 'द्' with 'भ' attached below. In line 26, is it 'द्' with 'भ'? Wait, no: look at "तद्दिनं": Wait, could it be "तद्दिनं"? In line 26: त (ta) द् (d) दि (di) नं (naṃ) Wait, why would there be "तद्भवदिनं"? Wait, look at the letters: "त" then: "द्" with "दि" = "द्दि"? Wait, in Devanagari, 'द्दि' is 'द' with another 'द' below, and 'ि' matra! Let's look at it: It's 'त' + 'द्दि' + 'नं' = "तद्दिनं"! Wait, is there a 'भ'? No! Look: it's त् + दि = त्दि or द् + दि = द्दि

मध्यगतिवासना १२९ माह—एवमिति । एवमुक्तेनानेनावगतयुक्त्या । खरांशोः सूर्यस्य तत्संख्या सावनदिनसंख्या । अब्दे सौरवर्षे भ्रमतः सौरवर्षसंबन्धिभदिनसंख्यातो निरेका । एकोना भवतीत्यर्थः । तथा च पूर्वस्य यदि पूर्वगत्यभावोऽभविष्यत्तदा नक्षत्रसूर्ययोः प्रत्यहं युगपदुदयसंभवाद्यावन्तो भदिवसास्तावन्त एवाभीष्टकाले सूर्यसावनदिवसाः स्युरिति तत्पूर्वगतिसद्भावादवलम्बनेन युगपदुदयासंभवात्पूर्वगत्या चक्रभोगकाले यावन्तो भदिवसास्तावन्त एकोनाः सूर्यसावन- दिवसाः, चक्रान्तरेणैकभ्रमस्याजायमानत्वादतः पूर्वगत्या चक्रभोगकालस्य सौरवर्षोक्त्योक्तं सम्यगेव । एवं खरांशोरब्द, इत्यनयोः क्रमेण ग्रहचक्रभोगकाले मध्यमगतितुल्यासुभ्यः स्पष्टगत्यसूनां ह्रासवृद्ध्योस्तुल्यत्वाच्चक्रभोगकाले मध्याः स्पष्टाश्च सावनदिवसास्तुल्या इत्यवधेयम् ॥७॥ केदारदत्त :—कल्पना कीजिए कि किसी दिन सूर्य बिम्ब के साथ किसी नक्षत्र का उदय एक साथ हुआ, ६० घटी = २४ घण्टे के अनन्तर दूसरे दिन उक्त नक्षत्र को पूर्व क्षितिज में उदय देखा गया किन्तु सूर्य का उदय नहीं हुआ, थोड़ी देर के बाद पुनः सूर्य का उदय भी हो गया । रविनिष्ठ राशि के उदयमान से गुणित और १८०० से विभक्त, लब्ध फल तुल्य काल को ६० घटी में जोड़ देने से जितना समय होगा उतने समय में पूर्व क्षितिज में नक्षत्र के उदय के बाद रवि का उदय होता है । उक्त समय की ही रवि की एक सावन दिन संज्ञा होती है । इसी प्रकार प्राग्गतिक गमनशील सभी ग्रहों का सावन दिन होता है, यह बात ध्यान में रखनी चाहिए । ग्रहों की एक दिन की स्थिर गति मान कर उक्त भाँति से ग्रहों के सावन दिन माने गये हैं । वस्तुतः ग्रह गतियों की सूक्ष्म गतियाँ जो क्षण-क्षण में वर्द्धमान या लघीयसी भी होती हैं, तात्कालिक ग्रह गति को प्रमाण मानकर ग्रहों की स्पष्ट गति वश, उक्त मध्यम सावन दिन को स्पष्ट सावन दिन बनाना चाहिए । अतः सावन दिन गतिवशेन प्रतिक्षण में सावन समय चलायमान होता है। क्योंकि नक्षत्र दिन का स्थिर मान मात्र ६० घटी है ग्रह मध्यम गति से उक्त भांति प्राप्त काल को ६० घटी में जोड़ने से जो लब्ध होता है वही काल ग्रह का मध्यम सावन दिन होता है । इस प्रकार एक वर्ष में नक्षत्रों की उदय संख्या में एक कम कर देने से प्राप्त फल के तुल्य ग्रहों की सावन दिन संख्या होती है । उपपत्ति :—चूँकि सूर्य का पूर्व गति से भ्रमण क्रान्तिवृत्त में होता है । एक राशि में कला १ × ३० × ६० = १८०० कला होती हैं । त्रैराशिक गणित के अनुपात से यदि रविनिष्ठ राशि की १८०० कला में रविनिष्ठ राशि का उदय मान (कलात्मक) मिलता है तो रविकी १ दिन सम्बन्धिनी स्पष्ट गति कला में कितना काल होगा ? तदर्थ निम्न भाँति के गणित को समझिये—कल्पना कीजिये काल = का, तो ९

१३० गोलाध्याये उदयमान × सू० की स्पष्टागति का = ———————————————————————— = रविगतिकलोत्पन्न काल । १८०० अतः नक्षत्रोदय के अनन्तर ‘‘का’’ संज्ञक समय में अर्थात् ६० घटी + ‘‘का’’ = में पूर्व दिन सम्बन्धी सूर्योदय के अनन्तर द्वितीय दिन सम्बन्धी सूर्योदय होगा इसी का नाम रवि का स्पष्ट सावन दिन होता है । इस प्रकार रवि प्रतिदिन की दैनन्दिनी अपनी गति से भचक्र में चल कर १ वर्ष में अपनी जगह पर १ भगण पूरा कर आवेगा और पुनः उक्त उस नक्षत्र के साथ संयोग करेगा जबकि उस समय नक्षत्र की भगण संख्या = ३६० होगी, तो ३६० - १ = ३५९ ही रवि की भ्रमण संख्या होगी क्योंकि सूर्य अपनी गति से पूर्व को चलते हुये १ वर्ष में १ भगण का पूर्ण भ्रमण करता है, तो नक्षत्र-भगण-१, के तुल्य रवि की भ्रमण संख्या होगी । अतएव नक्षत्र भ्रमण में—१ = सूर्य सावन दिन संख्या । भभ्रम — सूर्य भगण = सूर्य सावन या नक्षत्र भगण में किसी भी ग्रह भगण को कम करने से उस ग्रह की सावन दिन संख्या होती है, उपपन्न हुआ ॥५॥६॥७॥ इदानीं वर्षमध्ये सावनसंख्यामाह— पञ्चाङ्गरामास्तिथयः खरामाः सार्धद्विरुद्राः कुदिनाद्यमब्दे । अस्यार्कमासोऽर्कलवः प्रदिष्टस्त्रिंशद्दिनः सावनमास एव ॥८॥ वा० भा०—एकस्मिन् सौरवर्षे पञ्चषष्ट्यधिकत्रिशती ३६५ मिताः सावन- दिवसाः पञ्चदश १५ नाडिकाश्च त्रिंशत् ३० पलानि च सार्धानि द्वाविंशति २२। ३० विपलानि। एषामुपपत्तिमध्यगतिभाष्ये कथितैव । अस्यार्कवर्षस्य द्वादशांशो- ऽर्कमासो भवतीति युक्तम् । सावनमासस्तु सावनानां त्रिंशतैव भवति ॥८॥ मरीचिः—अथ सौरवर्षे सूर्यसावनदिनसंख्यास्वरूपमति ध्यप(भिधाय)तत्स्वरूपेण भभ्रमणसंख्यानवगमात्तत्संख्याज्ञानमशक्यमतस्तत्संख्यां निबध्नंस्तत्प्रसङ्गात्सौरमासे तत्संख्या- वगमं सावनमासस्वरूपं चेन्द्रवज्रयाऽऽह—पञ्चारामेति । सौरवर्षे पञ्चषष्ट्यधिकशतत्रयं पञ्चदश त्रिंशत्सार्धद्वाविंशतिरिति कुदिनाद्यं सूर्य- सावनदिनघटिकापलाविपलात्मकं भवति । एतदुपपत्तिर्मध्याधिकार उक्ता । न च तद्वेधोप- पत्त्याऽनियतमेतन्मतमिति वाच्यम् । प्रागुक्तकल्पसूर्यसावनदिनसंख्यातोऽनुपातेनैकवर्षे तन्नियतत्वावगमात् । वक्ष्यमाणाधिमासोपपत्त्यर्थं सौरमासे सूर्यसावनदिनादिज्ञानमाह— अस्येति । सौरवर्षसंबन्धिसावनदिनाद्यस्य द्वादशांशस्त्रिंशत्षड्विंशतिसप्तदशादिकः सावन- दिनाद्यात्मकः सौरमासः ३० । ७ । ३१ । ५२ । ३७ उक्तः । अथ प्रसङ्गाद्वक्ष्यमाणा- वगमोपपत्त्यर्थं सावनमासे दिनसंख्यामाह—त्रिंशद्दिन इति । सावनमासस्वरूपं तन्मानं त्रिंशद्दिनात्मकम् । एवकारादुक्तसौरमाससावनादधिकव्यवच्छेदः ॥८॥

मध्यगतिवासना १३१ केदारदत्तः—एक सौर वर्ष की सावन दिन संख्या = ३६५ दिन १५ घटी, ३० पल २२ विपल और ३० प्रति विपल होती हैं । सौर वर्ष की दिन संख्या का बारहवां विभाग सौर मास एवं ३० संख्या तुल्य सावन दिनों का एक सावन मास होता है । उपपत्ति—मध्यमाधिकार इसी ग्रन्थ का केदारत्तीय शिखाभाष्य देखिये । इसी ग्रन्थ का पूर्व भाग ग्रहगणिताध्याय मध्यमाधिकार का “शिखा” भाष्य देखिये ॥८॥ इदानीं चान्द्रमासमाह— कालेन येनैति पुनः शशीनं क्रामन् भचक्रं विवरेण गत्योः । मासः स चान्द्रोऽङ्कयमाः कुरामाः पूर्णांषव २९।३१।५० स्तत्कुदिन- प्रमाणम् ॥९॥ वा० भा०—दर्शान्ते किल शशी रविणा युक्तो भवति । ततो द्वावपि पूर्वत गच्छतः । तयोः शशी शीघ्रगत्वारप्रत्यहं गत्यन्तरेणाग्रतो याति । एवं गच्छंश्चक्र- कला २१६०० तुल्यमन्तरं यदाऽग्रतो याति तदा रविणा योगमेति । तयोः काल- योरन्तरालं चान्द्रमासः । तत्प्रमाणमनुपातेन । चन्द्रार्कयोर्मध्यगती आदौ सम्यक् सावयवे कृत्वा यदि गत्यन्तरेणैकं कुदिनं लभ्यन्ते तदा चक्रकलातुल्येनान्तरेण कियन्तीत्यनुपातेन चान्द्रमासे कुदिनानि लभ्यन्ते । एकोनत्रिंशद्दिनान्येकत्रिंशद्- घटिकाः पञ्चाशत् पलानि २९।३१।५० इत्युपपन्नम् ॥९॥ मरीचिः—अथोभयोरुपपत्त्यर्थं चान्द्रमासस्वरूपं तन्मानं सूर्यसावनदिनात्मकं चेन्द्रव- ज्रयाऽऽह—कालेनेति । चन्द्रसूर्यगत्योरन्तरेण प्रत्यहं सूर्याधिकगमनन भचक्रं द्वादशराश्यात्मकं क्रामन्भ्रमन्येन कालेन सूर्य प्रति पुनर्द्वितीयवारमेति युनक्ति । अनेन यत्काले द्वयोर्योगस्तत्कालयोरवधित्वं द्योत्यते । स कालश्चान्द्रो मासः । सूर्यचन्द्रयोर्भगणान्तरेण चान्द्रमासो दर्शान्तावधिरूप इत्यर्थः । तस्य सूर्यसावनदिनानि मध्यान्‍याह—अङ्कयमा इति । तस्य चन्द्रमासस्य कुदि- नानां सौरसावनदिवसानां प्रमाणं संख्यामानं मध्यमेकोनत्रिंशद्दिवसाः । एकत्रिंशद्घटिकाः पञ्चाशत्पलानीति । अत्रोपपत्तिः । क्रामन्भचक्रं विवरेण गत्योरित्यनेन गत्यन्तरेणैकं सूर्यसावनदिनं तदा चक्रांशकलाभिः किमित्यनुपातः सूचित एव । अत्र क्वचिदप्यवयवे निःशेषत्वाददर्शनावयवैकदेशास्त्यक्ताः ॥९॥ केदारदत्तः—सूर्यचन्द्रमा के अमान्त काल के प्रथम योग के अनन्तर पुनः जितने समय में द्वितीय योग (द्वितीय अमान्त) होता है उसे चान्द्रमास कहते हैं । एकचान्द्र मास की सावन दिन संख्या २९।३१।५०'''' होती हैं ।

१३२ गोलाध्याये उपपत्ति—सूर्यचन्द्रमा के योग काल का नाम अमान्त काल होता है। शीघ्रगतिक चन्द्रमा सूर्य से निरन्तर आगे चल कर पुनः सूर्य से योग करता है, इस प्रकार द्वितीय, तृतीयादि अमान्त मास होते हैं। अर्थात् सूर्य और चन्द्रमा का अन्तर जब १२ राशि = ३६० अंश = २१६०० कला होता है तो वही अमान्त काल होने से अनुपात से— चन्द्रगति — सूर्यगति = गत्यन्तर । १ सावन दिन × २१६०० कला अतः, ---------------------------------- = चान्द्र मासान्त की सावन दिन संख्या गत्यन्तर अथवा एक चान्द्र मास की समाप्ति दिन की सावन दिन संख्या = २९ दिन, ३१ घटी ५० पल होते हैं—उपपन्न हैं ॥९॥ इदानीमधिमासोपपत्तिमाह— चान्द्रोनसौरेण हृतात्तु चान्द्रादवाप्तसौरैर्दर्शनैर्लाढचैः ।३२।१६। मासैर्भवेच्चान्द्रमसोऽधिमासः कल्पेऽपि कल्प्या अनुपाततोऽतः ॥१०॥ सौरान्मासाद्दैन्दवः स्याल्लघीयान्यस्मात्तस्मात्संख्यया तेऽधिकाः स्युः । चान्द्राः कल्पे सौरचान्द्रान्तरे ये मासास्तज्ज्ञैस्तेऽधिमासाः प्रदिष्टाः ॥११॥ वा० भा०--अत्र द्वितीयश्लोकस्तावत्प्रथमं व्याख्यायते । सौरान्मासाद्दैन्दवो मासो यतो लघुरतः कारणात्कल्पे सौरमाससंख्यायाश्चान्द्रमाससंख्याऽधिका भवति । यथा धान्यराशिमानेऽष्टसेतिकाहारमितेः षट्सेतिकाहाररमितिरधिका भवतीति बालैरपि बुध्यते । यावन्तश्चान्द्रमासाः कल्पेऽधिका भवन्ति तत्संख्याधिमाससंख्या तज्ज्ञैः कल्पिता। तत्र कियद्भिः सौरैरेकोऽधिमासो भवतीति युक्तिरुच्यते--चान्द्रोन- सौरेण हृतात्तु चान्द्रादिति । सौरमासकुदिनेभ्यश्चान्द्रमासकुदिनेषु शोधितेषु शेषं दिन-स्थाने पूर्णमधश्चतुष्पञ्चाशद्घटिकाः सप्तविंशतिः पलानि सावयवानि ०।५४। २७।३१।५२।३०। एकस्मिन् सौरमास इदं सौरचान्द्रान्तरं कुदिनात्मकम्। युगस्याऽऽदे- रुपर्यकस्मिन् दर्शान्ते प्राप्त एकश्चान्द्रमासः पूर्णस्तदनन्तरं चतुष्पञ्चाशद्घटि- काभिः सावयवाभिर्मध्यमार्कस्य वृषभसंक्रान्तिस्तत्र रविमासः पूर्णस्ततोऽन्यस्मिन् दर्शान्ते प्राप्तेऽन्यश्चान्द्रमासान्तः । ततो दर्शान्तादुपरि द्विगुणाभिस्ताभिरेव घटी- भिर्मिथुनसंक्रान्तिः । एवं त्रिगुणचतुर्गुणादिभिः कर्कादिसंक्रान्तयो भवन्ति । एवं संक्रान्तिरग्रतो याति । पुनर्दर्शान्तं प्राप्नोति । तदा गतचान्द्रमासेभ्यः सौरा एकोना भवन्ति । यदासंक्रान्तिर्दर्शान्तमतिक्रम्याग्रतो याति तदाऽनुपातेन यावन्तः सौरा भवन्ति तावद्भिरेकोऽधिमासः । तत्रानुपातः । यद्यनेन सौरचान्द्रान्तरेण कुदि- नात्मकेन ०।५४।२७।३१।५२।३० एक सौरो मासो भवति तदा चान्द्रमासान्तः- पातिभिः कुदिनैः २९।३१।५० कियन्त इति । फलं सूर्यमासाः ३२।१५।३१।२८।४७।

अथ च युगाधिमासैर्युगसौरमासा लभ्यन्ते तदैकेन किमिति । फलमेतावन्त एव सौरमासा लभ्यन्ते । एतावद्भिः सौरमासैरेकश्चान्द्रमासोऽधिको भवति । अत एवाधिमासस्य चान्द्रत्वम् । कल्पेऽपि कल्प्या अनुपाततोऽत इति सुगमम् ॥१०॥११॥ मरीचिः—अथाधिमासोपपत्तिमपजातिकायाऽऽह—चान्द्रोनेति । चान्द्रोनसौरेण चान्द्रमाससावनोनितसौरमाससावनेन मध्यमरूपेण चन्द्रात् चान्द्रमास- सावनात् । हृताद्यदवाप्तं तत्तुल्यैः सौरमासैर्द्वात्रिंशद्भिर्दलाद्यैः षोडशदिनयुक्तैः । चान्द्र- मासश्चान्द्र इत्यर्थः । अधिमासो भवेत् । तुकारात्स्पष्टोऽधिमासोऽधिकैन्र्यैनैव भवतीति सूचितम् । अत्रोपपत्तिस्तु—एकचान्द्रमाससावनादेकसौरमाससावनं तदन्तरेणाधिकम् । तथा चैकचान्द्रमाससमाप्त्यनन्तरं द्वितीयचान्द्रमासान्तर्गतैत्तत्तुल्यसावनं यदा भवति तदैकः सौरो मासः पूर्ण इति फलितम् । एवं च सौरचान्द्रसावनान्तरमितचान्द्राधिक्येनेकः सौरमासस्तदा चान्द्रमाससावनतुल्याधिक्येनैकाधिकचान्द्रमासरूपेण क इत्यनुपातेन सावयवाः सौरमासा एकधिकचान्द्रमासतपलसंबद्धा यदैते सौरमासास्तदा चान्द्रमासाः सैका एते गणयेत्यधिकः सौरापेक्षया चान्द्रो मासः । अत्रापि क्वचिदप्यवयवे निःशेषत्वाभावाद्वशनैर्दलाठचैरित्येवा- वयवान्तरत्यागे नोक्तमिति ध्येयम् । ननूक्तयुक्त्यैतावद्भिः सौरमासैरेकाधिमाससंभवावग- मेऽपि कल्पाधिकमाससंख्यावगमः कथमहर्गणानयनस्य तदुपजीव्यत्वादित्यत आह—कल्प इति । अत उक्तरीत्या ज्ञातप्रमाणफलाभ्यां सौरमासाधिकमासरूपाभ्यां कल्पे, अपिशब्दा- युगादौ ज्ञातेच्छासौरवर्षैर्यद्येकाधिमासपतनसंबन्धिसौरमासैरेकोऽधिकश्चान्द्रस्तदा कल्पाद्युक्त- सौरमासैः क इत्यनुपात्ततोऽधिमाससंख्या कल्पा (ल्प्या) ज्ञेया ॥१०॥ ननु चान्द्रमाससावनात्सौरमाससावनस्याधिकत्वदर्शनात्कथमतिविरुद्धमुक्तम् । चान्द्र- मासोऽधिमास इति मन्दाशङ्काया उत्तरं शालिन्याऽऽह—सौरान्मासादिति । यस्मात्कारणात्सौरान्मासात्सौरमाससावनादित्यर्थः । ऐन्दवश्चान्द्रमासः सावनदिनमा- नात्मको लघीयानल्पस्तस्मात्कारणात्कल्पे ते लघुमानभूताश्चान्द्राः, माससंख्यया चान्द्रमास- संख्ययोरन्तरे ये चान्द्रमासा अधिकास्ते तन्मिता अधिमासाः प्रदिष्टाः । द्वयोरन्तरे शेषस्य चान्द्रत्वेन सिद्धेरित्यर्थः ॥११॥ केदारदत्तः—अधिमास की उत्पत्ति बताई जा रही है— ११वें श्लोक का आशय है कि सौर मास से चान्द्रमास लघु होने के कारण किसी बड़ी संख्या में छोटी संख्या से भाग देने पर लब्धि अधिक होगी अपेक्षया उक्त उसी बड़ी संख्या में बड़ी संख्या से भाग देने से । अत एव कल्प सम्बन्धी सौर चान्द्रादि मासों में कल्प सौर मास संख्या से कल्पचान्द्र मास संख्या अधिक होती है । अत एव सौर मास संख्या से चान्द्र मास संख्या जितनी अधिक होती है उसी माप से युग अधिमास, महा- युगाधिमास, या कल्पाधिमास संख्या अधिक ही होगी अतः चान्द्रात्मक अधिक मास, चान्द्र और सौर मासों के अन्तर के तुल्य सिद्ध होते हैं ।

१३४ गोलाध्याये इस प्रकार ३२ मास, १६ दिनादि घटिकात्मक सौरमानीय काल में १ चान्द्र मास संख्या अधिक हो जाने से इतने समय में चान्द्रमास संख्या ३३ हो जाती हैं । उपपत्ति—कल्पकुदिन या एक महायुग सम्बन्धी सौर वर्ष में सौर चान्द्र मासों की नियत संख्या बता दी गई है । एक सौर मास की सावन दिन संख्या = ३६५।१५।२२।३० ÷ १२ = ३०।२६।१७ में एक चान्द्र मास सम्बन्धी सावन दिनादि = २९।३१।५० को कम करने से सावनादिनात्मक शेष = ०।५४।२७ होता है । अर्थात् एक सौर मास में सौर चान्द्र कुदिनों का अन्तर = ०।५४।२७ होता है । उक्त अन्तर में यदि एक सौर मास की प्राप्ति होती है तो एक चान्द्र मासान्तःपाती सावनादिनात्मक संख्या में कितने सौर मास प्राप्त होंगे, त्रैराशिक अनुपात से— १ सौरमास × २९।३१।५० ————————————— = ३२।१५।३१।२८।२७ ०।५४।२७ सौर मासों में एक चान्द्रात्मक अधिक मास गणित से सिद्ध होता है ॥१०॥११॥ इदानीमवमोपपत्तिमाह— शशाङ्कमासोनितसावनेन ०।२८।१० त्रिंशद्धृतां लब्धदिनैस्तु चान्द्रैः । रुद्रांशकोनाब्धिरसैः ६३।५४।३३ क्षयाहः स्यात्सावनोऽतश्च युगेऽनुपातात् ॥१२॥ वा० भा०—युगे चान्द्राणां सावनां च दिनानां यदन्तरं तान्यवमानि । अत एकस्मिन्मासे चान्द्रसावनान्तरं कुदिनात्मकं गृहीतम् । तत्र दिवसाः पूर्णमष्टाविंशति- घटिका दश पानीयपलानि च ०।२८।१०। इदमेकस्मिंश्चान्द्रमासे त्रिंशत्तिथ्यात्मके कुदिनात्मकंमवमखण्डम् । यद्यनेन त्रिंशच्चान्द्राणि दिनानि लभ्यन्ते तदा संपूर्णे- नैकेनावमेन कियन्तीति त्रैराशिकेन लब्धै रुद्रांशकोनाब्धिरसै—६३।५४।३३ रैकः क्षयाहो भवति । स च सावनः । अखण्डस्य रूपस्य सावनेच्छाकल्पनात् । अतो- ऽनुपातात्कल्पेऽपि ॥१२॥ मरीचिः—अथावमोपपत्तिमुपजातिकयाऽऽह—शशाङ्केति । चान्द्रमाससावनोनितसावनमासत्रिंशत्सावनदिनेन मध्येनानेन २८।१० त्रिंशद्भाज्याः । फलं दिनैश्चान्द्रै रुद्रांशकोनाब्धिरसैः स्वरूपस्यैकादशांशोनितचतुःषष्टिमितैः क्षयाहः सावनः । एकदिनसावनस्य क्षयः स्यात् । तथा च चान्द्रमासात्सावनमासस्याधिकत्वाद्यदा चान्द्रमाससमाप्तिस्तदा सावनमाससमाप्तिरन्तरेणोनेवेति चान्द्रमासे तदन्तरं सावनं न्यून- मतस्तदन्तरन्यूनसावनेन त्रिंशत्तिथ्यात्मकश्चान्द्रमासस्तदैक मितन्यूनसावनेन क इत्यनुपातेन

मध्यगतिवासना १३५ स्वल्पान्तरा रुद्रांशकोनाब्धिरसमिताश्चान्द्रदिवसाः । यदैते तदा सावनदिवसा एकोना इत्येकसावनदिवसोऽवमसंज्ञक इति तात्पर्यम् । तुकारात्स्पष्टमानेन तदासन्नेरेकोऽवम इति सूचितम् । ननु किंचिदूनचतुःषष्टिचान्द्रदिवसैरेकावमपतनज्ञानेऽप्यहर्गणोपजीव्यकल्पावम- संख्याज्ञानं कथं स्यादत आह—अत इति । किंचिदूनचतुःषष्टिचान्द्रदिनैरेकावमरूपप्रमाण- फलज्ञानादित्यर्थः । युगे महायुगे । चकारात्कल्पेऽपि ज्ञातेच्छारूपचान्द्रदिनैरेकावमपतनसंबन्धि- चान्द्रदिनैरेकोऽवमस्तदा कल्पाद्युक्तचान्द्रदिनैः क इत्यनुपातादवमज्ञानं भवति ॥१२॥ केदारदत्तः—एक महायुग के चान्द्र और सावन दिनों के अन्तर का नाम युग सम्बन्धी अवम या क्षय दिन कहा गया है । यहाँ पर एक मास सम्बन्धी चान्द्र और सावन दिनों का अन्तर ग्रहण कर अनुपात किया गया है । जैसे— उपपत्ति—एकचान्द्र मास की चान्द्रतिथि = ३०।०।० तथा एक चान्द्रमास सम्बन्धी सावनदिन संख्या = - २९।३१।५० दोनों का अन्तर = ०।२८।१० अतः अनुपात से यदि ०।२८।१० सावनमानात्मक चान्द्र खण्ड में १ तिथि उपलब्ध होती है तो सम्पूर्णात्मक १ (एक) अवम में (१ × १) / ०।२८।१० = ६३।५४।३३ समय में पूर्णात्मक १ तिथि का क्षय होता है । वस्तुतः तिथि संख्या अपनी जगह पर गणितागत संख्या में पूर्ण होती हुई भी पूर्व दिन ओर पर दिन के सूर्योदयों से अस्पृश्य सम्बन्धेन यहाँ पर ऐसी स्थिति में तिथि को क्षय कहा जाता है ॥१२॥ इदानीमधिमासस्य चान्द्रत्वमवमस्य सावनत्वमभिधायाहर्गणात्कल्पगतमानेतुं विलोम- { विधानान्यवमान्यानीतानि ये चाधिमासास्तेषां विशेषमाह— सौरैभ्यः साधितास्ते चेदधिमासास्तदैन्दवाः । चेच्चान्द्रेभ्यस्तदा सौरास्तच्छेषं तद्वशात्तथा ॥१३॥ सावनान्यवमानि स्युश्चान्द्रेभ्यः साधितानि चेत् । सावनेभ्यस्तु चान्द्राणि तच्छेषं तद्वशात्तथा ॥१४॥ वा० भा०—यथाऽहंगणानयने सौरैभ्यश्चान्द्रान् साधयितुं येऽधिमासा आनी- यन्ते ते चान्द्रास्तच्छेषं च चान्द्रम् । यदि चान्द्रेभ्यः सौरान् साधयितुं तदा सौरास्तच्छेषमपि सौरम् । एवं चान्द्रेभ्यः सावनानि साधयितुमवमान्यानीयन्ते तदा तानि सावनानि । यदि सावनेभ्यश्चान्द्राणि कतुं तदा चान्द्राणि स्युः । साध्यत्वं भजन्तीत्यर्थः । तच्छेषमपि तद्वशात् । अभिमतद्युगणादवमहर्हतादित्यादि- नाऽहर्गणात्कल्पगतमानीतं तदा सावनेभ्योऽवमान्यानीतानि । तानि चान्द्राणि । चन्द्रदिवसेभ्योऽधिमासाः साधितास्ते सौरास्तच्छेषं तद्वशादित्यर्थः । अधिमासस्य

१३६ गोलाध्याये

चान्द्रत्वे सौरत्वे चाधिमासशेषं तुल्यमेव स्यात् । किन्त्वेकत्र रविदिनानि च्छेदः । अन्यत्र चान्द्राणि । एवमवमशेषस्यापि तुल्यत्वमेव । एकत्र चन्द्रदिनान्यन्यत्र कुदिनानि च्छेदः । अधिमासावमशेषयोरिष्टजातित्वं प्रकल्प्य मतिमद्भिश्श्चन्द्रार्का- नयनानि कृतानि । तत्र ये जडास्ते वासनां पर्यालोचयन्तो भ्रमन्ति ॥१३॥१४॥ मरीचिः—ननु सौराच्चान्द्राणामधिकत्वादन्तरं यथाऽधिमासास्तथैव तदन्तरेण चान्द्रात्सौराणां न्यूनत्वान्मिता न्यूनसौरमासा भवन्तीति कथं नियतमधिमा-सोक्तिरतो ऽनुष्टुभाऽऽह—सौरेभ्य इति । ते सौरचान्द्रान्तररूपा अधिमासाश्चेद्यदि चान्द्रसाधनार्थं सौरेभ्यः साधितास्तदा लब्धा- धिमासाश्चान्द्रा अहर्गणसाधनार्थमिष्टसौरदिवसानां चान्द्रावगमाय त

मध्यगतिवासना १३७ तद्दशांशालब्धावमानां सावनचन्द्रत्वानुरोधात् । तथा सावनचान्द्रोक्तसंज्ञाव्यञ्जकमित्यर्थः । अवमशेषस्यावमावयवत्वादधिमासादिवृद्धिरूपस्य प्रतिबन्धकत्वाभावाच्चावयवानामवयविजा- तीयत्वं युक्तमेवान्यथा तदवयवत्वानुपपत्तेरिति भावः ॥१४॥ केदारदत्तः—सौर मान से साधित अधिमास का मान चान्द्र मान में, और चान्द्र मान से साधित अधिमास का मान सौर मान में होता है । तथा लब्ध अधिमास में जो अधिशेष होता है वह भी सौर साधित चान्द्र एवं चान्द्र साधित सौर मानात्मक होता है । तथैव, चान्द्रमान एवं सौर मान से साधित अवम और अवम शेष भी क्रमशः सावन और चान्द्रमानात्मक होते हैं ॥१३।१४॥ उपपत्ति—अहर्गण साधन के समय कल्प कुदिन में कल्पाधिमास तो इष्ट कुदिन में इष्टाधिमासादि होते हैं । कल्पाधिमास × इष्टकुदिन अधिशे ----------------------- = इष्टाधिमा + --------- कल्पकु दिन क-कु = अ कल्प सौरमास × इ० चा० अधिशे एवम्, ------------------------ = इ० अ० मा + -------- = क काल्प चान्द्र में क० चा० यहाँ पर "अ" समीकरण में अ का मान चान्द्रात्मक है क्योंकि पूर्व में भी चान्द्र मास संख्या अधिक है जो चान्द्रात्मक होती है बता दिया है । तथा "क" समीकरण में चान्द्र से साधित अधिमास का मान भी सौरमासात्मक मान सिद्ध होता है । कल्प सावन × इष्टचान्द्र सावन शेष तथा, ------------------------- = इष्ट सावन + ----------- = प कल्प चान्द्र कल्प चान्द्र कल्प अवम × इष्ट सावन सावन शेष अन्यच्च—----------------------- इष्ट सा० + ----------- = ब कल्प सावन कल्प सावन यहाँ पर उभयतः साधित अवम का सावन चान्द्र में "प" = सावन मान में, ब = चान्द्र मान में होता है ॥१३।१४॥ (इस सम्बन्ध में ग्रहगणिताध्याय का मध्यमाधिकार ग्रहानयनाधिकार श्लोक १ की केदारदत्त शिखा देखिये) इदानी विशेषः प्रश्नाध्याये— अहर्गणस्याऽऽनयनेऽर्कमासाश्चैत्रादिचान्द्रैर्गणकान्विताः किम् । कुतोऽधिमासावमशेषके च त्यक्ते यतः सावयवोऽनुपातः ॥१५॥

१३८ गोलाध्याये अस्य प्रश्नस्योत्तरमाह— दर्शावधिश्चान्द्रसमो हि मासः सौरस्तु संक्रान्त्यवधिर्यतोऽतः । दर्शश्रितः संक्रमकालतः प्राक् सदैव तिष्ठत्याधिमासशेषम् ॥१६॥ दर्शान्ततो याततिथिप्रमाणैः सौरैस्तु सौरा दिवसाः समेताः । यतोऽधिशेषोत्थदिनाधिकास्ते त्यक्तं तदस्मादधिमासशेषम् ॥१७॥ तिथ्यन्तसूर्योदययोस्तु मध्ये सदैव तिष्ठत्यवमावशेषम् । त्यक्तेन तेनोदयकालिकः स्यात्तिथ्यन्तकाले द्युगणोऽन्यथाऽतः ॥१८॥ वा० भा०—मध्यममानेन यावत्यमावास्या तदन्ते चान्द्रमासान्तः । मध्य- मार्कस्य यस्मिन् दिने संक्रान्तिस्तत्र संक्रान्तिकाल रविमासान्तः । तयो रविचन्द्र- मासान्तयोरन्तरे यावत्यस्तिथयः सावयवास्ता अधिमासशेषतिथयः । यतः सौर- चान्द्रान्तरमधिमासाः । अहर्गणानयने गताब्दा रविगुणास्ते सौरा मासा जाताः । अतस्तेषु चैत्रादिचान्द्रतुल्याः सौरा एव मासा योजितास्ते संक्रान्त्यवधयो जाता- स्तेषु त्रिंशद्गुणेषु गततिथितुल्याः सौरा एव दिवसा योजिताः । अतः सौरचान्द्रा- न्तरेणाधिका जातास्तदन्तरमधिमासशेषदिनानि भवन्ति । सौरचान्द्रान्तरत्वात् । अतोऽधिमासशेषदिनान्येभ्यः शोध्यानि । अथ चाधिमासानयनेऽनुपातलब्धैरधि- मासैर्दिनीकृतैस्तच्छेषदिनैश्च युक्ताः सौराहाश्चान्द्राहा भवितुमर्हन्ति । एवमत्राधि- मासशेषदिनानि क्षेप्याणि । तत्र शोध्यानि । अतः कारणादधिमासशेषं त्यक्तम् । अथावमशेषत्यागकारणमुच्यते । तिथ्यन्तानन्तरं यावतीभिर्घटिभिः सूर्योदयस्ता अवशेषघटिकाः । यतश्चान्द्रसावनान्तरमवमानि । यद्यवमशेषं न त्यज्यते लब्धा- वमैरवमशेषघटिकाभिश्च तिथय ऊनीक्रियन्ते तदा तिथ्यन्ते सावनोऽहर्गणो भवति । अथ च सूर्योदयावधिः साध्यः । तिथ्यन्ताहर्गणोऽवमशेषघटीभिर्युक्तः सन्नुदयावधिर्भवति । अतोऽवमशेषे त्यक्ते स्वतः सूर्योदयावधिर्भवति । १५।१६। १७।१८। मरीचिः—अथाहर्गणसाधनोपजीव्याधिमासावमस्वरूपं प्रतिपाद्याहर्गणस्य संसिद्धत्व- व्यवस्थापनं विवक्षुः प्रथमं तत्प्रतिपादनेच्छोपयोग्यं पूर्वार्धोक्ताहर्गणानयनखण्डनरूपशिष्य- प्रश्नमुपजातिकयाऽऽह—अहर्गणस्येति । हे गणक । साधुत्वेन स्वीकृतोक्ताहर्गणानयने । अहर्गणस्य ग्रहज्ञानोपजीव्य- भूतस्याऽऽनयनप्रकारोक्तौ । मध्याधिकरोक्तकथितकल्पगतोऽर्कसमागण इत्यादिश्लोकत्रय- निबद्धे अर्कमासाः कथितकल्पगतोऽर्कसमागणो रविगुण इत्यनेन जाताः । चैत्रादिगतचान्द्र- मासैः । किं कुतोऽन्विताः। गतमाससमन्वित इत्यनेन चैत्रादिगतचन्द्रमासैर्योजयितुं न युक्ताः ।

मध्यगतिवासना १३९ विजातीयत्वात् । योगोऽन्तरं तेषु समानजात्योरित्युक्तत्वादित्यर्थः । एवं शुक्लादिगततिथि- योजनप्रश्नोऽपि तदुक्त्यैव सिद्ध इति ध्येयम् । ननु सौरमासानामज्ञानादन्यथानुपपत्त्याऽवगत- चैत्रादिचान्द्रमासा एव स्वल्पान्तराद्योजिता इत्यतो दूषणान्तरमाह-कुत इति । अधिमा- सावमशेषके । सौरदिनेभ्यः साधिता अधिमासाश्चान्द्रसिद्ध्यर्थं तथा सावनसिद्ध्यर्थमिष्ट- चान्द्रेभ्योऽवमानि साधितानि । तयोः शेषके । शेषाभ्यां क्रमेण दिनादिघट्यादिके । अधिक- मासदिनक्षयशेषतो द्युघटिकादिनमत्र न गृह्यत इत्यनेन कुतः कथं संत्यक्ते । तदवयवयोः क्रमेण योजनवियोजनाभ्या(भा)वेनाहर्गणस्य द्वोषान्तराक्रान्तत्वादित्यर्थः । चकाराह्नोेष- त्रयाक्रान्तत्वेनास्याशुद्धत्वमहर्गणस्येत्यर्थः । नन्वधिमासावमयोर्निरग्रलब्धत्वात्तच्छेषयोर- प्रसिद्धेश्चैव त्यागो ग्रहणं वा न संभवतीति कथं त्यागोक्तिः कथं वा प्रश्न उपपद्यत इत्यत आह-यत इति । यत्कारणादनुपातः । अधिमासावमानयनोपजीव्योऽनुपातोऽहर्गणानयने प्रसिद्धतरः सावयवः । तज्जं फलं निःशेषतया न लभ्यते । उक्तरीत्या तदानयने गुणहर- योरपवर्तनेन केवलं हरस्योत्पन्नत्वात्तेन भाग इष्टसौरचान्द्रयोनियतत्वात्फलयोः सावयवत्व- संभावनात् । तर्हि हरतुल्यो गुणो येन तयोर्निरवयवता । तथा च तच्छेषप्रसिद्धेस्त्यागोक्तिः संगता । त्यागोक्त्यैव प्रश्नोऽपि संगतः । उपपत्तिसिद्धावयवत्यागेऽहर्गणस्यासंगतत्वापत्तेर- न्यथा सर्वथापि निरवयवग्रहणापत्तिः । नन्वहर्गणस्य सूर्यसावनत्वेन सूर्योदयाद्यवधित्वात्रि- रवयवत्वसिद्धेर्नान्यथानुपपत्त्या तदवयवत्याग इति वाच्यम् । उपपत्तिसिद्धावयवग्रहणेनाहर्गणस्य सावयवत्वसिद्धा पूर्वविधेः सूर्योदयभिन्नत्वकल्पनादक्षतेः । तस्मादुक्तहर्गणस्यासंसिद्धत्वमेवा- स्तीति भावः ॥१५॥ । अथ तदुत्तरोपजीव्यमधिमासशेषस्वरूपमुपजातिकयाऽऽह-दर्शावधिरिति । यतः कारणात् । हि निश्चयेन । दर्शावधिः दर्शान्तावाद्यन्तयोर्मर्यादा यस्यैतादृशो मासश्चान्द्रः संक्रान्त्यवधिमासः सौरः । तुकारादिदमुक्तमहर्गणस्य संसिद्धत्वस्थापनार्थं मध्य- मानेन ज्ञेयम् । तस्य स्पष्टमानेनासिद्धेरिति सूचितम् । अतोऽधिशेषस्य सौरचान्द्रान्तर- रूपत्वोक्तेर्दर्शान्तादग्रे संक्रमकालात्पूर्वं सदा नियतमधिमासशेषमस्ति । एवकारोऽन्ययोग- व्यवच्छेदार्थकः । अनेनैवासंक्रान्तिमासस्याधिकत्वं सिद्धम् । तथा च मध्यदर्शान्तकालाद- व्यवहितमध्यसंक्रान्तिकालो यच्चान्द्रकालेनान्तरितस्तद्रूपमधिशेषमहर्गणादौ मध्यमत्वेन फलितम् । मासादावभीष्टकाले त्वभीष्टचान्द्रदिनान्तम् । तत्तुल्यसौरदिनान्तररूपमिति सूचितम् । स्पष्टं तु स्पष्टयोर्दर्शान्तसंक्रान्त्योरन्तरत्राप्रयोजकम् ॥१६॥ अथाहर्गणानयने चान्द्रमासतिथियोजनपूर्वकाधिशेषगत्यामुपजातिकया व्यवस्थापयति- दर्शान्तस इति । सौरा दिवसा दर्शान्ताद्याततिथिमितैः सौरदिवसैर्युक्ताः । तुकारात्सौरमासाश्चैत्रा- दिगतचान्द्रमितसौरमासैर्युक्ता इत्यर्थः । तथा च वर्षाणां सौरत्वात्कल्पगतवर्षा ण द्वादशगुणानि मध्यममेषसंक्रान्तिकले कल्पात्सौरमासास्ततोऽभीष्टमासादौ तज्ज्ञानार्थं Indological Truths

१४० गोलाध्याये गतसौरमासा मध्यमसंक्रान्त्यवधिका योज्यास्ततोऽभीष्टकाले गतसौरदिवसास्त्रिंशद्गुणितेषु योज्याः कल्पादभीष्टकालो गतसौरा दिवसा भवन्तीत्येतदशक्यम् । मध्यममेषादिसंक्रान्त्य- ज्ञानेन गतसौरमासानां गतसौरदिवसानां चाभीष्टकाले ज्ञानाभावदत आचार्यैर्मध्यमसौर- वर्षादिजकल्पगतसौरमासाश्चैत्रादिगतचान्द्रमासतुल्यसौरमासा एव योजितास्ततस्त्रिंशद्- गुणितेषु तेषु वर्तमानचान्द्रमासादिगततिथिमितसौरदिवसा योजिता इति प्रश्नपूर्वार्धोत्तरम् । चान्द्रत्वेन तद्योजनस्याकृतत्वातत्सौरकल्पनैव तद्योजनाच्चेति भावः । अथाधिमासशेषत्यागं व्यवस्थापयति—यत इति । यत्कारणात् । तेऽभीष्टकालजसौरदिवसा अधिशेषोत्थदिनाधिकाः । उक्तरीत्या चान्द्रतुल्यसौरयोजनाच्चन्द्रे वास्तवसौरस्याधिशेषदिनसौराणां चासत्त्वाद्वास्तवा- भीष्टकालिकसौरदिवसा यदि शेषदिनतुल्यसौरदिनयुताः साधितसौरदिवसेषु संजाता इत्यर्थः । अस्मात्कारणात्तत्पूर्वश्लोकोपपादितरूपमधिमासशेषमनुपातसिद्धाधिमासानयनेनाधिमासप्राप्तौ यद्भाज्यशेषाद्दिनादिकं त्यक्तम् । अहर्गणसिद्धयर्थं न गृहीतम् । यथा मासाः सौराणां योजितास्तथाऽधिशेषरूपाधिमासशेषाद्यवयवो न योजितः सौरदिनेषु । तदवयवस्य पूर्वमधि- कत्वेन सत्त्वादन्यथेष्टचान्द्राणां तदधिकत्वेनावास्तवत्वापत्तिरित्यर्थः । न चाधिमासानां वास्तवसौरेभ्योऽसाधनादधिमासानयनावगताधिशेषस्य साधितसौरान्तर्गताधिशेषादधिकत्वेन तुल्यत्वाभावात्कथं त्यागः । अधिशेषयोरन्तरस्य पूर्वमसत्त्वात्तद्योजनावश्यकत्वादिति वाच्यम् । तस्यावास्तवसौरदिनेभ्योऽधिमासानयनोक्त्यैव सिद्धत्वेनासंगतत्वात् ॥१७॥ नन्वेवं कल्पादिष्टचान्द्राणां वास्तवत्वेनावगमात्तत्साधितावमानि निरग्रकाणि कथं सावनसिद्धयर्थं हीनानि कृतानि । नहीष्टचान्द्रेऽवमशेषं न्यूनं येनावमशोधनावसरे तर्ह्यवय- वत्याग इत्यत उपजातिकयोत्तरमाह—तिथ्यन्तेति । तिथ्यन्तसूर्योदययोरहर्गणानयनोपजीव्यमध्यमतिथ्यन्तमध्यमसूर्योदयकालयोर्मध्येऽन्त - राले । तुकारात्तिथ्यन्तादग्रे सूर्योदयात्पूर्वमितिरूपे सदा नियतमवमशेषमेवकारोऽन्ययोग- व्यवच्छेदार्थकः । अस्ति । अतः कारणादवमशेषस्य चान्द्रसावनान्तरत्वेनोक्तरूपत्वादि- त्यर्थः । तेनावमशेषेनानुपातावगतावमाघोऽवयवेन घट्याद्यात्मकेन । त्यक्तेनावमशोधनाव- सरे शोधनार्थमगृहीतेनाहर्गण उदयकालिकः कल्पितनियतमध्यमसावनमानेनावास्तवसूर्योदय- कालिक इत्यर्थः । अन्यथा । अवमशेषशोधिते तिथ्यन्तकालिकवास्तवचान्द्रेषु द्युगणस्तिथ्य- न्तकाले स्यात् । तथा चाहर्गणसिद्ध्यर्थं पूर्वमवमशेषं हीनं ततः सूर्योदयकालिकत्वसिद्ध्यर्थ- मवमशेषं योज्यमित्यवमशोधनावसरे लाघवात्पूर्वमेवावमशेषं न शोधितमिति तात्पर्यम् । एवं चाहर्गणानयनमुक्तं साधूपपन्नमिति व्यवस्थापितम् ॥१८॥ केदारदत्तः—अहर्गण गणित साधन करते समय इष्ट सौर मासों में चैत्रादि चान्द्र- मासों की संख्या क्यों जोड़ी गई है ? क्योंकि योगान्तर तो सजातीय पदार्थों का ही होता है । तथा इसी अवसर पर अनुपात लब्ध सावयव फल में, अधिक मास शेष तथा क्षय शेष को भी जोड़ना चाहिए था, किन्तु जोड़ा नहीं गया ऐसा क्यों ?

मध्यगतिवासना १४१ अमान्त से अमान्त तक चान्द्र मास, एवं संक्रान्ति से संक्रान्ति तक सौर मास होता है । अमान्त के आगे संक्रान्ति तक के समय का नाम अधिशेष है । अमान्त से इष्ट तिथि तक सौर दिन तुल्य चान्द्र तिथियों को या अहर्गण साधन में जोड़ा गया है यहाँ पर अधिक शेष तुल्य संख्या का सुविधा के लिये अधिक जोड़ा हो गया अतः आगे की गणित क्रिया में इसका उपयोग नहीं होता है । इसी प्रकार तिथि के अन्त से सूर्योदय तक अवम धनात्मक अवम शेष संज्ञक काल का भी यहाँ पर त्याग किया गया है । उपपत्ति— मध्यम मान से प्रत्येक अमावास्याओं के अन्त में चान्द्र मास की पूर्ति होती है, तदनुसार कल्प या युग के चान्द्र मासों की संख्या निर्दिष्ट की गई है । तथा मध्यम मान से सूर्य की जितनी संक्रान्तियाँ होती हैं उनकी संख्याओं का भी उल्लेख हो चुका है । चूँकि चान्द्रमास संख्या—सौरमास संख्या = अधिमास संख्या । इसलिये सौर मास और चान्द्रमास के बीच में जितनी भी सावयव तिथियाँ हैं उनकी अधिमास शेष संज्ञा और वह संख्यात्मक होती है । १२ × सौर वर्ष = चैत्रादि (शुक्ल प्रतिपद) समय तक की सौर वर्षीय संख्या को ३० से गुणा करने पर सौर दिन संख्या चैत्रादि तक समीचीन होती है । तदुपरि इष्ट समय के अहर्गण साधन में सौर दिन की जगह सौर दिन तुल्य चैत्रादि चान्द्र दिन (तिथि) जोड़े गए हैं, जोड़ना चाहिए सौर दिन । अतः यहाँ पर इसलिये सौर चन्द्र के अन्तर तुल्य अधिक मान ग्रहण किया गया है । अतएव ऐसी स्थिति में यहाँ पर अधिक शेष दिन तुल्य मान को उक्त इष्ट सौर मास में और कम करना चाहिए इसीलिये अनुपात से प्राप्त अधिक मास और शेष को सौर दिनों में जोड़ देने से इष्ट समय तक की चान्द्रतिथियाँ हो जाती हैं । एक जगह (अ० शे० / क० सौ०) मान जोड़ दिया गया है अतएव वहाँ पर अब अधिशेष जोड़ने की आवश्यकता गणित से प्राप्त नहीं है तस्मात् (अ० शे० / क० सा०) मान का त्याग हुआ है । अवमशेष अर्थात् अनुपात से प्राप्त इष्टचान्द्र + (इष्टचान्द्र / कल्प चां) सावयव फल (इ० चां० / क० चां०) का त्याग क्यों ? प्रत्येक तिथ्यन्त के अनन्तर जितने समय में सूर्योदय होता है उतने समय तक की इस काल की संज्ञा अवमशेष घटिका होती है । चान्द्र दिन–सावन दिन = अवमदि यदि अयमशेष का त्याग न कर लब्ध अवमशेष घटिकाओं को तिथियों में कम करते हैं तो यह अहर्गण सम्बन्धित तिथि के अन्त समय

्छेद् भुक्तासूपूर्वं विहितं तदानीम् । कृतं तथा स्याच्चरकर्ममिश्रं कर्म ग्रहाणामुदयान्तराख्यम् ॥ २२ ॥ वा० भा०—सायनांशेन रविणा मेषादेरारभ्य ये भुक्ता राशयस्तत्संबन्धिनो ये निरक्षोदयासवो गगनभूधरषट्कचन्द्रा १६७० इत्यादयस्तेषामैक्यं कृत्वा भुज्य- मानराशेर्ये भुक्ता भागास्तांस्तदुदयासुभिः संगुण्य त्रिंशता ३० विभज्य लब्धास- सवोऽपि तत्र क्षेप्याः । एवं मध्यार्कभुक्तासवः स्युः । भदिनान्तादूर्ध्वं तावत्यस्वात्म- के काले लङ्कायां मध्यमस्यार्कस्योदयः । तत्काले हि ग्रहाः साध्याः । अथ चाहर्गं- णेन ये सिद्धास्ते मध्यमार्क कलामितेऽस्वात्मके काले भदिनान्तादूर्ध्वं जाताः । अतोऽसूनां कालानां च यदन्तरं तेनार्कोदयोऽन्तरितः । अतस्तदुदयान्तराख्यं

Everything is accurate to the original image. Formatting strictly matches the layout.[L

... wait, is it त्व or ध्व? Wait, some people transcribe this as: तन्मध्येध्वन्तरस्य or तन्मध्येऽन्तरस्य or तन्मध्ये त्वन्तरस्य? Let's search Google / memory for: "वर्षचरणान्तेषु चतुर्ष्वप्यन्तराभावः तन्मध्ये" In Siddhānta-śiromaṇi, Madhyamagatilavāsanā, Bhāskara writes: "वर्षचरणान्तेषु चतुर्ष्वप्यन्तराभावः । तन्मध्ये त्वन्तरस्य वृद्धिक्षयौ ॥" YES! "तन्मध्ये त्वन्तरस्य वृद्धिक्षयौ"! Wait, is it "त्वन्तरस्य" or "ध्वन्तरस्य" in the print? If you look at the print, the typesetter set त्वन्तरस्य or did they make a typo? Wait, let's look at त्व in त्वन्तरस्य: + = त्व. In this typeface, त्व looks like a attached to . That's why it looks like त्व! Wait, let's look at it: has a curved arm, and below it is . That is standard Devanagari त्व! Wait, why did I initially think ध्व? Because the curve of can look like the upper curve of , but it has a full headline

१४४ गोलाध्याये सावनमानेन कल्पादनुपातसिद्धो योऽहर्गणो यश्च मध्यगतिकलोत्पन्नासुयुतषष्टिघटीमितप्रति- पादितभिन्नसावनेन गणनयाऽहर्गणस्तयोरन्तरमभीष्टकाले यत्सावनजनितान्तरं तत्र स्फुटमध्य- सावनानां वर्षेऽभिमतत्वाद्यावन्तः कल्पादभीष्टवर्षदौ मध्यमसावनाहास्तावन्तः स्फुटसावनदिवसा इति तयोरहर्गणयोः कल्पाद्यान्तरं येन बहुदिनान्तरसंभावना । अपि तु वर्तमानसौरवर्षादिरेव तयोरन्तरम् । तत्रापि मानयोर्गतितुल्यासु मध्यगत्युत्पन्नासु जनितयोर्मध्यस्पष्टयोरन्तरेणैव तदुपपत्तेः सौरवर्षादिरभीष्टकालपर्यन्तं सूर्यस्य मध्यगतिभोगेनैवानुपातजत्वान्मध्यार्ककला- तुल्या असवः साधिताहर्गणसंबद्धा यत्संख्याका भवन्ति । मध्यार्कस्य प्रतिराश्युदयकाल- भेदेनोक्तरीत्या यत्संख्याका असवो नियतमध्यममानावगताहर्गणसंबद्धाः । चः समुच्चये । तयोरन्तरं यत्संख्याकं भवति तदेवास्र्फुटमध्ययोः, अनियतमध्यममानावगतोक्तमानानुपात- जयोरहर्गणयोरन्तरं स्यान्नान्यत् । षष्टिघटीनामुभयत्र संबन्धादित्यर्थः । न चेदमन्तरमहर्गणे संस्कार्यं ततोऽस्मादुक्तरीत्या ग्रहसाधनं युक्तमिति स्पष्टाधिकारे ग्रहाणामुद्यान्तरसंस्कारः कथमूक्त इत्यत आह— गतिघ्नमिति । तदन्तरे स्वस्वमध्यगत्या कलात्मिकया गुणितं मध्य- गत्युत्पन्नासुजनिताहोरात्रमानासुभिर्भक्तं लब्धदिना ग्रहा यथायोग्यं हीनाः यद्यसवः कला- भ्योऽल्पा भवन्ति । तदन्यथा । उक्तवैपरीत्ये । कलाभ्योऽसुनामधिकत्वे तुकाराल्लब्धकला- दिना ग्रहा इति लाभः । युक्ताः । असुकालस्य मुक्तत्वादित्यर्थः । तथा च विनार्कज्ञानं तत्संस्कारोऽहर्गणे कर्तुं न शक्यते । सावयवाहर्गणाद्गुणनादौ प्रयासाच्च लाघवाच्चालनं ग्रहे ऋणधनं दत्तमिति भावः । नन्वेवं पूर्वोक्तादधिकसंस्कारोक्त्या गौरवमेवेत्यत आह— निजोदयैरिति । यदि स्वदेशराश्युदयासुभिर्भक्तासुपूर्वं सावनमध्यार्कासवः । पूर्वशब्दाद- होरात्रासव इत्यर्थः । विहितं कृतं तदानीमुद्यान्तराख्यं कर्म चरकर्ममिश्रं चरसंस्कृतं कृतम् । ग्रहाणां संस्कृतं यथा स्यात्तथा कृतं भवतीत्यर्थः । तथा च यदि निरक्षदेशो- दयैरुद्यान्तरं साध्यते तदा खलु गौरवं स्वदेशोदयैस्तु भिन्नचरसंस्काराकरणे भोद्यान्तर- संस्कारेण तत्सिद्धे गौरवानवकाश इति भावः । तदपेक्षया लाघवं च स्पष्टाधिकारे प्रति- पादितम् ॥१९॥२०॥२१॥२२॥ केदारदत्तः— स्पष्ट और मध्यम सावन दिनों का कालात्मक अन्तर उदयान्तर गणित बताया जा रहा है—स्पष्ट सावन दिन चल है, एक रूप स्थिर नहीं है अतः एव चल सावन से दिन गणना का अनुपात करना संभव नहीं है अत एव मध्यम मानीय सावनदिन संख्यात्मक अहर्गण साधित होता है । सभी गणित-विषय स्फुट सावनात्मक अहर्गण से सम्बन्धित है । गणित साधन क्रिया के अभाव से मध्यममानीय अहर्गण से ग्रहों का सूक्ष्म स्थान ज्ञात किया गया है अत एव मध्यम सावनमान से साधित अहर्गणोत्पन्न ग्रहों की स्थूलता को समझ कर “उदयान्तर” नामक प्रसिद्ध गणित गवेषणा से प्राप्त मध्यम सावन दिन और स्पष्ट सावन दिनात्मक अन्तर काल से गुणित ग्रह गतियों से प्राप्त विकलात्मक अन्तर (संस्कार) को मध्यम सावन साधित ग्रहों में देने से ही लङ्कोदयकालिक ग्रह स्पष्ट होते हैं ।

मध्यगतिवासना १४५ यह उदयान्तर गणित कर्म क्या है— अयनांश युक्त सूर्य स्पष्ट की युक्त राशियों के काल में वर्त्तमान राशि के अंशों को उस राशि के उदयासुओं से गुणा कर ३० से भाग देने से वर्त्तमान राशि तक सायन स्पष्ट सूर्य के भुक्त असु (पलों से अनुपात से पल) होते हैं । इस वस्तु का नाम मध्यमार्क भुक्तासु होता है । नक्षत्र दिनान्त के अन्तर उक्त समय के पश्चात् निरक्ष खमध्य में मध्यम सूर्य का उदय होता है, निश्चित यही सही समय है । अहर्गण से साधित ग्रह नक्षत्र दिनान्त के अनन्तर मध्यम सूर्य के कला तुल्य अधिक काल में निरक्ष क्षितिज में ग्रहों की साधनिका की गई है । यदि राशि की कला १८०० कला का उदयमान उसी राशि के असु १८०० के तुल्य होता तो भी गणित में कोई अन्तर नहीं आता । एक राशि के कलामानों से उत्पन्न असुमानों में विभिन्नता होने से अहर्गण से साधित ग्रह क्षितिज में नहीं होकर कभी क्षितिज के नीचे और कभी क्षितिज के ऊपर ही होगा । इसीलिये जहाँ पर अन्य सभी आचार्यों ने साधित ग्रहों को औदयिक या उदय कालिक शब्द से स्पष्ट किया है, वहाँ पर आचार्य भास्कर ने ग्रह गणिताध्याय में “क्षितिजे, या उदयकाले ग्रहा भवन्ति” ऐसा न कहकर “क्षितिजसन्निधिगे सति मध्यमः” से साधित ग्रह उदय के समीप आगे पीछे होते हैं न कि क्षितिज में उदयकालिक होते हैं ऐसा स्पष्ट कहा भी हैं । असुओं और कलाओं से अन्तरित काल का नाम आचार्य ने “उदयान्तर” काल कहा है । उदयान्तर काल से गुणित ग्रह गति में अहोरात्रासु २१६५९ = सावन दिन से भाग देने पर लब्धफल को अहर्गण से साधित मध्यम ग्रहों में धन या ऋण कला से असु अधिक हों तो धन, न्यून हों तो ऋण करने से सही रूप से निरक्ष क्षितिज में ग्रहों का स्थान होने से ग्रह दृक्पथ में आते हैं । यह क्रिया निरक्षोदय मानों से की जाने पर ग्रह का निरक्ष- देशीय ग्रह स्थान ज्ञान स्पष्ट होता है । अब यदि अपने देशीय उदयमान वशेन यह मध्यम ग्रह वश यह कर्म किया गया है तो याम्योत्तरान्तरात्मक चर संस्कार भी ग्रहों में स्वतः हो जाता है । स्पष्टार्कस्वदेशोदय मान से किये गये उक्त संस्कार से देशान्तर भुजान्तर और याम्योत्तरान्तर संस्कार जन्य ग्रह स्वदेशीय क्षितिज में स्वयं दृष्ट हो जाते हैं । पूर्वाचार्यों ने ऐसे उत्तम ग्रह गणित संस्कार की उपेक्षा क्यों की ? पूर्वाचार्यों के प्रति सम्मान प्रदर्शनार्थ आचार्य भास्कर ने पूर्वाचार्यों की त्रुटि न कह कर “अत्यन्त अल्प अन्तर होने से उक्त उदयान्तर कर्म की पूर्वाचार्यों ने उपेक्षा की है” कह कर विश्राम किया हैं । सही अर्थ में भास्कराचार्य की यह ग्रह गोल ज्ञान की चमत्कारिक सूझ की देन है । १०

१४६ गोलाध्याये मे. स्था वृ कदम्ब तारा ० स्था' मि. ध्रुव तारा स्था'' क. क्षेत्र देखिये । मे वृ मि क = क्रान्तिवृत्त या राशि वृत्त । मे स्था स्था' स्था'' = विषुवद्वृत्त । मे वृ = मेष राशि की कलाएँ = १८०० मे स्था = मेष राशि के उदय असु = १६७० इसी प्रकार मे मि = मे वृ = वृ मि प्रत्येक की कला १८०० तथा वृ मि० के विषुवांश = असु १७९५ तथा मे क — मे मि = मि. क. = मिथुन की कला १८०० एवं स्था' स्था'' = मिथुन राशि के असु १९३५ पदान्त में तीनों राशियों की कलायें = १८०० + १८०० + १८०० = ५४०० ,, ,, ,, ,, का असुमान = १६७० + १७९५ + १९३५ = ५४०० इससे सिद्ध होता है कि पदादि पदान्त में उदयान्तर का अभाव पदमध्य में उदयान्तर का परमत्व होता है । मध्य सावन मान के अहर्गण से ६० घटी + मध्यमगति कला के सावन दिन और स्पष्ट सावन प्रतिक्षण चल होने से ६० घटी + स्पष्ट रविगति उत्पन्न काल फल में अन्तर स्पष्ट हैं । अत एव मध्यम सावन अहर्गण से साधित ग्रह निरक्ष क्षितिज में न होकर आचार्य ने "क्षितिजसन्निधिगे सति मध्यमः" गणिताध्याय में उदयान्तर गणित का दिग्दर्शन कराते हुये, इस ग्रन्थ के इस गोलाध्याय में यहाँ पर उदयान्तर गणित साधनिका स्पष्ट कर दी है । भास्कराचार्य के पूर्ववर्त्ती ग्रह गणित सिद्धान्त मर्मज्ञों का ध्यान इस दिशा में नहीं गया या अत्यन्त स्वल्पान्तर से यह उदयान्तर गणित उपेक्षित हुआ है। वस्तुतः गणित विद्या के वर्षादि मानों में स्वल्पान्तर की उपेक्षा से दीर्घ काल में दृग्गणितैक्यता अन्तर आ जाने स सारा पञ्चाङ्ग कर्म पूर्णरूपेण दोषावह हो जाने का भय रहता है । वस्तुतः जैसा कि आज

होकर पुनः अपनी जगह पर"

Line 4: "ठीक आ जाती है ॥१९॥२०॥२१॥२२॥"

Line 5: "इदानीं देशान्तरस्वरूपमाह—"

Line 6: "येऽनेन लङ्कोदयकालिकास्ते देशान्तरेण स्वपुरोदये स्युः ।"

Line 7: "देशान्तरं प्रागपरं तथाऽन्यद्याम्योत्तरं तच्चरसंज्ञमुक्तम् ॥२३॥"

Line 8: "वा० भा०—य उदयान्तरकर्मणा लङ्कायामौदयिका ग्रहा जातास्ते देशान्तर-"

Line 9: "कर्मणा स्वपुरौदयिकाः स्युः । तच्च देशान्तरं द्विविधम् । एकं पूर्वापरमन्यद्याम्यो-"

Line 10: "त्तरम् । तच्चरसंज्ञमुक्तम् ॥२३॥"

Line 11: "तत्र तावत् पूर्वापरमाह—"

Line 12: "यल्लङ्कोज्जयिनीपुरोपरि कुरुक्षेत्रादिदेशान् स्पृशत्"

Line 13: "सूत्रं मेरुगतं बुधैर्निगदिता सा मध्यरेखा भुवः ।"

Line 14: "आदौ प्रागुदयोऽपरत्र विषये पश्चाद्धि रेखोदयात्"

Line 15: "स्या