सिद्धान्तशिरोमणि: गोलाध्याय (भास्कराचार्य - मरीचि भाष्य एवं पं. केदारदत्त जोशी सविस्तार व्याख्या)

गोलबन्धाधिकारः २३९ क्षेपवृत्तं शलाकजं तुकारात्पूर्ववृत्तसमं चक्रभागाद्यङ्कितमपि मेषादिराशिप्रथमाक्षराद्यङ्कितं यद्वृत्तं तत्क्षेपवृत्तम् । तत्र क्षेपवृत्ते क्षेपयातेषु प्रस्फुटपातस्थानेषु चिह्नान्युक्तवत्क्रान्तिवृत्ते शरपातस्थानचिह्नानि तथेत्यर्थः । कृत्वा । चः समुच्चये । तेन क्रान्तिशरवृत्ते पातचिह्ना- ङ्कितेनैकतसम् । क्रान्तिवृत्तस्य विक्षेपवृत्तस्य च । चः समुच्चये । क्षेपपातेऽङ्कितशरपात- स्थाने सषड्भे स्वस्वषड्भान्तरितस्थानाभ्यां सह वर्तमाने । युतिं संयोगम् । चः समुच्चये । कृत्वा । क्षेपपातस्थानादग्रिमभागे राशिक्रममार्गेण । त्रिभे त्रिराश्यन्तरितप्रदेशे पृष्ठतो राश्यङ्कनविलोममार्गेण । पातस्थानात्पृष्ठभागे त्रिभान्तरिते प्रदेशे । चः समुच्चये । क्षेपभागैः स्फुटैः परमैर्वक्ष्यमाणैःक्रान्तिवृत्तात्सौम्ययाम्ये । अग्रपृष्ठक्रमेण शरवृत्तं निबन्ध- येत् । इदमप्यतीन्द्रियदृग्बिभ्रंशादिभिश्चन्द्रादिगतिदर्शनानुरोधेनोपकल्पितशरवृत्तानुकल्प- रूपम् ।।१३।।१४।। ननु शरवृत्तक्रान्तिवृत्तयोरेकत्वात्तयोः सर्वग्रहशरपाताङ्कनात्कयोः शरपातयोः संपातं कृत्वा विक्षेपवृत्तं निबन्धव्यमित्यतः क्षेपपाते त्विति बहुवचनसूचिताभिप्रायं स्फुटक्षे- पभागकथनपुरःसरं स्रग्विण्या विशदयति—शीघ्रकर्णेनेति । ग्रहाणां भौमादीनां क्षेपभागा ग्रहच्छायाधिकारे याः परमशरकलास्ताः षष्टिभक्ता इत्यर्थः । त्रिज्यागुणिताः शीघ्रकर्णेन भक्ताः फलं स्फुटाः परमशरभागाः स्युः । चन्द्रस्य परमशरभागाः सार्धचत्वार एव । शीघ्रकर्णाभावात् । अत्रोपपत्तिः । पठिताः परमशरः कर्णाग्रे । भगोलस्तु त्रिज्याव्यासार्धकः । अतो भगोले क्रान्तिशरवृत्तयोः परमान्तरज्ञा- नार्थं कर्णाग्रे परमशरस्तदा त्रिज्याग्रे क इत्यनुपातः समञ्जसः । चन्द्रस्य तु भगोले लक्षितः इति स्थिरः । क्षेपवृत्तानीति । षण्णां चन्द्रादिग्रहाणां शरवृत्तानि पृथक् पृथक् कुर्यात् । तथा च क्षेपपातेष्वित्यनेन चन्द्रादीनां षड्वृत्तानि राश्यङ्कितानि शरवृत्तानि । तेषु क्रमेण चन्द्रादिशरपाता अङ्क्याः । ततः क्रान्तिवृत्ते स्वस्वपातचिह्ने तत्षड्भान्तरे च स्वशरवृत्तं पातस्थाने षड्भान्तरे स्थाने च निबद्धं स्वस्वस्फुटशरभागैः क्रान्तिवृत्तादुत्तरयाम्ये ग्रहपृष्ठ- त्रिभान्तरे च निबद्धम् । एवमेकस्मिन्क्रान्तिवृत्ते षट्शरवृत्तानि स्वस्वपातचिह्नस्वस्वस्फुट- शरभागवशतो भिन्नानि भवन्ति । ननु भगोलस्थक्रान्तिवृत्ते शरवृत्तानां निबन्धनं नोचितम् । शरवृत्तस्य ग्रहमार्गत्वेन भगोलाद्यः कक्षामार्गेण तन्निबन्धनस्योचितत्वादित्यत आह— स्वस्ववृत्त इति । इन्दुपूर्वाद्याश्चन्द्राद्या ग्रहाः स्वकक्षायां स्वस्वशरवृत्ते भगोलस्था भ्रमन्ति । स्वपूर्वगत्या गच्छन्ति । तथा च यथा सूर्यःस्वकक्षायां भ्रमत्य(न्न)पि तत्र नक्षत्रव्यञ्जकरा- शीनामभावात्सूर्यवृत्तानुकल्पितभगोलस्थक्रान्तिवृत्ते नक्षत्राश्रितगोलान्तर्गत्वेन राशीनां सत्त्वात्तत्र सूर्यगतिः समसूत्रतया कल्प्यते । तथैव चन्द्रादीनां भगोलाधोवस्थानेऽपि तत्र राशीनामभावात्तत्समसूत्रेण भगोल एव गतिनक्षत्राद्यधिष्ठानज्ञानार्थं शरवृत्तानि कल्प्यन्त इति युक्तमेव भगोले शरवृत्ताबन्धनं लाघवं च । ग्रहगोलानपेक्षणादिति भावः ।।१५।। **केदारदत्तः—**गोल में क्षेप वृत्त अर्थात् ग्रहों के भ्रमणमार्ग में विमण्डल वृत्त निवेशन बताये जा रहे है—

२४० गोलाध्याये क्षेपवृत्त में भी राश्यादि अङ्कित कर, मेषादि बिन्दु से विलोम क्षेप पातदान बिन्दु पर चिह्न लगाकर, इस बिन्दु पर क्रान्तिवृत्त और क्षेपपात वृत्त अर्थात् विमण्डल वृत्त का सम्पात कर, इस सम्पात बिन्दु से ६ राशि आगे पर क्रान्तिवृत्त विमण्डल का द्वितीय सम्पात करना चाहिए। उक्त सम्पात द्वय बिन्दुओं से तीन राशि की दूरी पर परम शर तुल्य दूरी पर पीछे उत्तर को विमण्डल को स्थिर कर तथा उसी सम्पात से ३ राशि की दूरी पर परमशर तुल्य दूरी पर दक्षिण की तरफ स्थिर बिन्दुगत विमण्डल वृत्त की स्थापना करनी चाहिए । ग्रहों के पाठ पठित शर को त्रिज्या से गुणा कर शीघ्र कर्ण से भाग देने पर ग्रह गोलीय कक्षावृत्त रूप क्रान्ति वृत्तीय शर को त्रिज्या वृत्त में परिणत कर उसे स्फुट शर समझना चाहिए । इस प्रकार त्रिज्यागोल में चन्द्रादि शनि पर्यन्त सभी ग्रहों का इष्ट स्थानीय स्पष्ट शर होता है। सभी ग्रह भूगर्भ से शीघ्र कर्णाग्र दूरी पर अपनी कक्षाओं में भ्रमण करते हैं इसलिये सभी के शर को कर्णानुपात द्वारा अपने त्रिज्यागोल में परिणत करना उपपत्ति सिद्ध होता है ।।१३।१४।१५।। इदानीं क्रान्ति विक्षेपं चाह— नाडिकामण्डलात् तिर्यगत्रापमः क्रान्तिवृत्तावधिः क्रान्तिवृत्ताच्छरः । क्षेपवृत्तावधिस्तिर्यगेवं स्फुटो नाडिकावृत्तखेटान्तरालेऽपमः ॥१६॥ वा० भा०—क्रान्तिवृत्ते यत्स्फुटग्रहस्थानं तस्य नाडीवृत्तात्तिर्यगन्तरं सा क्रान्तिः। अथ विमण्डले च यद् ग्रहस्थानं तस्य क्रान्तिवृत्ताद्यत्तिर्यगन्तरं स विक्षेपः। अथ विमण्डलस्थग्रहस्य नाडावृत्ताद्यत्तिर्यगन्तरं सा स्फुटा क्रान्तिः ।।१६।। मरीचिः—अथ प्रसङ्गात्क्रान्तिशरयोः स्वरूपं सविवृण्वाऽऽह—नाडिकेति । अत्र भगोले नाडिकामण्डलप्रदेशात् । तिर्यग् दक्षिणोत्तरमन्तरमपमः क्रान्तिः । ननु द्वितीयावधेरज्ञानादन्तरज्ञानं कथमित्याह—क्रान्तिवृत्तावधिरिति । नाडिकावृत्तप्रदेशैकदेश- क्रान्तिवृत्तस्थस्पष्टग्रहचिह्नयोरन्तरं ध्रुवप्रोतवृत्तस्थं क्रान्तिरित्यर्थः । शरस्वरूपमाह— क्रान्तिवृत्तादिति । स्पष्टग्रहस्थानसंबन्धिक्रान्तिवृत्तप्रदेशात् तिर्यग्याम्योत्तरमन्तरं शरः । अत्र द्वितीयावधिमाह—क्षेपवृत्तावधिरिति । क्षेपवृत्तस्थस्पष्टग्रहस्थानं क्रान्तिवृत्तस्थस्पष्टग्रह- स्थानयोरन्तरं क्रान्तिवृत्ताम्योत्तररूपं कदम्बप्रोतवृत्तस्थं शर इत्यर्थः । अथ प्रसङ्गात्स्फुट- क्रान्तिस्वरूपमाह—एवमिति । नाडिकावृत्तप्रदेशैकदेशग्रहबिम्बाश्रयशरवृत्तप्रदेशैकदेश-

गोलबन्धाधिकारः २४१ योन्तरे। एवं तिर्यग्ध्रुवप्रोतवृत्तस्थे स्फुटोऽपमः स्पष्टा क्रान्तिः । ग्रहस्य विक्षेपवृत्ते स्थिरत्वात् । एतेन क्रान्तिसंस्कारयोग्यशरोऽपि ध्रुवाभिमुखत्वेनोक्त इति ध्येयम् ॥१६॥ केदारदत्तः—क्रान्तिवृत्तीय ग्रह स्थान से ध्रुवाभिमुख ध्रुवप्रोत वृत्त में क्रान्ति होती है तथा विमण्डलीय ग्रह से क्रान्तिवृत्तस्थ ग्रह स्थान तक कदम्बाभिमुख ग्रह का शर होता है। तथा विमण्डलस्थ ग्रह से क्रान्तिवृत्ताधि ग्रह की स्पष्ट, क्रान्ति होती है ॥ उपपत्ति—क्षेत्र देखिये । ध्रु = ध्रुव बिन्दु क = कदम्ब तारा स्था = क्रान्तिवृत्त में ग्रह स्थान । विंलम = क्रान्तिवृत्त समानान्तर वृत्त स्थान = ग्रह की स्थानीय क्रान्ति स्था विं = ग्रह का शर कदम्ब प्रोत में । अनुपात से कदम्ब प्रोतीय शर को ध्रुव प्रोतीय शर बनाने से = ल स्था = ध्रुव प्रोतीय शर । स्था न + स्थाल = स्पष्टाक्रान्ति ध्रुव प्रोत में जो ग्रह बिम्ब से नाड़ी वृत्त तक स्पष्टा दीखती है। यहाँ पर शर युक्त स्थानीय क्रान्ति = स्पष्टा क्रां अन्यत्र और स्थानीय क्रां और ध्रुव प्रोतीय शर का योगान्तर स्पष्टा क्रान्ति होती हैं ॥१६॥ इदानीं क्रान्तिपातमाह— विषुवत्क्रान्तिवलययोः संपातः क्रान्तिपातः स्यात् । तद्भगणाः सौरोक्ता व्यस्ता अयुतत्रयं कल्पे ॥१७॥ १६

(6) Wait!! There are only: स्थानान्येव (word 1) स्थानान्यो... no, स्थानान्यागच्छन्ति! Wait, let me look REALLY closely at the word between भगणैस्तान्येव and तदा. Letter 1: स्था Letter 2: ना Letter 3: न्या (or न्य + या?) Wait, न + या = न्या! In Sanskrit, स्थानानि + आगच्छन्ति = स्थानान्यागच्छन्ति! Look at the ligature for न्या: Left part is न, right part is या. Is that two letters or one? It is ONE ligature: न्या! Wait, why did I think न्यया? Because in some fonts, न्या has न् then या. Wait, look at स्थान-न्या-गच्छन्ति vs स्थान-ान्य-या-गच्छन्ति? Wait, look at: स्था + ना + न् + या = स्थानान्या! Then ग + च्छ + न्ति = गच्छन्ति! IT IS स्थानान्यागच्छन्ति! Wait, let me look at स्थानानि in L

गोलबन्धाधिकारः २४३ विषुवद्वृत्तसंपात इत्यत्र मध्याक्षरलोपात्क्रान्तिपातः। पद्धतौ चक्रपातार्धहानेश्चक्रार्ध- हानिवत्। यद्वा क्रान्त्यर्थं पातः संपातः क्रान्तिपातः। विषुवद्वृत्ताद्याम्योत्तरान्तरस्य क्रान्तिरूपसंपातत एवाऽऽरम्भात्। ननु भगोलेऽस्य स्वतश्चालनाभावात्तत्संपातस्यापि तत्त्वात्क्रान्तिपातः प्रतीपमिति पूर्वोक्तमयुक्तम्। ग्रहवत्क्रान्तिपातस्वरूपाभावात्। अन्यथा तद्भोगज्ञानाय ग्रहभगणवत्तद्भगणमानकथनापत्तेरित्यत आह—तद्भगणा इति। क्रान्ति- पातभगणाः सौरोक्ताः सूर्यसिद्धान्तोक्ताः। व्यस्ताः पश्चिमगत्या द्वादशराशिभोगप- रिवर्तनसंख्यात्मकाः। कल्पे ब्रह्मदिनेऽयुतत्रयं त्रिंशत्सहस्रम्। तथा च ग्रहवत्संपातस्यापि चलनसंभवादन्यथा तदुक्तभगणव्याघात इति क्रान्तिपातः प्रतीपमित्युक्तं संगच्छत इति प्रभावः। ननु भगोले रेखात्मकक्रान्तिविषुवद्वृत्तसंपातयोरेकत्र संस्थित्त्वात्तच्चलनं बाधितम्। अथ भगोलचलनेनैव तच्चलनम्। तथा हि—कदम्बद्वयस्थैर्य्यानुरोधे भगोलः स्वशक्त्या कदाचित्पूर्वतश्चलति। तेन तद्गोले निरक्षपूर्वापरगोलानुकारेणाङ्कितं विषु- वद्वृत्तं तदनुकारं न भवत्यतस्तदनुकारेण तादृशतद्वृत्तमङ्क्यं विषुवद्वृत्ताख्यं तत् एतद्वृत्त- क्रान्तिवृत्तसंपातात्पूर्वविषुवद्वृत्तक्रान्तिवृत्तसंपातचलनं प्रत्यक्षम्। न च क्रान्तिपातः प्रतीप- मित्युक्त्यनुपपत्त्या गोलचलनं पश्चादिति वाच्यम्। पौष्णान्ते भगणः स्मृत इत्युक्त्या रेवत्याश्रयीभूतक्रान्तिवृत्तप्रदेशाद्गणितागतग्रहभोगानामागतत्वात्क्रान्त्यादिसाधनार्थं क्रान्ति- पातस्य हेयत्वोपपत्त्या वक्ष्यमाणयोजनोक्त्यनुपपत्तेः। न च प्रतीपानुषपत्तिः। पूर्वविषु- वद्वृत्तक्रान्तिवृत्तसंपाताच्वलिताद्रेवत्याधिष्ठानाद्द्वितीयतत्संपातचलनस्यार्थसिद्धस्य प्रती- पत्वेन सिद्धेः। अत एव ग्रहादिभगणवद्भगणोपपत्ती रेवत्यधिष्ठानाद्युक्तेति चेन्न। विषुवद्वृत्तकल्पनेन तत्संपातस्य तत्रैवोल्पत्तेश्चलनासम्भवात्। एकस्य चलनेन तदितरस्य भगणकल्पनमन्याय्यम्। कल्पितसंपातानामनेकत्वादभगणकल्पनानुपपत्तेश्च। न च विषु- वद्वृत्तक्रान्तिवृत्तानुरोधेन प्रवहवायुगोले वृत्तद्वयं कल्पनीयम्। तत्र तत्संपातान्मेषादयो द्वादशराशिविभागास्तत्क्रान्तिवृत्ते स्थिरा यवनमतवत्सन्ति। तन्मेषादितः स्वशक्त्या नक्षत्र- गोलः क्रान्तिवृत्तानुमार्गेण पूर्वतश्चलित इति भगोलस्थक्रान्तिवृत्तविषुवद्वृत्तसंपातचलनात्त- त्समसूत्रेण भगणोपपत्तिः सुस्था। प्रवहवायुमेषादिसमसूत्रस्थभगोलस्थक्रान्तिवृत्तप्रदेशस्य रेवतीस्थानात्पश्चिमत्वेन ग्रहभगणवदनुगमार्थं प्रतीपोक्तिः। अत एव क्रान्तिपातयोजनेन ग्रहाणां प्रवहवायुमेषादितः सिद्धिरिति वाच्यम्। राशीनां नक्षत्रानुरोधेन कल्पनाद्भगोले तत्स्थित्या वस्तुभूतराशिकल्पनस्य न्याय्यत्वात्। अन्यत्र स्थिरैतद्विलक्षणराशिकल्पने मानाभावात्। किंच भगोलचलनं क्रान्तिवृत्तानुरुद्धं ध्रुवयोस्तत्संलग्नयोः स्थिरत्वादनुप- पन्नम्। अन्यथा ध्रुवयोश्चलनात्प्रवहवायुभ्रमणापत्तिः। प्रतिवर्षमक्षांशादिवैलक्षण्याप- त्तिश्च। विषुवद्वृत्तानुरोधेन भगोलचलने तु भगणानुपपत्तिः। भगणभोगस्य क्रान्ति- वृत्ताश्रयत्वादिति चेत्। अत्र वदन्ति। भगोल एव मेषादिराशयः। तद्भोगेनैव सर्वेषां भगणभोगः। तत्राऽऽकाशरूपभगोले क्रान्तिवृत्तविषुवद्वृत्तयोर्मूर्तत्वेनाङ्गीकारादीश्वरेच्छया क्रान्तिवृत्तं स्वशक्त्या स्वमार्गेण चलितम्। विषुवद्वृत्तं तु स्वशक्त्याऽचलम्। तथा च

(द्) followed by भ (bha)? Wait, where does 'भ' go? Look at the character: द् (d) + भ (bha) = द्भ! Wait, in Devanagari, द्भ is written as: द् with the loop of भ underneath! Look at L22: it is द् + भ = द्भ! Wait, does it have an 'ओ' matra? Look at the top: an 'ओ' matra (slanting line to top right, vertical line on right)! Yes, it has 'ो' attached to 'द्भ'! So it is द्भो (dbho)! Wait, then next letter is: ल (la)! Then: त्वम् (tvam)! So it is: द्भो - ल - त्वम् = "संसक्तत्वाद्भगोलत्वम्"!! Wait, why does it look like 'द्गो'? Because in द्भ, the lower part is 'भ'. With 'ो', it's द्भो! Wait, look at L25: "रेवतीस्थानाद्भगोलसंपातः": 'ना' followed by 'द्' + 'भ' with 'ो' = द्भो! Then 'ल' (la), 'सं' (saṁ), 'पा' (pā), 'तः' (taḥ). Yes! It is "रेवतीस्थानाद्भगोलसंपातः"! Wait, but does it have a 'भ'? Wait, look at L

इति सूर्यसिद्धान्तवचनादयमर्थः । क्रान्तिवृत्तं स्वाकारेण सप्तविंशतिभागपर्यन्तं पश्चि- मतो भगोले क्रमेण चलति । ततस्तत्क्रमेण परावर्त्य स्वस्थाने भवतीत्येवमेकः परिवर्तो भगणः । ननु ग्रहवद्द्वादशराश्यात्मकचक्रभोगाद्भगणः । एतादृशभगणा महायुगे त्रिंशत्कृ- त्वो विंशतिर्गुणिताः षट्शत ६०० मिताः । तेन कल्पे सहस्रगुणिता एते भगणाः षड्लक्षं सिद्धाः । नायुतत्रयम् । न च त्रिंशद्वारं कृतिरित्‍यनेन त्रिंशत्कृतय इत्यपेक्षितम् । तथा पाठे छन्दोभङ्गः । अतस्तत्र त्रिंशत्कृत्व इति पाठः । त्रिंशद्वारं प्राक्परयोः क्रान्तिवृत्तं युगेऽवल- म्बते । युगे त्रिंशन्मितास्तद्भगणा इत्यर्थः । भगणभोगोऽपि ग्रहवच्चक्रभ्रमरूपः कॢप्[प्त]त्वात् । अन्यथाकल्पने मानाभावाच्च । तथा च त्रिंशद्युगभगणाः सहस्र

ki = Cancer, Karka)! "राशित्रयान्तरेऽस्मात् कर्क्यादिरनुक्रमान् मृगादिश्च ।" Yes! Cancer is कर्क or कर्की (कर्क्यादिः)! Look at the glyph in line 33: क, then क with a subscript? No, it's क, then क? Wait, is it क + र् + क + ्य? No, it looks like 'कर्कदिर' or 'कर्क्यादिर'. Wait, let's look at the letters: क, then what? It is 'क' with 'दि'? No, "कर्क्यादिर"? Wait, look at line 33: "राशित्रयान्तरेऽस्मात्ककदिरनुक्रमान्मृगादिश्च ।" Wait, the letters are: क (ka) क (ka) - wait, is it 'र्क'? There is a tiny dot/repha? द (da) + ि (i) = दि र (ra) न (nu) + ु = नु क (kra) + ् + र = क्र म (ma) + ा + न् = मान् म (mṛ) + ृ = मृ ग (gā) + ा = गा द (di) + ि = दि श (śa) + ् + च = श्च So "कर्कदिरनुक्रमान्मृगादिश्च" or "ककदिर

line 17, and नीय at the beginning of line 18! आनीय = HAVING BROUGHT / CALCULATED! भगणाद्यमेनम् + आनीय! भगणाद्यमेनम् -> भगणाद्यमेनमा- / नीय = भगणाद्यमेन butcher of भगणाद्यमेनम् + आनीय = भगणाद्यमेनLoc / भगणाद्यमेनमानीय! भगणाद्यमेनम् (ayanagraha in revolutions etc.) + आनीय (having calculated)! Because the numbers intervened, the author/typesetter put भगणाद्यमेनम- or भगणाद्यमेनमा-? YES! भगणाद्यमेनमा- ... [numbers] ... नीय! भगणाद्यमेनम् + आनीय = भगणाद्यनेममानीय! And the numbers are inserted in between, so भगणाद्यमेनमा- [numbers] ४१ । ४८ । नीय! THAT IS PURE GENIUS! It makes 100% complete sense!

*   Now let's check line 18:
    ४१ । ४८ । नीय भगणानां प्रयोजनाभावात्त्यागाद्राशेश्च शून्यतया त्यागाद्यंशादिकस्य
    *Wait, check words:*
    `४१ । ४८ । नीय

सिद्धांश १४।१५ जीवया १४१०।४० संगुणा त्रिभमौर्व्या ३४।३८ प्ता विज्ञेयेत्य- यनज(ज्य)का ॥ १ ॥ तत्कार्मुकं चलांशाः स्युर्ग्रहस्वर्णं स्वगोलयोः । तत्संस्कृतात्खगात्- रान्तिलग्नकालादिसाधनमित्युक्तं तद्बहुविरोधादाचार्यैरुपेक्षितम् । आर्यभेदेनोपेक्षितत्वाच्च । तत्र स्फुटायनखेदोर्ज्याजिनांश २४ ज्या १३९७ हतोद्धता । त्रिभज्या ज्यक्रान्तिमौर्वी स्यात्तद्धनुः क्रान्तिरात्मदिक् । इति क्रान्तेः सर्वसंमतत्वेनोक्तेश्च । यत्तु मुञ्जालमते चतुर्विंशत्ययनांशाः परमा इति केषांचिदुक्तं तत्तन्मतानवधारणादित्यलम् ॥१८॥

ननु पौष्णान्ते भगणः स्मृत इत्युक्तैर्ग्रहभोगानां रेवतीस्थानावधित्वेन ज्ञानात्संपात- विलोमगमनरूपायनांशानां ग्रहभोगज्ञाने प्रयोजनाभावान्निरूपणं व्यर्थम् । नहि यवनमत- वत्संपातादत्र ग्रहभोगाः, येन रेवत्यवधित्वेन ज्ञानार्थमयनांशवियोजनमावश्यकमदस्तन्नि- रूपणं सुस्थम् । ग्रहस्य शराभावे राश्यादिभोगाभावे रेवतीतारासंयोगदर्शनादित्यत उद्गीत्याऽऽह—तत्संजायतमिति ।

तत्संजतं मुञ्जालाद्युक्तभगणेभ्योऽहर्गणानुपातेन ग्रहवदानीतं भगणादिभोगं भगणाप- गमेन राश्यादिभोगात्मकं पातम् । क्रान्तिपातमयनचलनरूपं ग्रहे क्षिप्त्वा संयोज्य । सौरमते तु—भगणानीतायनग्रहादुक्तरीत्याऽयनांशरूपं कान्तिपातं प्राक्पश्चिमचलनक्र- माद्धनर्णं तुलादिमेषादिषट्कान्तर्गतयनग्रहवशाद्धनर्णं वा । योगे युतिः स्यादित्यादिबीजोक्त- रीत्या धनरूपे ग्रहे संयोज्येत्यर्थः । तथा च सोमसिद्धान्ते—

युगे षट्शतकृत्वो हि भचक्रं प्राग्विलम्बते । तद्गुणो भूदिनैर्भक्तो युगणोऽयनखेचरः । तच्छुद्धचक्रदोलिप्तायनांशकाः । संस्कार्या मेषजूकादौ केन्द्रे स्वर्णं ग्रह किल ॥इति॥

अपमः क्रान्तिः साध्या । तथा च तेषां ग्रहभोगज्ञाने प्रयोजकत्वाभावेऽपि नाडिकामण्ड- लात्तियंगत्रापम इत्युक्तत्वात्क्रान्तिसाधनार्थं ग्रहभोगस्य संपातावधित्वेनापेक्षितत्वाद्गणिता- गतभोगेऽयनांशदानमावश्यकमदस्तन्निरूपणं न व्यर्थमिति भावः । प्रसङ्गाच्चरलग्नयोरानय- नार्थं ग्रहेऽयनांशदानं सकारणमाह—क्रान्तिवशादिति । ततः कारणात् । चरदललग्नागमे चरार्धलग्नयोरानयननिमित्तं ततो ग्रहे क्रान्तिपातः पूर्वं क्षेप्यः । कुत इत्यतः कारणमाह— क्रान्तिवशादिति । चरमूदयाः क्रान्तिवशात् । चरकालो राश्युदयासवश्च क्रान्तिज्यात उत्पद्यन्ते । अतः क्रमेण तदानयनार्थं तद्दानं ग्रहे । अक्षप्रभासंगुणिताऽपमज्येत्यादिना चरा- नयनस्य क्रान्त्युपजीव(व्य)त्वात् । अत्र चरदललग्नागमे इति क्रमोक्तिस्तु लग्ने स्वदेशराश्यु- दयसंबन्धेन चरोपजीव्यत्वसूचनार्थम् । एतेन गणितविशेषे ग्रहस्यायनांशसंस्कारो न तु स्फुटत्वसिद्ध्यर्थमित्युक्तम् । नतु स्फुटत्वार्थं ग्रहस्यायनांशसंस्कारः अब्दाः खर्तुभिविभाज्या- स्तद्दोस्त्रिघ्ना दशाहृताः । अयनांशा ग्रहे युक्ता इति लघुवसिष्ठसिद्धान्तोक्तेः । संस्कार्या

मेषजूकादौ केन्द्रे स्वर्णे ग्रहे किलेति सोमसिद्धान्तोक्तेश्च । नतु पदार्थविशेषसाधनार्थम् । रेवतीतारास्थानान्मेषादिद्वादशराशीनामभावेन गणितागतग्रहस्य तदवधित्वाभावात् । मेषादौ देवभागस्थो देवानां याति दर्शनम् । असुराणां तुलादौ तु सूर्यस्तद्भागसंचरः । देवासुरा विषुवति क्षितिजस्थं दिवाकरम् । पश्यन्त्यन्योन्यमेतेषां वामसव्ये दिनक्षये । मेषादावुदितः सूर्यस्त्रीन्राशीनुदगुत्तरम् । संचरन्प्रागहर्मध्यं पूरयेन्मेरुवासिनाम् । कर्कादीन्संचरंस्तद्वदह्नः पश्चार्धमेव सः । तुलादींस्त्रीन्मृगादींश्च तद्वदेव सुरद्विषाम् । अतो दिनक्षये तेषामन्योन्यं हि विपर्ययात् । अहोरात्रप्रमाणं च भानोर्भगणपूरणात् । दिनक्षपार्धमेतेषामयनान्ते विपर्ययात् । मेषादौ तु सदा वृद्धिर्दुगुत्तरतोऽधिका । देवांशे

२५० गोलाध्याये भगोलातिरिक्तक्रान्तिवृत्तानभ्युपगमेन भगोले संपातादेव रेखारूपक्रान्तिवृत्ते मेषादिद्वादश- राशिकल्पनस्यानुगमात् । अतिरिक्तक्रान्तिवृत्तानभ्युपगमेन भवदपेक्षया कल्पनालाघवाच्च । अयनांशोत्पत्तिस्तु तुल्यनक्षत्रगमनेन पूर्वं नव्यमते प्रतिपादितेव । एतेन रेवत्यवधिभगणाङ्गी- कारे चक्राधिकभोगे दूषणमस्मिन्मतेनेति ध्येयम् । अथ संपातादिमेषादिराशिभोगो न भगण- भोगे नियतैकविषयगणितावगतग्रहभोगस्य संपातावधित्वेनासिद्धे रयनांशसंस्कारो व्यर्थः । नहि गणितागतग्रहा रेवत्यन्तात्सिद्ध्यन्ति । येन संस्कारः । रेवतीतारास्थानानियमादिति चेन्न । संपातावधित्वेऽपि विनाऽयनांशसंस्कारं ग्रहस्पष्टभोगानुपपत्तेः । यथाऽहर्गणानीतस्य ग्रहस्य फलसंस्कारेण स्पष्टत्वसिद्धिः । न च फलयोः फलभङ्ग्योपपत्तिसिद्धत्ववदयनांशानां तथोपपत्त्यभावात्कथं तत्संस्करणमुचितम् । नहि ग्रहस्य मन्दशीघ्रफलानां तुल्यत्वाप्रसिद्ध्या- ऽयनांशानां तुल्यफलत्वमौचित्याच्चेति वाच्यम् । अयनांशानां स्फुटक्रियान्तर्गतफलवोपपत्त्य- संभवेऽपि मध्यमक्रियान्तर्गततया तत्संस्काराभ्युपगमात् । स्वाक्षार्कनतभागानां दिक्साम्ये- तरमन्यथा । दिग्भेदेऽपक्रमः शेषस्तस्य ज्या त्रिज्यया हृता । परमापक्रमज्याप्ता चापं मेषादिगो रविः । कर्कादौ प्रोह्य चक्रार्धात्तुलादौ भार्धसंयुतात् । मृगादौ प्रोह्य भगणान्म- ध्याह्नेऽर्कः स्फुटो भवेत् । तन्मान्दमसकृद्रामं फलं मध्यो दिवाकरः ।। इति सूर्यसिद्धान्ते साय- नमध्यार्कोक्तेः । अन्यथाऽहर्गणसाधितार्कऽतुल्यमध्यमस्या नये व्यस्तायनांशसंस्कारकथना- प्तेः । अथाहर्गणानीतग्रहस्य त्रैराशिकावगतत्वेन मध्यमस्य शुद्धत्वात्संस्कारानुपपत्तिः । देशान्तरचरभुजान्तरफलानां समयचालनफलत्वात् । नहि देशान्तरादिफलव्यतिरेकेण यथा ग्रहास्तत्तद्दे [शे] तत्तत्काले संभवन्तीत्युक्तं तथाऽयनांशसंस्कारान्य (रोऽन्य) थानुपपत्त्या भग- णानां सान्तरत्व-[कल्प]ैकदेशे काले वोक्तो येन तत्संस्करणं समुचितम् । तुल्य फलत्वानुप- पत्त्या भगणानां सान्तरत्वकल्पनेन तदनुपातसिद्धग्रहस्य सान्तरत्वमतस्तदन्तरफलस्य न तुल्य- स्यैकरीत्या सर्वग्रहेषु संस्कार इति वाच्यम् । तद्दोस्त्रिघ्ना देशाप्तांशा विज्ञेया अयनाभिधा इत्यनेन सप्तविंशत्यंशांन्तर्गततयाऽयनफलस्यानुपपत्तेः । धनर्णकतरस्य समुचितत्वेन धनर्ण- त्वानुपपत्तेश्चेति चेन्न । बीजादिवत्सकलग्रहाणामष्टादशशतवर्षैः परमं सप्तविंशत्यंशाः क्रमे- णान्तरदृष्टमृणम् । ततस्तद्वर्षैः क्रमापचयेनान्तराभावः । ततस्तद्वर्षैः क्रमोपचयेन सप्त- विंशत्यंशा धनम् । ततः क्रमापचयेन तद्वर्षैस्तदभावः । इति सृ(ष)ष्ट्यब्दादिसप्ततिशत- तष्टाः शेषं गतं हराच्छुद्धभोग्यं तयोरल्पं गतभोग्यवशादृणधनम् । तदपि गतं षट्त्रिच्छत- भोग्यम् । तयोरल्पं त्रिंशाद्गुणधनलाघवात्क्रियालाघवाच्च । किञ्चैतत्संस्कृतग्रहस्योक्तनक्षत्र- ध्रुवसमत्वे नक्षत्रग्रहयुत्यदर्शननक्षत्रध्रुवका अप्येतत्फलेन संस्कार्यास्तत्समग्रहे तद्युतिदर्शनादतो नक्षत्रा

णानां चतुर्भिनिरग्रभजनाद्गुणपातेन भगणा एवोत्पन्ना राश्यादिस्थाने शून्यमतोऽस्मन्मते ततु- पपन्नम् । अयनांशयोजनेऽयनांशतुल्य एव ग्रहः स्यान्न मेषादिति वाच्यम् । तत्रायनांशभग- णपूरितरयनांशाभावात् । तथा चायनसंस्कृतग्रहाणामेव स्पष्टत्वे सिद्धे सकलसंहिताजायका- दव्यवहारस्तेभ्य एव युक्तः । न तदसंस्कृतेभ्यः । एवं च चैत्रादयो मासास्तत्संजातं पात- मित्याद्युक्त्या चायनसंस्कृतव्यवहारं निरस्य निर्मूलः प्रवर्तितः तन्मूलिकाः सारण्योऽपि तथैवेत्येकः पूर्वपक्षः । सिद्धान्तस्तु—संपातादिसप्तविंशतिविभागात्मकनक्षत्राणामश्विन्या- दिभिः संबन्धाभावात्कथमश्विन्यादिसंज्ञा समुचिता रेवतीतारास्थानात्सप्तविंशतिप्रदेशा- [ना]मुक्तस्वरूपाश्विन्यादिनक्षत्रैः शरसंबन्धेन संबन्धादश्विन्यादिक्रमनक्षत्रसंज्ञा समुचिता । अन्यथा तेषां यत्किंचित्संज्ञापत्तेः । मेषादिश्चप्रथमानवर्क्षचरणारूचक्रस्थिता राशय इत्युक्त्या मेषादिराशीनां रेवतीतारास्थानभूताश्विन्यादित एव प्रसिद्धिः । एषां केवलभगोलाङ्गीकारे नक्षत्रगमनेन रेवतीतारास्थानानियमादननुगमादनुगमार्थं भगोलातिरिक्तं क्रान्तिवृत्तं कल्प्यते । केवलभगोलाङ्गीकारस्य नक्षत्रगमनाश्रवणेनायुक्तत्वाच्च । न च भानां चक्रमिति सूर्यसिद्धान्तादेर्नक्षत्रगमनं प्रसिद्धमिति वाच्यम् । तत्पश्चाच्चलितचक्रमपचारोऽयमित्यपि । पश्चिमांशक्रमप्राप्ते प्राक्चक्रं चलितं हि तत् । प्राक्चक्रं चलितं चेति नारदैवोपचर्यते । प्रागंशचक्रमप्राप्ते प्राक्चक्रं चलितं भवेदिति । ब्रह्मसिद्धान्तवचनेनैनाचक्रमित्यस्य क्रान्ति- वृत्तार्थत्वात् । सर्वनक्षत्रगमनापेक्षया एकचक्रगमनकल्पनस्य लघुत्वाच्च । न च प्राक्चलनं चक्रस्यैवेति मनुते तु यो । चलांशसंस्कृत

२५२ गोलाध्याये

संस्कारस्थलानामनुक्तेः सूर्यसिद्धान्तोक्तादिपदात्तदनुरोधेन सर्वग्रह इति वाच्यम् । तत्काल- क्रान्तिकक्षातो राशीनां क्षितिजात्स्वकात् । उदयास्तमयावेव स्वकार्ये नान्यथा यतः । लग्नानयनवेलायां संस्कारो ऽयायनस्य तु । इष्टः स्यात्क्रान्तिकक्षातो यदन्यत्त [त्र] चापि सः । क्रान्तिकलांशसग्नानां तथा विषुवयोर्द्वयोः । स्फुटा अस्तांशा लम्बनात्परा ज्यैति रोमशोक्तेश्च । अथ प्रत्यक्षोपलम्भादेव निरयनं न तु वचनात्सिध्यति । रेवतीतारास्थाना- वधिकमेषादीनामार्षानुक्तेरतोऽयनांशदानं सर्वत्रेति द्योतनार्थं कानिचित्स्थलान्ययुक्तानीति चेन्न । अष्टौ विशतिरर्धानि गजाग्निव्यर्धखेखवः । त्रितर्काः सत्रिभागाद्रिरसास्र्यङ्काश्व् षट्शतम् । नवांशा नभसूर्याश्ववेदेन्द्राः शरबाणभूः । खात्यष्टिः खधृतिर्गोतिविश्ववाश्वि- नस्तथा । वेदाकृतिर्गोदृक् हस्ता ध्रुब्धि (क्वचिद्) हस्ता युगार्थदृक् । खवोत्कृतिस्त्र्यंशही- नाश्वरसहस्ताखहस्तिदृक् । खगोश्विनः खदन्ताः षड्दन्ताः शैलगुणाग्नयः । मेषाद्यश्वादि- मध्यांशाः षडंशोनाः खषड्गुणाः । इति ब्रह्मसिद्धान्तादौ नक्षत्रध्रुवकाणां रेवतीयोग- तारासन्नप्रदेशाय( व )धिमेषादिराशिसंबन्धेनोक्तेः । अत एव पौष्णस्य रेवतीताराया अन्तोऽस्त्यवसिते भृत्ये स्वरूपे निश्चयेऽन्तिके, इत्यभिधानादन्ते निकटस्थाने भगणपूर्तिरित्यर्थात्पौष्णान्ते भगणः स्मृत इत्युक्तम् । न तु पौष्णे । न च मध्यांशा इत्युक्त्याऽयनांशसंस्कारेण स्पष्टत्वं तेषामिति वाच्यम् । ध्रुवकाणामयनंश- संस्कारानुक्तेः । अन्यथा ग्रहादिवन्मन्दफलादिकल्पनापत्तेः । तस्मादश्वादिमध्यांशा इत्यस्या- श्विन्यादिनक्षत्राणां प्रत्येकमेनेकतारासंनिवेशामकत्वात्कस्यास्ताराया ध्रुवक इत्यपेक्षायां तन्मध्ये योगताराया अयं ध्रुवक इत्यर्थात् । अत एवाग्रे योगतारोक्तिः । किंच मध्यम- ध्रुवकाभ्युपगमेऽपि निरयनमेषादिराशीनां सिद्धिः । अन्यथाऽयनांशसंस्कृता एतेऽङ्का अश्वादिध्रुवकाः स्युरिति कथनापत्तेः । अत एवागस्त्यो मिथुनान्तगः । विंशे च मिथुन- स्यांशे मृगव्याधो व्यवस्थितः । बहुभुग्ब्रह्महृदयो वृषे द्वाविंशभागगौ । वृषे सप्तदशे भागे यस्य याम्योऽंशकद्वयात् । विक्षेपोऽम्यधिको भिन्द्याद्रोहिण्याः शकटं तु सः । इति ब्रह्मसोम- सूर्याद्युक्तावयनांशसंस्कृतसिद्धोक्ता ङ्कग्रहणे प्रत्यक्षबाधादयनांशसंस्कारानुक्तेश्चोक्ताङ्कतुल्य- तदसंस्कृतग्रहे रोहिणीशकटभेदादिदर्शनं संगच्छते । नचैते ध्रुवका अयनांशाभावकाल इति तथोक्तं सम्यगिति वाच्यम् । आर्षसिद्धान्ते तथोक्त्यभावातथा कल्पने मानाभावात् । अन्यथा सर्ववचनानां काल्पनिकत्वकल्पनेनान्यदा महापूर्वपक्षवचनाविषयत्वापत्तेः । पौरुष- मतानुप्रवेशाच्च । किंच अयनांशदानपरिगणनयैव तदतिरिक्तस्थलेऽयनांशसंस्कारसिद्धिः । अन्यथा परिगणनवैयर्थ्यापत्तेः । एतेन ग्रहे बीजरीत्याऽयनांशदानं समर्थितं । बीजरीत्यनुक्तेः । ध्रुवकेऽयनांशसंस्कारानुक्तेश्च । किंच नक्षत्रगमनेन नक्षत्रध्रुवकाणां तत्संस्कारोपपत्तौ ग्रहाणां कथं तत्संस्कार उपपन्नः स्यात् । नहिनक्षत्रगमनानुरोधेन ग्रहा अपि तथा गच्छन्ति । येन तत्संस्कारः । मानाभावात् । न च तत्संस्कारान्यथानुपपत्त्या तेषां तथा कल्पगतिकल्पनं युक्तमिति वाच्यम् । ऋणायनांशकाले ग्रहाणां स्वशक्त्या पूर्वपश्चिमगत्योर्विरुद्धयोरनुत्पत्ति- प्रसङ्गात् । नन्वेवं भवदुक्तं बीजं कथमुपपन्नम् । तत्रापि परमोपचयानन्तरं बीजफलस्या-

पचये ग्रहाणां स्वशक्त्या पश्चिमगमनस्य पर्यवसानात् । नहि गमनं विना बीजफलमुत्पद्यते । न च तत्तत्काले ग्रहस्य न्यूनाधिका पूर्वगतिर्भवतीति वाच्यम् । मध्यममानेन गतिवैलक्षण्य- संभवात् । न च स्फुटगताविति वाच्यम् । बीजोत्पन्नगतिफलस्य च्छेद्यकेऽनुत्पत्तेरिति चेन्न । बीजस्याऽऽर्षानुकूल्यायुक्त्यभावेन चानङ्गीकारात् । तदङ्गीकारे पौरुषमतानुप्रवेशाच्च । न च धनायनांशा एव यथोत्तरमित्यधिकगतिकल्पनेनायनांशयोजनमिति वाच्यम् । आर्ष- विरोधात् । पौरुषमतानुप्रवेशाच्च । अयनांशभगणयुक्तग्रहभगणानां ग्रहभगणत्वेन लाघवोक्तौ नक्षत्रभगणोक्तौ चायनांशपदार्थापलापप्रसंगाच्च । तस्मादयनांशोपपत्त्यर्थं क्रान्तिवृत्तचलनं प्रागुक्तं युक्ततरमिति । एतेनाष्टादशशतशेबेऽब्देभा२७वनिघ्ने विभाजिते विषमे । भुक्ते युग्मे गम्ये खखगजचन्द्रै१८००श्चलांशकलाः स्वर्णम् । छायागणितागतयोर्भान्वोर्विवरे चलांशकास्ते वा । छायाकार्कद्गणिताक्री हीनः पूर्वेऽन्यथा पश्चात् । खचराश्चलन्ति तस्मात्पूर्वे युक्ताश्च पश्चिमे हीनाः । तस्मादपच्छायाचरदलनाड्यादिकं साध्यमिति वृद्धवसिष्ठ- सिद्धान्ते । खेचराश्चलन्तीत्यनेनायनांशानां ग्रहगतित्वप्रतिपादनमित्युक्तं निरस्तम् । तत्र पूर्वमयनांशानां ग्रहगतित्वाभावप्रतिपादनं विना तद्ग्रहगमनमिति सिद्धान्तस्याप्रसक्तोक्ति- त्वापत्त्या तस्मादयनांशभागेभ्यो ग्रहा अग्रे चलन्ति । पूर्वानीतग्रहराश्यादिभोगस्तत्स्थाना- त्क्रान्तिवृत्ते इत्ययदि(र्याद)त एवाग्रे पूर्वे युक्ता इत्याद्युक्तं संगच्छते । अन्यथा तस्मादप- मच्छायाचरदलेत्यादिभागस्य व्यर्थत्वापत्तेः । स्पष्टाधिकारे तदानयनं च क्रान्तिप्रसङ्गा- दन्यथा तत्र विनाऽयनांशसंस्कृतप्र(ग्र)हात्क्रान्तिसाधनापत्तेः । तदुत्क्रान्तिसाधनस्थलेऽयनांश- संस्कारानुक्तेः । निरुपाधितत्संस्कारेऽभिमते मध्यमाधिकार एव तदुक्त्यापत्तेरिति दिक् । अपि च । चलांशसंस्कृताकेंदोस्तदसंस्कृतयोस्तु वा । विभिन्नैकायनगयोर्युतौ भार्धे तु मण्डले । क्रान्त्योस्तौल्ये क्रमात्पातो वैधृतश्च सुदारुणः । इति शाकल्योक्त्याऽऽवश्यकाय- नांशसंस्कारस्थलेऽपि निरयनपक्षो विकल्पेनोक्तः । अत एव सूर्यसिद्धान्ते । एकायनगतौ स्यातां सूर्याचन्द्रमसौ यदा । तद्युतौ मण्डले क्रान्त्योस्तुल्यत्वे वैधृताभिधः । विपरीतायनगतौ चन्द्राकौ क्रान्तिलिप्तिकाः । समस्तदा व्यतीपातो भगणार्धे तयोर्युताविति । तदसंस्कार- पूर्वकं प्रथममुक्त्वा—भास्करेन्द्रोर्भचक्रान्तश्चक्रार्धाविधिसंस्थयोः । दृक्तुल्यसाधितांशादि- युक्तयोः स्वापक्रमाविति तत्संस्कारेणोक्तमग्रे इति न क्षेपकम् । अतोऽन्य निरयनसिद्धिः सुतरामिति । न चैवं लग्नानयनेऽयनांशव्यस्तसंस्कारः कथमार्षमते(गमे)नोक्त इति वाच्यम् । चरसंस्कृतलग्नज्येति ब्रह्मसिन्तोक्त्या—तत्संस्कृताद्वघ्ना(द्विधा)क्रान्तिर्लग्नमप्युन्नतिः स्फुटा । हरिंजं कालभागांश्च लग्नाद्यत्तत्तु साधयेदिति सोमसिद्धान्ते तत्संस्कृताल्लग्नादित्यर्थतात्पर्या- ल्लग्ने ऽयनांशव्यस्तसंस्कारस्य व्यजि(ञ्जि)तत्त्वात् । अन्यथाऽयनांशसंस्काराभिमतलग्नेऽय- नांशसंस्कारोक्तिरसङ्गता । गोलयुक्तिविरोधात् । एवं चलसंस्कृतसूर्योने च्छायार्के चाधिके क्रमात् । प्राक्पश्चान्मध्यरेखातो देशः स्वीयस्तदन्तरमिति ब्रह्मवचनेन निरयनसूर्यस्यैव सूर्यत्वं प्रतीयते । अन्यथा सूर्यस्य तत्संस्कृतत्वसिद्ध्या चलसंस्कृतेत्यस्यानुक्तत्वापत्तेः । सूर्यसिद्धान्तेऽपि प्राक्चक्रं चलितं हीनच्छायाकृतिकरणागते इत्यत्र निरयन एवोक्तः ।

२५४ गोलाध्याये अत एव तन्मान्दमसकृद्रामं फलं मध्यो दिवाकर इत्यात्रायनांशव्यस्तसंस्कारार्थः सिद्धः । नहि मध्यमाधिकारे तदुक्तं येन सायनत्वमनिवार्यं तन्मान्देत्याद्ययनांशाभावविषयं वचनमित्यन्ये । एतेनैव लग्नेऽयनांशव्यस्तसंस्कारः सिद्धः । किंच सूर्यसिद्धान्ते लग्नानयनेऽयनांशसंस्कारानुक्तेर्निरयनादेवाकालिकलग्नसाधनमतो ल[ग्ने] व्यस्तायनांशसंस्कारो नोक्तः । यद्यपि सायनार्काद्यनांशोनलग्नकेवलार्कलग्नयोर्न साम्यं तथाऽपि स्वल्पान्तरालाघव- वाच्चाङ्गीकारः स्वतन्त्रेच्छस्य नियोक्तुमशक्यत्वादिति । एतेन भास्कराचार्यैरेव लग्नेऽयनांशा हीनाः कृता न पूर्वैरित्यपि परास्तम् । तत्कालसाधनत्वेरुदयोऽग्रिमांशैर्गुण्यः खरामतद्गत- मिष्टघटीपलेभ्यः । संशोध्य चाग्रिमतन्यूनः (नूः) खगुणप्रशेषाल्लग्नं त्वशुद्धहत

समुचितत्वेनायनांशसद्भावेऽपि तत्संज्ञोपचारात् । संक्रान्तिषु पुण्यातिशयपुण्यकालकथनलाघ- वार्थं तत्तत्संज्ञायां मुन्युक्तेश्च । अन्यथा यौगिकत्वेन तत्संज्ञासिद्धौ वचनवैयर्थ्यापत्तेः । किंचद्ब्रह्मसिद्धान्ते पातसाधनेऽस्य पक्षान्तरेणायनांशसंस्कृताकंचन्द्राभ्यामुक्तेः क्रान्त्यभाव सहचरितविषुवत्त्वं सहजतः परमक्रान्तिसहचरितायनांशत्वं च सिद्धम् । अत एव स्यातदर्थ- क्रियविषुवे चलसंभवे ? इति ब्रह्मसिद्धान्तोक्त्या मेषतुलासंक्रान्तौ विषुवत्वमन्यथा विषुवस्य तद्रूपत्वेन चलसंस्कृतीत्यस्य वैयर्थ्यापत्तेरिति । नन्वेवं चलसंस्कृततिग्मांशोः संक्रमो यः स संक्रमः । नान्योन्यत्र च तत्क्षेत्रे नैति तत्क्रान्तिकक्षयेति वचनात्तन्निरासपूर्वकं संपातादि- द्वादशमेषादिराशिसंक्रान्तयः संक्रान्तिपुण्यकालोक्त्यनन्तरं कथं ब्रह्मसिद्धान्त उक्ताः । तेषां भवन्मते मेषादित्वाभावात् । नहि राशिप्रारम्भप्रवेशातिरिक्ता संक्रान्तिः, सर्वदा तत्त्वाप- त्तेरिति चेन्न । यथा मन्दोच्चशीघ्रोच्चपातग्रहाणामन्यराशिस्थितत्वेऽपि तदुत्पन्नमन्दफल- शीघ्रफलगतिरुधनर्णतादिज्ञानाय केन्द्रादौ मेषतुलाकर्कमकरादिराशिसंज्ञा सूर्यसिद्धान्ता- द्युक्ता । तथा संपाताद्दिादशविभागानां क्रान्तिदिग्दिज्ञानाय मेषादिराशिसंज्ञायां बाधका- भावात् । ग्रहमैत्र्या दवद्भावाम्मेषाद्या हि प्रकीर्तिताः । वस्तुवृत्तेन मेषाद्या ग्रहमैत्र्यादिकं नहोति ब्रह्मसिद्धान्तोक्तेश्च । अत एव महापूर्वपक्षवचनानि संगच्छन्ते । न चेवं तद्राशि- संक्रान्त्यङ्गीकारः । कथमन्यथा केन्द्रादिसंबंधेनानेकसंक्रान्त्यङ्गीकारापत्तेरिति वाच्यम् । संस्कृतायनभागार्कसंक्रान्तिस्त्वयनं किल । स्नानदानादिषु श्रेष्ठं मध्यमस्थानसंक्रमः । संक्रान्तेः पुरतो भानुर्भुक्त्या यावद्भिभरंशकैः । रवेरयनसंक्रान्तिः प्राग्वात्तद्राशिसंक्रमात् । अर्कबिम्ब- भरान्नित्यं भचक्रं चलतेऽयनात् । अतः स्यादेतदयनमुच्चनीचोच्चवहर्मनेति सोमनारदकश्य- पवसिष्ठवचनैस्तत्संक्रान्तेरयनसंक्रान्तित्वेनाङ्गीकारात् । न केवलसंक्रान्तित्त्वेन । अत एव सूर्यो मेषायने प्रोद्यन्संचरन्नुद्गुत्तरम् । पूरयेत्प्राग्ग्रह्मध्यं देवानामुत्तमैस्त्रिभिः । याम्याय- नाद्यैस्त्रिगृहैरह्रःपश्चार्धमेव सः । तथा तुलांद्यैर्दैत्यानामपि सौम्यायनादिभिः । सुरासुराणा- मन्योन्यमहोरात्रं विपर्ययादिति ब्रह्मसिद्धान्तोक्तं युक्तम् । यावद्भिभैरंशैरयनच्युतिः स्यात्त- द्भोग्यकालेन दिवाकरस्य । च्युतिर्भवेद्विष्णुपदादिकानां रहस्यमेतन्मुनिभिः प्रदिष्टमिति श्रीपतिभटोक्तेश्च । न च संक्रान्तिनिरास इति वाच्यम् । ‘न हि निन्दा निन्दितुं प्रवृत्ताऽपि तु विधेयं स्तोतुम्' इति न्यायात्किं तस्य पुष्करजलैरभिषेच[ने]नेत्यादिवदयनसंक्रान्ति- प्राशस्त्यद्योतनात् । स्नानदानजपश्राद्धव्रतहोमादिकर्मभिः । सुकृतं चलक्रान्तावक्षय्य पुरुपोऽ- श्नुते । दिनरात्रिप्रमाणानां निर्णयश्चलसंक्रमात् । ततः सकलकर्माणि पुण्योऽतश्चलसंक्रम इत्युक्तेः । अथ संक्रान्तित्तिग्मांशोः संक्रमो यः स संक्रमः । अजागलस्तन इव राशिसंक्रान्ति- रुच्यते । पुण्यदा राशिसंक्रान्तिः केचिदाहुर्मनीषिणः । एतन्मम मतं न स्यान्न स्पृशेत्क्रान्ति- कक्षया इति वृद्धवसिष्ठवचनादभवदभिमतसंक्रान्तिनिरासान्निरास एवास्तु । लाघवाद्वचना- च्चैकैकायनासंक्रान्तिः संक्रान्तिरस्त्वतिरिक्तासद्भावे वचनाभावादिति चेन्न । अयनांशैः संस्कृताकर्मुख्यसंक्रान्तिरुच्यते । अमुष्या राशिसंक्रान्तिस्तुल्यः कालविधिरस्तयोरित्युक्तेः । चलांशसंस्कृतार्कस्य मूर्ता संक्रान्तिरुच्यते । अमूर्ता राशिसंक्रान्तिस्तुल्यः कालविधिरस्तयो-

२५६ गोलाध्याये रिति रोमशसिद्धान्तोक्तेः संक्रान्तिषु यथा कालस्तदीयेऽप्ययने तथेति जाबाल्युक्तेश्चाति- रिक्तराशिसंक्रान्तिसिद्धेः । किंच संक्रान्तिनिरासस्याऽऽर्षोक्त्यैव संक्रान्तेरार्षोक्तत्वं सुतरां सुप्रसिद्धं च । कथमन्यथाऽप्रसक्तनिषेधः संगच्छत इति । अपि च । ब्रह्ममते एकैव संक्रान्ति- स्तर्हि संक्रान्तिपुण्यकालोक्त्यनन्तरं चलसंक्रान्तित्तिग्मांशोरित्युक्तस्यानुपपत्तिः । तन्मते संक्रान्तेस्तद्रूपत्वेनैव सिद्धेरिति । केचित्तु चलसंस्कृततिग्मांशोः संक्रमो यः स संक्रमः । न किंत्वन्य एवायनसंक्रमः इत्यर्थः । यतस्तत्क्षेत्रं तत्क्रान्तिकक्षाया, अन्यत्र नैति । अत्रायमभि- प्रायः—अयनांशैः क्रान्तिमण्डलेन सह चलितः सराशिः क्रान्तिमण्डले पूर्वस्थानं त्यक्त्वा- ऽन्यत्र न गच्छतीत्याहुः । ननु मेषतुलायनसूर्यस्य विषुवं विषुवद्वृत्तसंबन्धादुच्यते चन्द्रादि- ग्रहाणां तु पाताधिकारोक्तगोलसंभावेव तेषामयनस्थानेऽयननिवृत्यारम्भौ न किंतु पाता- धिकारोक्तायनसंधाविति तुलामेषायने यान्ति ग्रहा यद्विषुवं च तदिति शाकल्योक्तं साधारणं कथं संगतम् । शरान्तरितत्वेन ग्रहाणां तदा विषुवद्वृत्तसंबन्धाभावादग्रहसमरात्रिनिदिवत्वा- भावाच्चेति चेन्न । शराभावविषयत्वादित्यलमप्रसक्तविचारपल्लविनेन ॥१९॥ केदारदत्त : —क्रान्तिपात अर्थात् अयन चलन से अयनांश ज्ञान— राशियों का उदयमान, चर, क्रान्ति आदि ज्ञान के लिये गणित का माप मेषादि बिन्दु ही माप दण्ड होता है । अत्यन्त कम गति होने से मेषादि बिन्दु को, सृष्ट्यारम्भ मेषादि की यथार्थ प्राकृत सन्धि मेषादि को स्थिर समझ कर कुछ समय तक ग्रह गणित सिद्धान्तों की रचना होती गई । किन्तु कालान्तर में ग्रहगणितज्ञों को वेधादि से ज्ञात हुआ कि सृष्ट्यादि का नाड़ीक्रान्तिवृत्तसम्पात स्थिर न होकर कालान्तर में वह भी चल सम्पात है ऐसा ज्ञान हुआ । इस ग्रन्थ प्रणेता आचार्य के समय (शक १०३६) में यह निश्चय हो गया कि सृष्ट्यादि मेषादि सम्पात कदापि स्थिर नहीं है वह चल है । उसकी वार्षिक गति कितनी है और किस प्रकार की गति है इत्यादि बड़े महत्व की खोज पर यहाँ प्रकाश दिया जा रहा है— ग्रह की स्पष्ट क्रान्ति का ज्ञान (जो पूर्व श्लोक में स्पष्ट किया गया है) करना परम आवश्यक है जिससे ग्रह को आकाशीय स्थिति वश, अनेकों पदार्थों का सम्यक् ज्ञान हो जाता है । ग्रह क्रान्ति साधन गणित मषादि बिन्दु की अपेक्षा रखता है । अतः क्रान्ति साधन के लिये पात अर्थात् दो वृत्तौं (क्रान्तिनाडीं) का सम्पात अपेक्षित होता है । क्रान्ति साधनाय पात = अर्थात् वृत्तद्वय सम्पात बिन्दु ज्ञान आवश्यक होता है । सृष्टि के आरम्भ दिन में नाड़ी क्रान्ति वृत्त का जो सम्पात बिन्दु मेषादि बिन्दु नाम से उच्चारित होता था, वह मेषादि बिन्दु भी चल बिन्दु है । तथा वह मेषादि चल सम्पात विलोमगति से चलता है अर्थात् मेषादि सम्पात पश्चि- माभिमुख मेष से पश्चिम मीन कुम्भ मकर....राशियों में गमनशील है । ग्रहों की पूर्वा- भिमुख की तरह पात मेषवृषादि अनुलोम गति शील नहीं है ।

गोलबन्धाधिकारः २५७ अयनचलन नहीं होता है ऐसा समझना या कहना बड़ी त्रुटि है क्योंकि ग्रहवेध से अयन चलन की प्रत्यक्ष उपलब्धि होती है । यदि अयन चलन होता है तो ब्रह्मगुप्त प्रभृति महान् खगोलज्ञों ने अपने ब्राह्मस्फुट सिद्धान्त में इस विषय पर कुछ तो कहना चाहिए था अथवा कुछ प्रकाश डालना चाहिए था उन्होंने इस विषय पर प्रकाश क्यों नहीं दिया ? इस नियम का उल्लेख तक क्यों नहीं किया ? इस शंका का समाधान भास्कर स्वयं कर रहे हैं कि आचार्य ब्रह्म गुप्त के समय में अयन चलन का ज्ञान हो गया था किन्तु उसी काल में सम्पात चलन का आभास सा था अत्यन्त स्वल्प अन्तर होने से ग्रहगणित में उल्लेख्य अन्तर के अभाव से ब्रह्म- गुप्ताचार्य ने इस पर प्रकाश नहीं डाला । वर्तमान में अर्थात् भास्कराचार्य के समय (ई० ११ के समीप पूर्वापर) में अयन चलन लगभग १० अंश पश्चिम हो गया है, इस समय तक के सभी ग्रहगणित इस ज्ञान से परिचित हो गए हैं । [चित्र में पाठ:] क्रान्ति वृत्त या राशिवृत्त नाड़ी वृत्त या विषुवद् वृत्त मकर कुम्भ मीन वृष मिथुन कर्क सिंह कन्या तुला वृश्चिक धनु वर्तमान २१ मार्च सन् १९८५ में चल मेषादि सम्पात = में मेषादि स्थान सृष्टि के आरम्भ में = मे अयनांश ज्ञान (अयन चलन) होने के बावजूद अयन चलन की वार्षिक गति क्या है ? इस विषय में आचार्य भास्कर भी (अपने बचाव के लिये) कह रहे हैं कि— महान् काल में अयनांश में महान् अन्तर पड़ जाने पर अयनांश गति का सही आकलन कैसे किया जायेगा तो भगवत्कृपा से आने वाले भविष्य में, गणकचक्रचूड़ामणि ब्रह्मगुप्त सदृश ग्रहगणितज्ञों की उत्पत्ति होती रहेगी उन लोगों के शोध पूर्ण ग्रन्थ रचनाओं में अयन चलन की वार्षिक या दैनन्दिनिय गति का ज्ञान होता रहेगा । १७

२५८ गोलाध्याये जिससे अनन्त काल तक ग्रहगणित स्कन्ध का ज्योतिष अपनी प्रतिष्ठा पर यथावत् शुद्ध और स्थिर रहेगा । अतएव वेधादि ज्ञान परम्परा से विलोम गणित से एक कल्प में अयनांश की भगण संख्या ३०००० कही गई हैं । आचार्य मुञ्जाल या तत्कालीन अन्य आचार्यों ने एक कल्प में अयनांश भगण संख्या १९९६६९ कही है । आचार्य भास्कर अन्त में अयनांश भगणों के विवाद में न पड़ कर सम्प्रति के बुद्धिमान् ग्रहणगणितज्ञों द्वारा इष्ट समय में वेध से उपलब्ध अयनांश को अयनांश मान कर ग्रहगणित सिद्धान्त ग्रन्थों की रचना से अयनांशगति का सुनिर्णय करना चाहिए । अयनांश ज्ञान की उपपत्ति—ता० २२-१-१९८५ में वर्त्तमान मेषादि से पश्चिम २३।३८।४९" मेषादि विन्दु । सृष्ट्यारम्भ समय से वर्त्तमान २१-१-१९८५ तक विन्दु पश्चिमाभिमुख चल कर मे विन्दु = में होकर २३°।३९' ।४९" पश्चिम में चलित हो गया । यही वेधसिद्ध सही अयनांश है । सूर्य सिद्धान्त के अनुसार मे स्थिर 'विन्दु मेष राशि में २७° पश्चिम चलकर अनुलोम गति से मे विन्दु में पहुँच कर पुनः पूर्व में २७° जाकर पुनः विलोम गति से मेष राशि में २७° जाता है । इस प्रकार २७ × ४ = १०८ अंश = ३।१८° ही अयन चलन में १ भगण होता है । ।।१७।।१८।।१९।। इदानीं विक्षेपपातानाह— एवं क्रान्तिविमण्डलसंपाताः क्षेपपाताः स्युः । चन्द्रादीनां व्यस्ताः क्षेपानयने तु ते योज्याः ।।२०।। मन्दस्फुटो द्राक्प्रतिमण्डले हि ग्रहो ऽभ्रमत्यत्र च तस्य पातः । पातेन युक्ताद्गणितागतेन मन्दस्फुटात्खेचरतः शरोऽस्मात् ।।२१।। पातेऽथवा शीघ्रफलं विलोमं कृत्वा स्फुटात्तेन युताच्छरोऽतः । चन्द्रस्य कक्षावलये हि पातः स्फुटाद्विधोर्मध्यमपातयुक्तात् ।।२२।। वा० भा०—तथा क्रान्तिवृत्तविमण्डलयोः संपातः क्षेपपातः । तं ग्रहे प्रक्षिप्य क्षेपः साध्यः । एतदुक्तं भवति । क्रान्तिपातः प्रसिद्धः । यथा तं ग्रहे प्रक्षिप्य क्रान्तिः साध्यत एवं विक्षेपपातं ग्रहे प्रक्षिप्य क्षेपः साध्य इत्यर्थः । अथ विक्षेपपातो मन्दस्फुटे यत् प्रक्षिप्यते तत्कारणमाह—मन्दस्फुट इति । यतः शीघ्रप्रतिमण्डले