सिद्धान्तशिरोमणि: गोलाध्याय (भास्कराचार्य - मरीचि भाष्य एवं पं. केदारदत्त जोशी सविस्तार व्याख्या)

line 17, and नीय at the beginning of line 18! आनीय = HAVING BROUGHT / CALCULATED! भगणाद्यमेनम् + आनीय! भगणाद्यमेनम् -> भगणाद्यमेनमा- / नीय = भगणाद्यमेन butcher of भगणाद्यमेनम् + आनीय = भगणाद्यमेनLoc / भगणाद्यमेनमानीय! भगणाद्यमेनम् (ayanagraha in revolutions etc.) + आनीय (having calculated)! Because the numbers intervened, the author/typesetter put भगणाद्यमेनम- or भगणाद्यमेनमा-? YES! भगणाद्यमेनमा- ... [numbers] ... नीय! भगणाद्यमेनम् + आनीय = भगणाद्यनेममानीय! And the numbers are inserted in between, so भगणाद्यमेनमा- [numbers] ४१ । ४८ । नीय! THAT IS PURE GENIUS! It makes 100% complete sense!

*   Now let's check line 18:
    ४१ । ४८ । नीय भगणानां प्रयोजनाभावात्त्यागाद्राशेश्च शून्यतया त्यागाद्यंशादिकस्य
    *Wait, check words:*
    `४१ । ४८ । नीय

सिद्धांश १४।१५ जीवया १४१०।४० संगुणा त्रिभमौर्व्या ३४।३८ प्ता विज्ञेयेत्य- यनज(ज्य)का ॥ १ ॥ तत्कार्मुकं चलांशाः स्युर्ग्रहस्वर्णं स्वगोलयोः । तत्संस्कृतात्खगात्- रान्तिलग्नकालादिसाधनमित्युक्तं तद्बहुविरोधादाचार्यैरुपेक्षितम् । आर्यभेदेनोपेक्षितत्वाच्च । तत्र स्फुटायनखेदोर्ज्याजिनांश २४ ज्या १३९७ हतोद्धता । त्रिभज्या ज्यक्रान्तिमौर्वी स्यात्तद्धनुः क्रान्तिरात्मदिक् । इति क्रान्तेः सर्वसंमतत्वेनोक्तेश्च । यत्तु मुञ्जालमते चतुर्विंशत्ययनांशाः परमा इति केषांचिदुक्तं तत्तन्मतानवधारणादित्यलम् ॥१८॥

ननु पौष्णान्ते भगणः स्मृत इत्युक्तैर्ग्रहभोगानां रेवतीस्थानावधित्वेन ज्ञानात्संपात- विलोमगमनरूपायनांशानां ग्रहभोगज्ञाने प्रयोजनाभावान्निरूपणं व्यर्थम् । नहि यवनमत- वत्संपातादत्र ग्रहभोगाः, येन रेवत्यवधित्वेन ज्ञानार्थमयनांशवियोजनमावश्यकमदस्तन्नि- रूपणं सुस्थम् । ग्रहस्य शराभावे राश्यादिभोगाभावे रेवतीतारासंयोगदर्शनादित्यत उद्गीत्याऽऽह—तत्संजायतमिति ।

तत्संजतं मुञ्जालाद्युक्तभगणेभ्योऽहर्गणानुपातेन ग्रहवदानीतं भगणादिभोगं भगणाप- गमेन राश्यादिभोगात्मकं पातम् । क्रान्तिपातमयनचलनरूपं ग्रहे क्षिप्त्वा संयोज्य । सौरमते तु—भगणानीतायनग्रहादुक्तरीत्याऽयनांशरूपं कान्तिपातं प्राक्पश्चिमचलनक्र- माद्धनर्णं तुलादिमेषादिषट्कान्तर्गतयनग्रहवशाद्धनर्णं वा । योगे युतिः स्यादित्यादिबीजोक्त- रीत्या धनरूपे ग्रहे संयोज्येत्यर्थः । तथा च सोमसिद्धान्ते—

युगे षट्शतकृत्वो हि भचक्रं प्राग्विलम्बते । तद्गुणो भूदिनैर्भक्तो युगणोऽयनखेचरः । तच्छुद्धचक्रदोलिप्तायनांशकाः । संस्कार्या मेषजूकादौ केन्द्रे स्वर्णं ग्रह किल ॥इति॥

अपमः क्रान्तिः साध्या । तथा च तेषां ग्रहभोगज्ञाने प्रयोजकत्वाभावेऽपि नाडिकामण्ड- लात्तियंगत्रापम इत्युक्तत्वात्क्रान्तिसाधनार्थं ग्रहभोगस्य संपातावधित्वेनापेक्षितत्वाद्गणिता- गतभोगेऽयनांशदानमावश्यकमदस्तन्निरूपणं न व्यर्थमिति भावः । प्रसङ्गाच्चरलग्नयोरानय- नार्थं ग्रहेऽयनांशदानं सकारणमाह—क्रान्तिवशादिति । ततः कारणात् । चरदललग्नागमे चरार्धलग्नयोरानयननिमित्तं ततो ग्रहे क्रान्तिपातः पूर्वं क्षेप्यः । कुत इत्यतः कारणमाह— क्रान्तिवशादिति । चरमूदयाः क्रान्तिवशात् । चरकालो राश्युदयासवश्च क्रान्तिज्यात उत्पद्यन्ते । अतः क्रमेण तदानयनार्थं तद्दानं ग्रहे । अक्षप्रभासंगुणिताऽपमज्येत्यादिना चरा- नयनस्य क्रान्त्युपजीव(व्य)त्वात् । अत्र चरदललग्नागमे इति क्रमोक्तिस्तु लग्ने स्वदेशराश्यु- दयसंबन्धेन चरोपजीव्यत्वसूचनार्थम् । एतेन गणितविशेषे ग्रहस्यायनांशसंस्कारो न तु स्फुटत्वसिद्ध्यर्थमित्युक्तम् । नतु स्फुटत्वार्थं ग्रहस्यायनांशसंस्कारः अब्दाः खर्तुभिविभाज्या- स्तद्दोस्त्रिघ्ना दशाहृताः । अयनांशा ग्रहे युक्ता इति लघुवसिष्ठसिद्धान्तोक्तेः । संस्कार्या

मेषजूकादौ केन्द्रे स्वर्णे ग्रहे किलेति सोमसिद्धान्तोक्तेश्च । नतु पदार्थविशेषसाधनार्थम् । रेवतीतारास्थानान्मेषादिद्वादशराशीनामभावेन गणितागतग्रहस्य तदवधित्वाभावात् । मेषादौ देवभागस्थो देवानां याति दर्शनम् । असुराणां तुलादौ तु सूर्यस्तद्भागसंचरः । देवासुरा विषुवति क्षितिजस्थं दिवाकरम् । पश्यन्त्यन्योन्यमेतेषां वामसव्ये दिनक्षये । मेषादावुदितः सूर्यस्त्रीन्राशीनुदगुत्तरम् । संचरन्प्रागहर्मध्यं पूरयेन्मेरुवासिनाम् । कर्कादीन्संचरंस्तद्वदह्नः पश्चार्धमेव सः । तुलादींस्त्रीन्मृगादींश्च तद्वदेव सुरद्विषाम् । अतो दिनक्षये तेषामन्योन्यं हि विपर्ययात् । अहोरात्रप्रमाणं च भानोर्भगणपूरणात् । दिनक्षपार्धमेतेषामयनान्ते विपर्ययात् । मेषादौ तु सदा वृद्धिर्दुगुत्तरतोऽधिका । देवांशे

२५० गोलाध्याये भगोलातिरिक्तक्रान्तिवृत्तानभ्युपगमेन भगोले संपातादेव रेखारूपक्रान्तिवृत्ते मेषादिद्वादश- राशिकल्पनस्यानुगमात् । अतिरिक्तक्रान्तिवृत्तानभ्युपगमेन भवदपेक्षया कल्पनालाघवाच्च । अयनांशोत्पत्तिस्तु तुल्यनक्षत्रगमनेन पूर्वं नव्यमते प्रतिपादितेव । एतेन रेवत्यवधिभगणाङ्गी- कारे चक्राधिकभोगे दूषणमस्मिन्मतेनेति ध्येयम् । अथ संपातादिमेषादिराशिभोगो न भगण- भोगे नियतैकविषयगणितावगतग्रहभोगस्य संपातावधित्वेनासिद्धे रयनांशसंस्कारो व्यर्थः । नहि गणितागतग्रहा रेवत्यन्तात्सिद्ध्यन्ति । येन संस्कारः । रेवतीतारास्थानानियमादिति चेन्न । संपातावधित्वेऽपि विनाऽयनांशसंस्कारं ग्रहस्पष्टभोगानुपपत्तेः । यथाऽहर्गणानीतस्य ग्रहस्य फलसंस्कारेण स्पष्टत्वसिद्धिः । न च फलयोः फलभङ्ग्योपपत्तिसिद्धत्ववदयनांशानां तथोपपत्त्यभावात्कथं तत्संस्करणमुचितम् । नहि ग्रहस्य मन्दशीघ्रफलानां तुल्यत्वाप्रसिद्ध्या- ऽयनांशानां तुल्यफलत्वमौचित्याच्चेति वाच्यम् । अयनांशानां स्फुटक्रियान्तर्गतफलवोपपत्त्य- संभवेऽपि मध्यमक्रियान्तर्गततया तत्संस्काराभ्युपगमात् । स्वाक्षार्कनतभागानां दिक्साम्ये- तरमन्यथा । दिग्भेदेऽपक्रमः शेषस्तस्य ज्या त्रिज्यया हृता । परमापक्रमज्याप्ता चापं मेषादिगो रविः । कर्कादौ प्रोह्य चक्रार्धात्तुलादौ भार्धसंयुतात् । मृगादौ प्रोह्य भगणान्म- ध्याह्नेऽर्कः स्फुटो भवेत् । तन्मान्दमसकृद्रामं फलं मध्यो दिवाकरः ।। इति सूर्यसिद्धान्ते साय- नमध्यार्कोक्तेः । अन्यथाऽहर्गणसाधितार्कऽतुल्यमध्यमस्या नये व्यस्तायनांशसंस्कारकथना- प्तेः । अथाहर्गणानीतग्रहस्य त्रैराशिकावगतत्वेन मध्यमस्य शुद्धत्वात्संस्कारानुपपत्तिः । देशान्तरचरभुजान्तरफलानां समयचालनफलत्वात् । नहि देशान्तरादिफलव्यतिरेकेण यथा ग्रहास्तत्तद्दे [शे] तत्तत्काले संभवन्तीत्युक्तं तथाऽयनांशसंस्कारान्य (रोऽन्य) थानुपपत्त्या भग- णानां सान्तरत्व-[कल्प]ैकदेशे काले वोक्तो येन तत्संस्करणं समुचितम् । तुल्य फलत्वानुप- पत्त्या भगणानां सान्तरत्वकल्पनेन तदनुपातसिद्धग्रहस्य सान्तरत्वमतस्तदन्तरफलस्य न तुल्य- स्यैकरीत्या सर्वग्रहेषु संस्कार इति वाच्यम् । तद्दोस्त्रिघ्ना देशाप्तांशा विज्ञेया अयनाभिधा इत्यनेन सप्तविंशत्यंशांन्तर्गततयाऽयनफलस्यानुपपत्तेः । धनर्णकतरस्य समुचितत्वेन धनर्ण- त्वानुपपत्तेश्चेति चेन्न । बीजादिवत्सकलग्रहाणामष्टादशशतवर्षैः परमं सप्तविंशत्यंशाः क्रमे- णान्तरदृष्टमृणम् । ततस्तद्वर्षैः क्रमापचयेनान्तराभावः । ततस्तद्वर्षैः क्रमोपचयेन सप्त- विंशत्यंशा धनम् । ततः क्रमापचयेन तद्वर्षैस्तदभावः । इति सृ(ष)ष्ट्यब्दादिसप्ततिशत- तष्टाः शेषं गतं हराच्छुद्धभोग्यं तयोरल्पं गतभोग्यवशादृणधनम् । तदपि गतं षट्त्रिच्छत- भोग्यम् । तयोरल्पं त्रिंशाद्गुणधनलाघवात्क्रियालाघवाच्च । किञ्चैतत्संस्कृतग्रहस्योक्तनक्षत्र- ध्रुवसमत्वे नक्षत्रग्रहयुत्यदर्शननक्षत्रध्रुवका अप्येतत्फलेन संस्कार्यास्तत्समग्रहे तद्युतिदर्शनादतो नक्षत्रा

णानां चतुर्भिनिरग्रभजनाद्गुणपातेन भगणा एवोत्पन्ना राश्यादिस्थाने शून्यमतोऽस्मन्मते ततु- पपन्नम् । अयनांशयोजनेऽयनांशतुल्य एव ग्रहः स्यान्न मेषादिति वाच्यम् । तत्रायनांशभग- णपूरितरयनांशाभावात् । तथा चायनसंस्कृतग्रहाणामेव स्पष्टत्वे सिद्धे सकलसंहिताजायका- दव्यवहारस्तेभ्य एव युक्तः । न तदसंस्कृतेभ्यः । एवं च चैत्रादयो मासास्तत्संजातं पात- मित्याद्युक्त्या चायनसंस्कृतव्यवहारं निरस्य निर्मूलः प्रवर्तितः तन्मूलिकाः सारण्योऽपि तथैवेत्येकः पूर्वपक्षः । सिद्धान्तस्तु—संपातादिसप्तविंशतिविभागात्मकनक्षत्राणामश्विन्या- दिभिः संबन्धाभावात्कथमश्विन्यादिसंज्ञा समुचिता रेवतीतारास्थानात्सप्तविंशतिप्रदेशा- [ना]मुक्तस्वरूपाश्विन्यादिनक्षत्रैः शरसंबन्धेन संबन्धादश्विन्यादिक्रमनक्षत्रसंज्ञा समुचिता । अन्यथा तेषां यत्किंचित्संज्ञापत्तेः । मेषादिश्चप्रथमानवर्क्षचरणारूचक्रस्थिता राशय इत्युक्त्या मेषादिराशीनां रेवतीतारास्थानभूताश्विन्यादित एव प्रसिद्धिः । एषां केवलभगोलाङ्गीकारे नक्षत्रगमनेन रेवतीतारास्थानानियमादननुगमादनुगमार्थं भगोलातिरिक्तं क्रान्तिवृत्तं कल्प्यते । केवलभगोलाङ्गीकारस्य नक्षत्रगमनाश्रवणेनायुक्तत्वाच्च । न च भानां चक्रमिति सूर्यसिद्धान्तादेर्नक्षत्रगमनं प्रसिद्धमिति वाच्यम् । तत्पश्चाच्चलितचक्रमपचारोऽयमित्यपि । पश्चिमांशक्रमप्राप्ते प्राक्चक्रं चलितं हि तत् । प्राक्चक्रं चलितं चेति नारदैवोपचर्यते । प्रागंशचक्रमप्राप्ते प्राक्चक्रं चलितं भवेदिति । ब्रह्मसिद्धान्तवचनेनैनाचक्रमित्यस्य क्रान्ति- वृत्तार्थत्वात् । सर्वनक्षत्रगमनापेक्षया एकचक्रगमनकल्पनस्य लघुत्वाच्च । न च प्राक्चलनं चक्रस्यैवेति मनुते तु यो । चलांशसंस्कृत

२५२ गोलाध्याये

संस्कारस्थलानामनुक्तेः सूर्यसिद्धान्तोक्तादिपदात्तदनुरोधेन सर्वग्रह इति वाच्यम् । तत्काल- क्रान्तिकक्षातो राशीनां क्षितिजात्स्वकात् । उदयास्तमयावेव स्वकार्ये नान्यथा यतः । लग्नानयनवेलायां संस्कारो ऽयायनस्य तु । इष्टः स्यात्क्रान्तिकक्षातो यदन्यत्त [त्र] चापि सः । क्रान्तिकलांशसग्नानां तथा विषुवयोर्द्वयोः । स्फुटा अस्तांशा लम्बनात्परा ज्यैति रोमशोक्तेश्च । अथ प्रत्यक्षोपलम्भादेव निरयनं न तु वचनात्सिध्यति । रेवतीतारास्थाना- वधिकमेषादीनामार्षानुक्तेरतोऽयनांशदानं सर्वत्रेति द्योतनार्थं कानिचित्स्थलान्ययुक्तानीति चेन्न । अष्टौ विशतिरर्धानि गजाग्निव्यर्धखेखवः । त्रितर्काः सत्रिभागाद्रिरसास्र्यङ्काश्व् षट्शतम् । नवांशा नभसूर्याश्ववेदेन्द्राः शरबाणभूः । खात्यष्टिः खधृतिर्गोतिविश्ववाश्वि- नस्तथा । वेदाकृतिर्गोदृक् हस्ता ध्रुब्धि (क्वचिद्) हस्ता युगार्थदृक् । खवोत्कृतिस्त्र्यंशही- नाश्वरसहस्ताखहस्तिदृक् । खगोश्विनः खदन्ताः षड्दन्ताः शैलगुणाग्नयः । मेषाद्यश्वादि- मध्यांशाः षडंशोनाः खषड्गुणाः । इति ब्रह्मसिद्धान्तादौ नक्षत्रध्रुवकाणां रेवतीयोग- तारासन्नप्रदेशाय( व )धिमेषादिराशिसंबन्धेनोक्तेः । अत एव पौष्णस्य रेवतीताराया अन्तोऽस्त्यवसिते भृत्ये स्वरूपे निश्चयेऽन्तिके, इत्यभिधानादन्ते निकटस्थाने भगणपूर्तिरित्यर्थात्पौष्णान्ते भगणः स्मृत इत्युक्तम् । न तु पौष्णे । न च मध्यांशा इत्युक्त्याऽयनांशसंस्कारेण स्पष्टत्वं तेषामिति वाच्यम् । ध्रुवकाणामयनंश- संस्कारानुक्तेः । अन्यथा ग्रहादिवन्मन्दफलादिकल्पनापत्तेः । तस्मादश्वादिमध्यांशा इत्यस्या- श्विन्यादिनक्षत्राणां प्रत्येकमेनेकतारासंनिवेशामकत्वात्कस्यास्ताराया ध्रुवक इत्यपेक्षायां तन्मध्ये योगताराया अयं ध्रुवक इत्यर्थात् । अत एवाग्रे योगतारोक्तिः । किंच मध्यम- ध्रुवकाभ्युपगमेऽपि निरयनमेषादिराशीनां सिद्धिः । अन्यथाऽयनांशसंस्कृता एतेऽङ्का अश्वादिध्रुवकाः स्युरिति कथनापत्तेः । अत एवागस्त्यो मिथुनान्तगः । विंशे च मिथुन- स्यांशे मृगव्याधो व्यवस्थितः । बहुभुग्ब्रह्महृदयो वृषे द्वाविंशभागगौ । वृषे सप्तदशे भागे यस्य याम्योऽंशकद्वयात् । विक्षेपोऽम्यधिको भिन्द्याद्रोहिण्याः शकटं तु सः । इति ब्रह्मसोम- सूर्याद्युक्तावयनांशसंस्कृतसिद्धोक्ता ङ्कग्रहणे प्रत्यक्षबाधादयनांशसंस्कारानुक्तेश्चोक्ताङ्कतुल्य- तदसंस्कृतग्रहे रोहिणीशकटभेदादिदर्शनं संगच्छते । नचैते ध्रुवका अयनांशाभावकाल इति तथोक्तं सम्यगिति वाच्यम् । आर्षसिद्धान्ते तथोक्त्यभावातथा कल्पने मानाभावात् । अन्यथा सर्ववचनानां काल्पनिकत्वकल्पनेनान्यदा महापूर्वपक्षवचनाविषयत्वापत्तेः । पौरुष- मतानुप्रवेशाच्च । किंच अयनांशदानपरिगणनयैव तदतिरिक्तस्थलेऽयनांशसंस्कारसिद्धिः । अन्यथा परिगणनवैयर्थ्यापत्तेः । एतेन ग्रहे बीजरीत्याऽयनांशदानं समर्थितं । बीजरीत्यनुक्तेः । ध्रुवकेऽयनांशसंस्कारानुक्तेश्च । किंच नक्षत्रगमनेन नक्षत्रध्रुवकाणां तत्संस्कारोपपत्तौ ग्रहाणां कथं तत्संस्कार उपपन्नः स्यात् । नहिनक्षत्रगमनानुरोधेन ग्रहा अपि तथा गच्छन्ति । येन तत्संस्कारः । मानाभावात् । न च तत्संस्कारान्यथानुपपत्त्या तेषां तथा कल्पगतिकल्पनं युक्तमिति वाच्यम् । ऋणायनांशकाले ग्रहाणां स्वशक्त्या पूर्वपश्चिमगत्योर्विरुद्धयोरनुत्पत्ति- प्रसङ्गात् । नन्वेवं भवदुक्तं बीजं कथमुपपन्नम् । तत्रापि परमोपचयानन्तरं बीजफलस्या-

पचये ग्रहाणां स्वशक्त्या पश्चिमगमनस्य पर्यवसानात् । नहि गमनं विना बीजफलमुत्पद्यते । न च तत्तत्काले ग्रहस्य न्यूनाधिका पूर्वगतिर्भवतीति वाच्यम् । मध्यममानेन गतिवैलक्षण्य- संभवात् । न च स्फुटगताविति वाच्यम् । बीजोत्पन्नगतिफलस्य च्छेद्यकेऽनुत्पत्तेरिति चेन्न । बीजस्याऽऽर्षानुकूल्यायुक्त्यभावेन चानङ्गीकारात् । तदङ्गीकारे पौरुषमतानुप्रवेशाच्च । न च धनायनांशा एव यथोत्तरमित्यधिकगतिकल्पनेनायनांशयोजनमिति वाच्यम् । आर्ष- विरोधात् । पौरुषमतानुप्रवेशाच्च । अयनांशभगणयुक्तग्रहभगणानां ग्रहभगणत्वेन लाघवोक्तौ नक्षत्रभगणोक्तौ चायनांशपदार्थापलापप्रसंगाच्च । तस्मादयनांशोपपत्त्यर्थं क्रान्तिवृत्तचलनं प्रागुक्तं युक्ततरमिति । एतेनाष्टादशशतशेबेऽब्देभा२७वनिघ्ने विभाजिते विषमे । भुक्ते युग्मे गम्ये खखगजचन्द्रै१८००श्चलांशकलाः स्वर्णम् । छायागणितागतयोर्भान्वोर्विवरे चलांशकास्ते वा । छायाकार्कद्गणिताक्री हीनः पूर्वेऽन्यथा पश्चात् । खचराश्चलन्ति तस्मात्पूर्वे युक्ताश्च पश्चिमे हीनाः । तस्मादपच्छायाचरदलनाड्यादिकं साध्यमिति वृद्धवसिष्ठ- सिद्धान्ते । खेचराश्चलन्तीत्यनेनायनांशानां ग्रहगतित्वप्रतिपादनमित्युक्तं निरस्तम् । तत्र पूर्वमयनांशानां ग्रहगतित्वाभावप्रतिपादनं विना तद्ग्रहगमनमिति सिद्धान्तस्याप्रसक्तोक्ति- त्वापत्त्या तस्मादयनांशभागेभ्यो ग्रहा अग्रे चलन्ति । पूर्वानीतग्रहराश्यादिभोगस्तत्स्थाना- त्क्रान्तिवृत्ते इत्ययदि(र्याद)त एवाग्रे पूर्वे युक्ता इत्याद्युक्तं संगच्छते । अन्यथा तस्मादप- मच्छायाचरदलेत्यादिभागस्य व्यर्थत्वापत्तेः । स्पष्टाधिकारे तदानयनं च क्रान्तिप्रसङ्गा- दन्यथा तत्र विनाऽयनांशसंस्कृतप्र(ग्र)हात्क्रान्तिसाधनापत्तेः । तदुत्क्रान्तिसाधनस्थलेऽयनांश- संस्कारानुक्तेः । निरुपाधितत्संस्कारेऽभिमते मध्यमाधिकार एव तदुक्त्यापत्तेरिति दिक् । अपि च । चलांशसंस्कृताकेंदोस्तदसंस्कृतयोस्तु वा । विभिन्नैकायनगयोर्युतौ भार्धे तु मण्डले । क्रान्त्योस्तौल्ये क्रमात्पातो वैधृतश्च सुदारुणः । इति शाकल्योक्त्याऽऽवश्यकाय- नांशसंस्कारस्थलेऽपि निरयनपक्षो विकल्पेनोक्तः । अत एव सूर्यसिद्धान्ते । एकायनगतौ स्यातां सूर्याचन्द्रमसौ यदा । तद्युतौ मण्डले क्रान्त्योस्तुल्यत्वे वैधृताभिधः । विपरीतायनगतौ चन्द्राकौ क्रान्तिलिप्तिकाः । समस्तदा व्यतीपातो भगणार्धे तयोर्युताविति । तदसंस्कार- पूर्वकं प्रथममुक्त्वा—भास्करेन्द्रोर्भचक्रान्तश्चक्रार्धाविधिसंस्थयोः । दृक्तुल्यसाधितांशादि- युक्तयोः स्वापक्रमाविति तत्संस्कारेणोक्तमग्रे इति न क्षेपकम् । अतोऽन्य निरयनसिद्धिः सुतरामिति । न चैवं लग्नानयनेऽयनांशव्यस्तसंस्कारः कथमार्षमते(गमे)नोक्त इति वाच्यम् । चरसंस्कृतलग्नज्येति ब्रह्मसिन्तोक्त्या—तत्संस्कृताद्वघ्ना(द्विधा)क्रान्तिर्लग्नमप्युन्नतिः स्फुटा । हरिंजं कालभागांश्च लग्नाद्यत्तत्तु साधयेदिति सोमसिद्धान्ते तत्संस्कृताल्लग्नादित्यर्थतात्पर्या- ल्लग्ने ऽयनांशव्यस्तसंस्कारस्य व्यजि(ञ्जि)तत्त्वात् । अन्यथाऽयनांशसंस्काराभिमतलग्नेऽय- नांशसंस्कारोक्तिरसङ्गता । गोलयुक्तिविरोधात् । एवं चलसंस्कृतसूर्योने च्छायार्के चाधिके क्रमात् । प्राक्पश्चान्मध्यरेखातो देशः स्वीयस्तदन्तरमिति ब्रह्मवचनेन निरयनसूर्यस्यैव सूर्यत्वं प्रतीयते । अन्यथा सूर्यस्य तत्संस्कृतत्वसिद्ध्या चलसंस्कृतेत्यस्यानुक्तत्वापत्तेः । सूर्यसिद्धान्तेऽपि प्राक्चक्रं चलितं हीनच्छायाकृतिकरणागते इत्यत्र निरयन एवोक्तः ।

२५४ गोलाध्याये अत एव तन्मान्दमसकृद्रामं फलं मध्यो दिवाकर इत्यात्रायनांशव्यस्तसंस्कारार्थः सिद्धः । नहि मध्यमाधिकारे तदुक्तं येन सायनत्वमनिवार्यं तन्मान्देत्याद्ययनांशाभावविषयं वचनमित्यन्ये । एतेनैव लग्नेऽयनांशव्यस्तसंस्कारः सिद्धः । किंच सूर्यसिद्धान्ते लग्नानयनेऽयनांशसंस्कारानुक्तेर्निरयनादेवाकालिकलग्नसाधनमतो ल[ग्ने] व्यस्तायनांशसंस्कारो नोक्तः । यद्यपि सायनार्काद्यनांशोनलग्नकेवलार्कलग्नयोर्न साम्यं तथाऽपि स्वल्पान्तरालाघव- वाच्चाङ्गीकारः स्वतन्त्रेच्छस्य नियोक्तुमशक्यत्वादिति । एतेन भास्कराचार्यैरेव लग्नेऽयनांशा हीनाः कृता न पूर्वैरित्यपि परास्तम् । तत्कालसाधनत्वेरुदयोऽग्रिमांशैर्गुण्यः खरामतद्गत- मिष्टघटीपलेभ्यः । संशोध्य चाग्रिमतन्यूनः (नूः) खगुणप्रशेषाल्लग्नं त्वशुद्धहत

समुचितत्वेनायनांशसद्भावेऽपि तत्संज्ञोपचारात् । संक्रान्तिषु पुण्यातिशयपुण्यकालकथनलाघ- वार्थं तत्तत्संज्ञायां मुन्युक्तेश्च । अन्यथा यौगिकत्वेन तत्संज्ञासिद्धौ वचनवैयर्थ्यापत्तेः । किंचद्ब्रह्मसिद्धान्ते पातसाधनेऽस्य पक्षान्तरेणायनांशसंस्कृताकंचन्द्राभ्यामुक्तेः क्रान्त्यभाव सहचरितविषुवत्त्वं सहजतः परमक्रान्तिसहचरितायनांशत्वं च सिद्धम् । अत एव स्यातदर्थ- क्रियविषुवे चलसंभवे ? इति ब्रह्मसिद्धान्तोक्त्या मेषतुलासंक्रान्तौ विषुवत्वमन्यथा विषुवस्य तद्रूपत्वेन चलसंस्कृतीत्यस्य वैयर्थ्यापत्तेरिति । नन्वेवं चलसंस्कृततिग्मांशोः संक्रमो यः स संक्रमः । नान्योन्यत्र च तत्क्षेत्रे नैति तत्क्रान्तिकक्षयेति वचनात्तन्निरासपूर्वकं संपातादि- द्वादशमेषादिराशिसंक्रान्तयः संक्रान्तिपुण्यकालोक्त्यनन्तरं कथं ब्रह्मसिद्धान्त उक्ताः । तेषां भवन्मते मेषादित्वाभावात् । नहि राशिप्रारम्भप्रवेशातिरिक्ता संक्रान्तिः, सर्वदा तत्त्वाप- त्तेरिति चेन्न । यथा मन्दोच्चशीघ्रोच्चपातग्रहाणामन्यराशिस्थितत्वेऽपि तदुत्पन्नमन्दफल- शीघ्रफलगतिरुधनर्णतादिज्ञानाय केन्द्रादौ मेषतुलाकर्कमकरादिराशिसंज्ञा सूर्यसिद्धान्ता- द्युक्ता । तथा संपाताद्दिादशविभागानां क्रान्तिदिग्दिज्ञानाय मेषादिराशिसंज्ञायां बाधका- भावात् । ग्रहमैत्र्या दवद्भावाम्मेषाद्या हि प्रकीर्तिताः । वस्तुवृत्तेन मेषाद्या ग्रहमैत्र्यादिकं नहोति ब्रह्मसिद्धान्तोक्तेश्च । अत एव महापूर्वपक्षवचनानि संगच्छन्ते । न चेवं तद्राशि- संक्रान्त्यङ्गीकारः । कथमन्यथा केन्द्रादिसंबंधेनानेकसंक्रान्त्यङ्गीकारापत्तेरिति वाच्यम् । संस्कृतायनभागार्कसंक्रान्तिस्त्वयनं किल । स्नानदानादिषु श्रेष्ठं मध्यमस्थानसंक्रमः । संक्रान्तेः पुरतो भानुर्भुक्त्या यावद्भिभरंशकैः । रवेरयनसंक्रान्तिः प्राग्वात्तद्राशिसंक्रमात् । अर्कबिम्ब- भरान्नित्यं भचक्रं चलतेऽयनात् । अतः स्यादेतदयनमुच्चनीचोच्चवहर्मनेति सोमनारदकश्य- पवसिष्ठवचनैस्तत्संक्रान्तेरयनसंक्रान्तित्वेनाङ्गीकारात् । न केवलसंक्रान्तित्त्वेन । अत एव सूर्यो मेषायने प्रोद्यन्संचरन्नुद्गुत्तरम् । पूरयेत्प्राग्ग्रह्मध्यं देवानामुत्तमैस्त्रिभिः । याम्याय- नाद्यैस्त्रिगृहैरह्रःपश्चार्धमेव सः । तथा तुलांद्यैर्दैत्यानामपि सौम्यायनादिभिः । सुरासुराणा- मन्योन्यमहोरात्रं विपर्ययादिति ब्रह्मसिद्धान्तोक्तं युक्तम् । यावद्भिभैरंशैरयनच्युतिः स्यात्त- द्भोग्यकालेन दिवाकरस्य । च्युतिर्भवेद्विष्णुपदादिकानां रहस्यमेतन्मुनिभिः प्रदिष्टमिति श्रीपतिभटोक्तेश्च । न च संक्रान्तिनिरास इति वाच्यम् । ‘न हि निन्दा निन्दितुं प्रवृत्ताऽपि तु विधेयं स्तोतुम्' इति न्यायात्किं तस्य पुष्करजलैरभिषेच[ने]नेत्यादिवदयनसंक्रान्ति- प्राशस्त्यद्योतनात् । स्नानदानजपश्राद्धव्रतहोमादिकर्मभिः । सुकृतं चलक्रान्तावक्षय्य पुरुपोऽ- श्नुते । दिनरात्रिप्रमाणानां निर्णयश्चलसंक्रमात् । ततः सकलकर्माणि पुण्योऽतश्चलसंक्रम इत्युक्तेः । अथ संक्रान्तित्तिग्मांशोः संक्रमो यः स संक्रमः । अजागलस्तन इव राशिसंक्रान्ति- रुच्यते । पुण्यदा राशिसंक्रान्तिः केचिदाहुर्मनीषिणः । एतन्मम मतं न स्यान्न स्पृशेत्क्रान्ति- कक्षया इति वृद्धवसिष्ठवचनादभवदभिमतसंक्रान्तिनिरासान्निरास एवास्तु । लाघवाद्वचना- च्चैकैकायनासंक्रान्तिः संक्रान्तिरस्त्वतिरिक्तासद्भावे वचनाभावादिति चेन्न । अयनांशैः संस्कृताकर्मुख्यसंक्रान्तिरुच्यते । अमुष्या राशिसंक्रान्तिस्तुल्यः कालविधिरस्तयोरित्युक्तेः । चलांशसंस्कृतार्कस्य मूर्ता संक्रान्तिरुच्यते । अमूर्ता राशिसंक्रान्तिस्तुल्यः कालविधिरस्तयो-

२५६ गोलाध्याये रिति रोमशसिद्धान्तोक्तेः संक्रान्तिषु यथा कालस्तदीयेऽप्ययने तथेति जाबाल्युक्तेश्चाति- रिक्तराशिसंक्रान्तिसिद्धेः । किंच संक्रान्तिनिरासस्याऽऽर्षोक्त्यैव संक्रान्तेरार्षोक्तत्वं सुतरां सुप्रसिद्धं च । कथमन्यथाऽप्रसक्तनिषेधः संगच्छत इति । अपि च । ब्रह्ममते एकैव संक्रान्ति- स्तर्हि संक्रान्तिपुण्यकालोक्त्यनन्तरं चलसंक्रान्तित्तिग्मांशोरित्युक्तस्यानुपपत्तिः । तन्मते संक्रान्तेस्तद्रूपत्वेनैव सिद्धेरिति । केचित्तु चलसंस्कृततिग्मांशोः संक्रमो यः स संक्रमः । न किंत्वन्य एवायनसंक्रमः इत्यर्थः । यतस्तत्क्षेत्रं तत्क्रान्तिकक्षाया, अन्यत्र नैति । अत्रायमभि- प्रायः—अयनांशैः क्रान्तिमण्डलेन सह चलितः सराशिः क्रान्तिमण्डले पूर्वस्थानं त्यक्त्वा- ऽन्यत्र न गच्छतीत्याहुः । ननु मेषतुलायनसूर्यस्य विषुवं विषुवद्वृत्तसंबन्धादुच्यते चन्द्रादि- ग्रहाणां तु पाताधिकारोक्तगोलसंभावेव तेषामयनस्थानेऽयननिवृत्यारम्भौ न किंतु पाता- धिकारोक्तायनसंधाविति तुलामेषायने यान्ति ग्रहा यद्विषुवं च तदिति शाकल्योक्तं साधारणं कथं संगतम् । शरान्तरितत्वेन ग्रहाणां तदा विषुवद्वृत्तसंबन्धाभावादग्रहसमरात्रिनिदिवत्वा- भावाच्चेति चेन्न । शराभावविषयत्वादित्यलमप्रसक्तविचारपल्लविनेन ॥१९॥ केदारदत्त : —क्रान्तिपात अर्थात् अयन चलन से अयनांश ज्ञान— राशियों का उदयमान, चर, क्रान्ति आदि ज्ञान के लिये गणित का माप मेषादि बिन्दु ही माप दण्ड होता है । अत्यन्त कम गति होने से मेषादि बिन्दु को, सृष्ट्यारम्भ मेषादि की यथार्थ प्राकृत सन्धि मेषादि को स्थिर समझ कर कुछ समय तक ग्रह गणित सिद्धान्तों की रचना होती गई । किन्तु कालान्तर में ग्रहगणितज्ञों को वेधादि से ज्ञात हुआ कि सृष्ट्यादि का नाड़ीक्रान्तिवृत्तसम्पात स्थिर न होकर कालान्तर में वह भी चल सम्पात है ऐसा ज्ञान हुआ । इस ग्रन्थ प्रणेता आचार्य के समय (शक १०३६) में यह निश्चय हो गया कि सृष्ट्यादि मेषादि सम्पात कदापि स्थिर नहीं है वह चल है । उसकी वार्षिक गति कितनी है और किस प्रकार की गति है इत्यादि बड़े महत्व की खोज पर यहाँ प्रकाश दिया जा रहा है— ग्रह की स्पष्ट क्रान्ति का ज्ञान (जो पूर्व श्लोक में स्पष्ट किया गया है) करना परम आवश्यक है जिससे ग्रह को आकाशीय स्थिति वश, अनेकों पदार्थों का सम्यक् ज्ञान हो जाता है । ग्रह क्रान्ति साधन गणित मषादि बिन्दु की अपेक्षा रखता है । अतः क्रान्ति साधन के लिये पात अर्थात् दो वृत्तौं (क्रान्तिनाडीं) का सम्पात अपेक्षित होता है । क्रान्ति साधनाय पात = अर्थात् वृत्तद्वय सम्पात बिन्दु ज्ञान आवश्यक होता है । सृष्टि के आरम्भ दिन में नाड़ी क्रान्ति वृत्त का जो सम्पात बिन्दु मेषादि बिन्दु नाम से उच्चारित होता था, वह मेषादि बिन्दु भी चल बिन्दु है । तथा वह मेषादि चल सम्पात विलोमगति से चलता है अर्थात् मेषादि सम्पात पश्चि- माभिमुख मेष से पश्चिम मीन कुम्भ मकर....राशियों में गमनशील है । ग्रहों की पूर्वा- भिमुख की तरह पात मेषवृषादि अनुलोम गति शील नहीं है ।

गोलबन्धाधिकारः २५७ अयनचलन नहीं होता है ऐसा समझना या कहना बड़ी त्रुटि है क्योंकि ग्रहवेध से अयन चलन की प्रत्यक्ष उपलब्धि होती है । यदि अयन चलन होता है तो ब्रह्मगुप्त प्रभृति महान् खगोलज्ञों ने अपने ब्राह्मस्फुट सिद्धान्त में इस विषय पर कुछ तो कहना चाहिए था अथवा कुछ प्रकाश डालना चाहिए था उन्होंने इस विषय पर प्रकाश क्यों नहीं दिया ? इस नियम का उल्लेख तक क्यों नहीं किया ? इस शंका का समाधान भास्कर स्वयं कर रहे हैं कि आचार्य ब्रह्म गुप्त के समय में अयन चलन का ज्ञान हो गया था किन्तु उसी काल में सम्पात चलन का आभास सा था अत्यन्त स्वल्प अन्तर होने से ग्रहगणित में उल्लेख्य अन्तर के अभाव से ब्रह्म- गुप्ताचार्य ने इस पर प्रकाश नहीं डाला । वर्तमान में अर्थात् भास्कराचार्य के समय (ई० ११ के समीप पूर्वापर) में अयन चलन लगभग १० अंश पश्चिम हो गया है, इस समय तक के सभी ग्रहगणित इस ज्ञान से परिचित हो गए हैं । [चित्र में पाठ:] क्रान्ति वृत्त या राशिवृत्त नाड़ी वृत्त या विषुवद् वृत्त मकर कुम्भ मीन वृष मिथुन कर्क सिंह कन्या तुला वृश्चिक धनु वर्तमान २१ मार्च सन् १९८५ में चल मेषादि सम्पात = में मेषादि स्थान सृष्टि के आरम्भ में = मे अयनांश ज्ञान (अयन चलन) होने के बावजूद अयन चलन की वार्षिक गति क्या है ? इस विषय में आचार्य भास्कर भी (अपने बचाव के लिये) कह रहे हैं कि— महान् काल में अयनांश में महान् अन्तर पड़ जाने पर अयनांश गति का सही आकलन कैसे किया जायेगा तो भगवत्कृपा से आने वाले भविष्य में, गणकचक्रचूड़ामणि ब्रह्मगुप्त सदृश ग्रहगणितज्ञों की उत्पत्ति होती रहेगी उन लोगों के शोध पूर्ण ग्रन्थ रचनाओं में अयन चलन की वार्षिक या दैनन्दिनिय गति का ज्ञान होता रहेगा । १७

२५८ गोलाध्याये जिससे अनन्त काल तक ग्रहगणित स्कन्ध का ज्योतिष अपनी प्रतिष्ठा पर यथावत् शुद्ध और स्थिर रहेगा । अतएव वेधादि ज्ञान परम्परा से विलोम गणित से एक कल्प में अयनांश की भगण संख्या ३०००० कही गई हैं । आचार्य मुञ्जाल या तत्कालीन अन्य आचार्यों ने एक कल्प में अयनांश भगण संख्या १९९६६९ कही है । आचार्य भास्कर अन्त में अयनांश भगणों के विवाद में न पड़ कर सम्प्रति के बुद्धिमान् ग्रहणगणितज्ञों द्वारा इष्ट समय में वेध से उपलब्ध अयनांश को अयनांश मान कर ग्रहगणित सिद्धान्त ग्रन्थों की रचना से अयनांशगति का सुनिर्णय करना चाहिए । अयनांश ज्ञान की उपपत्ति—ता० २२-१-१९८५ में वर्त्तमान मेषादि से पश्चिम २३।३८।४९" मेषादि विन्दु । सृष्ट्यारम्भ समय से वर्त्तमान २१-१-१९८५ तक विन्दु पश्चिमाभिमुख चल कर मे विन्दु = में होकर २३°।३९' ।४९" पश्चिम में चलित हो गया । यही वेधसिद्ध सही अयनांश है । सूर्य सिद्धान्त के अनुसार मे स्थिर 'विन्दु मेष राशि में २७° पश्चिम चलकर अनुलोम गति से मे विन्दु में पहुँच कर पुनः पूर्व में २७° जाकर पुनः विलोम गति से मेष राशि में २७° जाता है । इस प्रकार २७ × ४ = १०८ अंश = ३।१८° ही अयन चलन में १ भगण होता है । ।।१७।।१८।।१९।। इदानीं विक्षेपपातानाह— एवं क्रान्तिविमण्डलसंपाताः क्षेपपाताः स्युः । चन्द्रादीनां व्यस्ताः क्षेपानयने तु ते योज्याः ।।२०।। मन्दस्फुटो द्राक्प्रतिमण्डले हि ग्रहो ऽभ्रमत्यत्र च तस्य पातः । पातेन युक्ताद्गणितागतेन मन्दस्फुटात्खेचरतः शरोऽस्मात् ।।२१।। पातेऽथवा शीघ्रफलं विलोमं कृत्वा स्फुटात्तेन युताच्छरोऽतः । चन्द्रस्य कक्षावलये हि पातः स्फुटाद्विधोर्मध्यमपातयुक्तात् ।।२२।। वा० भा०—तथा क्रान्तिवृत्तविमण्डलयोः संपातः क्षेपपातः । तं ग्रहे प्रक्षिप्य क्षेपः साध्यः । एतदुक्तं भवति । क्रान्तिपातः प्रसिद्धः । यथा तं ग्रहे प्रक्षिप्य क्रान्तिः साध्यत एवं विक्षेपपातं ग्रहे प्रक्षिप्य क्षेपः साध्य इत्यर्थः । अथ विक्षेपपातो मन्दस्फुटे यत् प्रक्षिप्यते तत्कारणमाह—मन्दस्फुट इति । यतः शीघ्रप्रतिमण्डले

गोलबन्धाधिकारः २५९ मन्दस्फुटगत्या ग्रहो भ्रमति। तत्र च वृत्ते पातोऽतो गणितागतं पातं मन्दस्फुटे प्रक्षिप्य क्षेपः साध्यते। शेषं स्पष्टम् ॥२०॥२१॥२२॥ मरीचिः—अथोपोद्घातसंगत्या शरपातस्वरूपमुपगीत्याऽऽह—एवमिति । एवमुक्तरीत्या । यथा विषुवत्क्रान्तिवृत्तसंपातस्तथेत्यर्थः । क्रान्तिवृत्तविक्षेपवृत्तयोः संपाताश्चन्द्रादीनां ग्रहाणां क्षेपपाताः । क्षेपवृत्तस्य क्रान्तिवृत्ते संपात इत्यस्य मध्याक्षर- लोपात् क्षेपपाताः क्षेपार्थं पाता इति वा व्यस्ताः पश्चिमगतयो भवन्ति । क्रान्तिशरवृत्तं स्वपश्चिमगत्याऽन्वहं चलतीति भावः । तत्प्रयोजनमाह—क्षेपानयने इति । शरसाधन- निमित्तम् । तुकारस्तदन्यनिरासार्थकैवकारपरः । ते शरपाताः । चन्द्रादीनां योज्याः । तथा च विक्षेपवृत्ते संचरतां ग्रहाणां क्रान्तिवृत्तप्रदेशेन यद्याम्योत्तरमन्तरं स शरः । क्रान्तिवृत्ताच्छरः क्षेपवृत्तावधिस्तिर्यग्गत्यक्तत्वात् । तस्य क्रान्तिवृत्तसंपाताभ्यामारम्भात्त- त्स्थानमावधितः शरसाधनोपजीव्यग्रहभोगार्थी मेषाद्यवधिसिद्धग्रहभोगविपरीतपातभोगो योज्य इति भावः ॥२०॥ ननु गोलरीत्या यथा क्रान्तिपातसंस्कृतात्स्पष्टग्रहात्क्रान्तिसाधनं तथा पातयुक्तस्पष्ट- ग्रहाच्छरसाधनमपि युक्तिसिद्धम् । तत्कथं छायाधिकारे मन्दस्फुटात्खेचरतः स्वपातयुक्ता- दित्युक्तं संगच्छत इत्यतस्तदुत्तरमुपजातिकयाऽऽह—मन्दस्फुट इति । ग्रहो मन्दस्फुटात्मको वस्तुभूतः । द्राक्प्रतिमण्डले हि यतो भ्रमति संचरत्यतस्तस्थं ग्रहस्य पातः । शराभावस्थानत्वेन ज्ञातं मन्दस्पष्टस्थानं दिनान्तरसंबन्धि । अत्र शीघ्र- प्रतिवृत्ते भवति । चकार एवार्थे । तेन कक्षावृत्ते वस्तुभूतग्रहभ्रमणाभावात्तदात्मकशरा- भावस्थानस्यापि कक्षावृत्तेऽभाव इत्यर्थः । एतेन मन्दप्रतिवृत्तेऽनुपातानीतपातोऽपि तत्राऽऽ- स्तामिति निरस्तम् । भौमादीनां मन्दप्रतिवृत्तस्यावास्तवत्वेन कल्पना । नहि तदाऽऽकाशे भौमादयस्तत्तत्त्वतस्तथा संचरन्तीति केनाप्यङ्गीक्रियते । अधिकलानुपलम्भापत्तेः । अत्र चेत्यस्य कर्णव्यासार्धेनोत्पन्नकक्षाशरवृत्तयोः संपाते पात इत्यर्थोऽवधेयः । अस्मात्कारणाद्- गणितागतेनाहर्गणानुपातेन मध्यमग्रहवत्पातभगणेभ्य आनीतेनेत्यर्थः । पातेन भगणत्यागाद्वा- श्याद्यात्मकपातभोगेन युक्तान्मन्दस्फुटाद्ग्रहाच्छरश्छायाधिकारे मन्दस्फुटात्खेचरत इत्यनेन सूचितं द्वितीयश्लोकेन युक्तियुक्तः साधित इत्यर्थः ॥२१॥ ननु समकलग्रहपातसमांगमाद्बहुगुणोऽथ निजेषु कलाहतः । निजचलश्रवणेन हृतो भवेदयनमण्डलतः स्फुटसायक ॥ इति श्रीपतिना स्पष्टग्रहाच्छरसाधनं कथमुक्तमित्यतस्तदुत्तरं चन्द्रस्य विशेषं चोपजातिकयाऽऽह—पात इति । अतः शीघ्रप्रतिवृत्ते गणितागतसद्भावकल्पनेन शरसाधनस्य सपातमन्दस्फुटग्रहादुक्ते- रिति हेतोः पाते शीघ्रफलं स्वग्रहसंबन्धि नतु पातादानीतम् । विलोमं ग्रहे चेद्धनं तदापाते ऋणं चेद्धनमित्यर्थः । कृत्वा संस्कूत्य । तेन तादृशेन पातेन स्फुटात्फलद्वयसंस्कृतमध्यग्रहा- द्यत्कादुक्तरीत्या शरः । अथवा प्रकारान्तरेण पूर्वतुल्य एव भवति । तथा च शीघ्रफलं व्यस्तं

२६० गोलाध्याये ग्रहे संस्कृतं चेन्मन्दस्पष्टस्तत्र पातो योज्य इति पात एव शीघ्रं फलं व्यस्तं कृत्वा तद्युतः स्पष्टग्रहः कृतः । उभयथाऽविशेषात्सपातमन्दस्पष्टः सिद्धो भवत्यतः स्पष्टपातादस्मात्स्पष्टग्रह- युताच्छरः श्रीपतिना सम्यगुक्तः । अत एव स्पष्टपातज्ञानार्थं मृदूच्चफलमुपान्त्ये तत्प्रतीपं विदध्याच्छशिसुतपाते शैघ्यन्त्यं परेषाम् । स्फुटतरनिजपातात्क्षेपसिद्धिर्ग्रहाणामिति तदग्रे स्पष्टमुक्तम् । अत्र वक्ष्यमाणानुरोधेन प्रतीपमित्यस्य शैघ्यमन्त्यं परेषामित्यत्र समन्वयः । न मृदुफलमुपान्त्यमित्यत्रेति ध्येयमिति भावः । नन्वेवं चन्द्रस्य द्राक्प्रतिवृत्ताभावान्मन्दप्रति- वृत्तेऽधिष्ठानकल्पना तत्र च मध्यग्रहभोगसद्भावाद्गणितागतपातयुत मध्यमचन्द्राच्छर- साधनमथवा व्यस्तमन्दसंस्कृतपातेन युक्तात्स्पष्टचन्द्रात्तत्साधनमुपपन्नम् । कथं गणिता- गतपातयुक्तस्पष्टचन्द्रात्तत्साधनमुक्तम् । न च तत्र स्फुटचन्द्रानुक्तेः केवलचन्द्रपदेन मध्य एवेति वाच्यम् । केवलचन्द्रपदेन स्पष्टस्यैवोपस्थितेरित्थत आह—चन्द्रस्येति । हि यतः । चन्द्रस्य पातः कक्षावलये त्रिज्योत्पन्नकक्षाशरवृत्ताधः संपातेन प्रतिवृत्तसंबद्ध- कर्णव्यासार्धकक्षाशरवृत्तसंपाते । अतः कारणान्मध्यमपातयुक्तान्मध्यग्रहवदागताहर्गणरूपात् सिद्धचन्द्रपातयुक्तात्स्पष्टाच्चन्द्राच्छरः फलबलकल्पनात् । अन्यथा मन्दकर्णानुपातैक्यापत्तेः । अत एव भौमादीनां भगोल एव गणितागतपातकल्पनमपि निरस्तम् । एतत्सविस्तरं ग्रह- च्छायाधिकारे शरसाधनवासनायां सम्यक्प्रपञ्चितम् ॥२२॥ केदारदत्तः—अन्य ग्रहों के शर और उनके सम्पात बताए जा रहे हैं— नाड़ी वृत्त क्रान्तिवृत्त के दो सम्पात बिन्दुओं का नाम मेषादि और तुलादि जो पूर्व में बताया गया है, उसी प्रकार कान्तिवृत्त के साथ जिस जिस ग्रह भ्रमणवृत्ताकार मार्ग का जो जो विमण्डल नामक हैं, प्रत्येक ग्रह के इस विमण्डल वृत्त और क्रान्तिवृत्त के परस्पर के दोनों सम्पातों का नाम उस उस ग्रह के नाम के साथ उस उस ग्रह का पात कहा जाता है । जैसे चन्द्रमा के विमण्डल का क्रान्तिवृत्त के साथ जो दो सम्पात होते हैं उसे चन्द्रपात, एवं अन्य ग्रहों के विमण्डलों का क्रान्तिवृत्त के साथ के सम्पातों का नाम भी भौमपात, बुधपात••••आदि नामों से उच्चारित किया जाता है । अतः पातयुक्त ग्रह के भुजांश से ग्रहों की शर की साधनिका होती है । उपपत्ति—क्रान्ति वृत्त से ग्रह का विमण्डल जितनी दूरी पर होता है वह उस ग्रह का शर होता है । सम्पात से लेकर ३ राशि की दूरी पर ग्रह का वर्धमान वेग में परम शर, पुनः ३ राशि से ६ राशि तक द्वितीय सम्पात में ग्रह के शर का अभाव, ततः ६ से ९ राशि की दूरी पर ग्रह का वर्धमान याम्य शर और ९-१२ राशि तक में अपचीय- मान शर शून्य तुल्य होता है । परशर × सपात इष्टभुजज्या इष्ट स्थानीय शर ज्ञान के लिये ————————————— = इष्ट स्थानीय शर त्रि का ज्ञान हो जाता है । चन्द्रमा के अतिरिक्त अन्य ग्रहों में पातयुक्त मन्दस्पष्ट ग्रह में शर साधन करना

चाहिए। पात में शीघ्र फल का विलोम दान देने से स्पष्ट पात होता है। इस प्रकार के स्पष्ट पात के ज्ञान से स्पष्ट शर की साधनिका साधन करने से स्पष्ट शर ज्ञात हो जाता है। चन्द्रमा में केवल मन्द फल संस्कार से मध्य चन्द्रमा की स्फुटता हो जाने से पात सहित स्पष्ट चन्द्रमा से शर साधन करना ही समीचीन होता है ॥२०॥२१॥२२॥ इदानीं ज्ञशुक्रयोर्विशेषमाह— ये चात्र पातभगणाः पठिता ज्ञभृग्वोस्ते शीघ्रकेन्द्रभगणैरधिका यतःस्युः । स्वल्पाः सुखार्थमुदिताश्चलकेन्द्रयुक्तौ पातौ तयोः पठितचक्रभवौ विधेयौ ॥ चलाद्विशोध्यः किल केन्द्रसिद्धयै केन्द्रे सपाते द्युचरस्तु योज्यः । अतश्चलात्पातयुताज्ज्ञभृग्वोः सुधीभिराद्यैः शरसिद्धिरुक्ता ॥२४॥ स्फुटोनशीघ्रोच्चयुतौ स्फुटौ तयोः पातौ भगोले स्फुट एव पातः । वा० भा०—ननु ज्ञशुक्रयोः शीघ्रोच्चपातयुति केन्द्रं कृत्वा यो विक्षेप आनीतः सशीघ्रोच्चस्थान एव भवितुमर्हति न ग्रहस्थाने, यतो ग्रहोऽन्यत्र वर्तते । अत इगमनुपपन्नमिव प्रतिभाति । तथा च ब्रह्मसिद्धान्तभाष्ये ज्ञशुक्रयोः शीघ्रोच्च- स्थाने यावान् विक्षेपस्तावानेव यत्रतत्रस्थस्यापि ग्रहस्य भवति । अत्रोपलब्धिरेव वासना नान्यत् कारणं वक्तुं शक्यत इति चतुर्वेदेनाप्यनध्यवसायोऽत्र कृतः । सत्यम् । अत्रोच्यते । येऽत्र ज्ञशुक्रयोः पातभगणाः पठितास्ते शीघ्रकेन्द्रभगणैर्युताः सन्तस्तद्द्गणा भवन्ति । तथा च माधवीये सिद्धान्तचूडामणौ पठिताः । अतोऽल्प- भगणभवः पातः स्वशीघ्रकेन्द्रेण युतः कार्यः शीघ्रोच्चाद्ग्रहे शोधिते शीघ्रकेन्द्रम् । तस्मिन् संपाते क्षेपकेन्द्रकरणार्थं ग्रहः क्षेप्यः । अतस्तुल्यशोध्यक्षेप्योर्नाशे कृते शीघ्रोच्चपातयोग एवावशिष्यत इत्युपपन्नम् । किंच मन्दस्फुटोनं शीघ्रोच्चं प्रतिमण्डले चलकेन्द्रम्, तत् पाते क्षेप्तुं युज्यते । एवं कृते सति विक्षेपकेन्द्रं मन्दफलेनान्तरितं स्यात् । ग्रहच्छायाधिकारे सितज्ञपातौ स्फुटौ स्तश्चलकेन्द्रयुक्तावित्यत्र मन्दस्फुटोनं शीघ्रोच्चं शीघ्रकेन्द्रं पाते क्षिप्तम् । अतस्तत्र मन्दफलान्तरमङ्गीकृतमित्यर्थः । इतरकेन्द्रस्यानुपपत्तेः । अतो मन्दफलं पातेऽव्यस्तं देयम्, यतोऽनुपातसिद्धं चलकेन्द्रं मध्यग्रहोनशीघ्रोच्च- तुल्यं भवति । यत्तु भगोले क्रान्तिवृत्तं तत् कक्षावृत्तम् । तत्र यद्विमण्डलं तत्र स्फुटग्रहः । तत्स्फुटपातयोगो हि विक्षेपकेन्द्रम् । अतः स्फुटपातस्थाने संपातं कृत्वा ततस्त्रिभेऽन्तरे स्फुटीकृतैः परमविक्षेपांशैः प्राग्वदुत्तरे दक्षिणे च विन्यस्यम् । तथा न्यस्ते विमण्डले स्फुटग्रहस्थाने विक्षेपः स्फुटविक्षेपेण गणितागतेन तुल्यो दृश्यते नान्यथेत्यर्थः ॥२३॥२४॥

२६२ गोलाध्याये मरीचिः-अथ प्रसङ्गात्सितज्ञपातौ स्फुटौ स्तश्चलकेन्द्रयुक्त। वित्यत्रोपपत्तिं वसन्ततिल- कयाऽऽह - ये चेति । बुधशुक्रयोः पातभगणाः । अत्र ग्रन्थे मध्यमाधिकारे भगणाध्याये गजाष्टिभगैत्यादिना कुद्विशर ५२१ त्रिनन्दनागा ८९३ इति ये यत्संख्यामिताः पठिता निबद्धाश्चकारात्सूर्य- सिद्धान्तादिग्रन्थोक्तास्ते भगणाः शीघ्रकेन्द्रभगणैर्बुधशुक्रयोर्ये शीघ्रकेन्द्रभगणा भवन्ति ताभ्यां क्रमेणाधिका योजिताः सन्तो वास्तवाः पातभगणा यतो यस्मात्कारणाद्भवन्त्यतः कारणा- त्पठितभगणोत्पन्नौ तत्पातौ क्रमेण तयोर्बुधशुक्रयोश्चलकेन्द्राभ्यां मध्यमसूर्यो नतच्छीघ्रोच्च- रूपाभ्यां युक्तौ विधेयौ कार्यौ वास्तवपातज्ञानार्थम् । नन्वेवं तादृशभगणा एव पूर्वं कथं इत्यत आह-स्वरूपा इति । सुखार्थं गणितसौकर्यार्थम् । स्वल्पा वास्तवभगणैकदेशखण्ड- रूपा उदिता उक्ताः ॥२३॥ नन्वेवं स्फुटमध्यपातात्स्वपातयुक्ताज्ज्ञशुक्रयोः शीघ्रादिति ब्रह्मगुप्तेन बुधशुक्रयोः शरसाधनं शीघ्रोच्चपातयोगात्कथमुक्तम् । नहि शीघ्रोच्चसाधितः शरस्तयोः संभवति । अन्यथा भौमगुरुशनीनामपि मध्यमसूूर्याच्छरसाधनापत्तेरित्स्तत्समाधानमुपजातिकयाऽऽह-चला- विति । किल निश्चयेन । चलान्छीघ्रोच्चात्केन्द्रसिद्धये मध्यमग्रहः शोध्या सपाते ☿ पठित- भगणोत्पन्नपातयुक्ते केन्द्रे द्युचरो मन्दस्पष्टो योज्यः । अत इति पर्यवसितात् । आद्यैर्ब्रह्म- गुप्ताद्यैः सुधीभिश्चतुरैर्लघवाच्चलाच्छीघ्रोच्चात्पातयुताद्बुधशुक्रयोः शरसिद्धिरुक्ता । मध्यग्रहयोः शोध्यक्षेप्यत्वेन तत्रांशादुच्चगणितपातयोगे मन्दफलं यथागते संस्कार्यम् । मन्द- स्पष्टे ग्रहे मध्यग्रहान्मन्दफलसंस्कारस्याधिकत्वात् । नहि भौमगुरुशनीनामवास्तवाः पात- भगणाः पठिताः । वास्तवास्तु शीघ्रकेन्द्रभगणाधिकाः । येन तेषामपि शरसाधनं शीघ्रोच्चा- दियुक्तम् । तथाऽऽनयनानुक्तेस्तत्कल्पनासम्भवात् । अतएव सूर्यसिद्धान्ते पातस्य द्वादशराशि- शुद्धत्वेनाङ्गीकाराद्ग्रहवच्छीघ्रफलं पाते कृत्वा तदूनाः स्पष्टा भौमगुरुशनयः शरसाधनार्थं कृताः । बुधशुक्रयोः पाते व्यस्तं मन्दफलं कृत्वा तदूनं तच्छीघ्रोच्चं शरसाधनार्थं कृतम् । तद्वाक्यं तत्कुजाकिगुरुपातानां ग्रहवच्छीघ्रगं फलम् । वामं तृतीयकं पादं बुधभार्गवयोः फलम् । स्वपातोनाद्ग्रहाज्जीवाद् शीघ्राद्भृगुजजोस्तयोः । विक्षेपघ्नान्त्यकर्णाप्ता विक्षे- पास्त्रिज्यया विधोरिति । एतेन बुधसितपाते व्यस्तं मन्दफलमुपान्त्यं शीघ्रफलम् । शेषाणां स्फुटपाता विक्षेपा मध्यममान्मानादिति ब्रह्मगुप्तोक्तार्याव्याख्याने चतुर्वेदाचार्यैर्व्यस्तपदस्योभ- यत्रान्वयः कृतः । मन्दस्फुटफलव्यस्तास्फुटशीघ्राद्बुधशुक्रयोरथेति तदुक्तेः । व्यस्तमृदुफल- चलाच्चैक्यपातैक्याज्ज्ञसितयोः । परेषां तु व्यस्ताशुफलव्योमगपातैक्याच्चन्द्रपातयोगाच्चेति लघ्वार्य्यभटोक्तेश्च । क्षितिसुतगुरुसूर्यसूनुपाताः खचलफलोनयुता यथा त एव । शशिसुत- सितयोस्तु पातभागाः स्वमृदुफलेन च संस्कृताः स्फुटाः स्युरिति यथास्थितमन्दफलसंस्कार- स्तदनुरुद्धल्लल्लोनोक्तः । अपरथा कृतमन्दफलाच्चलादिति श्रीपत्युक्तं च निरस्तम् । ये चात्र पातभगणा इत्यादिना शीघ्रकेन्द्रभगणा जनितशीघ्रकेन्द्ररूपमध्यग्रहोनेशीघ्रोच्चरूपकेन्द्रस्य पाते वास्तवमध्यपातत्वावगमार्थं योजनावश्यकत्वेन पातस्य च शरसाधनार्थं मन्दस्पष्टग्रहे Indological Truths

गोलबन्धाधिकारः २६३ योजनावश्यकत्वाच्च यथास्थितमन्दफलसंस्कारस्य शीघ्रोच्चे पठितपातभगणोत्पन्नपाते वोपपन्नत्वात् । नहि मन्दस्पष्टग्रहो न शीघ्रोच्चरूपकेन्द्रवास्तवार्थं पातस्य क्षेपः । स च शरसाधनार्थं मध्यमग्रहे क्षेप्य इति येन व्यस्तमन्दफलसंस्करणं पाते शीघ्रोच्चे वोपपन्नम् । तादृशक्षेपयोर्भानाभावात् । न च बुधशुक्रयोः पातस्पष्टत्वं व्यस्तमन्दफलसंस्कारेणान्येषां तु शीघ्रफलव्यस्तसंस्कारेणेति वाच्यम् । मानाभावात् । लाघवादनुगमेन तयोरपि व्यस्तशीघ्र- फलसंस्कारेण स्पष्टत्वस्य युक्तत्वात्प्रतिपादितत्वाच्च । अन्यथा स्पष्टग्रहे योजनान्मध्यग्र- हयोर्नाशादुभयफलयथास्थितसंस्कारे मन्दफलयोरपि नाशादुच्चे पाते वा शीघ्रफलस्य ग्रह- वत्संसकारापत्तेः । एतेन ब्रह्मगुप्तसिद्धान्तभाष्ये चतुर्वेदाचार्यैर्बुधशुक्रयोः शीघ्रोच्चपाता[भ्यां] युतं केन्द्रं

२६४ गोलाध्याये शीघ्रोच्च में ग्रह को घटाने से शीघ्र केन्द्र होता है । अतः सम्पात शीघ्र केन्द्र के लिये शीघ्र केन्द्रभगण में ग्रह को जोड़ना उपपन्न होता है । तुल्य पदार्थ के जोड़ और घटाने से योज्य पदार्थ अविकृत रहता है । किन्तु स्फुशीउच्च—मन्दस्पष्ट = शीघ्र केन्द्र = प्रतिमण्डल में शीघ्र केन्द्र । इसे पात में जोड़ देते हैं इस प्रकार विक्षेप केन्द्र मन्दफल से अन्तरित हो जाता है । क्योंकि मन्द स्पष्ट ग्रह = म. ग्र. ± मन्दफल । ग्रह छायाधिकार में, "चलकेन्द्र योग करने से ही बुध शुक्र के पात स्पष्ट पात होते हैं" कहा गया है । अतएव शीघ्रोच्च-मन्दस्पष्ट ग्रह = शीघ्र केन्द्र + पात ऐसा स्वरूप उपपन्न होता है । चूंकि मन्दस्पष्ट ग्रह ± शीघ्र फल = स्पष्ट ग्रह होता है । इस लिये मन्दफल को पात में यथाक्रम धन या ऋण करना चाहिए । क्योंकि अनुपात सिद्ध शीघ्र केन्द्र = शीघ्रोच्च—मध्यम ग्रह होता है । भगोलीय कक्षावृत्त को ही तत्र क्रान्तिवृत्त समझना चाहिए । तथा वहाँ पर भगोलीय विमण्डल में ही स्पष्ट ग्रह की स्थिति होती है । अतः विमण्डलीय स्पष्ट ग्रह ± पात = विक्षेप केन्द्र होता हैं । इसलिये स्फुट पात स्थान में कक्षावृत्त विमण्डल वृत्त के सम्पात समझ कर सम्पात स्थान से तीन राशि आगे और तीन राशि पीछे उत्तर और दक्षिण में स्पष्ट शर का मान होता है । इस प्रकार कक्षा वृत्त के साथ विमण्डल वृत्त का न्यास कर स्पष्टग्रह के स्थान पर का शर गणितागत स्फुट शर के तुल्य दृष्टि पथ में होता है ॥२३॥२४॥ इदानीं ग्रहगोले विशेषमाह— ग्रहस्य गोले कथितापमण्डलं प्रकल्प्य कक्षावलयं यथोदितम् ॥२५॥ निबध्य शीघ्रप्रतिवृत्तमस्मिन् विमण्डलं तत् पठितैः शरांशैः । मध्योऽत्र पातो द्युसदां ज्ञभृग्वोः स्वशीघ्रकेन्द्रेण युतस्तु देयः ॥२६॥ वा० भा०—भगोल एव तावद्ग्रहगोलः कल्प्यः । तत्र स्फुट एव पात: । अथ यदि तदन्तर्गृहगोलोऽन्यो निबध्यते तदा यथोक्तं विषुवद्वृत्तं क्रान्तिवृत्तं च बद्ध्वा तत् क्रान्तिवृत्तं कक्षामण्डलं प्रकल्प्य तत्र च्छेद्यकोक्तविधिना शीघ्रप्रतिमण्डलं बद्ध्वा तत्र प्रतिमण्डले गणितागतं पातं मेषादेविलोमं गणयित्वा तत्र चिह्नं कार्यम् । अथ त्रिज्याव्यासार्धमेवान्यद्वृत्तं राश्यङ्कं विमण्डलाख्यं कृत्वा तत्रापि मेषादेर्व्यस्तं पाताग्रे चिह्नं कृत्वा प्रतिमण्डलविमण्डलयोः प्रथमं संपातं ततो भार्धान्तरे द्वितीयं च संपातं कृत्वा पातादग्रतः पृष्ठतश्च त्रिभेऽन्तरे परमविक्षेपांशैः पठितैः प्रतिवृत्तादुत्तरे दक्षिणे च विमण्डलं विन्यस्यम् । तत्र मन्दस्फुटगत्या पार-

": Could it be "तत्सम्मतत्वादाकाश..."? Let's re-examine line 30 carefully: "यथा तत्सं" then 'म' then 'त' then 'त्' 'त्वा' 'दा' 'का' 'श'? Wait! Look between 'त' and 'दा': 'त' has a 'त्' and 'त्वा'!! Look: 'त' then a conjunct 'त्वा' with 'दा'! Wait: त - त् - सं - म - त - त्वा - दा - का - श - गो - ल - स्थ - श - र - Wait, is it "तत्संमतत्वादाकाश..."? Look: 'त' then 'त्वा' then 'दा'! Yes! There is a 'त्वा'! "तत्संमतत्वादाकाश..." -> "तत्सम्मतत्वात् आकाश..."! Grammatically: "क्रान्तिवृत्तानुकारत्वात् । यथा तत्संमतत्वादाकाशगोलस्थशरवृत्तसंपातस्तत्कक्षायुक्ततरस्तत्स्फुटपातसंज्ञः ।" "तत्संमतत्वाद् आकाशगोलस्थ..." - of course! Let's look at the letters: यथा (यथा) तत्सं (तत्सं) म (म) त (त) त्वा (त्वा - 'त्' + 'व' + 'ा') दा (दा) का (का) श (श) गो (गो) ल (ल) स्थ (स्थ

२६६ .गोलाध्याये वलयं प्रकल्प्यम् । क्रान्तिवृत्तानु कारत्वादग्रहकक्षावृत्तानुकल्पत्वाच्च । यथोदितं छेद्यकोक्तप्रका- रेण निष्पन्नम् । शीघ्रप्रतिवृत्तं निबध्य । अस्मिन्—शोग्रप्रतिवृत्ते । तत्पठितैस्तस्य ग्रहस्य च्छायाधिकोरोक्तैः शरांशैः षष्टिभक्तनिरुक्तशरकलाम तैरित्यर्थः । विमण्डलं निवध्यम् । अत्र विमण्डले । तत्संपाते ग्रहाणां मध्यपातो गणितागतः । अयं भावः । भगोलस्थक्रान्तिवृत्ते प्रतिवृत्तनिबन्धने ग्रहगतिर्भचक्रादूर्ध्वमिति प्रतीतिस्तद्वारणार्यं ग्रहगोले क्रान्तिवृत्तानुसृत कक्षावृतं निबध्यम् । तत्रोक्तदिशाऽपवृत्तमपि । तयोः संपातः अथ तत्र ग्रहबिम्बभ्रमणा- भावात्तद्गुणभोगकालाविधतद्गतिदर्शनानु रोधेनातीन्द्रियदृग्भिर्मु निभिर्भू गर्भादुच्चप्रदेशाभि - मुखान्यत्फलज्यान्तरे स्थितकेन्द्र आकाशगोलश्चलः कल्पितः । तत्र कक्षावृत्ततुल्यं प्रतिवृत्तं संबध्यमुक्तदिशा । एवं शरवृत्तसंबन्धमपि प्रतिवृत्तस् । तयोः संपातावपि । अथ प्रतिवृत्त- स्थग्रहभूमध्यान्तररूपं कर्णव्यासार्धकल्पितवंशवृत्तद्वयं यथाप्रतिवृत्तस्थग्रहचिह्नसक्तं तथा भूमध्यादाभितः कक्षाशरवृत्ताकारं निबध्यम् । तयोः संपातो मध्यमपातः । तयोः परममन्तरं पठित [श] रतुल्यम् । तत्र ग्रहयोरन्तरं याम्योत्तरं शरः कर्णगोले । तद्वृत्तयोः प्रतिवृत्तस्थग्रहसंबद्धत्वात्पातयोरन्तरं ग्रहफलतुल्यमिति प्राक्प्रपञ्चितमेवेति । प्रति- वृत्तसंपाते मध्यमपातत्वोक्तौ स्फुटपाताभेदापत्तेः । कक्षाप्रदिवृत्तयोरुच्चस्थानादभि- न्नाद्राश्यङ्कनात् । ननु प्रतिवृत्ते प्रतिवृत्ततुल्यविमण्डलं निबन्धनीयम् । कुत्र संपातः कार्य इत्यनुक्तेः । मध्यपातस्थाने तत्संपाते मध्यमपातस्यैवोपपत्त्या प्रथममसिद्धेश्चेत्यलम् । ननूक्तरीत्या कर्णव्यासार्धवृत्योः संपाते बुधशुक्रयोरहर्गणानुपातसिद्धः पातभोगो न भवत्य- न्येषां तु भवतीति कथमेतदनुगतं नोक्तमत आह— ज्ञभृग्वोरिति । बुधशुक्रयोर्गणितागतपात- स्त्वर्थः । स्वस्वमध्यमशीघ्रकेन्द्रेण युतः सन् योज्यः । पातत्वेन ज्ञेयः । न केवलस्तथा च तत्संपाते गणितागतपातयुक्तमध्यमशीघ्रकेन्द्ररूपबुधशुक्रवास्तवमध्यपातभोगस्य दर्शनात्साम्य- मेवेति भावः । एतेन प्रागुक्तं छेद्यकं गोलान्तर्गतमित्युक्तं स्पष्टम् । प्रथमवृत्त आद्यतृतीय- चतुर्थचरणा वंशस्थस्य द्वितीयचरणस्त्विन्द्रवज्राया इतीदं छन्दो न प्रचुरप्रयोगविषयं तथाऽपि तदानन्त्यान्न दोषः । पातक इति पाठाद्वंशस्थेन्द्रवंशामिश्रितत्वादुपजातिकपद्यं वा ॥२५॥२६॥ केदारदत्तः—ग्रह गोल में स्पष्ट शर का स्वरूप— ग्रह गोल में कक्षावृत्त को क्रान्तिवृत्त समझकर गोलबन्धाधिकार में कथित गोलबंधन रीति से यहाँ शीघ्र प्रतिवृत्त के साथ पठित शर अंशों से विमण्डल वृत्त की रचना कर बुध शुक्र का मध्यम पात में अपने शीघ्र केन्द्र का योग करना आवश्यक होता है । उपपत्तिः—भगोल को ही ग्रह गोल समझना चाहिए क्योंकि ग्रह गोल में ही स्पष्ट शर होता है । यदि भगोलान्तर्गत ग्रह गोल रचना की गई है तो वहाँ पर क्रान्तिवृत्त विषुवद्वृत्त के सम्पात में क्रान्तिवृत्त = कक्षावृत्त समझ कर उक्त विधि से विमण्डल वृत्त के बन्धन द्वारा गणितागत पात को मेषादि से विलोम देकर इस जगह पर एक चिह्न करते हुये