सिद्धान्तशिरोमणि: गोलाध्याय (भास्कराचार्य - मरीचि भाष्य एवं पं. केदारदत्त जोशी सविस्तार व्याख्या)

३४० गोलाध्याये राहु भूच्छाया में घुसकर चन्द्रमा को और चन्द्रमा में घुस कर सूर्य को छादित करता है, स्वरूपतः राहु एक महान् अन्धकार भी है। अतः राहु कृत सूर्य चन्द्र ग्रहणों से पृथ्वी में अन्धकार ही होता है—इत्यादि इस प्रकार के अर्थ से सभी आगमशास्त्रों का कथन की ज्योतिष से सुन्दर समन्वय किया जा सकता है आचार्य का भाव स्पष्ट है ।।७।।८।।९।।१०।। इदानीं ते लम्बनावनती कुतो हेतोः कुत इति कुदलेन साध्येते इत्यस्य प्रश्न- स्योत्तरमाह— यतः क्वधोच्छ्रितो द्रष्टा चन्द्रं पश्यति लम्बितम् । साध्यते कुदलेनातो लम्बनं च नतिस्तथा ॥११॥ वा० भा०—स्पष्टम् ।।११।। मरीचिः—अथ किं तैः सिद्धे कुतः कुत इति प्रश्नस्योत्तरमाह—यतः क्वधोच्छ्रित इति । इतः प्रभृत्यधिकारान्तमनुष्टुप्छन्दः । यतः कारणात् । भूव्यासार्धयोजनैर्भूगर्भादुच्च- स्थितो भूपृष्ठस्थः । द्रष्टा मनुष्यः । लम्बितं चन्द्रं पश्यति । पूर्वं प्रतिपादितत्वात् । अतः कारणाल्लम्बनं भूव्यासार्धयोजनैः साध्यते । लम्बनस्य भूव्यासार्धोच्छ्रितत्वेनोत्पन्नत्वादिति भावः । तथा तत्कारणादेव नतिः । चः समुच्चये । भूव्यासार्धयोजनैः साध्यते । उभयोस्त- दुच्छ्रितत्वेनोत्पन्नत्वादुभयोस्तत एव साधनं युक्तमिति भावः ॥११॥ केदारदत्तः—लम्बन और नति साधन का नामकरण— आचार्य ने इस अधिकार का यहाँ पर ग्रहण वासना नामकरण किया है—ग्रहण वासना का तात्पर्य सूर्य चन्द्र ग्रहण कैसे होते हैं इस ग्रह गणित की उपपत्ति से आचार्य का तात्पर्य है। वस्तुतः ग्रह गणिताध्याय में पर्व सम्भव अधिकार से चन्द्र सूर्य दोनों ग्रहों के ग्रहणों पर पूरा विचार हो चुका है। चन्द्र ग्रहण की अपेक्षा सूर्य ग्रहण में गणित विषय विशेष हैं जिन पर गणिताध्याय में उन विषयों के गणितों का पूर्ण उल्लेख आचार्य स्वयं कर चुके हैं। तिस पर भी आचार्य की मनस्तुष्टि नहीं हो पाई है। अत एव ग्रह गोलाध्याय की रचना में यहाँ पर ग्रहण वासनाधिकार में सूर्य ग्रहण के सविशेष गम्भीर विषयों पर आचार्य ने विशेष प्रकाश दिया है— अनन्त ब्रह्माण्ड के इस आकाश में पृथ्‍वी से देखने वाला व्यक्ति अपने भूपृष्ठ से आकाश दर्शन करता है तथा सारा ग्रहगणित की रचना भूकेन्द्राभिप्रायिक हुई है, तो स्पष्ट है भूगर्भ से भूव्यासार्ध की दूरी पर द्रष्टा के स्थिति होने से, अपनी कक्षा स्थित भूगर्भीय ग्रह को, द्रष्टा पृष्ठ स्थान से पूर्वा पर और याम्योत्तर रूप में ग्रहों को लम्बित और नत (झुकाव) रूप में देखता है। अतः भूव्यासार्ध जन्य अन्तर ज्ञान से उत्पन्न नति और लम्बन नाम के दो संस्कार गर्भीय ग्रह में देने से वे ग्रह दृश्य अर्थात् पृष्ठोय दृष्टि के लिये स्पष्ट हो जाते हैं अत एव गर्भीय ग्रह में लम्बन और नति संस्कार आवश्यक हो जाते हैं ।।११।।

ग्रहणवासना ३४१ इदानीं बालावबोधार्थं छेद्यकप्रकारेण लम्बनमाह— इष्टापवर्तितां पृथ्वीं कक्षे च शशिसूर्ययोः । भित्तौ विलिख्य तन्मध्ये तिर्यग्रेखां तथोर्ध्वगाम् ॥१२॥ तिर्यग्रेखायुतौ कल्प्यं कक्षायां क्षितिजं तथा । ऊर्ध्वरेखायुतौ खार्धं दृग्ज्याचापांशकैर्नतौ ॥१३॥ कृत्वाऽर्केन्दू समुत्पत्तिं लम्बनस्य प्रदर्शयेत् । एकं भूमध्यतः सूत्रं नयेच्चण्डांशुमण्डलम् ॥१४॥ द्रष्टुर्भू पृष्ठगादन्यद्दृष्टिसूत्रं तदुच्यते । कक्षायां सूत्रयोर्मध्ये यास्ता लम्बनलिप्तिकाः ॥१५॥ गर्भसूत्रे सदा स्यातां चन्द्रार्कौ समलिप्तिकौ । दृक्सूत्राल्लम्बितश्चन्द्रस्तेन तल्लम्बनं स्मृतम् ॥१६॥ दृग्गर्भसूत्रयोरैक्यात्खमध्ये नास्ति लम्बनम् । वा० भा०—स्पष्टार्थमपि स्वरूपमात्रं व्याख्यायते । कुदलेनोच्छ्रितो द्रष्टा दृङ्- मण्डले स्वस्थानान्नत ग्रहं पश्यति । अतस्तज्ज्ञानार्थं पृथिवीव्यासार्धस्य योजनानि कक्षाव्यासार्धस्य च योजनान्येकेन केनचिद्धरेण च्छित्त्वा तेन प्रमाणेन भित्तौ विलिखेत् । एतदुक्तं भवति । भूव्यासः कुभुजंगसायकभू १५८१ मितानि योज- नानि । एतानि केनचिन्महता हरेण च्छिन्नानि । तद्दलं भूव्यासार्धम्। तेनैव च्छेदेन चन्द्रार्ककक्षाव्यासार्धे छिन्ने । ते तद्व्यासार्धे भवतः । एवं कृत्वा भित्तावुत्तरपार्श्वे बिन्दुं कृत्वा तस्माद्बिन्दोर्भूव्यासार्धेन भूवृत्तं कृत्वा कक्षाव्यासार्धाभ्यां कक्षावृत्ते च कार्ये । तस्माद्बिन्दोरूर्ध्वरेखा तिर्यग्रेखा च कार्या । तिर्यग्रेखा यत्र कक्षायां लग्ना तत्र क्षितिजं कल्प्यम् । ऊर्ध्वरेखा यत्र लग्ना तत्र स्वमध्यं कल्प्यम् । एवं चन्द्रकक्षायां रविकक्षायां च । ते च कक्षे भगणांशै३६० रङ्कनीये । ते चन्द्रा- र्कयोर्दृङ्मण्डले । अथ दर्शान्तेऽर्कस्य या दृग्ज्या तच्चापांशैः खमध्यान्नतो बिन्दुः कार्यः । एवं चन्द्रकक्षायामपि तावद्भिरेव मतांशैः । तौ बिन्दू रविचन्द्रौ कल्प्यौ । अथ भूमध्याद्रविबिन्दुगामिनी रेखा कार्या । सा रेखा चन्द्रं भित्त्वा रविं याति । अथ भूपृष्ठाद्द्रष्टुरन्या रेखा रविबिन्दुं नेया सा रेखा चन्द्रे न लगति । तयोः सूत्रयोरन्तरे चन्द्रकक्षायां याः कला दृश्यन्ते ता वा लम्बनलिप्तास्तुल्या एव भवन्ति । भूगर्भाद्या नीता रेखा तद्गर्भसूत्रम् । समकलौ चन्द्रार्कौ तत्र सदैव भवतः । अथ या रेखा द्रष्टू रविबिन्दुं नीता तद्दृक्सूत्रमुच्यते । दृक्सूत्राच्चन्द्रो लम्बितो भवति । अतस्तल्लम्बनम् । अथ यदा चन्द्रार्कौ खमध्ये भवतस्तदा गर्भ

३४२ गोलाध्याये दृष्टिसूत्रयोरैक्यमतस्तत्र लम्बनाभावः। इयं दृङ्मण्डले लम्बनस्योपपत्तिर्दर्शिता ।।१२।।१३।।१४।।१५।।१६।। मरीचिः—अथ कथं चन्द्रं लम्बितं पश्यतीति बालावबोधार्थं पत्रान्तेऽर्कमित्याद्युक्तं विचित्रा(पिपा)दयिषुः प्रथमं छेद्यकं साधयति—इष्टापवर्तितामिति। भित्तौ। उत्तरदिक्स्थ- पूर्वापरायतभित्तिप्रदेशे। आकाशस्थितेः स्फुटं तत्र दर्शनात्। पृथ्वीं मूर्त्तचन्द्रसूर्ययोः कक्षे कक्षावृत्ते। चः समुच्चये। विलिख्य तत्राभीष्टस्थाने बिन्दुं केन्द्रं प्रकल्प्य। तत् क्रमेण व्यासार्धेन वृत्तत्रयमभिन्नकेन्द्रं लिखेदित्यर्थः। तन्मध्ये वृत्तत्रयाभिन्न- भागे तिर्यग्रेखामूर्ध्वगामध्वरेखांम्। एतेन मध्यादधोरेखायां गोलैरित्यर्थात्। सूचितम्। तथाऽव्यवहितरेखयोर्वृत्ते स्वपरिधिचतुर्थांशान्तरं यथा भवति तथा रेखे लिखे- दित्यर्थः। नत्वे(न्वे)तद्वृत्तलिखनमनुपपन्नमतिमहत्त्वादव आह—इष्टापवर्तितामिति! अभीष्टाङ्केनापवर्तितां भजनद्वारा न्यूनीकृताम्। चकारादेतद्विशेषणं वचनपरिणामात्कक्ष- योरिति सूचितम्। तथा च भूव्यासार्धसूर्येन्दुयोजनकर्णा महताऽभीष्टेनाभिन्नाङ्केनापाव- र्त्याः। पुनरभिन्नाङ्केन भजनासंभव आवश्यक इति द्योतकमपवर्तनम्। तथा च तादृशै- र्व्यासार्धैरतिलघुभूतैर्वृत्तत्रयं कुर्यादिति भावः। वस्तुतो भूवृत्तमिष्टव्यासार्धेन लिखेत्। तद- नुरोधेनैवाभीष्टव्यासार्धाभ्यां तत्कक्षावृत्ते लिखेेदिति विशेषणतात्पर्यमिति ध्येयम्।।१२।। अथानुष्टुप्त्रयेण लम्बनस्वरूपं प्रदर्शयति—तिर्यग्रेखेति। कक्षायां आत्माभिप्रायेणै- कवचनम्। तेनोल्लेखितकक्षावृत्तयोरित्यर्थः। तिर्यग्रेखायुतो तिरश्चीनरेखासंयोगयोः क्षितिजं कल्प्यम्। विना गोलं कक्षावृत्तार्धस्थतिर्यग्वृत्तदर्शनात्। तमत्र तिरश्चीनरेखायास्तद्वृत्त- व्यासार्धत्वेन तद्रेखाकक्षासंपातयोस्तिर्यक्क्षितिजवृत्तसंलग्नत्वावशयंभावात्। अत एव क्षितिज- वृत्तादतिरश्चीनरेखायास्तद्वृत्तव्यासार्धत्वेन तद्रेखाकक्षादर्शनेऽपि कल्प्यमित्युक्तम्। पूर्वभागे पूर्वक्षितिजं पश्चिमभागे पश्चिमक्षितिजपश्चिमभाग इति विवेकः। ऊर्ध्वरेखायुतो कक्षयोरू- र्ध्वरेखासंयोगयोः खार्धं खमध्यं तथा क्षितिजवत्कल्प्यम्। गोले सर्वदिङ्मध्यस्थत्वेनात्र तथा दर्शनात्। ऊर्ध्वरेखासंपाते ऊर्ध्वतिर्यग्वृत्तस्य संलग्नतावश्यंभावात्। एतेन लिखितवृत्तयो- श्चन्द्रसूर्यदृग्वृत्तत्वं सिद्धम्। तत्र दृग्वृत्तस्य तत्तद्गोले तत्कक्षावृत्तसमत्वात्। अन्यथा व(स्व) स्व(मध्य)कल्पनानुपपत्तेः। कल्पितक्षितिजेऽपि दृग्वृत्तक्षितिजवृत्तसंपातत्वमन्यथा दृग्वृ- त्तत्वानुपपत्तेरिति ध्येयम्। दर्शान्तिकाले च तुल्यसूर्यचन्द्रयोर्दृग्ज्या तुल्यैव शरानपेक्षणात्। चन्द्रचिह्नस्यैव दृग्वृत्तं न तु बिम्बस्य। अन्यथा सूर्यदृग्वृत्त्याद्यश्चन्द्रवृत्तलिखनानुपपत्तेः याम्योत्तरान्तरत्वात्। तस्यास्तस्या ये धनुरंशास्तैरनयोर्दृग्वृत्तयोः स्वखार्धा इति चन्द्रो नती कृत्वा स्वस्य(स्व)दृग्वृत्तयोर्भगंणांशाद्यं किं तयोः स्वखार्धान्नतांशाैः पूर्वापरकपाल- क्रमेण पूर्वापरभागयोः सूर्यचन्द्रयोर्यथायोग्यं चिह्नं कृत्वेत्यर्थः: अत्र नवांशाकथनेन तत्का- लस्यांशा उपस्थिता भवन्तीति तद्धारणाय दृग्जा(ग्ज्या)चापांशकैरित्युक्तम्। लवनस्य समुत्पत्ति स्वरूपोत्पत्ति शिष्याय गुरुः प्रदर्शयेत्। कथं दर्शयेदित्यतो दर्शनप्रकारमाह— एकमिति। भूमध्यतः। भूवृत्तकेन्द्रमध्यादित्यर्थः। एकं सूत्रं रेखेत्यर्थः। सूर्यबिम्बचिह्नं

प्रति नयेत्तदवधा( ध्य )त्र च्छेद्यके रेखा कार्या । एकमित्यनेन सूचितं द्वितीयं सूत्रमाह— बहुरिति । अन्यत्—द्वितीयं सूत्रं भूपृष्ठस्थिताद्दृष्टुः सकाशात् । द्रष्टृविधि(हि)तं भूपृष्ठ- स्थानदेशमूर्ध्वरेखाभूवृत्तसंपातरूपमारभ्य सूर्यचिह्नं प्रति नयेत् । तत्सूत्रं दृष्टिसूत्रमुच्यते । गोलज्ञैरित्यर्थात् । सूत्राभ्यां लम्बनस्वरूपं प्रत्यक्षमित्याह··कक्षायामिति । चन्द्रचिह्नवृत इत्यर्थः । सूत्रयोरुक्तररेखयोर्मध्येऽल्पान्तरलेपाः कलास्ता लम्बनकलास्वरूपाः ॥ १५ ॥ ननु सूत्रान्तरस्य लम्बनत्वं कुतः सिद्धमित्यत आह—गर्भसूत्र इति । यतः कारणाद्- दृक्सूत्रात् । चन्द्रश्चिह्नात्मको लम्बितस्तेन कारणेन । तत्—सूत्रान्तरमल्पं लम्बनम- न्वर्थसंज्ञं गोलज्ञैरेवोक्तमित्यर्थः । ननु चन्द्रस्य ततो लम्बितत्वं कुत इत्यत आह—गर्भ- सूत्र इति । भूमध्यगर्भस्य गर्भत्वेन व्यपदेशात्तत्संबन्ध

। ३४४ गोलाध्याये लगी वहीं पर चन्द्रमा लम्बित है अथवा रवि कक्षागत पृष्ठ सूत्र जहाँ चन्द्र कक्षा में लगता है वहाँ पर गर्भ सूत्र से चन्द्रमा लम्बित होता है । जिस समय सूर्य और चन्द्रमा खमध्य में रहते हैं उस समय गर्भ और पृष्ठ सूत्र की एकता से लम्बन का अभाव हो जाता है । उपपत्ति—पृ त यल = भू बिम्ब ख च चं क्षि = चन्द्र कक्षा खसू स्, क्षि' = सूर्य कक्षा भू चं सू = गर्भ सूत्र पृ चं सू = पृष्ठ सूत्र = पृ च सू सू सू' = रवि कक्षा में लम्बन कला पूर्वापरा च चं = चन्द्रकक्षा में लम्बन कलापूर्वापरा ∠ सू चं सू = ∠ पृ चं भू अतः दोनों कक्षाओं में लम्बन कला मान तुल्य होता है । पृ ख ख सूत्र में रविचन्द्रमा जिस समय होते हैं, उस समय गर्भीय अमान्त = पृष्ठीय अमन्त होने से लम्बन का अभाव होता है । श्लोक दर्शन से सभी विषय सुस्पष्ट हो रहे हैं ॥१२।१३।१४।१५।१६॥ इदानीं नत्युपपत्तिमाह— अथ याम्योत्तरायां तु भित्तौ पूर्वोक्तमालिखेत् । १७॥ ये कक्षामण्डले तत्र ज्ञेये दृक्क्षेपमण्डले । त्रिभोनलग्नदृग्ज्या या स दृक्क्षेपो द्वयोरपि ॥१८॥ तच्चापांशैरनतौ बिन्दू कृत्वा चित्रिभसंज्ञकौ ।

न्नतो" -> wait, is that "खार्धन्नतो" or "खार्धान्नतो"? Look at 'र्ध': there is no 'ा' stroke visible, but wait, look at 'र्धा' in L8: "खार्धात्स्वस्व...": in L8, 'र्धा' has 'ध' + 'ा'. In L27: 'ध' is directly joined to double 'न' (न्न): "खार्धन्नतो" or "खार्धन्नतो"? Wait, could it be "खार्धान्नतो"? Let's look very closely at the top and bottom. There's only one vertical stem, belonging to ध. So it's literally printed as "खार्धन्नतो" (or "खार्धन्नतो"). Wait, what about "नश्रो" vs "नम्रौ"? Look at the second letter: is it 'श' or 'म'? Wait, look at 'श' in L24: "सूर्यस्य", L26: "अंशैः". In this font, 'श' is like a 2 with a loop, and a vertical bar. Wait, look at "नश्रो": Wait! Could it be "नम्रो"? Let's zoom in to 500% on "नश्रो": First letter: 'न'. Second letter: has a headline. Then goes down, makes a small circle/loop at the left, then goes across to the

३४६ गोलाध्याये ऽर्कै। कक्षयोश्चन्द्रकक्षाचन्द्रदृग्वृत्तयोर्याम्योत्तरमन्तरं नतिः। अयं भावः-भूगर्भात्सूत्रं दर्शान्ते सूर्यबिम्बावधिनीतं चन्द्रचिह्नं भेदति। भूपृष्ठान्नति तथा सूत्रं चन्द्रचिह्ननदृग्वृत्तं लगति। तत्र स्थाने चन्द्रबिम्बाधिष्ठिताकाशगोलस्थक्रान्तिवृत्तयाम्योत्तरदिग्रूपकदम्बद्वयप्रोतचलवृत्त- मानीय चन्द्रगोलस्थक्रान्तिवृत्ते यत्र लगति तत्स्थानयोश्चलवृत्ते यदन्तरं तन्नतिसंज्ञम्। चलवृत्तस्य क्रान्तिवृत्तयाम्योत्तरवृत्तत्वादिति। ततस्तत्कारणात्। सा नतिः। दृक्क्षेपात्। चकारोऽन्ययोगव्यवच्छेदार्थेवकारपरः। साध्यते। केवलयाम्योत्तरान्तरस्य दृक्क्षेपवृत्त सत्त्वा- दिति भावः ॥२०॥ **केदारदत्तः-**नति साधन के लिये च्छेद्यक, याम्योत्तरभित्ति में बनेगा- जैसे, लम्बन पूर्वापर भित्ति में दर्शाया गया है उसी प्रकार नति भी याम्योत्तर भित्ति में पूर्ववत् दिखानी चाहिए। क्योंकि गर्भ पृष्ठ सूत्र का पूर्वापर अन्तर लम्बन है तथैव गर्भ पृष्ठ सूत्रों का याम्योत्तर अन्तर का नाम नति होती है। दर्शान्त काल में स्पष्ट लग्न में ३ राशि कम करने से वित्रीभ लग्न होती है। लम्बन साधन में जो सूर्य चन्द्र की कक्षायें दिखाई गई हैं नति साधन में दोनों के वित्रिभ लग्न के ऊपर खमध्यद्वय गत वृत्त दृक्क्षेप वृत्तों में जो याम्योत्तरान्तर वही नति होती है। दर्शान्तकाल में वित्रिभ लग्न को दृग्ज्या का नाम दृक्क्षेप होता है, इस प्रकार दर्शान्त में चन्द्रसूर्य स्पष्ट की एकता से यह दोनों का दृक्क्षेप होता है। चन्द्रमा के शरा- भाव काल में यह स्थिति ठीक है। वस्तुतः यदि चन्द्रमा शराग्र में है तो आचार्य ब्रह्म- गुप्त के मत से चन्द्रदृक्क्षेप में चन्द्र शर संस्कार आवश्यक होता है। दृक्क्षेप चाप तुल्य नतांशों से खमध्य से चन्द्र सूर्य को नत कर नत स्थान में बिन्दु (चिह्न) करना चाहिए। खमध्य से सूर्य चन्द्रमा दृक्क्षेप के अंश तुल्य बिन्दु पर वित्रिभ में नत होते हैं। अतः लम्बन क्षेत्र दर्शन की तरह नत सूर्य चन्द्रबिम्बों पर भूगर्भ और भूपृष्ठ सूत्रों का लम्बन की तरह जो अन्तर होगा वही यहाँ पर नति नाम सूर्यचन्द्रमा का याम्योत्तर अन्तर समझना चाहिए। वित्रिभ लग्न स्थान में सूर्य चन्द्र का जो याम्योत्तरान्तर होता है वही अन्तर सर्वत्र होता है। जिस प्रकार नतांश दृग्ज्या से पूर्वापर लम्बन अन्तर रूप साधन किया गया है उसी प्रकार दृक्क्षेप से याम्योत्तरान्तर साधन किया जाता है।

ग्रहणवासना ३४७ उपपत्ति—नति दर्शन क्षेत्र देखिये— खमध्य = ख, वित्रिभ = वि, वास्तविक रवि = र, लम्बित रवि = र शेष स्पष्ट है । अनुपात से = $\frac{दृक्क्षेप\timesदृग्लम्बन ज्या}{दृग्ज्या} = नति = (१)$ लम्बन ज्या = $\frac{परं लं ज्या\timesदृ ज्या}{त्रि}$ इष्ट दृग्लम्बन ज्या (१) समीकरण में उत्थापन देने से = $\frac{दृक्क्षेप\timesपरं लंज्या\timesदृग्ज्या}{दृग्ज्या\timesत्रि}$ = $\frac{दृक्क्षेप\timesपरं लम्बन ज्या}{दृग्ज्या} = नति$ उपपन्न होती है ॥१७।१८।१९।२०॥ इदानीं स्फुटलम्बनार्थमाह— यत्र तत्र नतादर्कादधश्चन्द्रावलम्बनम् । तद्दृग्वृत्तेऽन्तरं चन्द्रभान्वोः पूर्वापरं तु तत् ॥२१॥ पूर्वापरं च याम्योदग्जातं तेनान्तरद्वयम् । अत्रापमण्डलं प्राची तत्तिर्यग्दक्षिणोत्तरा ॥२२॥ यत्पूर्वापरभावेन लम्बनाख्यं तदन्तरम् । यद्याम्योत्तरभावेन नतिसंज्ञं तदुच्यते ॥२३॥ नतिलिप्ता भुजः कर्णो दृग्लम्बनकलास्तयोः । कृत्यन्तरपदं कोटिः स्फुटलम्बनलिप्तिकाः ॥२४॥ परलम्बनलिप्ता $\frac{४८}{४६}$घ्नी त्रिज्याप्ता रविदृग्ज्यका । दृग्लम्बनकलास्ताः स्युरेवं दृक्क्षेपतो नतिः ॥२५॥ गत्यन्तरस्य तिथ्यंशः परलम्बनलिप्तिकाः $\frac{४८}{४६}$ ।

३४८ गोलाध्याये ११८४९ ० ७९० गतियोजन १ निथ्यंशः कुदलस्य यतो मितिः ॥२६॥ ४ ३५ स्युर्लम्बनफला नाड्यो गत्यन्तरलवोद्धृताः । प्रागग्रतो रवेश्चन्द्रः पश्चात्पृष्ठेऽवलम्बितः ॥२७॥ शीघ्रेऽग्रगे युतिर्याता गम्या पृष्ठगते यतः । प्रागृणं तद्धनं पश्चात्क्रियते लम्बनं तिथौ ॥२८॥ याम्योत्तरं शरस्तावदन्तरं शशिसूर्ययोः । नतिस्तथा तया तस्मात्संस्कृतः स्यात्स्फुटः शरः ॥२९॥ वा० भा०—स्पष्टार्थमिदं ग्रहणवासनायां व्याख्यातं च ।।२१।।२२।।२३।।२४ ।।२५।।२६।।२७।।२८।।२९।। मरीचिः—ननु त्रिभोनलग्नतुल्यार्के पूर्वोक्तलम्बनस्वरूपत्वसिद्धेनं लम्बनातिरिक्ता नतिः सिध्यतीत्यत आह—यत्र तत्रेति । खमध्यान्नतात्सूर्यात् । यत्र तत्र । त्रिभोन- लग्नस्थानातिरिक्तस्थाने । अवस्थितात् । अधश्चन्द्रगोले । चन्द्रचिह्नस्यावलम्बनम् यतो दर्शान्ते भूगर्भसूत्रं सूर्योपरिगं चन्द्रचिह्ने लगत्यपि भूपृष्ठसूत्रं सूर्योपरिगतमपि चन्द्रचिह्ना- दूर्ध्वं चन्द्राधिष्ठितगोले लगति । अत एवात्र पृष्ठसूत्रद्वारा सूर्यबिम्बस्थानं युक्तम् । मध्याह्ना- र्कादधश्चन्द्रावलम्बनस्य कक्षागोलाद्भूगर्भेऽप्युपपत्तेः । तत् । अवलम्बनम् । चन्द्रभान्वोश्चन्द्र- चिह्नभूपृष्ठसूत्रसक्तचन्द्राधिष्ठिताकाशगोलप्रदेशे विशेषरूपसूर्यचिह्नयोरित्यर्थः । तद्दग्वृत्ते । स्वगोलसंबन्धिचन्द्रचिह्नस्थानस्थितवृत्ते । पूर्वापरम् । अन्तरम् । तुकारात्त्वमध्यान्नता- र्कात्त्रिभोनलग्नतुल्याद्यचन्द्रचिह्नस्यावलम्बनम् । चन्द्रचिह्नवृत्तं तयोरन्तरमपि न पूर्वापरं किंतु याम्योत्तरं, प्रतिपादितत्वादित्यर्थः । तथा च दृग्वृत्ताकारक्रान्तिवृत्ते लम्बनं केवलं पूर्वापरान्तररूपम् । क्रान्तिवृत्तस्थत्वात् । दृक्क्षेपवृत्ताकारदृग्वृत्ते लम्बनं केवलं याम्योत्तर- रूपम् । दृक्क्षेपवृत्तस्य क्रान्तिवृत्तयाम्योत्तरवृक्ष(त्त)त्वात् । अन्यन्न(त्र) तु लम्बनं दृग्वृत्ते पूर्वापरमपि क्रान्तिवृत्तदिगनुरोधेन पूर्वापरं याम्योत्तरं चेति द्विविधम् । ग्रहगतेः क्रान्ति- वृत्तानुसृतत्वात् । तत्र याम्योत्तरं नतिसंज्ञं प्रागुपपादितम् । पूर्वापरं चन्द्रचिह्नप्रागुक्त- प्रोतचलवृत्तक्रान्तिवृत्तसंपातयोः क्रान्तिवृत्तेऽन्तरं लम्बनाख्यमिति व्यक्तं भेद इति भावः ॥२१॥ अथैतदेव स्फुटयन्नाह—पूर्वापरमिति । तेन दृग्वृत्ते सूर्यचन्द्रयोरन्तरदर्शनेनेत्यर्थः । पूर्वापरयाम्योत्तरं चेत्यन्तरद्वयमुत्पन्नम् । तदन्तरयोः स्थलमाह—अत्रेति । चन्द्राधिष्ठिता-

ग्रहणवासना ३४९ काशगोले। अपमण्डलप्राच्याम्। क्रान्तिवृत्तमार्गे प्रथमोद्दिष्टमन्तरं तत्त्तिर्यग्दक्षिणोत्तरे क्रान्तिवृत्तस्य तिरी(रश्ची)नं यद्दक्षिणोत्तरवृत्तम्। कदम्बद्वयप्रोतचलद्वृत्तं तत्संबन्ध्य- नन्तरोद्दिष्टमन्तरमित्यर्थः। स्वरूपतत्त्वविवेचनं पूर्वं प्रतिपादितमेवेत्यलम् ॥२२॥ ननु तथाऽप्यन्तरद्वयसिद्धौ तयोर्लम्बननतिसंज्ञाक्रमः कथं विनिगमकाभावादत आह— यत्पूर्वापरभावेन लम्बनाख्यं तदन्तरम्। ग्रंथा(यद्या)म्योत्तरभावेन नतिसंज्ञं तदुच्यते। इति। क्रान्तिवृत्ते पूर्वापरत्वेन यदन्तरं तल्लम्बनसंज्ञं यद्याम्योत्तरत्वेनान्तरं तन्नतिसंज्ञं सूर्यादि(पूर्वसूरि)भिरुच्यते। तथा च तत्तत्क्रममेव नियामकमेतत्संज्ञयोरिति भावः ॥२३॥ नन्वेवं क्रान्तिवृत्तदृग्वृत्तस्थलम्बनयोः संज्ञाभेदाभावात्कथं व्यवहार इत्याशङ्कोत्तरं पूर्वापरक्रान्तिवृत्तलम्बनानयनोपजीव्य क्षेत्रसंस्थानकथनच्छलेनाऽऽह—नतिलिप्ता इति। चन्द्र- गोले कदम्बद्वयप्रोतचलवृत्ते सूर्यबिम्बसंबन्धिभूपृष्ठसूत्रसक्तचन्द्रचिह्नवृत्तप्रदेशगते दृग्वृत्त- क्रान्तिवृत्तान्तरयोः कलास्ता नतिकला भुजः। वृत्ते भूगर्भपृष्ठसूत्रयोरन्तरकला दृग्लम्बन- कलाः कर्णः। तयोर्नतिदृग्लम्बनयोर्वर्गान्तरमूलं कोटिः। क्रान्तिवृत्ते चन्द्रचिह्नचलवृत्ता- योरन्तरं स्पष्टलम्बनं कलाः। तथा च संज्ञाभेदाद्व्यवहारे न क्षतिरिति भावः। लम्बनं बत किं का च नतिरिति प्रश्नस्योत्तरमेतत्पर्यवसन्नमिति ध्येयम् ॥२४॥ ननु व(न)तिदृग्लम्बनयोरानयनप्रकाराभावाज्ज्ञानासम्भवेन स्फुटलम्बनज्ञानं तद्वर्गान्तर- मूलेन न संभवतीत्यतो दृग्गर्भसूत्रयोरेक्यादित्याद्यर्धसूचितानुपातेन तयोरानयनमाह— परलम्बनेति। क्षितिजे लम्बनस्य परमत्वेन तत्र त्रिज्यातुल्यदृग्ज्यायाः सत्त्वात्त्रिज्यातुल्य- दृग्ज्यायाः परमा लम्बनलिप्तास्तदाऽभीष्टदृग्ज्यायाः का इत्यनुपातेन दर्शान्तकालीनसूर्य- दृग्ज्यायाः परलम्बनकलाभिर्गुणिता त्रिज्यया भुक्ता याः कला लभ्यन्ते ता इत्यर्थः। दृग्लम्बनकला भवन्ति। एवमुक्तनत्यानयनप्रकारेण दृक्(ग्)क्षेपतो रविदृग्ज्यास्थाने दृव्(ग्)क्षेप- ग्रहणादित्यर्थः। नतिर्भवति। अस्या दृव्(ग्)क्षेपवशादुत्पन्नत्वात्। उभयोर्लम्बरूपतया खमध्येऽभावाच्च। एतेन भूतलमध्यस्थस्य दृष्टुर्भूपृष्ठगतस्य वा दृष्टिः स्वाभिमुखं याति समं न लम्बनं तेन मध्याह्ने इति लल्लोक्तम्। क्षिप्त(त्य)र्घमध्योपगतस्य दृष्टिर्द्रष्टुर्महीपृष्ठग- तस्य च [चैवम्]। समं स्व(ख)मध्याभिमुखी प्रयाति न लम्बनं तेन भवेद्दिनार्धे इति श्रीपत्युक्तं च निरस्तम्। खमध्यस्थानभिन्नमध्याह्नस्थाने कारणाभावाल्लम्बनाभावानु- पपत्तेः। तथा चोभयोरोक्तप्रकारेण सिद्धेः कृत्यन्तरपदं कोटिरित्यनेन स्फुटलम्बनज्ञानं संभवत्येवेति भावः ॥२५॥ ननु तथाऽपि परमलम्बनकलानां ज्ञानादुक्तदोषस्तदवस्थ एवेत्यतः परमलम्बनकलाः कारणपूर्वकं प्रतिपादयति—गत्यन्तरस्येति। सूर्यचन्द्रयोर्यत्कलात्मकं गत्यन्तरं तस्य पञ्च- दशांशः परमलम्बनकला भवन्ति। कुत इत्यत आह—गतियोजनतिथ्यंश इति। गति- योजनानां कल्पकुदिनभक्तखककक्षामितानाम्। पञ्चदशांशो यतो यत्कारणादृष्ट्या(भूभ्या) सार्धमानमुपलभ्यतेऽतस्तदुक्तं युक्तमेव। तथा हि—चक्रं कलाभिरष्टत्रिंशदधिकं चतुस्त्रिं-

३५० गोलाध्याये षच्छतं व्यासार्धं तदा सप्ताङ्गनन्दाश्चि(द्वि)मितभूपरिधौ किमित्यनुपाते भूपरिधिवृत्त- त्रिज्याघातारूपभाज्यं १७००६५४६ चक्रकलामितहरो २१६०० चत्वारिं- शदधिकचतुर्दशशतेना १४४०पवर्तितौ भाज्यस्थाने योजनगति ११८५ । ४१ । ४५ । हरस्थाने पञ्चदशेति गतियोजनपञ्चदशांशस्य भूव्यासार्धत्वसिद्धावर्थात्कलात्मकगतिपञ्च- दशांशस्य परमलम्बनकलात्वं परमलम्बनस्य भूव्यासार्धमितत्वात् । अतः प्रकृते सूर्याच्च- न्द्रस्य लम्बितत्वेन तदानयनार्थं गत्यन्तरपञ्चदशांशग्रहणमुचितमिति । एतन्मध्यममानेन लाघवात्स्वरूपावगमार्थमुक्तं स्पष्टगत्यन्तरस्यान्य एवांश इति सूर्यग्रहणाधिकारे विस्तरेण प्रतिपादनादित्यलम् ॥२६॥ अथैतत्कलात्मकं लम्बनं तिथिघटीषु विजातीयत्वात्संस्कारानर्हमत्तस्तद्घटिकात्मकं साधयंस्तत्संस्कृतिस्तिथाविति प्रश्नस्योत्तरं श्लोकाभ्यामाह-स्युर्लम्बनेति । स्फुटलम्बनस्य गत्यन्तरोत्पन्नत्वेन गतिकलाभिः षष्टिघटिकास्तदा लम्बनकलाभिः का इत्यनुपाते प्रमाण- फलयोः फलापवर्तनेन प्रमाणस्थाने गत्यन्तरभागास्तथा च स्फुटलम्बनकलाः सूर्यचन्द्र- गत्यन्तरभागैर्भक्ताः फलं लम्बननाड्यः । अनेन गोलस्थितिसिद्धस्फुटलम्बनानयनेन दृङ्नतिमूलकलम्बनानयनसूर्यग्रहणाधिकारोक्तमुपपद्यते । तथा हि-गत्यन्तरभागानां मध्य- मत्वेनाङ्गीकारातपरलम्बनकलानां घटिकाश्चत्वार(तस्र)स्ताभिर्दृङ्लम्बननतयोर्ज्ञानार्थं रवि- दृग्ज्या दृक्क्षेपो (पौ) गुणितौ त्रिज्याभक्तौ फलयोर्वर्गान्तरमूलं दृङ्नतित्वेन प्रकल्प्यावशिष्टं गुणहारक्रियाकरणेन स्फुटं लम्बनमथवा गुणहरयोर्गुणापवर्तनेन सिद्धत्रिज्याचतुर्थांशमितहरेण दृग्ज्यादृक्क्षेपयोर्भक्तयोर्वर्गान्तरमूलं स्फुटलम्बनं घटिकात्मकमित्यादीति प्रश्नोत्तरभूतां लम्ब- नसंस्कारोपपत्तिमाह-प्रागित्यादि । यतः कारणात् । शीघ्रं शीघ्रगतिग्रहे चन्द्रे । अग्रे । मन्दगतिग्रहात्सूर्यादग्रिमभागगतेर्युतिरेकसूत्रस्थत्वरूपा । याता पूर्वं जातेत्यर्थः । पश्चाद्भा- गस्थे तु गम्या । अग्रिमकाले युतिर्भविष्यति । तत्तस्माद्धेतोः क्रमेण प्राक् । त्रिभोनलग्न- स्थानात्पूर्वकपाले । त्रिभोनलग्नाधिकरवावित्यर्थः । तिथौ दर्शान्तघटिकासु लम्बनं घटी- कात्मकस्फुटलम्बनं दर्शान्तयुतिकालान्तररूपम् । ऋणं हीनं क्रियते । पश्चात् । त्रिभोनलग्न- स्थानात्पश्चिमकपाले । त्रिभोनलग्नादल्परवावित्यर्थः । धनं युतं क्रियते । भूपृष्ठगतसूत्रस्थ- त्वरूपयुतिकालज्ञानार्थम् । ननु पूर्वापरकपालयोश्चन्द्रस्य सूर्यादग्रिमं पश्चाद्भागस्थत्वं कुत इत्यत आह-प्रागिति । प्राक् । त्रिभोनलग्नाधिकरवौ । सूर्यात्सकाशाच्चन्द्रश्चिह्नत्मकः । दर्शान्तकाले

ग्रहणवासना ३५१ योग्वस्थानात् । नतिस्तथा । उक्तरीत्या सूर्यचन्द्रयोर्याम्योत्तरान्तररूपा तस्मात् । उभयो- र्याम्योत्तरान्तररूपत्वादित्यर्थः । तथा । नत्या शरः संस्कृतः सूर्यग्रहणोक्तरीत्या । स्फुटः । भूपृष्ठसूत्रसक्तचन्द्रगोलकदेशाच्चन्द्रबिम्बपर्यन्तं याम्योत्तररूपं सूर्यग्रहणगणितक्रियोपयुक्तः स्यात् ।।२९।। केदारदत्तः— स्पष्ट लम्बन का स्वरूप बताया जा रहा है— दृङ्मण्डल में जिस किसी भी स्थल पर गर्भीय सूत्र से पृष्ठीय सूत्र में जब सूर्य बिम्ब लम्बित होता है, उस माप से सूर्यचन्द्र का अन्तर दृङ्मण्डल में पूर्वापर लम्बन होता है । तथा पूर्वापर अन्तर के साथ दृक्क्षेप वृत्ताभिप्रायिक सूर्य चन्द्र बिम्बों का याम्योत्तरानुरूप अन्तर नति होती है । इस प्रकार पृष्ठीय स्पर्शादि मोक्षान्त काल साधन के लिये पूर्वापर और याम्योत्तरान्तररूप दो अन्तर कलाओं के काल के तुल्य स्पर्शादि-अमान्त से मोक्ष- पर्यन्त में दो संस्कार आवश्यक होते हैं । पूर्वक्षेत्र देखिये—नतिकला = भुज, दृग्लम्बन = कर्ण, दोनों का वर्गान्तर मूल = नति । सूर्य दृग्ज्या को परलम्बन से गुणा कर त्रिज्या से भाग देने से दृग्लम्बन कला होती है, इसी प्रकार दृक्क्षेप से नति का साधन करना चाहिए । उपपत्ति, $\frac{चंगति-सूर्यगति}{१५} = परम लम्बन=४८।४६$ तथा $\frac{गतियोजन}{१५} = भूव्यासार्ध । ७९०।३५$ लम्बन कला को काल में परिणत करने से, $\frac{६०\timesलम्बन कला}{गत्यन्तर} = लम्बन काल होत।$ है । प्राक्कपाल में सूर्य से चन्द्रमा आगे रहता है इसलिये लम्बन काल दर्शान्त में ऋण, तथा पर कपाल में सूर्य से चन्द्रमा पीछे रहता है इस लिये लम्बन काल ऋण होता है । क्योकि यह सिद्धान्त है कि दो ग्रहों में यदि शीघ्र गति आगे पहुँच गया तो मन्दगति ग्रह से संयोग कर आगे गया है इसलिये प्राक्कपाल में ग्रहयोग ऐसा हो चुका तथा यदि शीघ्रगति ग्रह मन्द गति ग्रह से पीछे है तो गत्यन्तर जन्य काल के पश्चात् मन्द गति ग्रह का शीघ्रगति ग्रह से योग होगा अतएव ऐसी स्थिति में योग अर्थात् युति गम्य अर्थात् आगे होगी, स्वयं सिद्ध होती है । इसलिये भी प्राक्कपाल में लम्बन ऋण और परकपाल में धन होता है । यद्यपि श्लो-२१ से २९ तक उपपत्ति स्वरूप यहाँ भी व्याख्या हुई है तथापि छात्रों के लिये सुविधा की दृष्टि से सविशेष यह विषय यहाँ पर स्पष्ट किया जा रहा है ।

३५२ गोलाध्याये उपपत्ति—कदम्ब प्रोत में शर याम्योत्तरानुरूप और नति भी याम्योत्तरानुरूपिणी होने से नति संस्कृत शर = स्फुट शर होता है । पूर्वदर्शित क्षेत्र देखिये— र र' = दृग्लम्बन चाप की ज्या = दृग्लंज्या । र' न = याम्योत्तरानुरूप नति की ज्या = नति । अतः ज्या र र' —ज्या रन' = ज्या र प = शरकोटि व्यासार्धवृत्त में । पुनः अनुपात से शर कोटिव्यासार्ध = ज्या क प पर' × कर ज्या पर × त्रि यदि, ───────── = ───────────── = र न का चाप = स्पष्ट लम्बन कला । स्पष्ट क प शर को ६० × स्पलं लम्बन कला का काल ज्ञानाय अनुपात, ─────────── = स्पष्ट लम्बन काल, उपपन्न होता चगति-सूर्यग है ॥२१···२९॥ अथ बलनवासनामाह— तुलाजाद्योर्हि संपाते विषुवत्क्रान्तिवृत्तयोः । स्यातां याम्योत्तरे भिन्ने परक्रान्त्यन्तरे च ते ॥३०॥ आयनं वलनं तत्र जिनांशज्यास मं ततः । एकैवाऽऽयनसंधौ तु तयोः स्याद्दक्षिणोत्तरा ॥३१॥ एकैव तद्वशात्प्राची तत्र नो वलनं ततः । तदन्तरेऽनुपातेन खेटकोटिक्रमज्यका ॥३२॥ जिनज्याघ्नी द्युजीवाप्ताऽऽयनदिग्वलनं भवेत् । एवमेव हि संपाते विषुवत्समवृत्तयोः ॥३३॥ उन्मण्डलं भवेत्तत्र विषुवद्दक्षिणोत्तरा । क्षितिजं समवृत्तस्य पलज्या च तदन्तरम् ॥३४॥ क्षितिजेऽक्षज्यया तुल्यमक्षजं वलनं ततः । तयोरेकैव याम्योदङ् मध्य वलनं ततः । ॥३५॥ नतक्रमज्यया साध्यमन्तरे त्वनुपातः । नतं खाङ्काहतं भक्तं द्युदलेनाऽऽप्रभागकैः ॥३६॥ क्रमज्याऽक्षज्यया क्षुण्णा द्युज्याभक्ताक्षजं भवेत् । प्राक्सौम्यं पश्चिमे याम्यं तच्चापैक्यान्तरात्स्फुटम् ॥३७॥

ग्रहणवासना ३५३ एवमेव च संपातो यः क्रान्तिसमवृत्तयोः । परमं तत्र तत्कालवलनैवयान्तरं स्फुटम् ॥३८॥ अग्रतः पृष्ठतस्तस्मात्क्रान्तिवृत्ते त्रिभेऽन्तरे । तयोर्याम्योत्तरैकत्वात्तत्र नो वलनं स्फुटम् ॥३९॥ न स्पष्टवलनाभावस्तत्र स्यादुत्क्रमज्यया । क्रमज्यया ततः कार्यं दाढचार्थं कथ्यते पुनः ॥४०॥ सर्वतः क्रान्तिसूत्राणां ध्रुवे योगो भवेद्यतः ॥ विषुवन्मण्डलात्प्राच्या ध्रुवे याम्या तथोत्तरा ॥४१॥ सर्वतः क्षेपसूत्राणां ध्रुवाज्जिनलवान्तरे । योगः कदम्बसंज्ञोऽयं ज्ञेयो वलनबोधकृत् ॥४२॥ तत्रापमण्डलात्प्राच्या याम्या सौम्या च दिक् सदा । कदम्बभ्रमवृत्तं च बध्नीयात्परितो ध्रुवात् ॥४३॥ गोले तु जिनतुल्यांशैस्तत्र ज्या क्रान्तिशि

नक्रादिश्च कदम्बश्च स्यातां याम्योत्तरे समम् । आयनं वलनं तस्मान्नाऽऽयनादौ प्रजायते ॥५१॥ ततो भ्रमति गोले स मकरादिर्यथा यथा । तथा तथा भ्रमत्येष कदम्बो निजमण्डले ॥५२॥ कुम्भादावथ मीनादौ याम्योदग्वलयस्थिते । जायते वलनं तद्यत्सौम्यसूत्रकदम्बयोः ॥५३॥ अन्तरं शिञ्जिनीरूपं कदम्बभ्रममण्डले । अयनाद्गतकालांशक्रमक्रान्तिज्यका हि सा ॥५४॥ उत्क्रमज्या यतो बाणः शिञ्जिनी तु क्रमज्यका । सत्रिभार्कात्क्रमक्रान्तिज्यातो वलनमायनम् ॥५५॥ यैरुक्तमुत्क्रमक्रान्त्या भ्रान्त्या तैर्नाशितं हि तत् । युक्त्याऽनयैव विज्ञेयमक्षजं च क्रमज्यया ॥५६॥ परोक्तेरन्यथा ब्रूयाद्यः परान्न प्रदूषयेत् । तस्यैव दूषणं तद्धि न दोषोऽतोऽन्यदूषणे ॥५७॥ उत्क्रमज्यानिरासोऽयमन्यथा वाऽथ कथ्यते । जिनांशैर्जिनवृत्ताख्यं कदम्बात्परितो न्यसेत् ॥५८॥ क्रान्तियाम्योत्तरं वृत्तं कदम्बद्वयकीलयोः । प्रोतं कृत्वा चलं न्यस्तं द्वंद्वान्ते स्याद्ध्रुवोपरि ॥५९॥ द्वंद्वान्ताच्चालयत्तैऽशैर्यैस्तैरेव चलति ध्रुवात् । जिनवृत्ते तदंशानां तत्र ज्या क्रान्तिशिञ्जिनी ॥६०॥ आयनं सैव वलनं द्युज्याग्रे जायते ग्रहात् । ग्रहध्रुवान्तरे यस्माद्द्युज्याचापांशकाः सदा ॥६१॥ त्रिज्यावृत्ते यतो देयं तन्नातः परिणाम्यते । एवमक्षांशकैर्वृत्तं समाख्यात्परितो न्यसेत् ॥६२॥ समकीलकयोः प्रोतं तथा याम्योत्तरं चलम् । तत्तत्खेटोपरि न्यस्तं यैरंशैः खार्धतो नतम् ॥६३॥

ग्रहणवासना ३५५ समवृत्तोऽक्षवृत्ते च तैरेव स्यान्नतं ध्रुवात् । समवृत्तततांशज्याऽक्षज्यापरिणताक्षजम् ॥६४॥ द्युज्याग्रे वलनं प्राग्वत्त्रिज्यग्रे परिणाम्यते । उपपत्त्याऽनया सम्यक् समवृत्तनतांशजम् ॥६५॥ वलनं स्यात्तथा वक्ष्ये स्वाहोरात्रनतादपि । अग्रानृतलयोर्योगः समदिक्त्वेऽन्यथाऽन्तरम् ॥६६॥ तत्रिज्यावर्गविश्लेषपदभक्ताक्षशिञ्जिनी । नतासुदोर्ज्यया क्षुण्णा वलनं पलजं स्फुटम् ॥६७॥ नतं खाङ्गाहतं भक्तं द्युदलेनाऽऽप्तभागकैः । क्रमज्याऽक्षज्यया क्षुण्णा स्थूलं वा द्युज्यया हृता ॥६८॥ द्युज्यावृत्तापवृत्तैक्ये न्यसेद्वा रविमण्डलम् । बिम्बाग्रे वलनं तद्यदन्तरं वृत्तयोस्तयोः ॥६९॥ बिम्बान्तबिम्बमध्योत्थक्रान्तिमौर्व्योस्तदन्तरम् । अर्कदोर्भोग्यखण्डघ्नं बिम्बार्धं तत्त्वदस्रहृत् ॥७०॥ जिनज्याघ्नं त्रिमज्याप्तमेवं स्यादन्तरं हि तत् । बिम्बार्धहृत्त्रिभज्याघ्नमेवं त्रिज्यागतं भवेत् ॥७१॥ गुणहारकबिम्बार्धत्रिज्यानाशे कृते सति । भोग्यखण्डं जिनांशज्यागुणं तत्त्वाश्विविभाजितम् ॥७२॥ सत्रिभाकार्कक्रमक्रान्तेस्तत्तुल्यं जायतेऽथवा । क्रमक्रान्तेरिदं वीक्ष्य भ्रान्तिं त्यजत बालिशाः ॥७३॥ नामितं छत्रवद्बिम्बं तिर्यक् क्रान्तिस्तु सा समा । अत्र द्युजानुपातो यस्तत्तिर्यक्करणाय सः ॥७४॥ वा० भा०—अथ वलनेषु दृक्कर्मणि चोत्क्रमज्यानिराकरणाय मूलसूत्रेऽपि बहूक्तं तथाऽपि किंचिदिहोच्यते । विषुवद्वृत्तं समवृत्तं प्रकल्प्य दक्षिणोत्तरवृत्तस्थे ग्रह आयनवलनस्योपपत्तिप्रतीत्यर्थं पृथग्दर्शयेत् । अपमण्डलप्राच्यपराया एकः कदम्बो याम्याऽन्यः सौम्या दिक् । एवं विषुवद्वृत्तप्राच्यपराया ध्रुवौ । यदा मकरादिर्याम्योत्तरवृत्ते तदैव कदम्बोऽपि । अतो विषुवत्क्रान्तिवृत्तयोरेकैव याम्यो-

३५६ गोलाध्याये दक् । तथा दक्षिणोत्तरवृत्तस्य कुम्भादेश्च मध्ये स्वाहोरात्रवृत्ते पञ्चगुणाङ्कचन्द्रा १९३५ असवो वर्तन्ते । ते षष्ट्युद्धृताः कालांशाः स्युः ३२ । १५ । अथ कुम्भा- दिर्यावद्दक्षिणोत्तरवृत्तं नीयते तावत् कदम्बो निजमण्डले चक्रांशाङ्किते तावद्भिरेव कालांशै ३२ । १५ दक्षिणोत्तरवृत्तसंपातात्प्रत्यगवलम्बते । कदम्बयाम्योत्तरसूत्र- योरन्तरं वलनम् । सा च तेषामंशानां कदम्बवृत्ते ज्या । अतः क्रमज्या । उत्क्रम- ज्या तु बाणरूपा भवति । कदम्बवृत्ते या ज्या सा क्रान्तिज्या । अतस्तेषामंशानां क्रमक्रान्तिज्या वलनम् । अथैकराशेः क्रमक्रान्तिज्या त्रिज्यागुणा द्युज्याहृता तथाऽपि सैव भवति । अथवाऽन्यप्रकारेणोत्क्रमज्यानिराकरणं द्युज्यानुपातश्च प्रतिपाद्यते क्रान्तिवृ- त्तेऽर्कस्थानेऽर्कबिम्बं मुद्रिकाकारं विन्यस्य बिम्बपरिधौ यत्र स्वाहोरात्रवृत्तं लग्नं यत्र च क्रान्तिवृत्तं तयोरन्तरं यद्दक्षिणोत्तरं तत्तत्र बिम्बे प्राच्यपरयोर्वलनम् । तच्चार्कक्रान्तेर्बिम्बार्धकलायुतस्यार्कस्य क्रान्तेश्चान्तरम् । अतस्तस्याऽऽनयनम् । रविदोर्ज्यायां क्रियमाणायां यद्भोग्यखण्डं तेन मानार्धकला गुण्याः । शरद्विदस्रै २२५ भज्याः । फलं दोर्ज्ययोरन्तरं स्यात् । तत्र तावत्स्फुटभोग्यखण्डज्ञाना- यानुपातः । यदि त्रिज्यातुल्यायां कोटौ प्रथमं ज्यार्धं शराद्विदस्रा भोग्यखण्डं तदाऽभिमतायामस्यां किमिति । फलं स्फुटं भोग्यखण्डम् । तेन गुणितं बिम्बार्धं शरद्विदस्रैर्भाज्यम् । एवं स्थिते शरद्विदस्रमितयोर्गुणहरयोर्नाशे कृते बिम्बार्धस्य कोटिज्या गुणस्त्रिज्या हरः । फलं दोर्ज्ययोरन्तरम् । ततः क्रान्त्यर्थमनुपातः । यदि त्रिज्यया जिनज्या लभ्यते तदाऽनेन दोर्ज्यान्तरेण किमिति फलं क्रान्त्य- न्तरम् । तद्विम्बव्यासार्धवृत्ते वलनम् । अथान्योऽनुपातः । यदि बिम्बव्यासार्धवृत्त एतावद्वलनं तदा त्रिज्याव्यासार्धवृत्ते किमिति । अत्र त्रिज्यातुत्ययोर्गुणहरयोस्तथा बिम्बार्धमितयोश्च तुल्यत्वान्नाशे कृते कोटिज्याया जिनांशज्या गुणस्त्रिज्ज्याहरः । फलं कोटिक्रमक्रान्तिज्या । तत् त्रिज्यावृत्तौ वलनम् । एवं विषुवद्वृत्तस्थित एव ग्रहे यतो भूमध्यात्खस्वस्तिकस्थबिम्बमध्यं प्रति यत्सूत्रं नीयते तत्रिज्यासूत्रं दण्डवत् । तदुपरिस्थं बिम्बं छत्रवत् समन्तात् सममेव । यत्तत्परितस्त्रिज्यावृत्तं यत्र च वलनज्या देया तदपि भूसममेव स्थितम् । अतस्तत्र यथागतमेव वलनम् । यदा किल मेषान्ते ग्रहस्तदा तत्क्रान्त्या खस्वस्तिकादुत्तरे नतं बिम्बं स्यात् । त्रिज्यासूत्रं तदा कर्णरूपम् । बिम्बमध्याच्च लम्बसूत्रं ध्रुवयष्ट्यन्तं द्युज्या । सा तत्र कोटिः । क्रान्तिज्या भुजः । यथा किंचित्कर्णस्थित्या धृते दण्डे छत्रमपि तत्स्पर्धिन्या दिशि कर्णरूपं भवति । तत्र वलनज्ययाऽपि कर्णरूपिण्या भवितव्यम् । यत्पूर्वमानीतं क्रान्त्यन्तरं लम्बसूत्रप्रतिस्पर्धि तत्कोटिरूपं जातम् । तस्य कर्णकरणा- यानुपातः । यदि द्युज्याकोट्या त्रिज्या कर्णस्तदाऽनया किमिति । पूर्वं कोटिज्याया जिनज्या गुणस्त्रिज्या हरः । इदानीं त्रिज्या गुणो द्युज्या हरः । अत्रापि त्रिज्या-

तुल्ययोर्गुणहरयोर्नाशे कृते कोटिज्या जिनज्यागुणा द्युज्यया भक्ता वलनं स्यादि- त्युपपन्नम् । युक्त्याऽनयैव विज्ञेयमक्षजं च क्रमज्ययेति । यथाऽयनवलनज्ञानार्थं ध्रुवात् परितो जिनभागैः कदम्बभ्रमवृत्तं निबद्धं तथा याम्योत्तरक्षितिजयोर्यः संपातः स समसंज्ञकः । तस्मादप्यक्षांशैः परितोऽक्षवलनज्ञानार्थं वृत्तं बध्नीयात् । तत् किलाक्षवलयसंज्ञम् । तदपि भांशैरङ्क्यम् । तत्राक्षवलनोपपत्तिर्दर्शनीया । तद्यथा । मध्याह्नेऽर्कात्समचिह्नं प्रति नीयमानं वृत्ताकारं सूत्रं ध्रुवचिह्नलग्नं याति । अतस्तत्र विषुवत्समवृत्तयोरेकैव याम्योत्तरा । वलनाभाव इत्यर्थः । अथ यदि दिनार्द्धान्नतं सूर्यं कृत्वा समचिह्नात् सूर्यं प्रति नीयमानं सूत्रं यत्र सममण्डले लगति तत्खस्वस्तिकयोर्मध्ये यावन्तोऽंशास्तावन्त एवाक्षवृत्ते समसूत्र- ध्रुवयोर्मध्ये भवन्ति । यतस्तत्समवृत्तानुकारं बद्धम् । तेषां भागानामक्षवलये यावती क्रमज्या तावदेव समसूत्रध्रुवयोरन्तरम् । अथ क्षितिजस्थेऽर्के क्षितिजमेव समसूत्रम् । तत्राक्षवृत्ते समवृत्ते च नवतिर्नतांशाः । तेषां ज्याऽक्षवलयेऽक्षज्यातुल्या स्यात् । अतः सममण्डलगतैर्वलनं साधयितुं युज्यते । ते तु महायासेन ज्ञायन्ते । न तु सुखेन । अतस्तज्ज्ञानार्थं स्थूलोऽनुपातः सुखार्थं कृतः । यदि दिनार्धतुल्येन स्वाहो- रात्रनतेन नवतिः सममण्डलनतांशा लभ्यन्ते तदेष्टेन किमिति । लब्धनतांशानां या क्रमज्या साऽक्षज्यावृत्ते परिणम्यते । यदि त्रिज्यावृत्त एतावती ज्या तदाऽक्षज्या- वृत्ते कियतीति । लब्धं किल वलनज्या स्यात् । परं सा द्युज्याग्रे न त्रिज्याग्रे । यतः समसूत्रध्रुवयोरन्तरं तत् । ग्रहध्रुवयोर्मध्ये द्युज्याचापांशा एव वर्तन्ते । यदि द्युज्यावृत्त एतावती तदा त्रिज्यावृत्ते कियतीति । एवं सति पूर्वत्रैराशिके त्रिज्या हरः । इदानीं गुणः । तुल्यत्वात्तयोर्नाशे कृते नतांशज्याया अक्षज्या गुणो द्युज्या हरः फलं स्थूला वलनज्या स्यात् । अथ सूक्ष्माऽप्युच्यते । ग्रहणकालेऽर्कस्य शङ्कुः शङ्कुतलमग्रा च साध्या । अग्राशङ्कुतलयोः समदिशोरैक्यमन्यथाऽन्तरं स किल बाहुः पूर्वं प्रतिपादित एव । ग्रहसमवृत्तयोरन्तरं ज्यारूपं दक्षिणोत्तरं बाहुतुल्यं स्यात् । तथा विषुवद्वृत्तादुत्त- रतो दक्षिणतो वा क्रान्तिज्यान्तरे द्युज्यावृत्तं तथा समवृत्तादपि बाहुवशादुत्तरतो दक्षिणतो वा बाहुतुल्येऽन्तर उपवृत्तं कल्प्यम् । तदपि भांशैरङ्क्यम् । बाहुवर्गेण- त्रिज्यावर्गस्य पदं तस्मिन् वृत्ते द्युज्यावद्व्यासार्धम् । अथ द्युज्यावृत्तोपवृत्तयोर्यौ प्राक्पश्चात्संपातौ तयोर्जीवावद्यत् सूत्रं निबध्यते तस्यार्धमुपवृत्ते नतांशानां ज्या । सैवाहोरात्रवृत्तनतांशानां भुजज्या । अथ तदानयनम् । नतासूनां या भुजजीवा सा द्युज्यावृत्ते परिणम्यते । यदि त्रिज्यावृत्त एतावती तदा द्युज्यावृत्ते कियतीति । एवमुपवृत्तनतांशज्या भवति । ततो यद्युपवृत्तव्यासार्ध एतावती तदाऽक्षज्याव्यासार्धे कियतीति । ततो द्युज्याग्र एतावती वलनज्या तदा त्रिज्याग्रे कियतीति । अत्र

३५८ गोलाध्याये प्रथमेऽनुपाते त्रिज्या हरो द्युज्या गुणः । तृतीयेऽनुपाते त्रिज्या गुणो द्युज्या हरोऽत- स्तुल्यत्वात्तयोर्नाशे कृते नतासूनां भुजज्याऽक्षजीवया गुणितोपवृत्तव्यासार्धेन भक्ता सा सूक्ष्मा वलनज्या स्यात् । अत उक्तमग्रानृतलयोर्योग इत्यादि । अथ दृष्टान्तः । यत्र किल वृषभान्तक्रान्तितुल्योऽक्षः २०।३८। तत्र वृषभान्त- स्थोऽर्को दिनार्धे खस्वस्तिके भवति । तदा क्रान्तिवृत्तं दृङ्मण्डलाकारं स्यात् । सत्रिगृहोऽर्को राशिपञ्चकं सिंहान्तः । स च तदा क्षितिजे वर्तते । तत् प्राच्यपर- योरन्तरं क्षितिजे प्रत्यक्षं वलनं दृश्यते । सा च सिंहान्तस्याग्रा । तत् कथं सत्रि- गृहोत्क्रमक्रान्तिर्वलनम् । अतोऽसत् । अस्मदानयनं विना नेदमग्रारूपं वलन- मुत्पद्यत इत्यर्थः । [L11

ग्रहणवासना ३५९ अनेनैवोत्क्रमज्यानिराकरणेन दृक्कर्मपि क्रमज्यया साध्यम् । वलनमूलत्वाद्- दृक्कर्मणोऽतस्तयोरेकैव वासना । इति श्रीभास्करीये सिद्धान्तशिरोमणिगोलवासनाभाष्ये मिताक्षरे वलनवासना ॥ मरीचि :—स्यादेतत् । पश्चाद्भागादित्यादिना पूर्वाभिमुखो गच्छन्नित्यादिना च सूर्यचन्द्रयोः स्पर्शमोक्षदिङ्नियम उक्तस्तद्युक्त । ग्रहणाधिकारे वलनदानोक्त्या तदसि- द्धेरित्थतो वलनदानस्योपपत्तिसूचनार्थं वलनस्वरूपं बलनानयनोपपत्त्या विवक्षुः प्रथम- मसङ्गतोक्तिपरिहारार्थं फविकया वलनवासनां प्रतिजानीते—अथ वलनवासनेति । अथा- नन्तरम् । उपोद्घातसंगत्या । वलनस्वरूपं निर्णीयत इत्यर्थः । प्रतिज्ञातमेवानुष्टु- ष्टुभेनाऽऽह—तुलाजाद्योरिति । अथ ग्रहणाधिकारे वलनस्याक्षायनवलनद्वयसंस्कारात- योक्तत्वादक्षायनवलनद्वयस्वरूपं निरूपणीयम् । तत्राक्षवलनस्य प्रतिदेशं भिन्नत्वात्स- र्वदेशावच्छेदेनाभिन्नत्वमायनवलनमनन्तरोक्तं लाघवादत्र यत्प्रथमं स्वरूपनिर्णयद्वारा निरूपितं तत्रापि तदानयनोपपत्त्यवगमार्थमायनवलनस्वरूपकथनपूर्वकं परमायनवलनस्थानज्ञान- माह—तुला जाद्योरिति । कल्प्यतुलादि । मेषादिप्रदेशयोर्विषुवद्वृत्तक्रान्तिवृत्तयोः । याम्योत्तरे दक्षिणादिशाबुत्तरादिशौ च । भिन्ने । पृथगवस्थाताम् । नैके । तुलाजादिप्रदेशावच्छेदेन क्रान्तिवृत्तस्य ये दक्षिणोत्तरे कदम्बरूपे तद्भिन्ने विषुवद्वृत्तस्य तत्संबन्धिप्रदेशावच्छेदेन ध्रुवरूपे दक्षिणोत्तरे क्रान्तिवृत्तविषुवद्वृत्तयोरेकाकारत्वासंभवादित्यर्थः । तथा च तयोरन्तर- मेवाऽऽयनं वलनमिति भावः । ननु तत्तत्तयोरन्तरमेवं कियदित्यत आह—परक्रान्त्यन्तरे इति । ते दक्षिणदिशे उत्तरदिशे च । परमक्रान्तिन्तरतं ययोस्ते इत्यर्थः । चकाराद्वृत्त- स्थानयोः पूर्वदिशे पश्चिमदिशे च परक्रान्त्यन्तरेण भिन्ने इत्यर्थः । कुत इत्यतः कारणं सूचयति—हीति । यतः कारणात् । तुलाजादिप्रदेशयोर्विषुर्वद्वृत्तक्रान्तिवृत्तयोः संपातो भवतीत्यर्थः । तथा च संपातस्थे विषुवद्वृत्तप्रदेशत्य ध्रुवप्रोतवृत्ताकारेण ध्रुवयोर्द- क्षिणोत्तरा । तत्संपातस्थक्रान्तिवृत्तप्रदेशस्य मेषतुलाद्यात्मकस्य कदम्बप्रोतवृत्ताकारेण कदम्बयोर्दक्षिणोत्तरेति क्रान्तिवृत्तविषुवद्वृत्तयोरेकाकारत्वासंभवाददक्षिणोत्तरदेशे भिन्ने परक्रान्त्यन्तरे एव भवतः । संपातस्थानात्त्रिभान्तरे परमान्तरत्वेनाऽऽयनसंधौ पूर्वदिशोः पश्चिमदिशोश्च परमक्रान्यन्तरत्वादिति भावः । फलितमाह—आयनमिति । ततः परक्रान्त्यन्तरत्वात् । तत्र क०तुलादौ कल्पमेषादौ चेत्यर्थः । जिनांशज्याससमम् । चतुर्विश- त्यंशानां या ज्या तत्तुत्यम् । परक्रान्तेश्चतुर्विशत्यंशमितत्वात् । आयनं वलनम् । अयनं गमनं संबन्धि आयनं वृत्तम् । तत्संबन्धि वलनं विषुवद्वृत्तदिग्भ्यः क्रान्तिवृत्तदिशां वलितत्वात् । परिलेखे वलनस्य ज्याकारत्वेन दानोक्तेर्वलनज्यायाः । अत एव । वलनत्वा- ङ्गीकारात् । अथ तदुपपस्त्यर्थमेव तदभावस्थानज्ञानमाह—एकैवेति । अयनसंधौ संपातात्त्रि- भान्तरितप्रदेशे । तयोः क्रान्तिवृत्तविषुवद्वृत्तयोः । दक्षिणा उत्तरा । तुः समुच्चयार्थक- श्चपरः । एका । अभिन्ना । एवकारादयनसंबन्धिप्रदेशावच्छेदेन क्रान्तिवृत्तस्य ये दक्षिणोत्तरे