सिद्धान्तशिरोमणि: गोलाध्याय (भास्कराचार्य - मरीचि भाष्य एवं पं. केदारदत्त जोशी सविस्तार व्याख्या)

: Wait, look above धं in "युक्तकलाधं": there is an anusvara dot, and maybe a tiny curve to the right? No, compare with "भागार्धं" in L11: 'र्धं' has a clear repha curve. In L6, it's just 'धं'. But wait, let's look closely: "युक्तकलाधं" or "युक्तकलार्धं"? It looks like "युक्तकलाधं" or maybe the repha didn't print. I will write "युक्तकलाधं" or "युक्तकल[र्]धं"? Let's write "युक्तकलाधं" as printed. Wait, let's look at L11: "भागार्धं" has a clear repha. In L6, it really looks like "युक्तकलाधं".

Line 7: स्युः । कलाविकलयोरन्तरं त्रियुक् । प्रथमाक्षरप्राधान्यत्रिषट्संख्या द्वितीयाक्षररेफस्त्वि-

Line 8: कारवदप्रयोजकः । तत्संख्याया अग्रहात् । आर्यभटेन स्वग्रन्थे द्वितीयसंयुक्तअक्षरसंख्याया Wait! Look at "द्वितीयसंयुक्तअक्षरसंख्याया": Is it "द्वितीयसंयुक्तअक्षरसंख्याया" or "द्वितीयसंयुक्ताक्षरसंख्याया"? Letters: द्वि ती य सं यु क्त ा क्ष र सं ख्या या -> "द्वितीयसंयुक्ताक्षरसंख्याया" (with an 'aa' matra

५६४ गोलाध्याये शुक्रवारेऽहर्गणः ५९९५०२९। अनयोः सप्तगुणदृढकुदिनयोजनाभ्यामनेकधासोमशुक्र- वारेऽहर्गण इति। अत्रोपपत्तिः प्रागुक्ता ॥१७–२१॥ केदारदत्तः—शेष रहित चक्रभगण से अहर्गण साधन— किसी चन्द्रवार को चन्द्रमा के, कला/२ ±१० = विकला। कला विकला का त्रिगुणित अन्तर = अंश होते हैं। अंश/२ = राशियां होती हैं। सबका योग = ३० दृष्ट है। हे विद्वन् यदि आप व्यक्त और अव्यक्त युक्त गणित को जानते तो बताइये शुक्र के दिन में इसी प्रकार की राशियाँ कब होगी ? राश्यादिक की विकलाओं को अपवर्तित कुदिन से गुणा कर भगण विकलाओं से भाग देकर, शेषव्यक्त लब्धि में १ जोड़ देने से भगण शेष हो जाता है। शेष को भाजक में कम करने से विकला शेष हो जाते हैं। यदि विकलाशेष कल्प- कुदिन से अधिक हो तो ऐसे प्रश्न का ग्रह गलत समझना चाहिए। शुद्ध प्रश्न में विकलाशेष से अहर्गण या अपवर्तित भगणों को जिससे गुणा करते हैं उसमें भगणशेष कम करने पर उसे अपवर्तित कुदिन में कम करने से वह अहर्गण हो जाता है। अहर्गण में अपवर्तित कल्प कुदिन तब तक जोड़ते जाइये जब तक अभीष्ट वार की उपलब्धि न हो जाय। उदाहरण से—चन्द्रमा का भगण शेष में १६५०००० में भाग देने पर लब्ध फल यदि अपवर्तित कुदिन में नहीं घटता है तो प्रश्न अशुद्ध समझा जाना चाहिए। भगणशेष को ८८६८३४ से गुणा कर ९४६३१३ से भाग देने पर शेष तुल्य अहर्गण होता है। अहर्गण में दृढ़ भाज्य तक जोड़िये जब तक अभीष्ट वार न प्राप्त हो। उपपत्ति—भगणशेष को चक्र की विकला से गुणित करने और कल्प कुदिन से भाग देने पर विकलात्मक ग्रह होता है। शेष = विकलाशेष होता है। तदुपरि विलोम गणित से भगणशेष साधन करना चाहिए। राश्यादि ग्रह की विकला = १२७०७१९, को दृढ़ कुदिन = ९५६३१३ से गुणाकर चक्रकला = १२९६००० से भाग देने पर लब्धि = ९३७६५८ शेष = ३३१०४० यह शेष त्याग और लब्धि में १ जोड़ देने से होता है। इसमें विकलाशेष जोड़ कर चक्रकला से भाग देने पर होता है। यहाँ विकलाशेष अज्ञात है। तो विकलावशेष ज्ञान प्रकार—पूर्व में व्यक्त अवशेष को चक्रकला में कम करने से भी विकला पूर्ति नहीं होने से इन्हें भी पूर्वसाधित में जोड़ दे और भाग देने से तब लब्धि मान १ होने से लब्धि में एक जोड़ा गया है। क्योंकि विकला- शेष को कुदिन संख्या से कम होना ही चाहिए। इस प्रकार के गणित साधन से फल अधिक होता है जो असत् अशुद्ध होता है इसलिये कि उद्दिष्ट ग्रह अशुद्ध है ॥१७–२१॥

Wait, line 30: "खखाभ्रगगनप्राणर्तुभूभिर्हृतं शुध्येच्चेन्न खिलं फलमित्युक्तं" Let's check the numbers: ख (0) ख (0) अभ्र (0) गगन (0) प्राण (5) ऋतु (6) भू (1) -> 1650000! "भूभिर्हृतं शुध्येच्चेन्न खिलं फलमित्युक्तं"

Line : "व्यर्थं तथाऽप्युक्तभगणकु दिनशेषभगणशेषस्यानपवर्तितस्य ज्ञाने कुट्टकार्थं भगणकुदिनयो-" Wait, "भगणकु दिनशेषभगणशेषस्य"? Look at line 31: "तथाऽप्युक्तभगणकुदिनशेष..." or "भगणकुदिनयोर्भगणशेषस्य"? Let's read closely: "तथाऽप्युक्तभगणकु" then space? "दिनशेषभगणशेषस्यानपवर्तितस्य" -> wait, does it say "कुदिनशेष"? No, "कुदिन" then "ज" or "यो"? Wait, look at: "तथाऽप्युक्तभगणकु" then newline? No, same line: "तथाऽप्युक्तभगणकुदिनजभगणशेषस्यानपवर्तितस्य"? Look at the letters between 'कु' and 'भगणशेषस्य': 'दि

५६६ गोलाध्याये खिलमित्याद्युक्तम् । एवं सुधीभिरन्येषां यथासंभवं स्थिरकुट्टको निबध्य इत्यादि ध्येयम् ॥२२॥ केदारदत्तः—अशुद्ध प्रश्न का उदाहरण— यदि चन्द्र स्पष्ट = ०।५।३६।१९ है तो राश्यादिक विकल्प आदि करने पर शेष = २७, शेष को हर में कम करने से १५९५९७३, यह अंक दृढ़ कुदिन से अधिक है तस्मात् ऐसा ग्रह नहीं हो सकता अतः यह प्रश्न अशुद्ध है ॥२२॥ एवमनेकधा खिलत्वं कुट्टकविषयमभिधायेदानीं वर्गप्रकृतिविषयमाह— स्याद्यस्मिन्नधिमासशेषककृतिर्दिग्घ्नी सरूपा कृति- र्व्यैका शेषकृतिर्हृता च दशभिः स्यान्मूलदा वा यदा । काले कल्पगतं तदा वदति यस्तत्पादपद्मं बुधाः सेवन्ते बहुधा प्रमेयवियति भ्रान्ता भ्रमन्तोऽलिवत् ॥२३॥ उद्दिष्टं कुट्टके तज्ज्ञैर्ज्ञेयं निरपवर्तनम् । व्यभिचारः क्वचित् क्वापि खिलत्वापत्तिरन्यथा ॥२४॥ वा० भा०—स्पष्टार्थम् । अस्य वर्गप्रकृत्या भङ्गः । तत्राधिमासशेषप्रमाणं यावत्तावत् १ । अस्य कृतिर्दिग्घ्नी सरूपा जाता। याव १० रू १ । इष्टं ह्रस्व- मित्यादिना जाते ह्रस्वज्येष्ठमूले ६ । १९ । वा २२८ । ७२१ । अत्र ह्रस्वं याव- त्तावन्मानं तदेवाधिमासशेषम् ६ । वा २२८ । अथ द्वितीयोदाहरणेऽधिमासशेष- प्रमाणं यावत्तावत् १ । अस्य कृतिर्व्यैका दशहृता च जाता याव १।१० रू १ । अस्य मूलप्रमाणं कालकः १ । अतः कालकवर्गसमोकरणे शोधने च कृते जातं प्रथमपक्षमूलम् । या १ । परपक्षस्यास्य काव १० रू १ । वर्गप्रकृत्या मूले जाते ते एव ६ । १९ । वा २२८ । ७२१ । अत्र कनिष्ठं कालकमानं ज्येष्ठं यावत्तावन्मानं तदेवाधिमासशेषम् । १९ वा ७२१ । अतः कल्पगतानयनं कुट्टकेन । तत्राधिमासा भाज्यः । रविदिनानि हारः । अधिमासशेषं षट्कमितमृणक्षेपः । ननु कथमयं क्षेपः । अत्र भाज्यभाजकयोर्लक्षत्रयेणापवर्तनं तन्न नास्य क्षेपस्येति खिलत्वापत्तिः । सत्यम् । अत उक्तमुद्दिष्टः कुट्टके तज्ज्ञैरित्यादि । अतो लक्षत्रयेणापवर्तने कृतेऽधि- मासशेषं षड्दृष्टम् । अतः कुट्टकेन ज्ञातं कल्पगतं चतुर्भिरूनानि त्रयोविंशतिशत- वर्षाणि २२९६ । तथा षण्मासाः ६ । षट् तिथयश्च ६ ॥२३-२४॥ मरीचि :—अथ शेषोनहरो विकलाशेषं तस्मिन्कुवहाधिके ज्ञेयः । स खिलः खेट इत्यस्यो दाहरणमनुष्टुभाऽऽह—राशय इति । लवा इत्यादौ बहुवचनान्तत्वात्तत्पङ्क्त्यां राशय इति बहुवचनम् । आकाशस्यै- कत्वात्खमित्येकवचनम् । राशिः शून्यम् । पञ्च भागाः कलाः । षण्णां वर्गः षट्त्रिंशत् ।

प्रश्नाध्यायः ५६७ वर्गस्थाने वह्नीति पाठे स्पष्टम् । तत्परिमिताः । एकोनविंशतिर्विकलाः । मध्येन्दुरहर्गणो- त्पन्नश्चन्द्रः । ईदृक् उक्तमितः । ० । ५ । ३६ । २९ । क्वचित्कस्मिन्नपि दिवसे न स्यात् । नन्विष्टकाले सावयवाहर्गणात्तत्सिद्धि स्यादेव । अन्यथा मध्यममानेन भगणभो- गानुपपत्तेरित्यत आह—उदये इति । साधिताहर्गणसंबन्धिक़ाले इत्यर्थः । निरवयवाहर्ग- णादेनादृशश्चन्द्रो नाऽऽयात्येवेति फलितार्थः । यथा ग्रहः । ० । ५ । ३६ । १९ । अस्य विकलाः २०१७२ । दृढकुदिन ९५६३१ गुणाः १९२९७४४००२१ । चक्रविकलाः भक्ताः फलं १४८९० । फलं सैकं भगणशेषं १४८९१ । शेषं २७ चक्रविकलाभ्य ऊनं विकलाशेषं १२९५९७३ । अस्य दृढकुदिनाधिकत्वादुद्दिष्टग्रहोऽहर्गणादसिद्ध इति मध्योदयासन्नरूपोदयकालेऽ- हर्गणसंबन्धे कदाचिदपि न स्यात् । प्रतीतिस्तु भगणशेषं १४८९१ । द्वादशगुणं १७८६९२ दृढकुदिनेर्भक्तं शून्यं राशयः । शेषं त्रिंशद्गुणं ५३६०७६० । भूदिनभक्तं भागाः ५ । शेषं ५७९१९५ । षष्टिगुणं ३४७५१७०० । हरभक्तं कलाः ३६ । शेषं ३२४४३२ । षष्टिगुणं १९४६५९२० । हरभक्तं विकलाः २० । विकलाशेषं च ३३९६६० ति ग्रह उद्दिष्टतुल्यो न सिद्धः । एकविक्लान्तरत्वात् । अत एवोद्दिष्टग्रह एकविकलायुक्तोऽङ्गी- क्रियते र्तार्ह खिलत्वम् । खिलकल्पनं तु दृढकुदिनाधिकमङ्कञ्चक्रविकलाभ्यः पात्य शेषमृणक्षेपं कु दृढकुदिनानि भाज्यं चक्रविकलाहारं प्रकल्प्य या गुण्हता विकलाः फलं भगणशेषं निरेकम् । विकलाभ्यो राश्यादिग्रहज्ञानं सुलभम् । यथाऽत्र दृढकुदिनाधिकं १२९५९७३ चक्रविकलाभ्यः १२९६००० शुद्ध २७ ऋणक्षेपं प्रकल्प्य कुट्टकार्थं न्यासः । भाज्यः । ९५६३१३ । क्षे २७ । हरः १२९६००० अत्र सप्तविंशत्यपवर्तितः भा ३५४१९ क्षे १ ह ४८००० अत्र फलं १४८९० गुणाविति २०२७९ ॥२३॥ अथ वर्गप्रकृत्युत्तरसंबन्धिप्रश्नं सोदाहरणं शार्दूलविक्रीडितेनाऽऽह—स्याद्यस्मिन्न- धिमासेति । यस्मिन्नज्ञातकल्पगतसमये । अधिमासशेषककृतिः । अहर्गणानयनेऽधिमासेषु लब्धेषु यद्द्भाज्यशेषं तस्य समद्विघातरूपाकृतिर्दशभिर्गुण्या । एकयुक्ता कृतिः कस्यचित्समद्विघात- रूपो वर्गः स्यात् । मूलदेति यावत् । उदाहरणान्तरमुक्तवैपरीत्येनाऽऽह—व्येकेति । यदा अज्ञातकल्पगतकाले प्रागुक्ताधि- शेषस्य वर्गो निरेको दशभिर्भक्तो मूलदः । वा पक्षान्तरे । चः समुच्चये । तेनोदाहरणद्वये तदा स्वस्वकाले यो गणकः कल्पगतं कल्पगतसंबन्धिसौराहर्गणमित्यर्थः । वदति । युक्त्या- ऽऽनयतीत्यर्थः ।

५६८ गोलाध्याये

तस्य गणकस्य चरणकमलं बुधाः, एतदुत्तरकल्पनासमर्थकल्पका बहवः । अनेकप्रकारेण वा । प्रमेयवियति । तदुत्तरविचारणरूपाकाशे भ्रान्ताः । तदुत्तरमार्गाज्ञतया भ्रान्ताः सन्तोऽलिवद्भ्रमरा इवेत्यर्थः । सेवन्ते । उपासनया तदुत्तरं समास्वादयन्तीत्यर्थः । एतेनास्य प्रश्नस्योत्तरसूत्रं न कृतम् । वर्गप्रकृतिविषयत्वेनोत्तरस्य स्वतो ज्ञेयत्वसं- भवादिति सूचितम् । तथाहि—इष्टं ह्रस्वं तस्य वर्गः प्रकृत्या क्षुण्णो युक्तो वर्जितो वा स येन । मूलं दद्यात्क्षेपकं तं धनर्णं मूलं तत्र ज्येष्ठमूलं वदन्तीति वर्गप्रकृतिमूलसूत्रेण प्रथमोदाहरणे इष्टं ह्रस्वं षडेवाधिशेषं ६ । एतद्वर्गाद्दशगुणा ३६० त्सैका ३६१ देकोनविंशतिपदस्य लाभात् । अत्र कनिष्ठज्येष्ठरूपक्षेपे ६ । १९ । वज्राभ्यासो ज्येष्ठलघ

प्रश्नाध्यायः ५६९ क्वचित्कुट्टके । कुत्रचित्कुट्टकान्तरेऽपवर्तनयोग्ये । उद्दिष्टमधिमासशेषादिक्षेपरूपम् । तज्ज्ञैः । कुट्टकतत्त्वज्ञैः । निरपवर्तनं भाज्यहरयोरपवर्तेऽपि क्षेपापवर्तनं न ज्ञेयमित्यर्थः । तथाच कुट्टकस्तत्र भवत्येति भावः । यथा दृढभाज्यभाजको ऋणक्षेपः षट् । अत्र वल्ली ०।७।६।१।२।७६० राशियुग्मं ४४६४९४३५७२५४ इदमृणक्षेपत्वात्स्वतक्षणशुद्धं फलं ८४८ । गुणौ ८२६७४६ मता- धिमाससौराहर्गणौ । सौराहर्गणस्त्रिंशद्गुणकः सौरमासाः २७५५८ । शेषं षट् दिनानि । मासा द्वादशभक्ताः फलं वर्षाणि २२९६ चतुरूनत्रयोविंशतिशतं मासाः षट् । एवमुद्दिष्टा- धिशेषात्कल्पगतं कुट्टकेनान्यत्रापि ज्ञेयम् । अ

युक्तम् । पुनरपवर्तने कृते चापवर्तितभाज्यहरपङ्क्त्यपवर्तितक्षेपसद्भावादुद्दिष्टसिद्धिः : केवलापवर्तितक्षेपस्याभावादिति ॥ यत्र तु यथागताधिशेषमृद्दिष्टं वर्गप्रकृत्यादिना तत्र तदपवर्तनीयमेवान्यथोद्दिष्टासिद्धिः खिलत्वापत्तिर्वा । न चात्र कल्पसौरदिनेभ्यः शेषस्य न्यूनत्वनिश्चयात्तस्यानियतत्वाच्च यत्र भाज्यहरावर्तनाङ्केन नापवर्तः स्यात्तत्र खिलत्वनिरासः सर्वथाऽप्यशक्य इति वाच्यम् । अनपवर्तितशेषस्यैकादिगुणितापवर्ताङ्कतुल्यत्वनिश्चयादपवर्तनावश्यंभावात् । यत्रा- पवर्तनासंभवस्तत्र तच्छेषं कदाऽपि न स्यादिति खिलत्वनिश्चयाच्च । तस्माद्यत्र शेषं वर्ग- प्रकृत्यादिना ज्ञातं भाज्यहरापवर्तनाङ्केन नापवर्तेत तर्ह्यपवर्तितमेवोद्दिष्टम् । एकोपचयेन शेषसद्भावात् । यत्र शेषमपवर्तितं तेन स्यात्तदधिशेषमनपवर्तितमेवोद्दिष्टम् । अत उद्दिष्ट- कुट्टके इत्याद्युक्तम् । स्वाभिमतशेषस्यापवर्तितत्वज्ञानार्थमिति दिक् । केचित्तु क्षेपाभावे भाज्यहरयोरपवर्तनसंभवेऽपवर्तनं न कार्यम् । अन्यथोदाहरणा- सिद्ध्या खिलत्वापत्तिः । तत्स्थलं तु बीजानेककरण( वर्ग )समाप्तेर्भूतोदाहरणम् । षडष्टशतकाः क्रीत्वा समार्घेण दलानि ये । विक्रीय च पुनः शेषमेकैकं पञ्चभिः पणैः ॥ जाताः समपणास्तेषां कः क्रयो विक्रयश्च कः । इति । तद्यथा सर्वगुणाधिक इष्टविक्रयो दशाधिकशततुल्यः कल्पितः । क्रयप्रमाणमव्यक्तं प्रकल्प्य बीजे यावत्तावदुन्मितिरन्येरङ्काः । ५४९ या ३० अन्त्योन्मितौ कुट्टविधेर्गुणाप्ती ते भाज्येत्यत्र क्षेपाभावात्क्षेपाभावोऽथवेत्या- दिना शून्यं गुणो लब्धिश्च । अत्रेष्टाहुतेत्यादिना स्वतक्षणयुक्ते गुणलब्धी ३० । ५४१ कालकयावत्तावन्माने । १० भाज्यभाजकयोस्त्रिभिरपवर्ते गुण १० लब्धी ८३ प्रथमलब्धोदाहरणसिद्धिर्द्वितीय- लब्ध्यादाहरणसिद्धिश्चेति क्षेपाभावेऽपवर्तनं न कार्यमित्यर्थकमुद्दिष्टं कुट्टके तज्ज्ञै- रित्यादि सूत्रम् । न च भाज्यहारे क्षेपसद्भावं मिथो भजेताविति सूत्रविषयं परिहृत्य क्षेपाभावोऽथवे- त्यादि सूत्रं प्रवृत्तमित्यपवर्तनाप्राप्तेरपवर्तननिषेधस्त्वयुक्तः । निषेधस्य प्राप्तिपूर्वकत्वात् । अपवर्तनस्य मिथो भजेत्ताविति सूत्राङ्गत्वत् । अत एव भाज्यो हारः क्षेपकश्चापवर्त्य इत्युक्तम् । अतः फलितमुद्दिष्टं कुट्टक इति सूत्रवैयर्थ्यमिति वाच्यम् । योगजे तक्षणाच्छुद्धे गुणाप्ती स्तो वियोगजे इति सूत्रेणैव धनभाज्यो भवेत्तदुद्भवे- तामृणभाज्यजे इत्यर्थसिद्धेस्तदुपादानं मन्दावबोधार्थमेवोद्दिष्टं कुट्टके इति सूत्रमन्दावबोधक- त्वादित्याहुस्तन्न । तदुदाहरणप्रसङ्गे तत्रैवैतत्सूत्रस्य कथनापत्तेः । अत्र तादृशस्थलाप्रसङ्गात् । तथापि शेषमेकैक मित्यादिना यथास्थितशेषोपयोगानपवर्तनम् । अपवर्ते शेषाणामप्यवर्तितत्वात् । न तु क्षेपाभावेऽपवर्तनसंभवेऽपवर्तनाभावः । अपवर्तेऽपि शून्यक्षेपात्पूर्वगुणासिद्धिः । अतएवाधिमासान्तेऽधिशेषाभावात्तत्संबन्धिन इष्टसौरा अनेकाः सन्ति नाह तेषामन-

प्रश्नाध्यायः ५७१ पवर्ते सिद्धिः । अपवर्ते तु दृढसौरा एकैकादिगुणितास्ते इत्यपवर्तनं क्षेपाभावेऽप्यावश्यकम् । वर्गप्रकृतिज्ञानाविशेषस्य क्षेपरूपस्यानपवर्तेन खिलत्वावगमात्कुट्टकाप्रवृत्त्या कल्पगतज्ञाना- नुत्पत्तेरिति निरपवर्तनकथनमावश्यकम् । नचैवं भवत्पितृव्यचरणैर्बीजटीकायां तदुदाहरणविवरणान्ते स्वोक्तार्थे उद्दिष्टं कुट्टके इत्यादिपक्षसंमतिः कथमुक्ता विषयैक्याभावादिति वाच्यम् । यथा तत्र क्षेपस्य निरपवर्तनमुक्तं तथा अत्र भाज्यहरयोर्निरपवर्तनमिति निरपवर्तनत्वेन संमत्युक्तेरित्थलं दोषगवेषणया ॥२३-२४॥ केदारदत्तः— वर्गप्रकृतिविषयक प्रश्न— अधिक मास शेष वर्ग को १० से गुणा करने पर उसमें १ जोड़ देने से संख्या वर्गात्मक हो जाती है । तथा एक कम करने पर शेष के वर्ग को १० से गुणा करने पर वह संख्या मूलप्रद (अर्थात् वर्गात्मक) हो जातो है तो ऐसी स्थिति में जो कल्पगत वर्ष प्रमाण बताता है उसके चरण कमलों की विद्वान् लोग सदा सेवा (संस्तुति) करते हैं । प्रमाण प्रमेय के आकाश में भ्रमर की तरह भ्रमण करने वालों से उद्दिष्ट निरवयव, अपवर्तन रहित उद्दिष्ट कुट्टक जिन्होंने कहा है उनके गणित में कहीं व्यभिचार है नहीं पर अशुद्धि जन्य आपत्ति तो हैं ही । उपपत्ति—कल्पना किया कि अधिमास शेष = या/आलापोक्ति से या² १० + १ यह कनिष्ठ का मान है । अतः वर्ग प्रकृति गणित से । क = ६ ज्ये = १९ अथवा २८८, ज्ये = ७२१ ह्रस्व = या का मान = अधिमास शेष = ६ । अथवा २८८ । दूसरे उदाहरण में अधिशे = या, ततः उक्तवत् या² १०,-रु १ इसका मूलमान = का । अतः कालक वर्ग समीकरण से शोधनादि द्वारा प्रश्न का मूल या, पर पक्ष का मू = का² १० + १ वर्ग प्रकृति से मूल पूर्व तुल्य, ६ और १९ या २८८ । ७२१ यहाँ भी कनिष्ठ = कालक मान, ज्येष्ठ = यावत् का मान । यही अधिमास शेष का मान होता है १९ या ७२१ इसके बाद कुट्टक से कल्पगत वर्ष का आनयन सही होता है । अधिमास = भाज्य, रविदिन = हर, ६ के तुल्य अधिशेष = ऋण = क्षेप । अधिशेष तुल्य क्षेपक कैसे ? भाज्य भाजक को ३ लाख से अपवर्तन देकर भी इस प्रश्न में अशुद्धि का स्पर्श नहीं होता है । इस प्रकार कुट्टक से कल्पगत वर्ष में करने से—४ = २३००, २३०० - ४ = २२९६ वर्ष ६ मास और ६ तिथि ॥२३॥२४॥ इदानीं देशविशेषमुद्दिश्य पलांशमप्रश्नानाह— प्राच्यामुज्जयिनीपुरात् कुपरिधेस्तुर्यंशके यत् पुरं तस्मात् पश्चिमततोऽपि तावति ततोऽप्यन्यत् पुरारेर्दिशि ।

५७२ गोलाध्याये नैर्ऋत्यां यदतोऽपि तेषु नगरेश्वाचक्ष्व मेऽक्षांशकान् गोलक्षेत्रविचक्षण क्षणमिदं संचिन्त्य चित्ते मुहुः ॥२५॥ अस्य भङ्गः— दिग्ज्यापलभाक्षुण्णे त्रिज्यार्कहते च बाहुकोटिज्ये । अपसृतियोजनलवजे तदन्तरं दक्षिणे भागे ॥२६॥ ऐक्यं सौम्ये भूमेर्व्यस्तं पादाधिकेऽपसरे । रविगुणमक्षश्रवसा भक्तं तच्चापमक्षांशाः ॥२७॥ वा० भा०—अत्र तद्देशवशेन दिशो ज्ञेयाः । न स्वदेशवशेन । अत्र प्रथमे प्रश्नेऽपसारयोजनलवा नवतिः ९० । तद्दोर्ज्या त्रिज्या ३४३८ । कोटिज्या पूर्णम् ० । दिग्ज्यादोर्ज्ययोर्घातः पूर्णम् ० । काटिज्यापलभयोर्घातश्च पूर्णम् ० । एते त्रिज्यार्कैश्च यथाक्रमं हृते तथापि शून्ये एव ० । ० । तयोर्योगे वियोगे वा शून्यमेव ० । एतद्रविगुणमक्षश्रवणहृतं शून्यमेव । अतो यमकोटिपत्तने शून्यं पलांशाः ० । अथ द्वितीयप्रश्नेऽप्येवं शून्यं पलांशाः । अतो यमकोटेः प्रतीच्यां लङ्कंव । अथ तृतीयप्रश्ने दिग्ज्या २४३१ । इयमपसारदोर्ज्यया त्रिज्यामितया गुण्या त्रिज्यया च कोटिज्या पूर्णम् । तयोर्योगस्तादृश एव २४३१ । इयमर्कगुणा लङ्का- क्षकर्ण १२ हृताविकृतैव २४३१ दोर्ज्या । अस्याश्चापं पलांशाः ४५ । यत्रैते पलांशास्तत्र पलभा १२ । पलकर्णश्च १६।५८।१४ । अथ चतुर्थप्रश्ने सैव दिग्ज्या २४३१ । तथैवोक्तविधौ कृतेऽविकृतैव । किंतु इयमर्कगुणाक्षकर्ण १६ । ५८ । १४ हृता । अस्याश्चापं पलांशाः ३० ॥२५–२७ मरीचि-अथ गोलोत्तरसंबन्धिप्रश्नं सोद्देशं शार्दूलविक्रीडितेनाऽऽह—प्राच्यामुज्ज- यनीति । उज्जयिनीनगरात्सार्धद्वाविंशत्यक्षांशसंबद्धात् । पूर्वदिशि भूपरिधियोजनानां चतुर्थ- योजनान्तरे । यदज्ञाताक्षांशकं नगरं तस्मात्पुरात्पश्चिमतः पश्चिमदिशि ॥ तावति भूपरिधिचतुर्थांशयोजनान्तरे । अपिशब्दादेकं परमज्ञाताक्षांशम् । ततस्तस्मात्पुरादपिशब्दा- द्भूपरिधिचतुर्थांशान्तरे । पुरारेर्महादेवस्य दिशि ऐशान्यां दिशि । अन्यत्—अज्ञाताक्षांशं पुरमस्ति । अतोऽस्मात्पुरादपिशब्दाद्भूपरिधिचतुर्थांशान्तरे ॥ नैर्ऋत्यदिशि यदज्ञाताक्षांशं पुरमस्ति ॥ एवं तेषु चतुर्षु पुरेषु अक्षांशान्म मे मम आचक्ष्वाऽऽनयनेन कथय ॥ ननु कल्पनासामर्थ्याभावात्तदुत्तरं दातुमशक्यमित्यतः संबोधनमाह—गोलक्षेत्रविचक्ष- णेति ॥ गोलक्षेत्रकल्पक । तथा च गोलक्षेत्रकल्पनयैतदुत्तरं तव नाशकयमिति भावः । ननु तथाऽप्यस्योत्तरकल्पनमशक्यमित्यत आह—क्षणमिति ॥ इदं प्रश्नस्वरूपतत्त्वं चित्ते क्षणं मुहुः संचित्यं विचार्यं ।। तथाच प्रश्नस्वरूपविचारणयैवोत्तरस्य स्फुरणं तव

प्रश्नाध्यायः ५७३ भवतीति भावः ॥ एवं च ज्ञाताक्षांशपुरादभीष्टपुरयोजनान्तरज्ञाने । ज्ञाताक्षांश- पुराद्दृङ्मण्डलसंन्निवेशादिनाऽभीष्टपुराक्षांशज्ञानं प्रश्नार्थः ॥ एतदुत्तरं गोलयुक्त्येति सूचितम् ॥२५, २६, २७॥ केदारदत्तः—देशविशेष में पलांश (अक्षांश) ज्ञान— उज्जयिनी से भूपरिधि के चतुर्थांश में जो नगर प्राग्दिशा में है, तथा उज्जयिनी से भूपरिधि चतुर्थांश में जो नगर पश्चिम में है, तथा उस नगर से भगवान् शङ्कर की ईशान दिशा में जो नगर है, तथा उज्जयिनी से नैर्ऋत्य दिशा में जो नगर है, उन उन नगरों का अक्षांश मान क्या है ? हे गोलक्षेत्रज्ञान में विचक्षण गणितज्ञ ! क्षणमात्र में चित्त में चिन्तना करके शीघ्र बताओ । उद्दिष्ट नगर की दिग्ज्या को पलभा से गुणा कर एकत्र त्रिज्या से, अन्यत्र १२ से भाग देने पर, अपसार योजन के भुज और कोटिज्या का ज्ञान हो जाता है । दक्षिण दिशा में दोनों का अन्तर उत्तर दिशा में दोनों का योग, भूचतुर्थांश से अधिक अपसार योजन में व्यस्त संस्कार से अक्षांशज्ञान हो जाता है । जैसे—उज्जयिनी खमध्य से पूर्व में ९० अंश की दूरी पर— अपसार योजन = ९०° की ज्या = ३४३८ कोटिज्या = ० दिग्ज्या × दोर्ज्या = ०, कोटिज्या × पलभा = ० अतः दिग्ज्या × दोर्ज्या कोटिज्या × पलभा ───────────── = ० तथा ──────────────── = ० ३४३८ १२ योग वियोग = ० ± ० = ० ० × १२ ───────── = ० अत एव उज्जैन से पूर्वदिशा ९०° की दूरी पर यमकोटि का प.क अक्षांश = ० . दूसरे प्रश्न में भी अक्षांश = ० होने से लङ्का अर्थात् विषुवद्वृत्तधरातलगत यम- कोटि से पश्चिमस्थ नगर में भी अक्षांश मान = ० शून्य होता है । तृतीय प्रश्न में— दिग्ज्या = २४३१ को अपसार योजन की भुजज्या = त्रिज्या से गुणा और भाग देने २४३१ × ३४३८ पर ───────────── = २४३१ ३४३८ दोर्ज्या × १ तथा निरक्ष देश में पलभा = ० × ─────────── = ० १२ दोनों का योग = ० + २४३१ = २४३१ का चाप = ४५ = अक्षांश, पलभा = १२ तथा पलकर्ण १६।५८।१४ ।

५७४ गोलाध्याये चतुर्थ प्रश्न— दिग्ज्या = २४३१ को १२ से गुणा कर पलकर्ण से भाग देने से १६१५।८।१४ का का चाप = ३० अंश अक्षांश होते हैं ॥२५, २६, २७॥ अथान्यदुदाहरणम्— क्षितिपरिधिषडंशे प्राचि धारानगर्या- स्त्रिनयनदिशि यद्वा पत्तने चाग्निभागे । कथय गणक तत्र क्षिप्रमक्षांशकान् मे क्षितिपरिधितृतीयेऽंशांशके तत्र तत्र ॥ २८ ॥ वा० भा०—धारायामक्षप्रभा ५ । पलकर्णः १३ । अत्रापसारयोजनलवाः षष्टिः ६० । तद्दोज्र्या २१७७ । कोटिज्या १७१९ । दिग्ज्यायाः प्राच्यामभावः । तस्माद्भुजज्या पूर्णमेव । अतः कोटिज्या पलभा ५ गुणा । अक्षकर्ण १३ प्ता । फलस्य चापमक्षांशाः । एवं प्राच्यां गतस्याक्षांशाः ११ । ५ । ० । ईशानदिशं गतस्य दिग्ज्या २४३१ । दोर्ज्या दिग्ज्यागुणा त्रिज्याभक्ता कार्या । कोटिज्या तु पलभा ५ गुणा द्वादशभक्ता कार्या । तयोर्योगो द्वादशगुणः पलकर्ण १३ हृतः फलस्य चापमक्षांशाः ४९ । १८ । २४ । ईशान्यं गतस्य । एवमाग्नेयां च २१ । ५४ । ३४ । अथ त्र्यंशेऽपसारे लवाः ११० । एषां दोर्ज्याकोटिज्ये एते एव २१७७ । १७१९ । यथोक्तकरणेन जाताः प्राच्यां पलांशाः ११ । ५ । ० । ऐशा- न्याम् २१ । ५४ । ३४ । आग्नेय्याम् ४९ । १८ । २४ ॥ अत्रोपपत्तिः । गोले खस्वस्तिकादिच्छादिक्चिह्नोपरि दृङ्मण्डलं निवेश्यम् । तत्र खस्वस्तिकं स्वस्थानं कल्प्यम् । ततोऽपसारलवाग्र दृङ्मण्डले पुरचिह्नं कार्यम् । ध्रुवात् पुरचिह्नोपरि नीयमानं वृत्ताकारं सूत्रं यत्र विषुवन्मण्डले लगति तत्पुरचिह्नयोरन्तरं तस्मिन्पुरे पलांशाः । अथ तज्ज्ञानार्थमुपायः । अपसा- रयोजनलवानां दोःकोटिज्ये कृते दिग्लवानां च दिग्ज्या । ततोऽनुपातः । यदि त्रिज्ययामितया दोर्ज्यया दिग्ज्याभुजो लभ्यते तदाऽपसारलवज्यया किमिति । फलं पुरसममण्डलयोरन्तरं याम्योत्तरं ज्यारूपम् । स भुजः । पुरविषुवद्वृत्तयोर्या- वदन्तरं तावतैवान्तरेण सर्वत्र विषुवद्वृत्तादुत्तरतोऽन्यत् स्वाहोरात्रवृत्तं निवे- शनीयम् । तस्य क्षितिजेन सह यत्र संपातस्तत्प्राच्यपरयोरन्तरमग्रा । यत्रोन्मण्डले लग्नं तत्प्राच्यपरयोरन्तरं पलांशाः क्रान्तिरूपाः । अथ तज्ज्ञानार्थमपसारलवानां कोटिज्या । स पुरचिह्नानाल्लम्बः शङ्कुः स पलभया गुण्यो द्वादशभक्तो जातं शङ्कुतलम् । उत्तरगोल उत्तरभुजस्य शङ्कुतलस्य च योगेऽग्रा भवति । तद- न्यथान्तरे कृते सत्यग्रा । अतो वैपरीत्येन क्रान्तिः । तदर्थमनुपातः । यदि पलकर्णे

, does it say १५ or something else? Look at the number: ध - नु - रं - शाः । Then a number: is it १५? Wait, arc of sine 2431: Sine of 30° is 1719 (for R=3438, sin 30° = 1719, sin 45° = 2431). Arc of 2431 is 45°! Wait! Is that ४५ or १५? Look at line 27: "धनुरंशाः ४५ पलांशाः ।" Wait, look at the first digit of the number: Is it ४ or १? Wait, in line 24: "दिगंशाः ४५" -> notice the shape of ४ in ४५! Now look at line 27: the digit looks like ४ or १५? Wait, let's look closely: In line 27, it has: a loop like '४' or '१'? Wait, the arc of 2431 is 45 degrees! Since sin(45°) = 2431! In line 24: "दिगंशाः ४५ एषां [ज्य] २४३१". Then "अक्षज्यैव २४३१ । अस्या धनुरंशाः ४५ पलांशाः ।" So the dhanuramsha MUST be 45!

पुरखस्वस्तिकं ध्रुवादज्ञाताक्षांशपुरखस्वस्तिकोपरि नीयमानं वृत्ताकारं सूत्रं यत्र विषुवन्म- ण्डले लगति तदज्ञाताक्षांशपुरखस्वस्तिकयोरन्तरं तस्मिन्पुरे पलांशाः ॥ अथ ज्ञाताक्षांशपुरक्षितिजपूर्वोक्ताहोरात्रवृत्तसंपातावधिज्ञाताक्षपुरपूर्वखस्वस्तिकादग्रा तत्संबन्धाक्रान्तिज्यापूर्वोक्ताहोरात्रवृत्तज्ञाताक्षपुरोन्मण्डलसंपातावधि तत्स्वस्तिकात्सैवा- ज्ञाताक्षपुरेऽक्षज्येति तदहोरात्रवृत्तसंबन्ध्यग्रा तत्क्रान्तिज्यारूपाक्षज्यासाधनार्थं साध्या ॥ तत्र ज्ञाताक्षपुरसममण्डलाज्ज्ञाताक्षपुरखस्वस्तिकयोर्याम्योत्तरान्तरस्य भुजत्वेन तद- ग्राशङ्कुतलसंस्कारत्वाद्विपरीतसंस्कारेण भुजशङ्कुतलाभ्यामग्राऽतः क्षितिजे अज्ञाताक्ष- पुरखस्वस्तिके सति दिग्ज्यैव तदन्तररूपं भुजः ॥ तत्रापसारयोजनलवा नवतिः । क्षिति- जस्य च स्वस्तिकात्परिधिचतुर्थांशान्तरेण सत्त्वादत्तस्त्रिज्यातुल्ययाऽपसारयोजनलवज्यया क इति तदन्तररूपो भुजः । शङ्कुतलं त्वज्ञाताक्षपुरखस्वस्तिकस्थानाज्ज्ञाताक्षपुरक्षितिजसमभूपर्यन्तं लम्बरूपस्य शङ्कुत्वं तस्य चापसारलवकोटिज्यारूपत्वात् द्वादशकोटौ ज्ञाताक्षपुरपल्लवा(लभा)भुजस्तदा कोटिज्यःरूपशङ्कौ क इत्यनुपातेन ॥ अथ सममण्डलाज्ज्ञाताक्षपुरखस्वस्तिकं दक्षिणतस्तदा भुजस्य दक्षिणत्वेन शङ्कु- तलाग्रायोगरूपत्वमग्रोनशङ्कुतलरूपत्वं वेति वैपरीत्येन शङ्कुतलोनभुजोनशंकुतलं याऽग्रा स्यादिति दक्षिणभागे तदन्तरमग्रा । यद्युत्तरतस्तदा भुजस्योत्तरत्वेन शंकुतलोनाग्रारूपत्वा- द्वैपरीत्येन शंकुतलयुक्तो भुजोऽग्रेत्युत्तरभागे तदैक्यमग्रा ॥ भूपरिधिचतुर्थांशो(र्शांशेऽ) धिकान्तरे त्वज्ञाताक्षपुरखस्वस्तिकं ज्ञाताक्षपुराद्दृश्यगोलार्धेऽतो भुजस्य तत्र वैपरीत्या- द्विपरीत शंकुतलस्योत्तरत्वात् । ततोऽग्राया ज्ञातपुराक्षकणेन द्वादशकोटिस्तदाऽग्रया केत्यनुपातेन क्रान्तिज्या अज्ञाताक्षपुराक्षज्यारूपा तस्याश्चापमक्षांशा इत्युपपन्नं दिग्ज्याफलभाक्षुणे इत्यादिग्रार्या- द्वयम् ।। अथ दिग्ज्यापुरद्वयाक्षांशज्ञानेऽपसारयोजनलवज्ञानं यद्देशावधिसंबन्धेन दिग्ज्या तदित- राक्षांज्ज्या दिग्ज्यासंबन्धपुरपलकर्णगुणाद्वादशभक्ताऽग्रा । ततो व्यासार्धवर्गः । पलभाकृतिघ्न इत्यादिना छायकर्णः । अस्माच्छाया । ततश्छायाकर्णे छायाभुजस्तदा त्रिज्याकर्णौ को भुज इति दृग्ज्यापसारयोजनलवज्या ।। एवं नगरद्वयाक्षांशापसारयोजनलवज्ञाने दिग्ज्याज्ञानमवधिस्थपुराक्षकणेनेतरपराक्षज्या गुण्या द्वादशभक्ता फलपग्रा । द्वादशकोटौ पलभा भुजस्तदाऽपसारयोजनलवकोटिज्यारूप- शङ्कौ क इति शङ्कुतलयोः संस्कारे भुजः । अपसारयोजनलवज्यातुल्यदृग्ज्ययाऽयं भुज- स्तदा त्रिज्या तुल्यया किमिति दिग्ज्येत्यादिकल्पनं सुगमतरं वैपरीत्येन । अथ पूर्वोदाहरणेषु भुजकोटिफलयोरन्तरयोगयोश्च न प्रतीविरित्युदाहरणान्तरप्रश्नं भूमेर्व्यस्त पादाधिकेऽपसारे इत्यस्योदाहरणप्रश्नं च मालिन्याऽऽह-क्षितिजपरिधीति ।

प्रश्नाध्यायः ५७७ धारानगर्याः भोजराजधानीत्वेनोज्जयिनीनिकटे प्रसिद्धायाः । प्राचि पूर्वभागे । यद्वा पक्षान्तरे । त्रितयनदिशि । ऐशानीभागे । चो वार्थे । अग्निभागे आग्नेयदिशि । खपरिधि- योजनषडंशयोजनान्तरे पत्तनं नगरमस्ति । तत्र तस्मिन्नगरे । हे गणक गणनासमर्थ । क्षिप्रं शीघ्रं पूर्वं प्रकारत्वोक्तेः ॥ कल्पनविलम्बाभावात् । ममाक्षांशान्वद ॥ भूमेर्व्यस्तामित्यस्योदाहरणमाह—क्षितिपरिधितृतीये इति ।। अथानन्तरम् । धारा- नगर्या भूपरिधियोजनतृतीयांशयोजनान्तरे । तत्र प्राचि । ऐशान्याम् । आग्नेय्यामित्यर्थः ।। नगरमस्ति । तत्र नगरेऽक्षांशान् शीघ्रं कथय । यथा प्रथमोदाहरणे दिग्ज्या पूर्णम् । अपसारयोजनलवाः ६० । एषां दोर्ज्या १९७७ कोटिज्या १७९ (१८) । धारायामक्षभा पञ्चाङ्गुला ।। अ

५७८ गोलाध्याये भूपरिधि ───── = १२० अंश की भुज ज्या २९७७। कोटिज्या = १७१९ पूर्ववत् धारा से ३ पूर्व नगर के अक्षांश ११।५।० ईशान में ५१।५४।३, अग्नि दिशा में ४९।१८।२४। उपपत्ति—अभीष्ट दिशास्थ नगर के खमध्य तक दृङ्मण्डल करने पर खस्वस्तिक = स्व स्थान। अपसार योजन सम्बन्धी अंशों के पूर्व में बिन्दु कर, ध्रुव से अभीष्ट नगर चिह्न पर नीयमान वृत्ताकार सूत्र का विषुवद्वृत्त के साथ जहाँ सम्पात होगा वहाँ से अभीष्ट नगर खमध्य तक ध्रुव वृत्त में अक्षांश होते हैं स्पष्ट है। अपसार योजन अंशों के और दिगंश के ज्या के अनन्तर अनुपात से— दिग्ज्या × अपसार योजन अंशों में ──────────────── = स्वनगर खमध्य में ज्या रूप याम्योत्तर अन्तर त्रिज्या = भुज। नगर ओर भूमध्य वृत्तों के अन्तर के तुल्य सर्वत्र विषुवद्वृत्त से उत्तर की तरफ अहोरात्र का क्षितिज वृत्त के सम्पात बिन्दु से पूर्व बिन्दु तक में अग्रा, उन्मण्डल के साथ सम्पात बिन्दु से पूर्वापर कोटि रूप अन्तर = क्रान्ति = अक्षांश सिद्ध होते हैं। अपसार लव कोटि, नगर चिह्न से लम्ब = शङ्कु। शं × पलभा ──────── = शङ्कुतल। उत्तर गोल में उत्तर भु × शंत = अग्रा। विपरीत १२ १२ × अग्रा संस्कार से ──────── = क्रान्ति ज्या रूप = अक्ष ज्या का चाप अक्षांश सिद्ध होते पलकर्ण हैं ॥२८॥ अथोक्तानपि प्रश्नानेकीकर्तुमाह ॥ मित्र मित्रस्त्रिनेत्रस्य दिग्युद्गमं याति यत्र त्रिनेत्रक्षमध्यस्थितः । तत्र मे तान्त्रिकाक्षुब्धमक्षप्रभां क्षिप्रमाचक्ष्व दक्षोऽसि गोले यदि ॥२९॥ एकद्वित्रिचतुःपञ्चषड्भिर्यत्रोदितो रविः । मासैरस्तमयं याति तत्राक्षांशान् पृथग्वद ॥३०॥ द्युज्यकापमगुणार्कदोर्ज्यकासंयुतिं खखखबाणसंमिताम् । वीक्ष्य भास्करमवेहि मध्यमं मध्यमाहरणमस्ति चेच्छ्रुतम् ॥३१॥ द्युज्यापक्रमभानुदोर्गुणयुतिस्तिथ्युद्धृताब्ध्याहता स्यादाद्यो युतिवर्गंतो यमगुणात् सप्तामरा ३३७ प्तोनिताः । नागाद्रचङ्गदिगङ्कुकाः ९१०६७८ पदमतस्तेनाद्य ऊनो भवे- दृचासार्धेऽष्टगुणाम्बिपावकमिते क्रान्तिज्यकातो रविः ॥३२॥

प्रश्नाध्यायः ५७९ क्रान्तिज्यासमशङ्कुतद्धृतिमहीजीवाग्रकाणां युति- र्दृष्टा खाम्बरपञ्चखेचरमिता पञ्चाङ्गुलाक्षप्रभे । देशे तत्र पृथक् पृथग्गणक ता गोलेऽसि दक्षोऽक्षज- क्षेत्रक्षोदविधौ विचक्षण समाचक्ष्वाविलक्षोऽसि चेत् ॥३३॥ क्रान्तिज्यां विषुवत्प्रभारविहतेस्तुल्यां प्रकल्प्यापराः कृत्वाग्रासमशङ्कुतद्धृतिमहीजीवा अभीष्टास्ततः । दृष्टाद्यास्तद्युतिभाजिताः पृथगथ प्रोद्दिष्टयुत्या हता उद्दिष्टा खलु यद्युतिः पृथगिमा व्यक्ता भवन्ति क्रमात् ॥३४॥ अग्रापमज्याक्षितिशिञ्जिनीनां योगं सहस्रद्वितयं विदित्वा । पृथक्पृथक् ता गणक प्रचक्ष्व रूढा सगोले गणिते मतिश्चेत् ॥३५॥ आस्तां तावत् सगोलः सुगणक गणितस्कन्धबन्धप्रसिद्धः सिद्धान्तो

५८० गोलाध्याये मार्तण्डः सममण्डलं किल यदा दृष्टः प्रविष्टः सखे काले पञ्चघटीमिते दिनगते यद्वा नते तावति केनाप्युज्जयिनीगतेन तरणेः क्रान्तिं तदा वेत्सि चे- न्मन्ये त्वां निशितं सगर्वगणकोन्मत्तेभकुम्भाङ्कुशम् ॥४०॥ मार्तण्डे सममण्डलं प्रविशतिच्छाया किलाष्टचङ्गुला दृष्टाष्टासु घटोषु कुत्रचिदपि स्थाने कदाचिद्दिने । अर्कक्रान्तिगुणं तदा वदसि चेदक्षप्रभां तत्र च त्रिप्रश्नप्रचुरप्रपञ्चचतुरं मन्ये त्वदन्यं नहि ॥४१॥ यत्र क्षितिज्या शरसिद्ध २४५ तुल्या स्यात् तद्धृतिस्तत्त्वकुराम- संख्या ३१२४ । तत्राक्षभाकौ गणक प्रचक्ष्व चेदक्षक्षेत्रविचक्षणोऽसि ॥४२॥ क्रान्तिज्‍यासमाशङ्कुतद्धृतियुतिं कुज्यौनितां वीक्ष्य यो विंशत्यश्वरसै ६७२० मितामथ परां षष्ट्यङ्कचन्द्रै१९६०मिताम् । कुज्याग्रामपमशिञ्जिनीयुतिमिनं वेत्त्यक्षभां चापि तं ज्योतिर्वित्कमलावबोधनविधौ वन्दे परं भास्करम् ॥४३॥ क्रान्तिज्‍यासमाशङ्कुतद्धृतियुतिं कुज्यौनितां वीक्ष्य यः पूर्णाब्ध्यब्धिमहीमिता१४४०मथ परां खाभ्राष्टभू१८०० संमिताम् । अग्राज्यापमशङ्कुतद्धृतियुतिं वेत्त्यक्षभाकौ च तं ज्योतिर्वित्कमलावबोधनविधौ वन्दे परं भास्करम् ॥४४॥ यत्र त्रिवर्गेण ९ मिता पलाभा तत्र त्रिनाडीप्रमितं चरं स्यात् । यदा तदार्कं यदि वेत्सि विद्वन् सांवत्सराणां प्रवरोऽसि नूनम् ॥४५॥ याम्योदक्समकोणभाः किल कृताः पूर्वैः पृथक्साधनै- र्यास्तद्दिग्विवरान्तरान्तरगता याः पृच्छकेच्छावशात् । ता एकानयनेन चानयति यो मन्ये तमन्यं भुवि ज्योतिर्विद्वदनारविन्दमुकुलप्रोल्लासने भास्करम् ॥४६॥

" or "तत्स्वान्तरं"? Wait, compare it with L14: "वदस्यस्यान्तरं". Wait! In L14, it is: व-द-स्य-स्या-न्त-रं! Wait, look at L14: is it "वदस्यस्यान्तरं" or "वदस्यस्वान्तरं"? Look at the two letters: 'स्य' and then the next one: It's identical to 'स्य' with 'ा' = 'स्या'! Wait, why would it be "वदस्यस्यान्तरं"? Because "वद अस्य अस्य अन्तरं"? No, "वद अस्य अन्तरं" -> "वदस्य स्यान्तरं"? No! Wait! What if the root/word is: "वद अस्य स्वान्तरं"? Look at the loop of the second character: it has a loop to the right! In Devanagari, 'य' curves to the right, while 'व' is a closed loop! In L14: the first one is 'स्य' (with curve to right). The second one also has a curve to the right: 'स्या'! Wait, look at L18: "वदस्यस्यान्तरं" - exactly the same: व-द-स्य-स्या-न्त-रं! Wait, why does it say "वदस्यस्यान्तरं"? Could it be a misprint in the book for "वदस्य स्व

५८२ गोलाध्याये भागोनयुक्तं त्रिभ २ । २६ ॥ ३ । १ ॥ मर्कचन्द्रौ चेत् सायनांशौ च विपातचन्द्रः । भागद्वयोनो भगण ११ । २८ स्तदानीं पातं वद त्वं यदि बोबुधीषि ॥५६॥ यातेऽपि पाते क्वचिदेष्यलक्ष्म गम्ये न गम्यं वद चित्रमत्र । यत् संभवासंभववैपरीत्यं सांवत्सराचार्य विचार्य नूनम् ॥५७॥ वा० भा०—एते प्रश्ना व्याख्याता एव ॥२९-५७॥ मरीचिः—अथैवं प्रश्नानामानन्त्यं तद्दशादुत्तराणामपीति स्वबुद्ध्योत्तरं प्रच्छकप्रश्नानां देयम् । अत्र प्रतिमनुष्यं बुद्धिभेदात्तत्प्रश्नानां वक्तुमशक्यत्वादिति सूचनार्थं सोद्देशप्रश्नं सविष्ण्वाऽऽह—मित्र मित्र इति ॥ हे मित्र । अनेन सुहृत्प्रश्ने कोपो न विधेय इति सूचितम् । यत्र देशे त्रिनेत्रर्क्षमध्य- स्थितः ॥ महादेवनक्षत्रमार्द्रा ।। तस्या मध्यभागेऽर्धे स्थितः । मित्रः सूर्यः । सायनाकों राशिद्वयं विश्वांशा नखकला इति ।। त्रिनेत्रस्य दिशि उदयं प्राप्नोति । तत्र देशे मे ममा- भिमतामक्षप्रभां कथय । ननु मया वक्तुं न शक्यत इत्यत आह—तान्त्रिकेति ।। तन्त्रतत्त्वज्ञ । तथा च ग्रन्थ- ज्ञस्य तव नाशक्युत्तरमिति भावः ।। ननु ग्रन्थे एतदुत्तराभावात्कथं वक्तुमुत्तरं शक्यमित्यत आह—दक्ष इति ।। यदि त्वं गोले गोलस्वरूपज्ञाने समर्थोऽसि ।। तथा च गोलतत्त्वज्ञस्य तव ग्रन्थे एतदुत्तराभावेऽपि कल्पनासामर्थ्यादुत्तरं वक्तुं शक्यमेवेति भावः ॥ अत एवाक्षुब्धमक्रोधमिति क्रियाविशेषणम् । उत्तरदानासमर्थो हि क्रोधं करोतीति भावः ॥ ननु तर्हि विचार्यं वक्तव्यमित्यतः क्रियाविशेषणमाह—क्षिप्रमिति ।। शीघ्रम् । अस्योत्तरस्य सुगमत्वादल्पविचारेणोत्तरं शक्यमिति विलम्बो न विधेय इति भावः ।। तथा च सायनसूर्यज्ञाने त्रिनेत्रस्य दिश्युद्गमं यातीत्यनेन दिग्ज्यातुल्याग्रालाभादग्राज्ञाने चाक्षभां वदेति प्रश्नस्योत्तरं यद्यग्राकर्णे सायनसूर्योत्पन्नक्रान्तिज्या कोटिस्तदा त्रिज्या- कर्णे केति लम्बज्या ।। अस्या अक्षज्यालम्बज्याकोटौ पलज्या भुजस्तदा द्वादशकोटौ को भुज इत्यक्षभेति मन्दैरपि स्वतो ज्ञेयमित्युत्तरसूत्रं प्रकृतम् । अत्राग्राप्रयोजनादि- ग्ज्यासंबन्धाभावाच्च दिग्ज्योद्देशो व्यर्थोऽपि प्रश्नस्य कठिनाभासनार्थं दिग्ज्यासूच- नमित्यवधेयम् ।। यथा दिग्ज्यातुल्याग्रा २४३१ क्रान्तिज्यार्थं सूर्यस्य २ । १३ । २० । भुजज्या ३२९२ । ६ । ४० । क्रान्तिज्या १३३७ । ३७ । ३९ । लम्बज्या १८९१ । ५१ । १८ । अक्षज्या २८६९ । १६ अक्षांशाः ५६ । ३६ । २२ । ३० । लम्बांशाः ३३ । २३ । ३३ । ३० । अक्षभा १८ । १० । ३० ॥ २९ ॥