श्रीमद्भगवद्गीतारहस्य अथवा कर्मयोगशास्त्र (लोकमान्य बाल गंगाधर तिलक)
Srimad Bhagavad Gita Rahasya by Bal Gangadhar Tilak
लोकमान्य बाल गंगाधर तिलक द्वारा
८६८ गीतारहस्य अथवा कर्मयोगशास्त्र § § सिद्धिं प्राप्तो यथा ब्रह्म तथाप्नोति निबोध मे । समासेनैव कौन्तेय निष्ठा ज्ञानस्य या परा ॥ ५० ॥ बुद्ध्या विशुद्धया युक्तो धृत्यात्मानं नियम्य च । शब्दादीन्विषयांस्त्यक्त्वा रागद्वेषौ व्युदस्य च ॥ ५१ ॥ विविक्तसेवी लघ्वाशी यतवाक्कायमानसः । ध्यानयोगपरो नित्यं वैराग्यं समुपाश्रितः ॥ ५२ ॥ अहंकारं बलं दर्पं कामं क्रोधं परिग्रहम् । विमुच्य निर्ममः शान्तो ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥ ५३ ॥ ब्रह्मभूतः प्रसन्नात्मा न शोचति न कांक्षति । समः सर्वेषु भूतेषु मद्भक्तिं लभते पराम् ॥ ५४ ॥ भक्त्या मामभिजानाति यावान्यश्चास्मि तत्त्वतः । ततो मां तत्त्वतो ज्ञात्वा विशते तदनन्तरम् ॥ ५५ ॥ । बुद्धिसे अपना अपना व्यवसाय करनेवालोंकोभी मिलती है । भागवतधर्मका । जो कुछ रहस्य है, वह यहीं है; तथा महाराष्ट्रके साधू-संतोंके इतिहाससे स्पष्ट । होता है, कि उक्त रीतिसे आचरण करके निष्काम बुद्धिके तत्त्वको अमलमें । लाना कुछ असंभव नहीं है (गीतार. प्र. १३, पृ. ४४२), अब बतलाते हैं, कि, । अपने अपने कर्मोंमें तत्पर रहनेसेही अंतमें मोक्ष कैसे प्राप्त होता है :- ] (५०) हे कौन्तेय ! (इस प्रकार) सिद्धि प्राप्त होनेपर (इस पुरुषको) ज्ञानकी परम निष्ठा, अर्थात् ब्रह्म जिस रीतिसे प्राप्त होता है, उसका मैं संक्षेपसे वर्णन करता-हूँ, सुन । (५१) शुद्ध बुद्धिसे युक्त हो करके, धैर्यसे आत्मसंयमन कर, शब्द आदि (इंद्रियोंके) विषयोंको छोड़करके, और प्रीति एवं द्वेषको दूरकर, (५२) 'विविक्त' अर्थात् चुने हुए अथवा एकांत स्थलमें रहनेवाला, मिताहारी, काया-वाचा और मनको वशमें रखनेवाला, नित्य ध्यानयुक्त और विरक्त, (५३) (तथा) अहंकार, बल, दर्प, काम, क्रोध और परिग्रह अर्थात् पाशको छोड़कर शांत एवं ममतासे रहित, (मनुष्य) ब्रह्मभूत होनेके लिये समर्थ होता है। (५४) ब्रह्मभूत हो जानेपर प्रसन्नचित्त हो कर वह न किसीकी आकांक्षा करता है, और न किसीका द्वेषभी; तथा समस्त प्राणीमात्रमें सम होकर मेरी परम भक्तिको प्राप्त कर लेता है। (५५) भक्तिसे उसको मेरा तात्त्विक ज्ञान हो जाता है, कि मैं कितना हूँ और कौन हूँ; इस प्रकार मेरी तात्त्विक पहचान हो जानेपर वह मुझमेंही प्रवेश करता
अठारहवाँ अध्याय ८६९ सर्वकर्माण्यपि सदा कुर्वाणो मद्व्यपाश्रयः । मत्प्रसादादवाप्नोति शाश्वतं पदमव्ययम् ॥ ५६ ॥ है; ( ५६ ) और मेराही आश्रयकर, सब कर्म सदैव करते रहनेपरभी उसे मेरे अनुग्रहसे शाश्वत एवं अव्यय स्थान प्राप्त होता है । [ ध्यान रहे, कि सिद्धावस्थाका उक्त वर्णन कर्मयोगियोंका है, कर्मसंन्यास करनेवाले पुरुषोंका नहीं। आरंभमेंही, ४७ वें और ४९ वें श्लोकमें कहा है, कि उक्त वर्णन आसक्ति छोड़कर कर्म करनेवालोंका है, तथा अंतके ५६ वें श्लोकमें “सब कर्म करते रहनेपरभी” शब्द आये हैं। उक्त वर्णन भक्तोंके अथवा त्रिगुणातीतोंके वर्णनके समानही है। यहाँतक कि, कुछ शब्दभी उसी वर्णनमे लिये गये हैं। उदाहरणार्थ, ५३ वें श्लोकका 'परिग्रह' शब्द छठे अध्यायमें ( ६. १० ) योगीके वर्णनमें आया है; ५४ वें श्लोक 'न शोचति न कांक्षति' पद बारहवें अध्यायके ( १२. १७ ) भक्ति-मार्गके वर्णनमें हैं; और 'विविक्त' अर्थात् “चुने हुए 'एकान्त' स्थलमें रहना” शब्द १३ वे अध्यायके १०वें श्लोकमें आ चुका है। कर्मयोगीको प्राप्त होनेवाली उपर्युक्त अंतिम स्थिति और कर्म- संन्यास-मार्गसे प्राप्त होनेवाली अंतिम स्थिति, दोनों केवल मानसिक दृष्टिसे एकही हैं, इसीसे संन्यास-मार्गीय टीकाकारोंको यह कहनेका अवसर मिल गया है, कि उक्त वर्णन हमारेही मार्गके हैं। परंतु हम कई बार कह चुके हैं, कि यह सच्चा अर्थ नहीं है। अस्तुः, इस अध्यायके आरंभमें प्रतिपादन किया गया है, कि संन्यासका अर्थ कर्मत्याग नहीं है, किंतु फलशाके त्यागकोही संन्यास कहते हैं। जब संन्यास शब्दका इस प्रकार अर्थ हो चुका, तब यह सिद्ध है, कि यज्ञ, दान आदि कर्म चाहे काम्य हों, चाहे नित्य हों या नैमित्तिक, उनको अन्य सब कर्मोंके समानही फलाशा छोड़कर उत्साह और समतासे करते जाना चाहिये। तदनंतर संसारके कर्म, कर्ता, बुद्धि आदि संपूर्ण विषयोंकी गुणभेदसे अनेकता दिखलाकर उनमें सात्त्विकको श्रेष्ठ कहा है; और गीताशास्त्रका यह इत्यर्थ बतलाया है, कि चातुर्वर्ण्य-व्यवस्थाके द्वारा स्वधर्मानुसार प्राप्त होनेवाले समस्त कर्मोंको आसक्ति छोड़कर करने जानाही परमेश्वरका यजन-पूजन करना है; एवं इसीसे अंतमें क्रमशः परब्रह्म अथवा मोक्षकी प्राप्ति होती है; मोक्षके लिये कोई दूसरा अनुष्ठान करनेकी आवश्यकता नहीं है, अथवा कर्मत्यागरूपी संन्यासभी लेनेकी ज़रूरत नहीं है, केवल इस कर्मयोगसेही मोक्षसहित सब सिद्धियाँ प्राप्त हो जाती हैं। अब इसी कर्मयोग-मार्गको स्वीकारकर लेनेके लिये अर्जुनको फिर एक बार अंतिम उपदेश करते हैं:- ]
८७० गीतारहस्य अथवा कर्मयोगशास्त्र § § चेतसा सर्वकर्माणि मयि संन्यस्य मत्परः । बुद्धियोगमुपाश्रित्य मच्चित्तः सततं भव ॥ ५७ ॥ मच्चित्तः सर्वदुर्गाणि मत्प्रसादात्तरिष्यसि । अथ चेत्त्वमहंकारान्न श्रोष्यसि विनंक्ष्यसि ॥ ५८ ॥ § § यदहंकारमाश्रित्य न योत्स्य इति मन्यसे । मिथ्यैष व्यवसायस्ते प्रकृतिस्त्वां नियोक्ष्यति ॥ ५९ ॥ स्वभावजेन कौन्तेय निबद्धः स्वेन कर्मणा । कर्तुं नेच्छसि यन्मोहात्करिष्यस्यवशोऽपि तत् ॥ ६० ॥ ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेऽर्जुन तिष्ठति । भ्रामयन्सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि मायया ॥ ६१ ॥ ( ५७ ) मनसे सब कर्मोंको मुझमें 'संन्यस्य' अर्थात् समर्पण करके मत्परायण होता हुआ ( साम्य ) बुद्धियोगके आश्रयसे हमेशा मुझमें चित्त रख । । [ 'बुद्धियोग' शब्द पहले-दूसरेही अध्यायमें ( २.४९ ) आ चुका है; और । वहाँ उसका अर्थ फलाशामें बुद्धि न रखकर कर्म करनेकी युक्ति अथवा समत्व । बुद्धि है। यही अर्थ यहाँभी विवक्षित है और दूसरे अध्यायमें जो यह सिद्धान्त । बतलाया था, कि कर्मकी अपेक्षा बुद्धि श्रेष्ठ है, उसीका यह उपसंहार है। इसीमें । कर्मसंन्यासका अर्थभी इन शब्दोंके द्वारा व्यक्त किया गया है, कि "मनसे । ( अर्थात् कर्मका प्रत्यक्ष त्याग न करके, केवल बुद्धिसे ) मुझमें सब कर्म सम- । र्पित कर ।" और वही अर्थ पहले गीता ३. २० एवं ५. १३ मेंभी वर्णित है । ] ( ५८ ) मुझमें चित्त रखनेपर तू मेरे अनुग्रहसे सब संकटोंको अर्थात् कर्मके शुभाशुभ फलोंको पार कर जावेगा । परंतु यदि अहंकारके वश होकर मेरी न सुनेगा, तो ( निस्संदेह ) नाश पावेगा । । [ ५८ वें श्लोकके अंतमें अहंकारका जो परिणाम बतलाया है, अब यहाँ । उसीका अधिक स्पष्टीकरण करते हैं :- ] ( ५९ ) तू अहंकारसे जो यह मानता ( कहता ) है, कि मैं युद्ध न करूँगा, तेरा वह निश्चय व्यर्थ है । प्रकृति अर्थात् स्वभाव तुझसे वह ( युद्ध ) करावेगा । ( ६० ) हे कौन्तेय ! अपने स्वभावजन्य कर्मसे बद्ध होनेके कारण, मोहके वश होकर तू जिसे करनेकी इच्छा करता है, पराधीन ( अर्थात् प्रकृतिके अधीन ) हो करके तुझे वही करना पडेगा । ( ६१ ) हे अर्जुन ! सब प्राणियोंके हृदयमें रहकर ईश्वर ( अपनी ) मायासे प्राणिमात्रको ( ऐसे ) घुमा रहा है, मानो सभी ( किसी )
अठारहवाँ अध्याय ८७१ तमेव शरणं गच्छ सर्वभावेन भारत । तत्प्रसादात्परां शान्तिं स्थानं प्राप्स्यसि शाश्वतम् ॥ ६२ ॥ इति ते ज्ञानमाख्यातं गुह्याद्गुह्यतरं मया । विमृश्यैतदशेषेण यथेच्छसि तथा कुरु ॥ ६३ ॥ यंत्रपर चढ़ाये गये हों । ( ६२ ) इसलिये हे भारत ! तू सर्व भावमे उसीकी शरणमें जा । उसके अनुग्रहसे तुझे परम शांति और नित्यस्थान प्राप्त होगा । ( ६३ ) इस प्रकार मैंने यह गुह्यातिगुह्य ज्ञान तुझमे कहा है । इसका पूर्ण विचार करके जैसी तेरी इच्छा हो, वैसा कर । । [ इन श्लोकोंमें कर्म-पराधीनताका जो गूढ़ तत्त्व बतलाया गया है, उसका । विचार गीतारहस्यके १० वें प्रकरणमें विस्तारपूर्वक हो चुका है । यद्यपि आत्मा । स्वयं स्वतंत्र है, तथापि जगत्के अर्थात् प्रकृतिके व्यवहारको देखनेसे मालूम । होता है, कि उस कर्मके चक्रपर आत्माका कुछभी अधिकार नहीं है, कि जो । अनादि कालसे चल रहा हैं । जिनकी हम इच्छा नहीं करते, बल्कि जो हमारी । इच्छाके विपरीतभी है, ऐसी सैकड़ों-हजारों बाते संसारमें हुआ करती हैं; तथा । उनके व्यापारके परिणामभी हमपर होते रहने है, अथवा उक्त व्यापारोंकाही । कुछ भाग हमें करना पड़ता है । यदि इन्कार करते हैं, तो बनता नहीं है । ऐसे । अवसरपर ज्ञानी मनुष्य अपनी बुद्धिको निर्मलकर, और सुख या दुःखको एकसा । समझकर सब कर्म किया करता है, किंतु मूर्ख मनुष्य उनके फन्देमें फँस जाता । है; यही दोनोंके आचरणमें महत्त्वपूर्ण भेद है । भगवानने तीसरेही अध्यायमें । कह दिया है, कि " सभी प्राणी अपनी अपनी प्रकृतिके अनुसार चलते रहते हैं, । वहाँ निग्रह क्या करेगा ?" ( गीता ३. ३३ ) । ऐसी स्थितिमें मोक्षशास्त्र । अथवा नीतिशास्त्र इतनाही उपदेश कर सकता है, कि कर्ममें आसक्ति मत रखो, । इससे अधिक वह कुछ नहीं कह सकता । अध्यात्म-दृष्टिमे यह विचार हुआ; । परंतु भक्तिकी दृष्टिसे प्रकृतिभी तो ईश्वरकाही अंश है, अतः ६१वें और ६२वें । श्लोकमें यही सिद्धान्त ईश्वरको सारा कर्तृत्व सौंप कर बतलाया गया है । जगत्में । जो कुछ व्यवहार हो रहे हैं, उन्हें परमेश्वर जैसे चाहता है, वैसे करवा रहा है । । इसलिये ज्ञानी मनुष्यको उचित है, कि अहंकार-बुद्धि छोड़कर, अपने आपको । सर्वथा परमेश्वरकेही हवालेकर दे । ६३वें श्लोकमें भगवानने कहा है सही, । कि, " जैसी तेरी इच्छा हो, वैसा कर " परंतु उसका अर्थ बहुत गंभीर है । ज्ञान । अथवा भक्तिके द्वारा जहाँ बुद्धि साम्यावस्थामें पहुँची, वहाँ फिर बुरी इच्छा । बचनेही नहीं पाती, अतएव ऐसे ज्ञानी पुरुषका 'इच्छा-स्वातन्त्र्य' ( इच्छाकी । स्वाधीनता ) उसे अथवा जगत्को कभी अहितकारक नहीं हो सकता । इसलिये
८७२ गीतारहस्य अथवा कर्मयोगशास्त्र § § सर्वगुह्यतमं भूयः शृणु मे परमं वचः । इष्टोऽसि मे दृढमिति ततो वक्ष्यामि ते हितम् ॥ ६४ ॥ मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु । मामेवैष्यसि सत्यं ते प्रतिजाने प्रियोऽसि मे ॥ ६५ ॥ सर्वधर्मान्परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज । अहं त्वा सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुचः ॥ ६६ ॥ | उक्त श्लोकका ठीक ठीक भावार्थ यह है, कि “ ज्योंही तू इस ज्ञानको समझ | लेगा ( विमृश्य ), त्योंही तू स्वयंप्रकाश हो जायगा ; और फिर ( पहलेसे नहीं ) | तू अपनी इच्छासे जो कर्म करेगा, वही धर्म्य एवं प्रमाण होगा, तथा तुझे स्थित- | प्रज्ञकी ऐसी अवस्था प्राप्त हो जानेपर तेरी इच्छाको रोकनेकी आवश्यकताही | न रहेगी।” अस्तु, गीतारहस्यके १४ वें प्रकरणमें हम दिखला चुके हैं, कि, गीतामें | ज्ञानकी अपेक्षा भक्तिकोही अधिक महत्त्व दिया गया है। इस सिद्धान्तके अनुसार | अब संपूर्ण गीताशास्त्रका भक्तिप्रधान उपसंहार करते हैं :— ] (६४) (अब) अंतकी यह और एक बात सुन, कि जो गुह्यातिगुह्य है । मेरा अत्यंत प्यारा है, इसलिये मैं तेरे हितकी बात करता हूँ । (६५) मुझमें अपना मन रख, मेरा भक्त हो, मेरा यजन कर, और मेरी वंदना कर; मैं तुझसे सत्य प्रतिज्ञा करके कहता हूँ, कि ( इसमे ) तू मुझमेंही आ मिलेगा, ( क्योंकि ) तू मेरा प्यारा ( भक्त ) है । (६६) सब धर्मोंको छोड़ कर तू केवल मेरीही शरणमें आ जा । मैं तुझे सब पापोंसे मुक्त करूँगा, डर मत । | [ कोरे ज्ञानमार्गके टीकाकारोंको यह भक्ति-प्रधान उपसंहार प्रिय नहीं | लगता । इसलिये वे धर्म शब्दमेंही अधर्मका समावेश करके कहते हैं, कि यह | श्लोक कठोपनिषदके इस उपदेशसे समानार्थक है, कि “ धर्म-अधर्म, कृत-अकृत, | और भूत-भव्य, सबको छोड़ कर उनके परे रहनेवाले परब्रह्मको पहचानो” ( कठ | २. १४ ); तथा इसमें निर्गुण ब्रह्मकी शरणमें जानेका उपदेश है। निर्गुण ब्रह्मका | वर्णन करते समय कठ-उपनिषदका श्लोक महाभारतमेंभी आया है । ( शां. ३३९. | ४०; ३३१. ४४ ) । परंतु इन दोनों स्थानोंपर धर्म और अधर्म, ये दोनों पद | जैसे स्पष्टतया पाये जाते हैं, वैसे गीतामें नहीं हैं। यह सच है, कि गीता निर्गुण | ब्रह्मको मानती है, और उसमें यह निर्णयभी किया गया है, कि परमेश्वरका वही | स्वरूप श्रेष्ठ है ( गीता ७. २४ ) । तथापि गीताका यहभी तो सिद्धान्त है, कि | व्यक्तोपासना सुलभ और श्रेष्ठ है ( १२. ५ ), और यहाँ भगवान् श्रीकृष्ण | अपने व्यक्त स्वरूपके विषयमेंही कह रहे हैं; इस कारण हमारा यह दृढ मत है, | कि यह उपसंहार भक्तिप्रधानही है । अर्थात् यहाँ निर्गुण ब्रह्म विवक्षित नहीं है,
अठारहवाँ अध्याय ८७३ § § इदं ते नातपस्काय नाभक्ताय कदाचन । न चाशुश्रूषवे वाच्यं न च मां योऽभ्यसूयति ॥ ६७ ॥ य इमं परमं गुह्यं मद्भक्तेष्वभिधास्यति । भक्तिं मयि परां कृत्वा मामेवैष्यत्यसंशयः ॥ ६८ ॥ न च तस्मान्मनुष्येषु कश्चिन्मे प्रियकृत्तमः । भविता न च मे तस्मादन्यः प्रियतरो भुवि ॥ ६९ ॥ § § अध्येष्यते च य इमं धर्म्यं संवादमावयोः । ज्ञानयज्ञेन तेनाहमिष्टः स्यामिति मे मतिः ॥ ७० ॥ | किंतु कहना चाहिये कि यहाँपर धर्म शब्दसे परमेश्वर-प्राप्तिके लिये शास्त्रोंमें | जो अनेक मार्ग बतलाये गये हैं, - जैसे अहिंसा-धर्म, सत्य-धर्म, मातृपितृ- | सेवाधर्म, गुरुसेवा-धर्म, यज्ञयाग-धर्म, दान-धर्म, संन्यास-धर्म, आदि - वेही | अभिप्रेत हैं; और महाभारतके शांतिपर्वमें (शां. ३५४) एवं अनुगीतमें | (अश्व. ४९) जहाँ इस विषयकी चर्चा हुई है, वहाँ धर्म शब्दसे मोक्षके इन्हीं | उपायोंका उल्लेख किया गया है। परंतु इस स्थानपर गीताके प्रतिपाद्य धर्मको | लक्ष करके भगवानका यह निश्चयात्मक उपदेश है, कि उक्त नाना धर्मोंकी | गड़बड़में न पड़ कर 'मुझे अकेलेकोही भज, मैं तेरा उद्धार कर दूंगा, डर मत' | (गीतार. पृ. ४४३) । सार यह है, कि अर्जुनको निमित्त बनाकर भगवान् अंतमें | सभीको आश्वासन देते हैं, कि मेरी दृढ़ भक्ति करके, मत्परायण-बुद्धिसे स्वधर्मा- | नुसार प्राप्त होनेवाले कर्म करते जानेपर, इहलोक और परलोक, दोनों जगह | तुम्हारा कल्याण होगा, डरो मत। यही कर्मयोग कहलाता है; और सब गीता- | धर्मका सारभी यही है। अब बतलाते हैं, कि इस गीता-धर्मकी, अर्थात् ज्ञानमूलक | और भक्ति-प्रधान कर्मयोगकी, परंपरा आगे कैसे जारी रखी जावे :- ] (६७) जो तप नहीं करता, भक्ति नहीं करता और सुननेकी इच्छाभी नहीं रखता, तथा जो मेरी निंदा करता, है, उसे यह (गुह्य) कभी मत बतलाओ। (६८) जो यह परम गुह्य मेरे भक्तोंको बतलावेगा, उसकी मुझमें परम भक्ति होगी और वह निस्संदेह मुझमेंही आ मिलेगा। (६९) और उसकी अपेक्षा मेरा अधिक प्रिय करनेवाला संपूर्ण मनुष्योंमें दूसरा कोईभी न मिलेगा; तथा इस भूमिमें मुझे उसकी अपेक्षा अधिक प्रिय और कोई न होगा। | [ परंपराकी रक्षाके इस उपदेशके साथही अब फल बतलाते हैं :- ] (७०) हम दोनोंके इस धर्म-संवादका जो कोई अध्ययन करेगा, मैं समझूँगा,
८७४ गीतारहस्य अथवा कर्मयोगशास्त्र श्रद्धावाननसूयश्च शृणुयादपि यो नरः । सोऽपि मुक्तः शुभाँल्लोकान्प्राप्नुयात्पुण्यकर्मणाम् ॥ ७१ ॥ § § कच्चिदेतच्छ्रुतं पार्थ त्वयैकाग्रेण चेतसा । कच्चिदज्ञानसम्मोहः प्रनष्टस्ते धनंजय ॥ ७२ ॥ अर्जुन उवाच । नष्टो मोहः स्मृतिर्लब्धा त्वत्प्रसादान्मयाच्युत । स्थितोऽस्मि गतसन्देहः करिष्ये वचनं तव ॥ ७३ ॥ कि उसने ज्ञानयज्ञसे मेरी पूजा की है। (७१) इसी प्रकार दोष न ढूंढ कर श्रद्धाके साथ जो कोई इसे सुनेगा, वहभी (पापोंसे) मुक्त होकर उन शुभ लोकोंमें जा पहुँचेगा, कि जो पुण्यवान् लोगोंको मिलते हैं। | [ यहाँ उपदेश समाप्त हो चुका। अब यह जाँचनेके लिये, कि यह धर्म | अर्जुनकी समझमें ठीक आ गया है या नहीं भगवान् उससे पूछते हैं :- ] (७२) हे पार्थ ! तूने इसे एकाग्र मनमे सुन तो लिया है न ? (और) हे धनंजय ! तेरा अज्ञानरूपी मोह अब सर्वथा नष्ट हुआ कि नहीं ? अर्जुनने कहा :- (७३) हे अच्युत ! तुम्हारे प्रसादसे मेरा मोह नष्ट हो गया; और मुझे (कर्तव्य- धर्मकी) स्मृति हो गई। मैं (अब) निःसंदेह हो गया हूँ। आपके उपदेशानुसार (युद्ध) करूँगा। | [ जिनकी सांप्रदायिक समझ यह है, कि गीताधर्ममेंभी संसारको छोड | देनेका उपदेश किया गया है, उन्होंने इस अंतिम अर्थात् ७३ वें श्लोककी बहुत | कुछ निराधार खींचातानी की है। यदि विचार किया जाय, कि अर्जुनको किस | बातकी विस्मृति हो गयी थी, तो पता लगेगा, कि दूसरे अध्यायमें (२. ७) | उसने कहा है, कि "अपना धर्म अथवा कर्तव्य समझनेमें मेरा मन असमर्थ हो | गया है" (धर्मसंमूढ चेताः); अतः उक्त श्लोकका सरल अर्थ यही है | कि उसी कर्तव्य-धर्मकी अब उसे स्मृति हो आयी है। अर्जुनको युद्धमें प्रवृत्त | करनेके लिये गीताका उपदेश किया गया है, और स्थान-स्थानपर कहा गया है, | कि "इसलिये तू युद्ध कर" (गीता २. १८; २. ३७; २. ३०; ८. ७; | ११. ३४), अतएव "आपकी आज्ञानुसार करूँगा" का अर्थ "युद्ध करता | हूँ" ही होता है। अस्तु; श्रीकृष्ण और अर्जुनका संवाद समाप्त हुआ; अब | महाभारतकी कथाके संदर्भानुसार धृतराष्ट्रको यह कथा सुनाकर संजय | उपसंहार करता है :- ]
अठारहवाँ अध्याय ८७५ संजय उवाच । § § इत्यहं वासुदेवस्य पार्थस्य च महात्मनः । संवादमिममश्रौषमद्भुतं रोमहर्षणम् ॥ ७४ ॥ व्यासप्रसादाच्छ्रुतवानेतद्गुह्यमहं परम् । योगं योगेश्वरात्कृष्णात्साक्षात्कथयतः स्वयम् ॥ ७५ ॥ राजन्संस्मृत्य संस्मृत्य संवादमिममद्भुतम् । केशवार्जुनयोः पुण्यं हृष्यामि च मुहुर्मुहुः ॥ ७६ ॥ संजयने कहा :- (७४) इस प्रकार शरीरको रोमांचित करनेवाला वासुदेव और महात्मा अर्जुनका यह अद्भुत संवाद मैंने सुना । (७५) व्यासजीके अनुग्रहसे मैंने यह परम गुह्य, याने योग अर्थात् कर्मयोग, साक्षात् योगेश्वर स्वयं श्रीकृष्णहीके मुखसे सुना है। । [ पहलेही लिख चुके हैं, कि व्यासजीने संजयको दिव्य-दृष्टि दी थी, जिससे । रणभूमिपर होनेवाली सारी घटनाएँ उसे घर बैठेही दिखायी देती थीं, और । उन्हींका वृत्तान्त वह धृतराष्ट्रसे निवेदन कर देता था । श्रीकृष्णने जिस योगका । प्रतिपादन किया, वह कर्मयोग है ( गीता ४. १-३ ), और अर्जुनने पहले उसे । 'योग' (साम्ययोग) कहा है ( गीता ६. ३३); तथा अब इस श्लोकमें संजयभी । श्रीकृष्णार्जुनके संवादको 'योग' ही कहता है। इससे स्पष्ट है, कि श्रीकृष्ण, अर्जुन । और संजय, तीनोंके मतानुसार गीताका प्रतिपाद्य विषय; 'योग' अर्थात् । कर्मयोगही है; और अध्याय-समाप्तिसूचक संकल्पमेंभी वही, अर्थात् योगशास्त्र, । शब्द आया है। परंतु 'योगेश्वर' शब्दमें 'योग' शब्दका अर्थ इससे कहीं अधिक । व्यापक है। योगका साधारण अर्थ कर्म करनेकी युक्ति, कुशलता या शैली है। । इसी अर्थके अनुसार कहा जाता है, कि बहुरूपिया योगसे अर्थात् कुशलतासे अपने । स्वाँग बना जाता है। परंतु जब कर्म करनेकी इन युक्तियोंमें श्रेष्ठ युक्तिको । खोजते हैं, तब कहना पड़ता है, कि परमेश्वर मूलमें अव्यक्त होनेपरभी जिस । युक्तिसे वह अपने आपको व्यक्त स्वरूप देता है, वही युक्ति अथवा योग सबसे । श्रेष्ठ है। इसीको गीतामें 'ईश्वरी योग' (गीता ९. ५; ११. ८) कहा है; । और वेदान्तमें जिसे माया कहते हैं, वहभी यही है ( गीता ७. २५)। यह । अलौकिक अथवा अघटित योग जिसे साध्य हो जाय, उसे अन्य सब युक्तियाँ तो । हाथका मैल है। परमेश्वर इन योगोंका अथवा मायाका अधिपति है, अतएव । उसे योगेश्वर अर्थात् योगोंका स्वामी कहते हैं। 'योगेश्वर' शब्दमे योगका अर्थ । पातंजलयोग नहीं है। ] (७६) हे राजा (धृतराष्ट्र) ! केशव और अर्जुन, दोनोंके इस अद्भुत एवं पुण्य-
८७६ गीतारहस्य अथवा कर्मयोगशास्त्र तच्च संस्मृत्य संस्मृत्य रूपमत्यद्भुतं हरेः । विस्मयो मे महान् राजन् हृष्यामि च पुनः पुनः ॥ ७७ ॥ यत्र योगेश्वरः कृष्णो यत्र पार्थो धनुर्धरः तत्र श्रीर्विजयो भूतिर्ध्रुवा नीतिर्मतिर्मम ॥ ७८ ॥ इति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुन-संवादे मोक्षसंन्यासयोगो नाम अष्टादशोऽध्यायः ।।१८।। कारक संवादका स्मरण होकर मुझे बार बार हर्ष हो रहा है; (७७) और हे राजा ! श्रीहरिके उस अत्यंत अद्भुत विश्वरूपकीभी बार बार स्मृति होकर मुझे बडा विस्मय होता है, और बार-बार हर्ष होता है। (७८) मेरा मत है, कि जहाँ योगेश्वर श्रीकृष्ण हैं और जहाँ धनुर्धर अर्जुन है, वहीं श्री, विजय, शाश्वत ऐश्वर्य और नीति है। | [ उक्त सिद्धान्तका सार यह है, कि जहाँ युक्ति और शक्ति, दोनों | एकत्रित होती हैं, वहाँ निश्चयही ऋद्धि-सिद्धि निवास करती हैं, कोरी शक्तिसे | अथवा केवल युक्तिसे सदैव काम नहीं चलता। जब जरासंधका वध करनेके लिये | मंत्रणा हो रही थी, तब युधिष्ठिरने श्रीकृष्णसे कहा है, कि "अन्धं बलं जडं | प्राहुः प्रणेतव्यं विचक्षणैः" (मभा. सभा. २०. १६) - बल अन्धा और जड़ है, | बुद्धिमानोंको चाहिये, कि उसे मार्ग दिखलावें; तथा श्रीकृष्णनेभी यह कह कर, कि | "मयि नीतिर्बलं भीमे" (सभा. २०. ३) - मुझमें नीति है और भीमसेनके | शरीरमें बल है; भीमसेनको साथ लेकर उसके द्वारा जरासंधका वध युक्तिसे | कराया है। केवल नीति बतलानेवालेको आधा चतुर समझना चाहिये। अर्थात् | इस श्लोकमें योगेश्वरका अर्थ योग या युक्तिके ईश्वर है और धनुर्धरका योद्धा, | और यहाँ ये दोनों विशेषण हेतुपूर्वक दिये गये हैं।] इस प्रकार श्रीभगवानके गाये हुए- अर्थात् कहे हुए- उपनिषद्में, ब्रह्म- विद्यान्तर्गत योग-अर्थात् कर्मयोग-शास्त्रविषयक, श्रीकृष्ण और अर्जुनके संवादमें, मोक्षसंन्यासयोग नामक अठारहवां अध्याय समाप्त हुआ। | [ ध्यान रहे, कि "मोक्ष-संन्यासयोग 'शब्दमें' 'संन्यास' " शब्दका अर्थ | 'काम्य कर्मोंका संन्यास' है, जैसा कि इस अध्यायके आरंभमें कहा गया है, | यहाँ चतुर्थ आश्रमरूपी संन्यास विवक्षित नहीं है। इस अध्यायमें प्रतिपादन | किया गया है, कि स्वकर्मको न छोड़ कर उसे परमेश्वरमें मनसे संन्यास अर्थात्
अठारहवाँ अध्याय ८७७ । समर्पित कर देनेसे मोक्ष प्राप्त हो जाता है, अतएव इस अध्यायका मोक्ष- । संन्यासयोग नाम रखा गया है । ] इस प्रकार बाल गंगाधर तिलककृत श्रीमद्भगवद्गीताका रहस्य-संजीवन नामक प्राकृत अनुवाद टिप्पणीसहित समाप्त हुआ । गंगाधर-पुत्र, पूना-वासी, महाराष्ट्र विप्र, वैदिक तिलक बाल बुध ते विधीयमान । 'गीतारहस्य' किया धीश को समर्पित यह, तौर कौल योग भूमि शकमें सुयोग जान । ॥ ॐ तत्सद्ब्रह्मार्पणमस्तु ॥ ॥ शान्तिः पुष्टिस्तुष्टिश्चास्तु ॥
गीताके श्लोकोंकी सूचि श्लोकारम्भः अ० श्लो० पृ० श्लोकारम्भः अ० श्लो० पृ० ॐ अनपेक्षः शुचिर्दक्ष १२ १६ ७९८ ॐ इत्येकाक्षरं ब्रह्म ८ १३ ७४७ अनादित्वान्निर्गुणत्वात् १३ ३१ ८१२ ॐ तत्सदिति निर्देशो १७ २३ ८४७ अनादिमध्यान्तमनन्त ११ १९ ७८३ अ अनाश्रितः कर्मफल ६ १ ७०७ अकीर्तिं चापि भूतानि २ ३४ ६३३ अनिष्टमिष्टं मिश्रं च १८ १२ ८५४ अग्निर्ज्योतिरहः शुक्लः ८ २४ ७५१ अनुद्वेगकरं वाक्यं १७ १५ ८४३ अच्छेद्योऽयमदाह्योऽयं २ २४ ६३० अनुबन्धं क्षयं हिंसां १८ २५ ८५९ अजोऽपि सन्नव्ययात्मा ४ ६ ६७९ अनेकचित्तविभ्रान्ता १६ १६ ८३६ अत्र शूरा महेष्वासा १ ४ ६१० अनेकबाहूदरवक्त्रनेत्रं ११ १६ ७८३ अथ केन प्रयुक्तोऽयं ३ ३६ ६७३ अनेकवक्त्रनयनम् ११ १० ७८२ अथ चित्तं समाधातुं १२ ९ ७९५ अन्तकाले च मामेव ८ ५ ७४५ अथ चेत्त्वमिमं धर्म्यं २ ३३ ६३३ अन्तवत्तु फलं तेषां ७ २३ ७३७ अथ चैनं नित्यजातं २ २६ ६३० अन्तवन्त इमे देहाः २ १८ ६२८ अथवा बहुनैतेन १० ४२ ७७८ अन्नाद्भवन्ति भूतानि ३ १४ ६६१ अथवा योगिनामेव ६ ४२ ७२३ अन्ये च बहवः शूरा १ ९ ६११ अथ व्यवस्थितान्दृष्ट्वा १ २० ६१४ अन्ये त्वेवमजानन्तः १३ २५ ८१० अथैतदप्यशक्तोऽसि १२ ११ ७९५ अपरे नियताहाराः ४ ३० ६९१ अदृष्टपूर्वं हृषितोऽस्मि ११ ४५ ७८९ अपरयमितस्त्वन्यां ७ ५ ७३१ अदेशकाले यद्दानं १७ २२ ८४४ अपरं भवतो जन्म ४ ४ ६७८ अद्वेष्टा सर्वभूतानां १२ १३ ७९८ अपर्याप्तं तदस्माकं १ १० ६११ अधर्मं धर्ममिति या १८ ३२ ८६१ अपाने जुह्वति प्राणं ४ २९ ६९० अधर्माभिभवात्कृष्ण १ ४१ ६१९ अपि चेत्सुदुराचारो ९ ३० ७६३ अधश्चोर्ध्वं प्रसृताः १५ २ ८२३ अपि चेदसि पापेभ्यः ४ ३६ ६९४ अधिभूतं क्षरो भावः ८ ४ ७४३ अप्रकाशो प्रवृत्तिश्च १४ १३ ८१६ अधियज्ञः कथं कोऽत्र ८ २ ७४३ अफलाकाङ्क्षिभिर्यज्ञो १७ ११ ८४२ अधिष्ठानं तथा कर्ता १८ ३४ ८६१ अभयं सत्वसंशुद्धिः १६ १ ८३१ अध्यात्मज्ञाननित्यत्वं १३ ११ ८०५ अभिसन्धाय तु फलं १७ १२ ८४३ अध्येष्यते च य इमं १८ ७० ८७३ अभ्यासयोगयुक्तेन ८ ८ ७४६ अनन्तविजयं राजा १ १६ ६१४ अभ्यासेऽप्यसमर्थोऽसि १२ १० ७९५ अनन्तश्चास्मि नागानां १० २९ ७७६ अमानित्वमदम्भित्व १३ ७ ८०४
गीताके श्लोकोंकी सूची ८७९ अमी च त्वां धृतराष्ट्रस्य ११ २६ ७८५ अहिंसा समता तुष्टिः १० ५ ७६८ अमी हि त्वां सुरसंघा ११ २१ ७७४ अहो बत महत्पापं १ ४५ ६१९ अयतिः श्रद्धयोपेतः ६ ३७ ७२२ अक्षराणामकारोऽस्मि १० ३३ ७७७ अयनेषु च सर्वेषु १ ११ ६१२ अक्षरं ब्रह्म परमं ८ ३ ७४३ अयुक्तः प्राकृतः स्तब्धः १८ २८ ८६० अज्ञश्चाश्रद्दधानश्च ४ ४० ६९५ अवजानन्ति मां मूढाः ९ ११ ७५६ आ अवाच्यवादांश्च बहून् २ ३६ ६३४ आख्याहि मे को भवान् ११ ३१ ७८५ अविनाशि तु तद्विद्धि २ १७ ६२८ आचार्याः पितरः पुत्राः १ ३४ ६१७ अविभक्तं च भूतेषु १३ १६ ८०६ आढ्योऽभिजनवानस्मि १६ १५ ८३६ अव्यक्तादीनि भूतानि २ २८ ६३१ आत्मसम्भाविताः १६ १७ ८३६ अव्यक्ताद्व्यक्तयः सर्वाः ८ १८ ७४९ आत्मौपम्येन सर्वत्र ६ ३२ ७२० अव्यक्तोऽयमचिन्त्योऽयं २ २५ ६३० आदित्यानामहं विष्णुः १० २१ ७७४ अव्यक्तोऽक्षर इत्युक्तः ८ २१ ७५० आपूर्यमाणमचलप्रतिष्ठं २ ७० ६५० अव्यक्तं व्यक्तिमापन्नं ७ २४ ७३८ आब्रह्मभुवनाल्लोकाः ८ १६ ७४८ अशास्त्रविहितं घोरं १७ ५ ८४१ आयुधानामहं वज्रं १० २८ ७७६ अशोच्यानन्वशोचस्त्वं २ ११ ६२४ आयुः सत्त्वबलारोग्य १७ ८ ८४२ अश्रद्दधानाः पुरुषाः ९ ३ ७५४ आरुरुक्षोर्मुनेर्योगं ६ ३ ७०८ अश्रद्धया हुतं दत्तं १७ २८ ८४७ आवृतं ज्ञानमेतेन ३ ३९ ६७४ अश्वत्थः सर्ववृक्षाणां १० २६ ७७५ आशापाशशतैर्बद्धाः १६ १२ ८३६ असक्तबुद्धिः सर्वत्र १८ ४९ ८६६ आश्चर्यवत्पश्यति २ २९ ६३१ असक्तिरनभिष्वङ्गः १३ ९ ८०५ आसुरीं योनिमापन्ना १६ २० ८३७ असत्यमप्रतिष्ठं ते १६ ८ ८३३ आहारस्त्वपि सर्वस्य १७ ७ ८४२ असौ मया हतः शत्रुः १६ १४ ८३६ आहुस्त्वामृषयः सर्वे १० १३ ७७२ असंयतात्मना योगः ६ ३६ ७२१ इ असंशयं महाबाहो ६ ३५ ७२१ इच्छाद्वेषसमुत्थेन ७ २७ ७३९ अस्माकं तु विशिष्टा ये १ ७ ६११ इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं १३ ६ ८०३ अहमात्मा गुडाकेश १० २० ७७४ इति गुह्यतमं शास्त्रं १५ २० ८३० अहंकारं बलं दर्पं १६ १८ ८३७ इति ते ज्ञानमाख्यातं १८ ६३ ८७१ अहंकारं बलं दर्पं १८ ५३ ८६८ इति क्षेत्रं तथा ज्ञानं १३ १८ ८०८ अहं क्रतुरहं यज्ञः ९ १६ ७५७ इत्यर्जुनं वासुदेवः ११ ५० ७९० अहं वैश्वानरो भूत्वा १५ १४ ८२८ इत्यहं वासुदेवस्य १८ ७४ ८७५ अहं सर्वस्य प्रभवः १० ८ ७७१ इदमद्य मया लब्धं १६ १३ ८३६ अहं हि सर्वयज्ञानां ९ २४ ७६० इदं तु ते गुह्यतमं ९ १ ७५३ अहिंसा सत्यमक्रोधः १६ २ ८३१ इदं ते नातपस्काय १८ ६७ ८७३
८८० गीतारहस्य अथवा कर्मयोगशास्त्र इदं शरीरं कौन्तेय १३ १ ८०१ एतां दृष्टिमवष्टभ्य १६ ९ ८३५ इदं ज्ञानमुपाश्रित्य १४ २ ८१४ एतां विभूति योगं च १० ७ ७७१ इन्द्रियस्येन्द्रियस्यार्थे ३ ३४ ६७१ एतैर्विमुक्तः कौन्तेय १६ २२ ८३७ इन्द्रियाणां हि चरतां २ ६७ ६४९ एवमुक्तो हृषीकेशो १ २४ ६१५ इन्द्रियाणि पराण्याहुः ३ ४२ ६७४ एवमुक्त्वार्जुनः संख्ये १ ४७ ६२० इन्द्रियाणि मनो बुद्धिः ३ ४० ६७४ एवमुक्त्वा ततो राजन् ११ ९ ७८२ इन्द्रियार्थेषु वैराग्यं १३ ८ ८०४ एवमुक्त्वा हृषीकेशं २ ९ ६२३ इमं विवस्वते योगं ४ १ ६७६ एवमेतद्यथात्थ त्वं ११ ३ ७८० इष्टान्भोगान्हि वो ३ १२ ६६० एवं परंपराप्राप्तं ४ २ ६७६ इहैकस्थं जगत्कृत्स्नं ११ ७ ७८१ एवं प्रवर्तितं चक्रं ३ १६ ६६२ इहैव तैर्जितः सर्गः ५ १९ ७०३ एवं बहुविधा यज्ञाः ४ ३२ ६९२ ई एवं बुद्धेः परं बुद्ध्वा ३ ४३ ६७४ ईश्वरः सर्वभूतानां १८ ६१ ८७० एवं सततयुक्ता ये १२ १ ७९३ उ एवं ज्ञात्वा कृतं कर्म ४ १५ ६८२ उच्चैःश्रवसमश्वानां १० २७ ७७६ एषा तेऽभिहिता सांख्ये २ ३९ ६३५ उत्क्रामन्तं स्थितं वापि १५ १० ८२७ एषा ब्राह्मी स्थितिः पार्थ २ ७२ ६५१ उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः १५ १७ ८२९ क उत्सन्नकुलधर्माणां १ ४४ ६१९ कच्चिदेतच्छ्रुतं पार्थ १८ ७२ ८७४ उत्सीदेयुरिमे लोकाः ३ २४ ६६८ कच्चिन्नोभयविभ्रष्टः ६ ३८ ७२२ उदाराः सर्व एवैते ७ १८ ७३५ कट्वम्ललवणात्युष्ण १७ ९ ८४२ उदासीनवदासीनः १४ २३ ८१८ कथं न ज्ञेयमस्माभिः १ ३९ ७१८ उद्धरेदात्मनाऽऽत्मानं ६ ५ ७११ कथं भीष्ममहं संख्ये २ ४ ६२१ उपद्रष्टानुमन्ता च १३ २२ ८१० कथं विद्यामहं योगिन् १० १७ ७७३ ऊ कर्मजं बुद्धियुक्ता हि २ ५१ ६४४ ऊर्ध्वमूलमधःशाखं १५ १ ८२१ कर्मणः सुकृतस्याहुः १४ १६ ८१७ ऊर्ध्वगच्छन्ति सत्त्वस्थाः १४ १८ ८१७ कर्मणैव हि संसिद्धि ३ २० ६६६ ऋ कर्मणो ह्यपि बोद्धव्यं ४ १७ ६८३ ऋषिभिर्बहुधा गीतं १३ ४ ८०३ कर्मण्यकर्म यः पश्येत् ४ १७ ६८३ ए कर्मण्येवाधिकारस्ते २ ४७ ६४१ एतच्छ्रुत्वा वचनं ११ ३५ ७८६ कर्म ब्रह्मोद्भवं विद्धि ३ १५ ६६२ एतद्योनीनि भूतानि ७ ६ ७३१ कर्मेन्द्रियाणि संयम्य ३ ६ ६५६ एतन्मे संशयं कृष्ण ६ ३९ ७२२ कर्षयन्तः शरीरस्थं १७ ६ ८४१ एतान्न हन्तुमिच्छामि १ ३५ ६१७ कविं पुराणमनुशासितारं ८ ९ ७४७ एतान्यपि तु कर्माणि १८ ६ ८५२ कस्माच्च ते न नमेरन् ११ ३७ ७८७
गीताके श्लोकोंकी सूचि ८८१ काम एष क्रोध एष ३ ३७ ६५३ च कामक्रोधवियुक्तानां ५ २६ ७०५ चतुर्विधा भजन्ते मां ७ १६ ७३४ काममाश्रित्य दुष्पूरं १६ १० ८३५ चञ्चलं हि मनः कृष्ण ६ ३४ ७२० कामात्मानः स्वर्गपरा २ ४३ ६३७ चातुर्वर्ण्य मया सृष्टं ४ १३ ६८२ कामैस्तैस्तैर्हृतज्ञानाः ७ २० ७३६ चिन्तामपरिमेयां च १६ ११ ८३६ काम्यानां कर्मणां न्यासं १८ २ ८५० चेतसा सर्वकर्माणि १८ ५७ ८७० कायेन मनसा बुद्ध्या ५ ११ ७०१ कार्पण्यदोषोपहत २ ७ ६२२ ज कार्यकारणकर्तृत्वे १३ २० ८०९ जन्म कर्म च मे दिव्यं ४ ९ ६८० कार्यमित्येव यत्कर्म १८ ९ ८५३ जरामरणमोक्षाय ७ २९ ७३९ कालोऽस्मि लोकक्षय ११ ३२ ७८६ जातस्य हि ध्रुवो मृत्युः २ २७ ६३० काश्यश्च परमेष्वासः १ १७ ६१४ जितात्मनः प्रशान्तस्य ६ ७ ७१२ काङ्क्षन्तः कर्मणां सिद्धि ४ १२ ६८१ ज्यायसी चेत्कर्मणस्ते ३ १ ६५३ किरीटिनं गदिनं चक्र० ११ ४६ ७८९ ज्योतिषामपि तज्ज्योति. १३ १७ ८०७ किरीटिनं गदिनं चक्रिणं ११ १७ ७८३ किं कर्म किमकर्मेति ४ १६ ६८३ त किं तद्ब्रह्म किमध्यात्मं ८ १ ७४३ तच्च संस्मृत्य संस्मृत्य १८ ७७ ८७६ किं पुनर्ब्राह्मणाः पुण्या ९ ३३ ७६४ ततः पदं तत्परिमार्गि० १५ ४ ८२४ कुतस्त्वा कश्मलमिदं २ २ ६२१ ततः शंखाश्च भेर्य्यश्च १ १३ ६१३ कुलक्षये प्रणश्यन्ति १ ४० ६१८ ततः श्वेतैर्हयैर्युक्ते १ १४ ६१३ कृपया परयाविष्टो १ २८ ६१६ ततः स विस्मयाविष्टो ११ १४ ७८२ कृषिगोरक्ष्यवाणिज्यं १८ ४४ ८६५ तत्र तं बुद्धिसंयोगं ६ ४३ ७२३ कैर्लिङ्गैस्त्रीन्गुणानेतान् १४ २१ ८१८ तत्र सत्त्वं निर्मलत्वात् १४ ६ ८१५ क्रोधाद्भवति संमोहः २ ६३ ६४८ तत्रापश्यत्स्थितान्पार्थः १ २६ ६१६ क्लेशोऽधिकतरस्तेषां १२ ५ ७९४ तत्रैकस्थं जगत्कृत्स्नं ११ १३ ७८२ क्लैब्यं मा स्म गमः पार्थ २ ३ ६२१ तत्रैकाग्रं मनः कृत्वा ६ १२ ७१४ तत्रैव मति कर्तारं १८ १६ ८५५ ग तत्त्वविन्तु महाबाहो ३ २८ ६३० तत्क्षेत्रं यच्च यादृक्च १३ ३ ८०० गतसंगस्य मुक्तस्य ४ २३ ६८७ तदित्यनभिसन्धाय १७ २५ ८८६ गतिर्भर्ता प्रभुः साक्षी ९ १८ ७५८ तद्बुद्धयस्तदात्मानः ५ १७ ७०३ गाण्डीवं संस्रते हस्तात् १ ३० ६१६ तद्बुद्ध्यस्तदात्मानः ५ १७ ७०३ गामाविश्य च भूतानि १५ १३ ८२८ तद्विद्धि प्रणिपातेन ४ ३४ ६९३ गुणानेतानतीत्य त्रीन् १४ २० ८१८ तपस्विभ्योऽधिको योगी ६ ४६ ७२४ गुरून्हत्वा हि महानु० २ ५ ६२२ तपाम्यहमहं वर्ष ९ १९ ७५४ गी. ५६
८८२ गीतारहस्य अथवा कर्मयोगशास्त्र तमस्त्वज्ञानजं विद्धि १४ ८ ८१५ द तमुवाच हृषीकेशः २ १० ६२३ दण्डो दमयतामस्मि १० ३८ ७७८ तमेव शरणं गच्छ १८ ६२ ८५१ दम्भो दर्पोऽभिमानश्च १६ ४ ८३२ तस्माच्छास्त्रं प्रमाणं ते १६ २४ ८३८ दंष्ट्राकरालानि च ते ११ २५ ७८५ तस्मात्प्रणम्य प्रणिधाय ११ ४४ ७८८ दातव्यमिति यद्दानं १७ २० ८४४ तस्मात्त्वमिन्द्रियाण्यादौ ३ ४१ ६७४ दिवि सूर्यसहस्रस्य ११ १२ ७८२ तस्मात्त्वमुत्तिष्ठ यशो ११ ३३ ७८६ दिव्यमाल्याम्बरधरं ११ ११ ७८२ तस्मात्सर्वेषु कालेषु ८ ७ ७४६ दुःखमित्येव यत्कर्म १८ ८ ८५३ तस्मादसक्तः सततं ३ १९ ६६३ दुःखेष्वनुद्विग्नमनाः २ ५६ ६४५ तस्मादज्ञानसम्भूतं ४ ४२ ६९५ दूरेण ह्यवरं कर्म २ ४९ ६४३ तस्मादोमित्युदाहृत्य १७ २४ ८४६ दृष्ट्वा तु पाण्डवानीकं १ २ ६१० तस्माद्यस्य महाबाहो २ ६८ ६४९ दृष्ट्वेदं मानुषं रूपं ११ ५१ ७९१ तस्मान्नार्हा वयं हन्तुं १ ३७ ६१७ देवद्विजगुरुप्राज्ञ १७ १४ ८४३ तस्य संजनयन् हर्षं १ १२ ६१३ देवान्भावयतानेन ३ ११ ६६० तं तथा कृपयाविष्टं २ १ ६२१ देहिनोऽस्मिन्यथा देहे २ १३ ६२५ तं विद्याद्दुःखसंयोगं ६ २३ ७१३ देही नित्यमवध्योऽयं २ ३० ६३२ तानहं द्विषतः क्रूरान् १६ १९ ८३७ दैवमेवापरे यज्ञं ४ २५ ६८८ तानि सर्वाणि संयम्य २ ६१ ६४७ दैवी सम्पद्विमोक्षाय १६ ५ ८३३ तुल्यनिन्दास्तुतिर्मौनी १२ १९ ७९८ दैवी ह्येषा गुणमयी ७ १४ ७३४ तेजः क्षमा धृतिः शौचं १६ ३ ८३१ दोषैरेतैः कुलघ्नानां १ ४३ ६१९ ते तं भुक्त्वा स्वर्गलोकं ९ २१ ७५९ द्यावापृथिव्योरिदं ११ २० ७८३ तेषामहं समुद्धर्ता १२ ७ ७९४ द्यूतं छलयतामस्मि १० ३६ ७७८ तेषामेवानुकम्पार्थं १० ११ ७७१ द्रव्ययज्ञास्तपोयज्ञा ४ २८ ६९० तेषां सततयुक्तानां १० १० ७७१ द्रुपदो द्रौपदेयाश्च १ १८ ६१४ तेषां ज्ञानी नित्ययुक्त ७ १७ ७३५ द्रोणं च भीष्मं च ११ ३४ ७८६ त्यक्त्वा कर्मफलासङ्गं ४ २० ६८६ द्वाविमौ पुरुषौ लोके १५ १६ ८२८ त्याज्यं दोषवदित्येके १८ ३ ८५२ द्वौ भूतसर्गौ लोकेऽस्मिन् १६ ६ ८३३ त्रिभिर्गुणमयैर्भावै ७ १३ ७३३ ध त्रिविधा भवति श्रद्धा १७ २ ८४० धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे १ १ ६०९ त्रिविधं नरकस्येदं १६ २१ ८३७ धूमेनाव्रियते वह्निः ३ ३८ ६७४ त्रैगुण्यविषया वेदाः २ ४५ ६३८ धूमो रात्रिस्तथा कृष्णः ८ २५ ७५१ त्रैविद्या मां सोमपाः पूत ९ २० ७५९ धृत्या यया धारयते १८ ३३ ८६१ त्वमक्षरं परमं वेदितव्यं ११ १८ ७८३ धृष्टकेतुश्चेकितानः १ ५ ६१० त्वमादिदेवः पुरुषः ११ ३८ ७८७ ध्यानेनात्मनि पश्यन्ति १३ २४ ८१०
गीताके श्लोकोंकी सूचि ८८३ ध्यायतो विषयान्पुंसः २ ६२ ६४८ नासतो विद्यते भावो २ १६ ६२७ न नास्ति बुद्धिरयुक्तस्य २ ६६ ६४९ न कर्तृत्वं न कर्माणि ५ १४ ७०२ नाहं प्रकाशः सर्वस्य ७ २५ ७३९ न कर्मणामनारम्भात् ३ ४ ६५४ नाहं वेदैर्न तपसा ११ ५३ ७९१ न कांक्षे विजयं कृष्ण १ ३२ ६१७ निमित्तानि च पश्यामि १ ३१ ६१६ न च तस्मान्मनुष्येषु १८ ६९ ८७३ नियतस्य तु संन्यासः १८ ७ ८५३ न च मत्स्थानि भूतानि ९ ५ ७५४ नियतं कुरु कर्म त्वं ३ ८ ६५७ न च मां तानि कर्माणि ९ ९ ७५५ नियतं संगरहितं १८ २३ ८५९ न चैतद्विद्मः कतरन्नो २ ६ ६२२ निराशीर्यतचित्तात्मा ४ २१ ६८६ न जायते म्रियते वा २ २० ६३१ निर्मानमोहा जितसंग० १५ ५ ८२५ न तदस्ति पृथिव्यां १८ ४० ८६४ निश्चयं शृणु मे तत्र १८ ४ ८५२ न तद्भासयते सूर्यो १५ ६ ८२५ निहत्य धार्तराष्ट्रान्नः १ ३६ ६१७ न तु मां शक्यसे द्रष्टुं ११ ८ ७८२ नेहाभिक्रमनाशोऽस्ति २ ४० ६३५ न त्वेवाहं जातु नासं २ १२ ६२९ नैते सृती पार्थ जानन् ८ २७ ७५१ न' द्वेष्ट्यकुशलं कर्म १८ १० ८५४ नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि २ २३ ६२९ न प्रहृष्येत्प्रियं प्राप्य ५ २० ७०४ नैव किञ्चित्करोमीति ५ ८ ७०० न बुद्धिभेदं जनयेत् ३ २६ ६६८ नैव तस्य कृतेनार्थो ३ १८ ६६३ नभःस्पृशं दीप्तमनेक ११ २४ ७८४ प नमः पुरस्तादथ पृष्ठतः ११ ४० ७८८ पत्रं पुष्पं फलं तोयं ९ २६ ७६२ न मां कर्माणि लिम्पन्ति ४ १४ ६८८ परस्तस्मात्तु भावोऽन्यो ८ २० ७५० न मां दुष्कृतिनो मूढाः ७ १५ ७३४ परं ब्रह्म परं धाम १० १२ ७७२ न मे पार्थास्ति कर्तव्यं ३ २२ ६६७ परं भूयः प्रवक्ष्यामि १४ १ ८१४ न मे विदुः सुरगणाः १० २ ७६७ परित्राणाय साधूनां ४ ८ ६८० न रूपमस्येह तथो० १५ ३ ८२४ पवनः पवतामस्मि १० ३१ ७७६ न वेदयज्ञाध्ययनैर्न ११ ४८ ७९० पश्य मे पार्थ रूपाणि ११ ५ ७८१ नष्टो मोहः स्मृतिः १८ ७३ ८७४ पश्यादित्यान्वसून्रुद्रान् ११ ६ ७८१ न हि कश्चित्क्षणमपि ३ ५ ६५४ पश्यामि देवांस्तव देव ११ १५ ७८३ न हि देहभृता शक्यं १८ ११ ८५४ पश्यैतां पाण्डुपुत्राणां १ ३ ६१० न हि प्रपश्यामि ममाप० २ ८ ६२३ पञ्चैतानि महाबाहो १८ १३ ८५५ न हि ज्ञानेन सदृशं ४ ३८ ६९४ पार्थ नैवेह नामुत्र ६ ४० ७२३ नात्यश्नतस्तु योगो ६ १६ ७१५ पाञ्चजन्यं हृषीकेशो १ १५ ६१३ नादत्ते कस्यचित्पापं ५ १५ ७०२ पिताऽसि लोकस्य चरा० ११ ४३ ७८८ नान्तोऽस्ति मम १० ४० ७७८ पिताहमस्य जगतो ९ १७ ७५७ नान्यं गुणेभ्यः कर्त्तारं १४ १९ ८१८ पुण्यो गन्धः पृथिव्यां च ७ ९ ७३२
८८४ गीतारहस्य अथवा कर्मयोगशास्त्र पुरुषः प्रकृतिस्थो हि १३ २१ ८०८ बृहत्साम तथा साम्ना १० ३५ ७३७ पुरुषः स परः पार्थ ८ २२ ७५० ब्रह्मणो हि प्रतिष्ठाऽहं १४ २७ ८२० पुरोधसा च मुख्यं मां १० २८ ७३५ ब्रह्मण्याधाय कर्माणि ५ १० ७०१ पूर्वाभ्यासेन तेनैव ६ ४४ ७२३ ब्रह्मभूतः प्रसन्नात्मा १८ ५४ ८६८ पृथक्त्वेन तु यज्ज्ञानं १८ २१ ८५८ ब्रह्मार्पणं ब्रह्म हविः ४ २४ ६८८ प्रकाशं च प्रवृत्तिं च १४ २२ ८१८ ब्राह्मणक्षत्रियविशां १८ ४१ ८६४ प्रकृतिं पुरुषं चैव १३ १९ ८०८ भ प्रकृतिं स्वामवष्टभ्य ९ ८ ७५५ भक्त्या त्वनन्यया शक्यः ११ ५४ ७९१ प्रकृतेः क्रियमाणानि ३ २७ ६३० भक्त्या मामभिजानाति १८ ५५ ८६८ प्रकृतेर्गुणसम्मूढाः ३ २९ ६३० भयाद्रणादुपरतं २ ३५ ६३४ प्रकृत्यैव च कर्माणि १३ २९ ८१२ भवान्भीष्मश्च कर्णश्च १ ८ ६११ प्रजहाति यदा कामान् २ ५५ ६४५ भवाप्ययौ हि भूतानां ११ २ ७८० प्रयत्नाद्यतमानस्तु ६ ४५ ७२३ भीष्मद्रोणप्रमुखतः १ २५ ६१६ प्रयाणकाले मनसा ८ १० ७४७ भूतग्रामः स एवायं ८ १९ ७४९ प्रलपन्विसृजन्गृह्णन् ५ ९ ७०० भूमिरापोऽनलो वायुः ७ ४ ७३० प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च १८ ३० ८६१ भूय एव महाबाहो १० १ ७६३ प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च १६ ४ ८३३ भोक्तारं यज्ञतपसां ५ २९ ७०६ प्रशान्तमनसं ह्येनं ६ २७ ७१८ भोगैश्वर्यप्रसक्तानां २ ४४ ६३७ प्रशान्तात्मा विगतभीः ६ १४ ७१४ म प्रसादे सर्वदुःखानां २ ६५ ६४८ मच्चित्तः सर्वदुर्गाणि १८ ५८ ८७० प्रह्लादश्चास्मि दैत्यानां १० ३० ७३६ मच्चित्ता मद्गतप्राणा १० ९ ७३१ प्राप्य पुण्यकृतांल्लोकान् ६ ४१ ७२३ मत्कर्मकृन्मत्परमो ११ ५५ ७९१ ब मत्तः परतरं नान्यत् ७ ७ ७३१ बलं बलवतामस्मि ७ ११ ७३३ मदनुग्रहाय परमं ११ १ ७८० बहिरन्तश्च भूतानां १३ १५ ८०६ मनःप्रसादः सौम्यत्वं १७ १६ ८८३ बहूनां जन्मनामन्ते ७ १९ ७३५ मनुष्याणां सहस्रेषु ७ ३ ७३० बहूनि मे व्यतीतानि ४ ५ ६७९ मन्मना भव मद्भक्तो ९ ३४ ७६५ बन्धुरात्मात्मनस्तस्य ६ ६ ७११ मन्मना भव मद्भक्तो १८ ६५ ८७२ बाह्यस्पर्शेष्वसक्तात्मा ५ २१ ७०४ मन्यसे यदि तच्छक्यं ११ ४ ७८० बीजं मां सर्वभूतानां ७ १० ७३३ मम योनिर्महद्ब्रह्म १४ ३ ८१५ बुद्धियुक्तो जहातीह २ ५० ६४३ ममैवांशो जीवलोके १५ ७ ८२६ बुद्धिर्ज्ञानमसम्मोहः १० ४ ७६७ मया ततमिदं सर्वं ९ ४ ७५४ बुद्धेर्भेदं धृतेश्चैव १८ २९ ८६१ मयाध्यक्षेण प्रकृतिः ९ १० ७५५ बुद्ध्या विशुद्धया युक्तः १८ ५१ ८६८ मया प्रसन्नेन तवार्जुनेदं ११ ४७ ७९०
गीताके श्लोकोंकी सूचि ८८५ मयि चानन्ययोगेन १३ १० ८०५ यत्तु कामेप्सुना कर्म १८ २४ ८५९ मयि सर्वाणि कर्माणि ३ ३० ६७० यत्तु कृत्स्नवदेकस्मिन् १८ २२ ८५८ मय्यावेश्य मनो ये मां १२ २ ७९३ यत्तु प्रत्युपकारार्थं १७ २१ ८३४ मय्यासक्तमनाः पार्थ ७ १ ७२९ यत्र काले त्वनावृत्तिं ८ २३ ७४८ मय्येव मन आधत्स्व १२ ८ ७९४ यत्र योगेश्वरः कृष्णो १८ ७८ ८७६ महर्षयः सप्त पूर्वे १० ६ ७६८ यत्रोपरमते चित्तं ६ २० ७१६ महर्षीणां भृगुरहं १० २५ ७७५ यत्सांख्यैः प्राप्यते स्थानं ५ ५ ६९९ महात्मानस्तु मां पार्थ ९ १३ ७५६ यथाकाशस्थितो नित्यं ९ ६ ७५४ महाभूतान्यहंकारो १३ ५ ८०३ यथा दीपो निवातस्थो ६ १९ ७१६ मां ते व्यथा मा च ११ ४९ ७९० यथा नदीनां वहवोऽ ११ २८ ७८५ मात्रास्पर्शास्तु कौन्तेय २ १४ ६२५ यथा प्रकाशयत्येकः १३ ३३ ८१२ मानापमानयोस्तुल्यः १४ २५ ८१९ यथा प्रदीप्तं ज्वलनं ११ २९ ७८५ मामुपेत्य पुनर्जन्म ८ १५ ७४८ यथा सर्वगतं सौक्ष्म्यात् १३ ३२ ८१२ मां च योऽव्यभि० १४ २६ ८१९ यथैधांसि समिद्धोऽग्निः ४ ३७ ६९४ मां हि पार्थ व्यपाश्रित्य ९ ३२ ७६४ यदग्रे चानुबन्धे च १८ ३९ ८६३ मुक्तसङ्गोऽनहंवादी १८ २६ ८६० यदहङ्कारमाश्रित्य १८ ५९ ८७० मूढग्राहेणात्मनो यत् १७ १९ ८४४ यदक्षरं वेदविदो ८ ११ ७४७ मृत्युः सर्वहरश्चाहं १० ३४ ७७७ यदा ते मोहकलिलं २ ५२ ६४४ मोघाशा मोघकर्माणोः ९ १२ ७५६ यदादित्यगतं तेजो १५ १२ ८२७ य यदा भूतपृथग्भावं १३ ३० ८१२ य इदं परमं गुह्यं १८ ६८ ८७३ यदा यदा हि धर्मस्य ४ ७ ६७९ य एनं वेत्ति हन्तारं २ १९ ६२९ यदा विनियतं चित्तं ६ १८ ७१६ य एवं वेत्ति पुरुषं १३ २३ ८१० यदा सत्त्वे प्रवृद्धे तु १४ १४ ८१६ यच्चापि सर्वभूतानां १० ३९ ७७८ यदा संहरते चायं २ ५८ ६४६ यच्चावहासार्थमसत्कृतो ११ ४२ ७८८ यदा हि नेन्द्रियार्थेषु ६ ४ ७११ यजन्ते सात्त्विका देवान् १७ ४ ८४० यदि मामप्रतीकारं १ ४६ ६१९ यज्ज्ञात्वा न पुनर्मोहं ४ ३५ ६९३ यदि ह्यहं न वर्तेयं ३ २३ ६६७ यततो ह्यपि कौन्तेय २ ६० ६४७ यदृच्छया चोपपन्नं २ ३२ ६३३ यतन्तो योगिनश्चैनं १५ ११ ८२७ यदृच्छालाभसन्तुष्टो ४ २२ ६८७ यतः प्रवृत्तिर्भूतानां १८ ४६ ८६६ यद्यदाचरति श्रेष्ठः ३ २१ ६६७ यतेन्द्रियमनोबुद्धिः ५ २८ ७०५ यद्यद्विभूतिमत्सत्त्वं १० ४१ ७७८ यतो यतो निश्चरति ६ २६ ७१८ यद्यप्येते न पश्यन्ति १ ३८ ६१८ यत्करोषि यदश्नासि ९ २७ ७६२ यया तु धर्मकामार्थान् १८ ३४ ८६१ यत्तदग्रे विषमिव १८ ३७ ८६३ यया धर्ममधर्मञ्च १८ ३१ ८६१
८८६ गीतारहस्य अथवा कर्मयोगशास्त्र यया स्वप्नं भयं शोकं १८ ३५ ८६२ यं यं वापि स्मरन् ८ ६ ७४५ यस्त्वात्मरतिरेव स्यात् ३ १७ ६६३ यस्त्विन्द्रियाणि मनसा ३ ७ ६५६ यस्मात्क्षरमतीतोऽहम् १५ १८ ८२९ यस्मान्नोद्विजते लोको १२ १५ ७९८ यस्य नाहंकृतो भावो १८ १७ ८५५ यस्य सर्वे समारंभाः ४ १९ ६८६ यज्ञदानतपःकर्म १८ ५ ८५२ यज्ञशिष्टामृतभुजो ४ ३१ ६९१ यज्ञशिष्टाशिनः सन्तो ३ १३ ६६१ यज्ञार्थात्कर्मणोऽन्यत्र ३ ९ ६५८ यज्ञे तपसि दाने च १७ २७ ८४६ यं लब्ध्वा चापरं लाभं ६ २२ ७१७ यं संन्यासमिति प्राहुः ६ २ ७०८ यं हि न व्यथयन्त्येते २ १५ ६२६ यातयामं गतरसं १७ १० ८४२ या निशा सर्वभूतानां २ ६९ ६४९ यामिमां पुष्पितां वाचं २ ४२ ६३७ यावत्संजायते किंचित् १३ २६ ८११ यावदेतान्निरीक्षेऽहं १ २२ ६१४ यावानर्थ उदपाने २ ४६ ६३९ यान्ति देवव्रता देवान् ९ २५ ७६१ युक्तः कर्मफलं त्यक्त्वा ५ १२ ७०१ युक्ताहारविहारस्य ६ १७ ७१५ युधामन्युश्च विक्रान्त १ ६ ६१० युञ्जन्नेवं सदाऽऽत्मानं ६ १५ ७१५ युञ्जन्नेवं सदाऽऽत्मानं ६ २८ ७१८ ये चैव सात्त्विका भावा ७ १२ ७३३ ये तु धर्म्यामृतमिदं १२ २० ८०० ये तु सर्वाणि कर्माणि १२ ६ ७९४ ये त्वक्षरमनिर्देश्यं १२ ३ ७९४ ये त्वेतदभ्यसूयन्तो ३ ३२ ६७१ येऽप्यन्यदेवताभक्ता ९ २३ ७६० ये मे मतमिदं नित्यम् ३ ३१ ६७१ ये यथा मां प्रपद्यन्ते ४ ११ ६८१ ये शास्त्रविधिमुत्सृज्य १७ १ ८३९ येषामर्थे काङ्क्षितं नो १ ३३ ६१७ येषां त्वन्तगतं पापं ७ २८ ७३९ ये हि संस्पर्शजा भोगा ५ २२ ७०४ योगयुक्तो विशुद्धात्मा ५ ७ ७०० योगसंन्यस्तकर्माणं ४ ४१ ६९५ योगस्थ कुरु कर्माणि २ ४८ ६४२ योगिनामपि सर्वेषां ६ ४७ ७२६ योगी युञ्जीत सततं ६ १० ७१३ योत्स्यमानानवेक्षेऽहं १ २३ ६१४ यो न हृष्यति न द्वेष्टि १२ १७ ७९८ योऽन्तःसुखोऽन्तरारामः ५ २४ ७०४ यो मामजमनादिं च १० ३ ७६७ यो मामेवमसम्मूढो १५ १९ ८३० यो मामेवमसम्मूढो १५ १९ ८३० यो मां पश्यति सर्वत्र ६ ३० ७१९ यो यो यां यां तनुं भक्तः ७ २१ ७३६ योऽयं योगस्त्वया प्रोक्तः ६ ३३ ७२० यः शास्त्रविधिमुत्सृज्य १६ २३ ८३७ यः सर्वत्रानभिस्नेहः २ ५७ ६४५ र रजसि प्रलयं गत्वा १४ १५ ८१७ रजस्तमश्चाभिभूय १४ १० ८१६ रजो रागात्मकं विद्धि १४ ७ ८१५ रसो हमप्सु कौन्तेय ७ ८ ७३२ रागद्वेषवियुक्तैस्तु २ ६४ ६४८ रागी कर्मफलप्रेप्सुः १८ २७ ८६० राजन् संस्मृत्य संस्मृत्य १८ ७६ ८७५ राजविद्या राजगुह्यं ९ २ ७५३ रुद्राणां शंकरश्चास्मि १० २३ ७७५ रुद्रादित्या वसवो ये च ११ २२ ७८४ रूपं महत्ते बहुवक्त्रनेत्रं ११ २३ ७८४
गीताके श्लोकोंकी सूचि ८८७ ल शुभाशुभफलैरेवं ९ २८ ७६३ लभन्ते ब्रह्मनिर्वाणं ५ २५ ७०५ शौर्यं तेजो धृतिर्दाक्ष्यं १८ ४३ ८६५ लेलिह्यसे ग्रसमानः ११ ३० ७८५ श्रद्धया परया तप्तं १७ १७ ८४४ लोकेऽस्मिन्द्विविधा निष्ठा ३ ३ ७५३ श्रद्धावाननसूयश्च १८ ७१ ८७४ लोभः प्रवृत्तिरारम्भः १४ १२ ८१६ श्रद्धावाँल्लभते ज्ञानं ४ ३९ ६९४ व श्रुतिविप्रतिपन्ना ते २ ५३ ६४४ वक्तुमर्हस्यशेषेण १० १६ ७७२ श्रेयान्द्रव्यमयाद्यज्ञात् ४ ३३ ६९३ वक्त्राणि ते त्वरमाणा ११ २७ ७८५ श्रेयान्स्वधर्मो विगुणः ३ ३५ ६७२ वायुर्यमोऽग्निर्वरुणः ११ ३९ ७८७ श्रेयान्स्वधर्मो विगुणः १८ ४७ ८६६ वासांसि जीर्णानि २ २२ ६२९ श्रेयो हि ज्ञानमभ्यासात् १२ १२ ७९५ विद्याविनयसम्पन्ने ५ १८ ७०३ श्रोत्रादीनीन्द्रियाण्यन्ये ४ २६ ६८९ विधिहीनमसृष्टान्नं १७ १३ ८४३ श्रोत्रं चक्षुः स्पर्शनं च १५ ९ ८२६ विविक्तसेवी लघ्वाशी १८ ५२ ८६८ श्वशुरान्सुहृदश्चैव १ २७ ६१६ विषया विनिवर्तन्ते २ ५९ ६४६ स विषयेन्द्रियसंयोगात् १८ ३८ ८६३ स एवायं मया तेऽद्य ४ ३ ६७६ विस्तरेणात्मनो योगं १० १८ ७७३ सक्ताः कर्मण्यविद्वांसो ३ २५ ६६८ विहाय कामान्यः सर्वान् २ ७१ ६४६ सखेति मत्वा प्रसभं ११ ४१ ७८८ वीतरागभयक्रोधाः ४ १० ६८० स घोषो धार्तराष्ट्राणां १ १९ ६१४ वृष्णीनां वासुदेवोऽस्मि १० ३७ ७७८ सततं कीर्तयन्तो मां ९ १४ ७५६ वेदानां सामवेदोऽस्मि १० २२ ७७४ स तया श्रद्धया युक्तः ७ २२ ७३६ वेदाविनाशिनं नित्यं २ २१ ६२९ सत्कारमानपूजार्थं १७ १८ ८४४ वेदाहं समतीतानि ७ २६ ७३९ सत्त्वात्संजायते ज्ञानं १४ १७ ८१७ वेदेषु यज्ञेषु तपःसु चैव ८ २८ ७५२ सत्त्वानुरूपा सर्वस्य १७ ३ ८४० व्यवसायात्मिका बुद्धिः २ ४१ ६३६ सत्त्वं रजस्तम इति १४ ५ ८१५ व्यामिश्रेणेव वाक्येन ३ २ ६५३ सत्त्वं सुखे संजयति १४ ९ ८१५ व्यासप्रसादाच्छ्रुतवान् १८ ७५ ८७५ सदृशं चेष्टते स्वस्याः ३ ३३ ६७१ श मद्भावे साधुभावे च १७ २६ ८४६ शक्नोतीहैव यः सोढुं ५ २३ ७०४ समदुःखसुखः स्वस्थः १४ २४ ८१८ शनैः शनैरुपरमेत् ६ २५ ७१८ समो हं सर्वभूतेषु ९ २९ ७६३ शमोदमस्तपः शौचं १८ ४२ ८६५ समं कायशिरोग्रीवं ६ १३ ७१४ शरीरवाङ्मनोभिर्यत् १८ १५ ८५५ समं पश्यन्हि सर्वत्र १३ २८ ८११ शरीरं यदवाप्नोति १५ ८ ८२६ समं सर्वेषु भूतेषु १३ २७ ८११ शुक्लकृष्णे गती ह्येते ८ २६ ७५१ समः शत्रौ च मित्रे च १२ १८ ७९८ शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य ६ ११ ७१४ सर्गाणामादिरन्तश्च १० ३२ ७७७