तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

५४० तैत्तिरीये आरण्यके

अथ एकविंशोऽनुवाकः ।

$^{(१)}$भूर्भुव॒: सुव॑: । मयि॒ त्यदि॑न्द्रि॒यं महत् । मयि॒ दक्षो॑ मयि॒ क्रतु॑: । मयि॑ धायि सु॒वीर्यं॑ । त्रिशु॑ग्घ॒र्मो विभा॑तु मे ।

---

दित्यमुपतिष्ठत इति । चतसृणामेतासामत्र प्रतीकान्याम्नातानि ।
($^१$प्रतीकः) उद्वयमिति मन्त्रः समास्त्वाग्न इत्यनुवाके व्याख्यातः ।
उदुत्यं चित्रमिति द्वयं उदुत्यं जातवेदसे इत्यनुवाके व्याख्यातं ।
वयः सुपर्णा इति मन्त्रः स ईं पाहि इत्यनुवाके व्याख्यातः ।
इति सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरा-
रण्यके चतुर्थप्रपाठके विंशोऽनुवाकः ॥ २० ॥

अथ एकविंशोऽनुवाकः ।

यदि घर्मं भक्षयन्ति भूर्भुवः स्वरित्यनुवाकेनेति । पाठस्तु ।
(१)“भूर्भुवः सुवः । ० उपहूतस्योपहूतो भक्षयामि”$^{(१)}$ इति । भू-
रादिलोकदेवता अनुगृह्णन्त्विति शेषः । ‘त्यत्’ प्रसिद्धं, ‘मह्’
इन्द्रियसामर्थ्यं, ‘मयि’, ‘धायि’ धीयतां, स्थाप्यतां । तथा ‘दक्षः’
उत्साहः, ‘क्रतुः’ अनुष्ठानं, ‘सुवीर्यं’ सर्वेषु कार्येषु शोभनं सामर्थ्यं,
तत्सर्वं ‘मयि,’ आस्त्थाप्यतां । ‘त्रिशुक्’ अग्निविद्युदात्मनः त्रेधा-
भिन्नदीप्तिः, ‘घर्मः,’ मदर्थं आकृत्यादिभिः ‘सह’, ‘विभातु’
विविधन्दीव्यतां । ‘आकूतिः’ सङ्कल्पः, ‘मनः’ सङ्कल्पसाधनं,
‘विराट्’ अन्नं, ‘ज्योतिः’ तेजः, ‘यज्ञः’ क्रतुः, ‘पयः’ क्षीरं,

४ प्रपाठके २१ अनुवाकः । ५४१

आकू॑त्या मन॑सा स॒ह । वि॒राजा॒ ज्योति॑षा स॒ह । य॒ज्ञेन॒ पय॑सा स॒ह । ब्रह्म॑णा तेज॑सा स॒ह । क्ष॒त्रेण॒ यश॑सा स॒ह ॥ स॒त्येन॒ तप॑सा स॒ह । तस्य॑ दोह॑मशीमहि । तस्य॑ सु॒म्नम॑शीमहि । तस्य॑ भ॒क्षम॑शीमहि । तस्य॑ त॒ इन्द्रे॑ण पी॒तस्य॒ मधु॑मतः । उप॑हूत॒स्योप॑हूतो भक्षयामि⁽१⁾ ॥ १ ॥ यश॑सा स॒ह, षट् च॑ ॥ अनु० २१ ॥

---

'ब्रह्म' ब्राह्मणजातिः, 'तेजः' शरीरकान्तिः, 'क्षत्रं' क्षत्रियजातिः, 'यशः' कीर्त्तिः, 'सत्यं' अनृतवर्जितं,* 'तपः' कृच्छ्रचान्द्रायणादिकं, 'तस्य' तैराकृत्यादिभिर्युक्तस्य घर्मस्य, 'दोहं' वृष्ट्यादिसमृद्धिं, वयं 'अशीमहि' । 'तस्य सुम्नं' तन्निमित्तं सुखञ्च, 'अशीमहि' । 'तस्य' प्रवर्ग्यस्य, प्रसादात् 'भक्षं' च 'अशीमहि' प्राप्नुयाम । हे घर्म 'तस्य' तादृशस्य, 'ते' तव, 'रसं 'उपहूतः' अनुज्ञातः, अहं भक्ष- यामि । कीदृशस्य तव, 'इन्द्रेण', प्रथमं 'पीतस्य,' 'मधुमतः' माधुर्ययुक्तस्य, 'उपहूतस्य' अनुज्ञातस्य ॥

इति सायनाचार्य्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजु- रारण्यके चतुर्थप्रपाठके एकविंशोऽनुवाकः ॥ २१ ॥

---

* अनृतवर्जनमिति E चिह्नितपुस्तकपाठः ।

५७२ तैत्तिरीये आरण्यके

अथ द्वाविंशोऽनुवाकः ।

(१)यास्तै॑ अग्ने॒ घो॒रास्त॒नुव॑: । क्षुच्च॑ तृ॒ष्णा॑ च । असु॑क् चाना॑हुतिश्च । अ॒श॒न॒या च॑ पि॒पासा च॑ । से॒दि॑श्चा-

---

अथ द्वाविंशोऽनुवाकः ।

कल्पः । व्याख्याता घोरस्तन्वोररण्येऽनुवाक्यो गण उत्तरौ चानुवाकाविति । घोरतनूनां प्रतिपादकौ द्वावनुवाकौ तत्रोक्तास्तन्व आधानप्रतिपादके सूत्रे व्याख्याताः । अरण्येऽनुवाक्या भवन्तीति हि तत्र सूत्रेऽभिहितं । तथा द्वयोरनुवाकयोर्मरुद्गण उक्तः; स च त्रिकल्पितः; तस्य विनियोगो राजसूयप्रकरणे सूत्रकारेणाभिहितः; मारुतमेकविंशतिकपालं निर्वपति; वैश्वदेवीमामिक्षान्तस्यारण्येऽनुवाक्यैर्गणैः * कपालानुपदधातीति । ब्राह्मणञ्चाम्नातं, योऽरण्येऽनुवाको गणस्तं मध्यत उपदधातीति । तत्र घोरतनुप्रतिपादकं प्रथममनुवाकमाह । (१)“यास्ते अग्ने घोरास्तनुवः । ० यच्च वयं द्विष्मः” (१) इति। हे ‘अग्ने,’ ‘ते’ तव सम्बन्धिन्यः, ‘घोराः,’ अत्युग्राः, ‘तनुवः,’ ‘याः,’ सन्ति, कास्ता इति चेत् क्षुदादिभिरमत्यन्तैरष्टाभिः शब्दैः प्रतिपादिताः । हे ‘अग्ने’, ‘ते’ तव सम्बन्धिन्यः, ‘एताः’ उक्ताः,

---

* अनुवाक्यैस्तृतीयेर्गणैरिति E चिह्नितपुस्तकपाठः ।

४ प्रपाठके २२ अनुवाकः। ५४३

मे॑तिश्च॒। ए॒तास्तै॑ अग्ने॒ घो॒रास्त॒नुव॑:। ताभि॑र॒मुङ्ग॑च्छ। यो॒ऽस्मान्द्वेष्टि॑। यञ्च॑ व॒यन्द्वि॒षः^(१)॥ अनु० २२॥

अथ त्रयोविंशोऽनुवाकः।

^(१)स्रिक्च॑ लो॒हिति॑श्च॒ स्लिहि॑तिश्च*। उ॒ष्णा च॑ शी॒ता च॑। उ॒ग्रा च॑ भी॒मा च॑। स॒दामी॑ से॒दिरनि॑रा। ए॒तास्तै॑ अग्ने॒ घो॒रास्त॒नुव॑:। ताभि॑र॒मुङ्ग॑च्छ। यो॒ऽस्मान्द्वेष्टि॑। यञ्च॑ व॒यन्द्वि॒षः^(१)॥ अनु० २३॥

‘तनुवः,’ ‘ताभिः’ तनुभिः सह, ‘यः’ अस्माकन्द्वेष्टा, यश्च द्वेष्यः ‘अमुं’ द्विविधम्पुरुषं, ‘गच्छ’॥

इति सायनाचार्य्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरारण्यके चतुर्थप्रपाठके द्वाविंशोऽनुवाकः॥ २२॥

अथ त्रयोविंशोऽनुवाकः।

अथ घोरतनूप्रतिपादकं द्वितीयमनुवाकमाह। ^(१)“स्रिक्च॑ लोहितिश्च॑ ॰ यञ्च वयं द्विषः”^(१) इति। स्रिगादीन्यनिरान्तानि तनुनामानि। अन्यत्पूर्ववत्॥

इति सायनाचार्य्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरारण्यके चतुर्थप्रपाठके त्रयोविंशोऽनुवाकः॥ २३॥

---

* लोहीतिस्नेति J चिह्नितपुस्तकपाठः। स्लिहितिस्नेति G, चिह्नितपुस्तकपाठः।
3 w

५४४ तैत्तिरीये आरण्यके

अथ चतुर्विंशोऽनुवाकः। ^(१)धु॒निश्च॑ ध्वान्त॒श्च ध्व॒निश्च॑ ध्वनयँ॒श्च । नि॒लिम्प॑श्च वि॒लिम्प॑श्च वि॒क्षिपः॑^(१) ॥ अनु० २४ ॥

अथ पञ्चविंशोऽनुवाकः। ^(१)उ॒ग्रश्च॑ धु॒निश्च॑ ध्वान्त॒श्च ध्व॒निश्च॑ ध्वनयँ॒श्च ।

---

अथ चतुर्विंशोऽनुवाकः ।

मरुद्गणप्रतिपादकं प्रथममनुवाकमाह । ^(१)“धुनिश्च ध्वान्त- श्च • विलिम्पश्च विक्षिपः”^(१) इति । धुन्यादीनि सप्त पदानि गणगतानां मरुद्विशेषाणां नामधेयानि । एतद्रूपेण कपाला- न्यवतिष्ठामीत्यर्थः* ॥

इति सायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजु- रारण्यके चतुर्थप्रपाठके चतुर्विंशोऽनुवाकः ॥ २४ ॥

---

अथ पञ्चविंशोऽनुवाकः।

मरुद्गणप्रतिपादकमनुवाकान्तरमाह । ^(१)“उग्रश्च धुनिश्च एत्य प्रेत्य विक्षिपः”^(१) इति । उग्रादीनि सहमानान्तानि सप्त

---

* कपालान्यवतिष्ठन्तामित्यर्थ इति E चिह्नितपुस्तकपाठः ।

४ प्रपाठके २५ अनुवाकः । ५४५

स॒ह॒सह्वा॑ँश्च॒ सह॑मानश्च॒ सह॑स्वाँश्च॒ सहो॑याँश्च । एत्य॒ प्रेत्य॑ विक्षिपः॑ ।^{(१)} ॥ अनु० २५ ॥

अथ षड्विंशोऽनुवाकः ।

^{(१)}अ॒हो॒रा॒त्रे त्वोदी॑रयतां । अ॒र्ध॒मा॒सास्त्वादौ॑ञ्जयन्तु ।

---

पदानि गणगतानां मरुद्विशेषाणां नामधेयानि । सहस्वादीनि विक्षिप इत्यन्तानि षण्नामानि विकल्पितानि । अनुवाकद्वयोक्तं गणद्वयं कपालोपधाने विकल्पितं । उत्तरगणे च नामषट्कं पुनर्विकल्पितं ॥

इति सायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजु- रारण्यके चतुर्थप्रपाठके पञ्चविंशोऽनुवाकः ॥ २५ ॥

---

अथ षड्विंशोऽनुवाकः ।

कल्पः । यदि घर्मदुघं वा महावीरं वास्तेनोपहरेत्, गार्हपत्ये स्रुवाहुतिं जुहुयात्, अहोरात्रे त्वोदीरयतामिति । पा- ठस्तु । ^{(१)}“अ॒हो॒रा॒त्रे त्वोदी॑रयतां ॰ संवत्स॒रस्त्वा॒हन्व॒सौ”^{(१)} इति । चौरस्य नामनिर्देशार्थः ‘असौ,’ इति शब्दः । हे देवदत्त- नामक चौर त्वामहोरात्रदेवते ‘उदीरयतां’ उद्गमयतां । अर्धमा- सदेवतास्त्वां ‘उदौञ्जयन्तु’ उत्कर्षेणैव जयन्तु । मासदेवतास्त्वां

3 w 2

५४६ तैत्तिरीये आरण्यके

मासा॑स्त्वा श्रपयन्तु । ऋ॒तव॑स्त्वा पचन्तु । सं॒व॒त्स॒र- स्त्वा॑ हन्त्वसौ^(१) ॥ अनु० २६ ॥

अथ सप्तविंशोऽनुवाकः ।

^(१)खट् फट् ज॒हि । छि॒न्धी भि॒न्धी ह॒न्धी कट् । इ॒ति वाचः क्रू॒राणि॑^(१) ॥ अनु० २७ ॥

'श्रपयन्तु' वह्नौ पक्तुं प्रवर्त्तन्तां । ऋतुदेवतास्त्वां सम्यक् पक्वं कुर्वन्तु । संवत्सरदेवस्त्वां 'हन्तु' मारयतु ॥

इति सायनाचार्य्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजु- रारण्यके चतुर्थप्रपाठके षड्विंशोऽनुवाकः ॥ २६ ॥

अथ सप्तविंशोऽनुवाकः ।

आभिचारप्रकरणे ब्राह्मणे यदुक्तं, यद्वाचः क्रूरन्तेन वषट् करोति इति । तदेतत्क्रूरमाह । ^(१)“खट् फट् जहि ० इति वाचः क्रूराणि”^(१) इति । भर्त्सनद्योतकाः खडादयस्त्रयोऽनु- करणशब्दाः । हननच्छेदनभेदनवाचकानि* तु क्रियापदानि । 'इति' एतानि षड्विधानि, 'वाचः,' 'क्रूराणि' ॥

इति सायनाचार्य्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजु- रारण्यके चतुर्थप्रपाठके सप्तविंशोऽनुवाकः ॥ २७ ॥

---

* छेदनभेदनहननवाचकानि इति E चिह्नितपुस्तकपाठः ।

४ प्रपाठके २८ अनुवाकः । ५७७

अथ अष्टाविंशोऽनुवाकः ।

$^{(१)}$विगा॑ इन्द्र॒ विच॑र॒न्त्याश॑यस्व । स्वपन्त॑मिन्द्र प॒शुमन्त॑मिच्छ । वज्रे॑णा॒मुम्बोधय दुर्वि॑दत्रँ । स्व॒पतो॑ऽस्य प्रह॑र भोज॑नेभ्यः$^{(१)}$ । $^{(२)}$अग्ने॑ अ॒ग्निना॒ संव॑दस्व । मृत्यो॑

---

अथ अष्टाविंशोऽनुवाकः।

कल्पः । यदि धर्मेण चरत्स्वेकवृक उत्तिष्ठेत् । विगा इन्द्र विचरन्त्याशयस्वेति एनमभिमन्त्रयत इति । पाठस्तु । $^{(१)}$“विगा इन्द्र विचरन्त्याशयस्व ० स्वपतोऽस्य प्रहर भोजनेभ्यः”$^{(१)}$ इति । एकाकिलेनारण्ये सञ्चरन् वत्सान्मारयति यः अरण्यश्वा सोऽयं एकवृकः, तद्बाधनमत्र प्रार्थ्यते* । हे ‘इन्द्र,’ ‘विगाः’ वत्सानेक-वृकादियोज्य, तद्रक्षार्थं ‘विशेषेण ‘चरन्,’ ‘स्याशयस्व’ तमे-कवृकं बाधितंकुरु । हे ‘इन्द्र,’ ‘पशुमन्तं’ वत्सान् भक्षयि-तुमायातः पशुभिर्युक्तं तमेकवृकं, ‘स्वपन्तं’ निद्राणं, गच्छ । गत्वा च ‘दुर्विदत्रं’ दुर्बुद्धिशीलं, ‘अमुं’ एकवृकं, ‘वज्रेण’ आयुधेन, बोधय । यथा स्वपन्तं सुप्तं प्रहारेण$^\dagger$ बोधयन्ति, तथा वज्र-प्रहारेण बोधय । बोधयेत्यस्यैवार्थः स्पष्टमुच्यते । ‘स्वपन्तं एनमे-कवृकं, ‘भोजनेभ्यः’ वत्सभक्षणेभ्यः, निवारयितुं ‘प्रहर’ मारय, इत्यर्थः ॥

कल्पः । उभयत आदीप्तोल्मुकमस्मै प्रत्यस्येत् । अग्ने अग्नि-

---

* प्रार्थयते इति D चिह्नितपुस्तकपाठः ।
$^\dagger$ हस्तप्रहारेण इति E चिह्नितपुस्तकपाठः ।

५४८ तैत्तिरीये आरण्यके

मृत्युना॒ संव॑दस्व । नम॑स्ते अस्तु भगवः^(१) । ^(२)स॒कृत्ते॑ अग्ने॒ नमः॑ । द्व॒िस्ते नमः॑ । त्रि॒स्ते नमः॑ ॥ चतु॒स्ते नमः॑ । प॒ञ्चकृ॒त्वस्ते॒ नमः॑ । दश॑कृ॒त्वस्ते॒ नमः॑ । श॒तकृ॒त्वस्ते॒ नमः॑ । आ॒स॒ह॒स्रकृ॒त्वस्ते॒ नमः॑ । अप॑रिमितकृ॒त्व॑स्ते॒ नमः॑ । नम॑स्ते अस्तु॒ मा मा॑ हिꣳसीः^(२) ॥ १ ॥ त्रि॒स्ते नमः॑, स॒प्त च॑ ॥ अनु० २८ ॥

ना संवदस्वेति । पाठस्तु । ^(१)"अग्ने अग्निना संवदस्व नमस्ते अस्तु भगवः"^(१) इति । हे 'अग्ने,' उल्मुकस्य मूलभागवर्त्तिना 'अग्निना,' उल्मुकाग्रभागवर्त्तिना सह, 'संवदस्व' एकवृकं हन्तुमैकमत्यं प्राप्नुहि । हे 'मृत्यो,' मूलभागस्थिताग्निप्रेरित, 'मृत्युना' अग्रभागस्थिताग्निप्रेरितेन सह, 'संवदस्व' एकवृकं हन्तुं संवादमनुमतिं कुरु । हे 'भगवः' ऐश्वर्यादिगुणयुक्त अग्ने, 'ते' तुभ्यं, 'नमोऽस्तु' ॥

कल्पः । अथैनमनुतिष्ठन्ते सकृत्ते अग्ने नम इत्यनुवाकशेषेणेति । पाठस्तु । ^(२)"सकृत्ते अग्ने नमः ० नमस्ते अस्तु मा मा हिꣳसीः"^(२) इति । वृकदर्शनावृत्त्यनुसारेण नमस्कारावृत्त्तिवाक्यानि योजनीयानि । यद्वा सकृद्दर्शनेपि कृत्स्नो मन्त्रः प्रयोक्तव्यः । नमस्कारावृत्त्युक्तिरादरार्था ॥

इति सायनाचार्य्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरारण्यके चतुर्थप्रपाठके अष्टाविंशोऽनुवाकः ॥ २८ ॥

४ प्रपाठके २९ अनुवाकः । ५४६

अथ एकोनत्रिंशोऽनुवाकः ।

(१)असृ॑ङ्मुखो रु॒धिरे॒णाव्य॑क्तः । य॒मस्य॑ दू॒तः श्वपा॒द्वि- धा॑वसि । गृध्रः॑ सुप॒र्णः कु॒णप॒न्निषे॑वसे । य॒मस्य॑ दू॒तः

---

अथ एकोनत्रिंशोऽनुवाकः ॥

कल्पः । अथ यदि गृध्रः शालावृको भयेडको दीर्घमुख्युलूको भूतोपसृष्टः शकुनिर्वा वदेत्, “असृङ्मुखः” “यदेतत्” “दोषितः” “दीर्घमुखि” “इत्यादुलूकः” “यदेतद्भूतान्यन्वाविश्य” “प्रसार्य सक्थ्यौ” इत्येतैर्यथालिङ्गमभिमन्त्र्योल्मुकप्रत्यसनादि समानमिति । तत्र गृध्रविषयमनुवाकमाह । “असृङ्मुखो रुधिरेणाव्यक्तः ० प्रहितो भवस्य चोभयोः”(१) इति । ‘गृध्रः’ पक्षिविशेषः । हे गृध्र त्वं ‘विधावसि’ विविधन्धावनङ्करोषि, शवमन्विच्छन् सर्वत्र सञ्चरसि । कीदृशः, ‘असृङ्मुखः’ असृक् रक्तं मुखे यस्यासौ तादृशः, पातुं स्वीकृतेन ‘रुधिरेण,’ मुखस्य सर्वस्य लेपित्वात् ‘अव्यक्तः,’ ईदृग्जातिरिति निश्चेतुमशक्यः, ‘यमस्य,’ ‘दूतः,’ यमो हि मारयितुं गृध्रं प्रेषयति । श्ववत् पद्यते शीघ्रङ्गच्छति इति ‘श्वपात्’ । त्वं रक्तमांसयोर्गन्धेन तृषया युक्तत्वात् ‘गृध्रः,’ शोभनौ पर्णौ शीघ्रपतनक्षमौ यस्यासौ ‘सुपर्णः,’ । तादृशस्त्वं ‘कुणपं’ शवं, ‘निषेवसे’ नितरां सेवसे । सोयं गृध्रः ‘यमस्य’ प्रेताधिपतिदेवस्य, ‘भवस्य’ परमेश्वरस्यान्तर्यामिणः, ‘उभयोः’ एतयोः, ‘दूतः,’ । भवो हि यमं

५५० तैत्तिरीये आरण्यके

प्रहि॑तो भ॒वस्य॑ चो॒भयोः॑॥(१)॥ अनु० २९ ॥

अथ त्रिंशोऽनुवाकः ।

(१)यदे॒तद्वृक॑सो भू॒त्वा। वाग्दे॒व्य॑भि॒राय॑सि। द्विषन्तं॑ मेऽभि॒राय॑। तं मृ॑त्यो मृत्य॒वे न॑य। स आर्त्याऽऽर्ति॒मा- र्च्छतु॑(१)॥ अनु० ३० ॥

---

प्रेषयति, यमस्य गृहं। अतः साक्षात्परम्परया चोभयोर्दूतः सन् इह ‘प्रहितः’ प्रेषितः ॥*

इति सायनाचार्य्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरारण्यके चतुर्थप्रपाठके एकोनत्रिंशोऽनुवाकः ॥ २९ ॥

---

अथ त्रिंशोऽनुवाकः ॥

अथ शालावृकविषयमनुवाकमाह । (१)“यदेतद्वृकसो भूत्वा ० स आर्त्यार्त्तिमार्च्छतु”(१) इति । वृकः क्रोष्टा, हे ‘वाग्देवि’ ध्वनिदेवते, ‘वृकसो भूत्वा’ वृकादुत्पद्य, ‘अभिरायसि’ आभिमुख्येन शब्दं करोषि, इति ‘यत्,’ तत् ‘एतत्,’ ‘मे,’ द्विषन्तं, ‘अभिलक्ष्य’ ‘राय’ शब्दं कुरु । हे ‘मृत्यो’ । वृकरूपं ‘तं’ ‘द्विषन्तं, ‘मृत्यवे’ मारकाय देवाय, ‘नय’ प्रापय । ‘सः’ द्विषन्, ‘आर्त्या’ रोगेण, ‘आर्त्तिं’ दुःखं, ‘आर्च्छतु’ प्राप्नोतु ॥

इति सायनाचार्य्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरारण्यके चतुर्थप्रपाठके त्रिंशोऽनुवाकः ॥ ३० ॥

४ प्रपाठके ३२ अनुवाकः । ५५१

अथ एकत्रिंशोऽनुवाकः ।

(१)यदी॑षि॒तो यदि॑ वा स्व॒कामी॑ । भ॒येड॑को वद॑ति॒ वाच॑मे॒ताम् । तामिन्द्रा॑ग्नी॒ ब्रह्म॑णा॒ संवि॑दानौ । शि॒वाम॒स्मभ्यं॑ कृणुतं गृ॒हेषु॑(१) ॥ अनु० ३१ ॥

अथ द्वात्रिंशोऽनुवाकः ।

(१)दी॒र्घमु॑खि दुर्ह॑णु । मास्म॑ दक्षि॒णतो॑ वदः । यदि॑

---

अथ एकत्रिंशोऽनुवाकः ॥

भयेडकविषयमनुवाकमाह । (१)“यदीषितो यदि वा ० कृणुतं गृहेषु”(१) इति । एडको* मेषः, स च युद्धव्यमनयुक्तः ‘भयेडकः,’ तन्दृष्ट्वैव भीत्या मनुष्याः पलायन्ते । स च ‘यदि,’ केनचित् ‘ईषितः’† प्रवर्त्तितः, ‘यदि वा,’ ‘स्वकामी’ स्वेच्छावर्त्ती सन्, ‘एतां’ श्रूयमाणां, ‘वाचं वदति’ ध्वनिं करोति । हे ‘इन्द्राग्नी,’ ‘ब्रह्मणा’ परमेश्वरेण सह, ‘संविदानौ’ ऐकमत्यङ्गतौ, ‘अस्मभ्यं’ अस्मदर्थं, ‘गृहेषु,’ अस्मदीयेषु, ‘तां’ वाचं, ‘शिवां’ सुखकरीं, ‘कृणुतं’ कुरुतं ॥

इति सायनाचार्य्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरारण्यके चतुर्थप्रपाठके एकत्रिंशोऽनुवाकः ॥ ३१ ॥

---

अथ द्वात्रिंशोऽनुवाकः ।

दीर्घमुखीविषयमनुवाकमाह । (१)“दीर्घमुखि दुर्हणु ० द्विषन्तं मेऽवबाधस्व”(१) इति । ‘दीर्घमुखी’ काकस्त्री, गर्दभी वा, ‘दुष्टा

---

* एलक इति D F चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः ।
† एषित इति E चिह्नितपुस्तकपाठः ।
६ x

५५२ तैत्तिरीये आरण्यके

दक्षिण॒तो वदा॑द्द्विष॒न्तं मे॒ऽवबा॑धस्व^(१)॥ अनु० ३२॥

अथ त्रयस्त्रिंशोऽनुवाकः ।

^(१)इ॒त्या॑दुलू॑क॒ आप॑पत् । हिर॑ण्या॒क्षो॒ अयो॑मुखः ।
रक्ष॑सान्दू॒त आ॑ग॒तः । तमि॒तो ना॑शयाऽग्ने^(१)॥
अनु० ३३॥

हनूः यस्याः सा दुर्हणूः । हे 'दुर्हणु,' 'दीर्घमुखि,' 'दक्षिणतः' दक्षिणभागे, 'मास्म वदः' ध्वनिम्मा कार्षीः,। 'यदि,' दक्षिणभागे, 'वदात्' शब्दङ्कुर्याः, तदा 'मे,' 'द्विषन्तं,' 'अवबाधस्व' विनाशय ॥

इति सायनाचार्य्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरारण्यके चतुर्थप्रपाठके द्वात्रिंशोऽनुवाकः ॥ ३२ ॥

अथ त्रयस्त्रिंशोऽनुवाकः ।

उलूकविषयमनुवाकमाह । ^(१)“इत्यादुलूकः ० तमितो नाशयाऽग्ने”^(१)इति । उलूकः, काकविरोधी घूकः, सोयं 'उलूकः,' 'इत्यात्' अनेन प्रकारेण, 'आपपत्' प्राप्नोत् । कीदृशः, हिरण्यवद्रक्ते अक्षिणी यस्यासौ 'हिरण्याक्षः,' अयोवत् कृष्णवर्णमुखं यस्यासौ 'अयोमुखः,' स च यज्ञविघातिनां 'रक्षसां,' 'दूतः,' सन्, इह समागतः । हे 'अग्ने,' 'तं' उलूकं, 'इतः' स्थानात्, 'नाशय' ॥

इति सायनाचार्य्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरारण्यके चतुर्थप्रपाठके त्रयस्त्रिंशोऽनुवाकः ॥ ३३ ॥

४ प्रपाठके ३४ अनुवाकः। ५५३

अथ चतुस्त्रिंशोऽनुवाकः।

(१)यदे॑तद्भू॒तान्य॑न्वा॒विश्य॑। दैवीँ॒ वाचँ॑ व॒दसि॑। द्वि॒षतो॑ नः॒ परा॑वद। तान्मृ॒त्यो॒ मृत्य॑वे नय। त आर्त्याऽऽर्त्तिमा॒र्च्छन्तु॑। अ॒ग्निना॒ऽग्निः सं॑वदतां॑(१) ॥ अनु० ३४ ॥

---

अथ चतुस्त्रिंशोऽनुवाकः।

अथ भूतोपसृष्टविषयमनुवाकमाह। (१)“यदेतद्भूतान्यन्वाविश्य ॰ अग्निनाऽग्निः संवदतां”(१) इति। यक्षराक्षसग्रहाविष्टो मनुष्यो यद्वदति तद्विषयमिदमुच्यते। यक्षादिभूतानि प्राणिनः मनुष्यान् अनुप्रविश्य ‘दैवीं वाचं’ मनुष्याणामयोग्यां काञ्चिद्वाचं, ‘वदसि,’ इति ‘यत्,’ ‘एतत्’ एतेन वचनेन, ‘नः’ अस्माकं, ‘द्विषतः’ शत्रून्, ‘परावद’ पराभूतां यथा भवन्ति तथा वद। हे ‘मृत्यो,’ यक्षादिरूप ‘मृत्यवे’ परममृत्युरूपाय* देवाय, ‘तान्’ द्विषतः, ‘नय’ प्रापय। ‘ते’ द्विषन्तः, ‘आर्त्त्या’ रोगेण, ‘आर्त्तिं’ दुःखं, ‘आर्च्छन्तु’ प्राप्नुवन्तु। अस्मिन्नर्थे ‘अग्निना’ उल्मुकमूलभागवर्त्तिना, ‘अग्निः’ उल्मुकाग्रवर्त्ती, ‘संवदतां’ संवादमनुमतिं करोतु॥

इति सायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरारण्यके चतुर्थप्रपाठके चतुस्त्रिंशोऽनुवाकः ॥ ३४ ॥

---

* परमृत्युरूपाय इति D चिह्नितपुस्तकपाठः
3 x 2

५५४	तैत्तिरीये आरण्यके

अथ पञ्चत्रिंशोऽनुवाकः ।

$^{(१)}$प्र॒सार्य॑ स॒क्थ्यौ॑ पत॑सि । स॒व्यमक्षि॑ नि॒पेपि॑ च ।
मे॒ह क॑स्य च॒ नाऽम॑मत्$^{(१)}$ ॥ अनु० ३५ ॥

अथ षट्त्रिंशोऽनुवाकः ।

$^{(१)}$अत्रि॑णा त्वा क्रिमे हन्मि । क॒ण्वे॑न ज॒मद॑ग्निना ।
वि॒श्वाव॑सो॒र्ब्रह्म॑णा ह॒तः । क्रिमी॑णा॒ꣳ राजा॑ । अप्ये॑षा॒ꣳ

---

अथ पञ्चत्रिंशोऽनुवाकः ।

अथ शकुनिविषयमनुवाकमाह । $^{(१)}$"प्रसार्य सक्थ्यौ ० मेह कस्य च नाऽममत्"$^{(१)}$ इति । ग्रामगमनादौ शुभाशुभसूचकः पक्षी शकुनिः, हे शकुने 'सक्थ्यौ प्रसार्य' ऊरू प्रसृतौ कृत्वा, इह 'पतसि' । 'सव्यमक्षि' वामञ्चक्षुः, 'निपेपि च' पुनः पुनर्निमीलयसि च । तेन दोषेण 'इह' अस्मिन् देशे, 'कस्य च न' कस्यापि पुरुषस्य, 'माऽममत्' रोगो मा भवतु ॥

इति सायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरारण्यके चतुर्थप्रपाठके पञ्चत्रिंशोऽनुवाकः ॥ ३५ ॥

अथ षड्त्रिंशोऽनुवाकः ।

कल्पः । यदि घर्मधुक् क्रिमिणा स्यात्, अत्रिणा त्वा क्रिमे हन्मीत्यनुवाकेनास्याः क्रिमीन् हन्यात् । अपि वा सार्वत्रिकमेतत् प्रायश्चित्तं क्रियेत इति । पाठस्तु । $^{(१)}$"अत्रिणा त्वा क्रिमे हन्मि ०

४ प्रपाठके ३६ अनुवाकः ५५५

स्थ॒प॑तिर्ह॒तः। अथो॑ मा॒ताऽथो॑ पि॒ता। अथो॑ स्थू॒रा अथो॑ क्षु॒द्राः। अथो॑ कृ॒ष्णा अथो॑ श्वे॒ताः। अथो॑ आ॒- शा॑तिका ह॒ताः। श्वे॒ताभिः॑ स॒ह सर्वे॑ ह॒ताः^(१) ॥ अनु० ३६ ॥

अथ सप्तत्रिंशोऽनुवाकः।

^(१)आ॒हरा॑वद्य॑। मृतस्य॑ ह॒विषो॒ य॒था॑। तत्स॒त्यं यद॒मुं

---

श्वेताभिः सह सर्वे हताः"^(१) इति । हे 'क्रिमे,' घर्मधुगादिवर्त्तिन्, 'अत्रिणा,' 'कण्वेन,' 'जमदग्निना,' च महर्षिणा अनुगृहीतः अहं त्वां 'हन्मि' । 'विश्वावसोर्ब्रह्मणा' विश्वावसुसंज्ञकस्य गन्धर्वस्य मन्त्रे- ण, 'क्रिमीणां,' 'राजा' स्वामी, 'हतः' । 'अपि,' च 'एषां' क्रिमीणां, 'स्थपतिः' अन्योऽपि राजव्यतिरिक्तः प्रभुः, 'हतः' । अपि च तव 'माता,' हता, तथा तव 'पिता' । अन्येपि क्रिमयः 'स्थूलाः,' 'क्षुद्राः,' 'कृष्णाः,' 'श्वेताः,' च नानाविधा 'हताः'। अपि च 'आशातिकाः' आगत्य शात्यमानाः अस्माभिरेव बाध्यमानाः गवाश्वादिशरीरेषु वर्त्तमाना दंशयूकादयः सर्वेपि, 'श्वेताभिः' क्रिमिजातिभिः, 'सह,' मारिताः ॥

इति सायणाचार्य्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजु- रारण्यके चतुर्थप्रपाठके षड्विंशोऽनुवाकः ॥ ३६ ॥

अथ सप्तत्रिंशोऽनुवाकः।

कल्पः । यमभिचरेत्तस्य लोहितमवदानं कृत्वा आहरावद्य

५५६ तैत्तिरीये आरण्यके

य॒मस्य॒ जम्भ॑योः। आर्द॑धामि तथा॒हि तत्। खण् फण्
म॑सि॑^{(१)} ॥ अनु० ३७॥

यत्र अष्टत्रिंशोऽनुवाकः।

^{(१)}ब्रह्म॑णा त्वा शपामि। ब्रह्म॑णस्त्वा श॒पथे॑न शपा-

शृतस्येत्यनुवाकेन जुहुयात् इति। पाठस्तु। ^{(१)}“आहरावद्य
० खण् फण् मसि”^{(१)} इति। ‘यथा’ यागकाले, ‘शृतस्य’ ‘हविषः’
पक्वं हविः, ‘अवद्य’ अवदाय, जुहु इति। तथा हे शत्रो लोहितं
द्वितीयं ‘आहर’ आनय। ‘अमुं’ शत्रुं, ‘यमस्य,’ ‘जम्भयोः’
दन्तयोर्मध्ये, ‘आदधामि’ स्थापयामि’ इति ‘यत्,’ ‘तत् सत्यं’।
‘तत्’ कार्यम्, ‘तथाहि’ तथैव अस्तु। दंशनध्वनेरनुकरणरूपौ
‘खण्फण्’ शब्दौ,* तौ यथा भवतस्तथा शत्रो मारितोसि ॥

इति सायनाचार्य्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजु-
रारण्यके चतुर्थप्रपाठके सप्तत्रिंशोऽनुवाकः ॥ ३७ ॥

अथ अष्टत्रिंशोऽनुवकः।

कल्पः। यमभिव्याहरिष्यन् स्यात् त्रिरात्रावरं ब्रह्मचर्यं
चरित्वा आगत्य एनमभिव्याहरेत्, ब्रह्मणा त्वा शपामीत्य-
नुवाकेनेति। पाठस्तु। ^{(१)}“ब्रह्मणा त्वा शपामि ० अधरो मत्पद्य-
स्वामौ”^{(१)} इति। हे शत्रो त्वां देवदत्तनामानं ‘ब्रह्मणा’ मन्त्रेण,
‘शपामि’ शापयुक्तं करोमि। ‘ब्रह्मणः’ परमात्मवस्तुनः, ‘शपथेन’ शा-

---

* खट्फट्शब्दै। इति E चिह्नितपुस्तकपाठः।

४ प्रपाठके ३८ अनुवाकः। ५५७

मि। घोरे॑ण त्वा॒ भृगू॑णां॒ चक्षु॑षा प्रेक्षे॑। रौद्रे॑ण॒ त्वाऽङ्गिरसां॒ मन॑सा ध्यायामि। अ॒घस्य॑ त्वा॒ धा॑र॑या विद्ध्यामि। अध॑रो॒ मत्प॑द्यस्वा॒सौ^{(१)} ॥ अनु० ३८ ॥

अथ एकोनचत्वारिंशोऽनुवाकः।

$^{(१)}$उत्तुं॑द शिमिजावरि। तल्पैं॑जे तल्प॒ उत्तुं॑द। गि॒-

---

पसामर्थ्येन, त्वां 'शपामि' । 'भृगूणां' महर्षीणां, सम्बन्धिना 'घोरेण' उग्रेण, 'चक्षुषा,' त्वां 'प्रेक्षे' । 'अङ्गिरसां' महर्षीणां, सम्बन्धिना 'रौद्रेण' उग्रेण, 'मनसा,' 'त्वां,' 'ध्यायामि' । 'अघस्य' पापरूपस्य क्रूरस्यायुधस्य खङ्गरूपस्य, 'धारया;' त्वां 'विद्ध्यामि' । 'असौ' हे देवदत्तरूप, त्वं 'मत्' अभिचरितुः* पुरुषात्, 'अधरः,' 'पद्यस्व' अर्वाचीनः पतितो भव ॥

इति सायनाचार्य्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरारण्यके चतुर्थप्रपाठके अष्टत्रिंशोऽनुवाकः ॥ ३८ ॥

अथ एकोनचत्वारिंशोऽनुवाकः।

कल्पः। यं द्विष्यात्तस्य गोष्ठेष्वक्षतमोषधीन्निखनेत्, उत्तुद शिमिजावरीत्यनुवाकेन । अपि वा गोष्ठस्यैवादक्षिणं दार्वाङ्गमेतेनैव विचालयेदिति । पाठस्तु । $^{(१)}$“उत्तुद शिमिजावरि ॰

---

* अभिवदत इति E चिह्नितपुस्तकपाठः ।

५५८ तैत्तिरीये आरण्यके

री॒रनु॒प्रवे॑शय । मरी॑ची॒रुप॒ सन्नु॑द । याव॑दि॒तः पु॒र-
स्ता॑दु॒दया॑ति॒ सूर्य॑: । ताव॑दि॒तोऽमुन्ना॑शय । योऽस्मान्द्वे-
ष्टि॑ । यञ्च॑ व॒यं द्वि॒ष्मः^{(१)} ॥ अनु० ३९ ॥

अथ चत्वारिंशोऽनुवाकः ।

^{(१)}भूर्भुव॒: सुव॑ भूर्भुव॒: सुव॑ भूर्भुव॒: सुव॑: । भुवो-

---

यञ्च वयं द्विष्मः''(१) इति । कृषिमन्तरेण स्वयमेवोत्पन्ना 'शिसि-
जावरी,' हे तथाविधौषधे, 'उत्तृद' शत्रुमुत्कृत्य व्यथितं कुरु । हे-
'तल्पेजे' तस्य शयनस्थाने समुत्पन्ने ओषधे, तदीये 'तल्पे,' प्रविश्य तं
'उत्तृद' । ततो गृहात् भ्रष्टं कृत्वा 'गिरीननुप्रवेशय' । ततः 'मरीचीः'
दावाग्निरश्मीन्, 'उप' प्रापय्य, 'सन्नुद' सम्यक् निराकुरु । 'सूर्यः,'
यावता कालेन 'इतः' देशात्, 'पुरस्तात्' पूर्वस्यान्दिशि, उदेति,
'तावता, कालेन, 'इतः' देशात्, 'अमुं' द्वेष्टारं, द्वेष्यञ्च 'नाशय' ॥

इति सायनाचार्य्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजु-
रारण्यके चतुर्थप्रपाठके एकोनचत्वारिंशोऽनुवाकः ॥ ३९ ॥

अथ चत्वारिंशोऽनुवाकः ।

कल्पः । यद्युद्गाता पुरुषः साम गायेत्, अध्वर्युरेवैतेन साम्नो-
द्गायेत् । भूर्भुवः सुवरित्यनुवाकेनेति । पाठस्तु । ^{(१)}“भूर्भुवः सुवो

४ प्रपाठके ४१ अनुवाकः। ५५६

ऽधायि॒* भुवो॑ऽधायि॒ भुवो॑ऽधायि। नृ॒म्णायि॒ नृ॒म्णं नृ॒- म्णायि नृ॒म्णं नृ॒म्णायि नृ॒म्णं। नि॒धाय्यो॑ऽवापि नि॒- धाय्यो॑ऽवापि नि॒धाय्यो॑ऽवापि। ए अ॒स्मे अ॒स्मे। सु- वर्ण्ज्योतिः॑१) ॥ अनु० ४० ॥

---

अथ एकचत्वारिंशोऽनुवाकः।

(१)पृथि॒वी स॒मित्। ताम॒ग्निः समि॑न्धे। साऽग्निग्ं स-

भूर्भुवः सुवः • सुवर्णज्योतिः”(२) इति । एते सर्वे स्तोभविशेषाः । ऋचमन्तरेण स्तोभैरेव स्वरविशिष्टैः साम आगायेत् । गानार्था तत्र तत्रावृत्तिः । भूरादयस्त्रयो लोका इष्टार्थप्रदाः सन्तु, विशेषतः ‘भुवः,’ सकाशात् ‘अधायि’ सर्वमिष्टं सम्पादितं । नृभिर्मनुष्यैर्मन्यते, अभीष्टत्वेन स्मर्यते इति ‘नृम्णं’ सुखं, नृम्णे सुखे सत्यपि पुनः ‘नृम्णं’ सुखं, अस्तु । ‘निधाय्यः’ नितरां सम्पादनीयो भागः, ‘अवापि’ प्राप्तं । गत्यर्थो वातिधातुः । ‘ए’कारो देवदासम्बोधनार्थः । हे देवते ‘अस्मे’ अस्मासु, ‘सुवर्णज्योतिः’ सुवर्णसमानं ज्योतिः सम्पद्यतां ॥

इति सायनाचार्य्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरारण्यके चतुर्थप्रपाठके चत्वारिंशोऽनुवाकः ॥ ४० ॥

---

अथ एकचत्वारिंशोऽनुवाकः ।

सूत्रे अवान्तरदीक्षां व्याख्यास्याम इत्युपक्रम्याभिहितं, चतस्र

---

* भुवोद्वायि इति वाक्यं G, I, J चिह्नितपुस्तकानां मूलपाठे वर्त्तते, भाष्ये तु “भुवोऽधायि” इति पाठ एव दृश्यते ।
३ y