भारतकोश
संग्रह पर लौटें

तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

Taittiriya Aranyaka Hindi

महर्षि वैशम्पायन द्वारा

स्रोत: Taittiriya Aranyaka with Sayana Bhashya and Hindi Translation (उद्गम)

DevanagariHindipublished940 पृष्ठ
पृष्ठ 615स्थायी लिंक
६०२तैत्तिरीये आरण्यके

दिशो॒ भूति॑: । इ॒माने॒वास्मै॑ लो॒कान् क॑ल्पयति । अथो॒ प्रति॑ष्ठित्यै॑⁽२५⁾ । ⁽२६⁾इ॒दम॒हम॒मुमा॑मुष्याय॒णं वि॒शा प॒शुभि॒र्ब्रह्म॑वर्च॒सेन॒ पर्य्यू॑हामीत्या॑ह । वि॒शैवैनं॑ प॒शुभि॒र्ब्रह्म॑वर्च॒सेन॒ पर्य्यू॑हति⁽२६⁾ । ⁽२७⁾वि॒शेति॑ रा॒जन्य॑स्य ब्रूयात् । वि॒शैवैनं॒ पर्य्यू॑हति । प॒शुभि॒रिति॒ वैश्य॑स्य । प॒शुभि॑रे॒वैनं॒ पर्य्यू॑हति⁽२७⁾ । ⁽२८⁾अ॒स्र्यं॑ पा॑चम॒नाच्छृ॑णं ॥ ८ ॥

आच्छृ॑णत्ति । दे॒व॒चाक॑:⁽२८⁾ । ⁽२९⁾अ॒ज॒क्षी॒रे॒णाच्छृ॑णत्ति । पर॒मं वा ए॒तत्पय॑: । यद॑ज॒क्षीरं॑ । पर॒मेणै॒वैनं॑ पय॑सा॒च्छृ॑णत्ति⁽२९⁾ । ⁽३०⁾यजु॑षा॒ व्यावृ॑त्त्यै⁽३०⁾ । ⁽३१⁾छन्दो॑भि॒राच्छृ॑णत्ति । छन्दो॑भि॒र्वा ए॒ष क्रि॑यते । छन्दो॑भिरेव छन्दाँ॑स्या॒च्छृ॑णत्ति⁽३१⁾॥ ⁽३२⁾छृ॒न्धि वाच॑मित्या॑ह । वाच॑मे॒वाव॑रुन्धे । छृ॒न्ध्यूर्ज॑मित्या॑ह । ऊर्ज॑मे॒वाव॑रुन्धे । छृ॒न्धि ह॒विरित्या॑ह । ह॒विरे॒वाक॑:⁽३२⁾ । ⁽३३⁾दे॒व॒पु॒रश्च॑रसघ्यासं॒ त्वेत्या॑ह । यथा॒ यजु॑रे॒वैतत्⁽३३⁾ ॥ ९ ॥

२६ एतन्मन्त्रस्य भाष्यं ४०७ पृष्ठे द्रष्टव्यं ।
२७ ,, ४०७ ,,
२८ ,, ४०८ ,,
२९ ,, ४०८ ,,
३० ,, ४०८ ,,
३१ ,, ४०८ ,,
३२ ,, ४०९ ,,
३३ ,, ४०९ ,,

पृष्ठ 616स्थायी लिंक

५ प्रपाठके ४ अनुवाकः। ६०३

स्या॒त्(१), य॒त् प्रव॑र्ग्यः(२), छन्दो॑भिः करोति(३), वी॒र्य॑सम्मितं(४), छन्दाँ॑सि॒ निष्पत्(५), पृ॒णोत्या॑ह(६), सु॒क्षितिः(७), अना॑च्छृणं(८), छन्दाँ॑ स्याच्छृ॑णत्ति(९), अ॒ष्टौ च॑ ॥ अनु० ३ ॥

अथ चतुर्थोऽनुवाकः ।

^(१)ब्रह्म॑न् प्रचरिष्यामो॒ होत॑र्घ॒र्मम॑भिष्टुहीत्या॑ह । ए॒ष वा ए॒तर्हि॒ बृह॒स्पति॑ः । यद् ब्रह्मा॑ । तस्मा॑ ए॒व प्रति॑प्रोच्य॒ प्रच॑रति । आ॒त्मनोऽना॑र्त्यै^(१) । ^(२)य॒माय॑ त्वा म॒खाय॑ त्वेत्या॑ह । ए॒ता वा ए॒तस्य॑ दे॒वता॑ः । ता- भि॑रे॒वैनं॑ सम॒र्धय॑ति^(२) । ^(३)मद॑न्तीभिः प्रोक्ष॑ति । तेज॑ ए॒वास्मि॑न् दधाति^(३) ॥ १ ॥

^(४)अ॒भि॒पूर्वं प्रोक्ष॑ति । अ॒भि॒पूर्व॑मे॒वास्मिं॒स्तेजो॑ दधाति^(४) । ^(५)त्रिः प्रोक्ष॑ति । त्र्यावृ॑द्धि य॒ज्ञः । अथो॑

१एतन्मन्त्रस्य भाष्यं४१२ पृष्ठेद्रष्टव्यं ।
२,,४१३,,
३,,४१३,,
४,,४१३,,
५,,४१३,,
पृष्ठ 617स्थायी लिंक

६०४ तैत्तिरीये आरण्यके

मेध्यत्वाय॑^(५) । ⁽६⁾होता॒ऽन्वाह॑ । रक्ष॑सामपह॑त्यै^(६) । ⁽७⁾अ॑नवा॒नं । प्रा॒णानाँ॒ सन्त॑त्यै^(७) । ⁽८⁾त्रि॒ष्टुभ॑: स॒तो-गी॒यचो॑रि॒वान्वा॑ह ॥ २ ॥

गाय॒त्रो हि प्रा॒णः । प्रा॒णमे॒व यज॑माने दधाति^(८) । ⁽९⁾सन्त॑तमन्वाह । प्रा॒णाना॒मन्नाद्य॑स्य॒ सन्त॑त्यै । अथो॒ रक्ष॑सामपह॑त्यै^(९) । ⁽१०⁾यत् परि॑मिता अनुब्रू॒यात् । परि॑मित॒मव॑रुन्धीत । अप॑रिमित॒ा अन्वा॑ह । अप॑रिमित॒स्याव॑रुद्ध्यै^(१०) । ⁽११⁾शिरो॒ वा ए॒तद्य॒ज्ञस्य॑ ॥ ३ ॥

यत् प्र॑व॒र्ग्यः॑ । ऊर्ज्यु॑ञ्जाः । यन्मौञ्जो वेदो भव॑ति । ऊर्जै॑व य॒ज्ञस्य॒ शिरः॒ समर्ध॑यति^(११) । ⁽१२⁾प्रा॒णाहुतीर्जुहो॑ति । प्रा॒णाने॒व यज॑माने दधाति^(१२) । ⁽१३⁾स॒प्त जु॑हो॑ति । स॒प्त वै शीर्ष॒ण्याः॑ प्रा॒णाः । प्रा॒णाने॒वास्मि॑न् दधाति^(१३) । ⁽१४⁾दे॒वस्त्वा॑ सवि॒ता मध्वा॑न॒क्ति॒त्याह॑ ॥ ४ ॥

६एतन्मन्त्रस्य भाष्यं४१४पृष्ठे द्रष्टव्यं ।
७,,४१४,,
८,,४१४,,
९,,४१५,,
१०,,४१५,,
११,,४१५,,
१२,,४१६,,
१३,,४१६,,
१४,,४१७,,
पृष्ठ 618स्थायी लिंक

५ प्रपाठके ४ अनुवाकः। ६०५

तेज॑सै॒वैन॑मनक्ति^(१४)। ^{(१५)}पृ॒थि॒वीं तर्प॑सस्त्राय॒स्वेति॑ हि॒र॑ण्यमु॒पास्य॑ति। अ॒स्या अ॑नतिदा॒हाय॑^(१५)। ^{(१६)}शि॒रो वा ए॒तद्य॒ज्ञस्य॑। यत्प्र॑व॒र्ग्यः॑। अ॒ग्निः सर्वा॒ देव॑ताः। प्ल॒क्षाना॒दीप्त्योपास्य॑ति। दे॒वता॑स्वे॒व य॒ज्ञस्य॒ शिरः॒ प्रति॑दधाति^(१६)। ^{(१७)}अप्र॑तीशीर्णाग्रं भवति। ए॒तद्वै ब॒र्हिर्ह्यैषः^(१७)॥ ५॥

^{(१८)}अ॒र्चिर॑सि शो॒चिर॑सीत्या॑ह। तेज॑ ए॒वास्मि॑न्ब्रह्मवर्च॒सं द॑धाति^(१८)। ^{(१९)}सꣳसी॑दस्व म॒हाँꣳ अ॑सी॒त्याह॑। म॒हान् ह्येषः^(१९)। ^{(२०)}ब्रह्म॑वादि॒नो व॑दन्ति। ए॒ते वाव त ऋ॒त्विजः॑। ये द॑र्शपूर्णमा॒सयोः॑। अथ॒ क्क॑था होता॒ यज॑मानाया॒शिषो॒ नाशा॑स्त॒ इति॑। पु॒र॒स्ता॑दा॒शीः खलु॒ वा अ॒न्यो य॒ज्ञः। उ॒प॒रि॒ष्टा॑दाशी॒रन्यः॑^(२०)॥ ६॥

^{(२१)}अना॑धृष्या पु॒रस्ता॒दिति॒ यदे॒तानि॒ यजूं॒ष्याह॑।

१५एतन्मन्त्रस्य भाष्यं४१७पृष्ठे द्रष्टव्यं ।
१६,,४१७,,
१७,,४१८,,
१८,,४१८,,
१९,,४१६,,
२०,,४२१,,
२१,,४२१,,
पृष्ठ 619स्थायी लिंक

६०६ तैत्तिरीये आरण्यके

शीर्ष॑त ए॒व य॒ज्ञस्य॒ यज॑मान॒ आशिषोऽव॑रुन्धे^(२१) । (२२)-
आयुः॑ पु॒रस्ता॑दाह । प्र॒जां द॑क्षिण॒तः । प्रा॒णं प॒श्चात् ।
श्रोत्र॑मुत्तर॒तः । विधृ॑तिमुप॒रिष्टा॑त् । प्रा॒णाने॒वास्मै॑
समीचो॑ दधाति^(२२) । (२३)ईश्वरो वा ए॒ष दिशो॒ऽनुन्म॑-
दितोः । यं दिशो॒ऽनु॒ व्यास्थापय॑न्ति ॥ ७ ॥
मनो॒रश्वा॑सि भूरि॑पु॒त्रेतीमा॒मभि॑मृशति । इ॒यं वै
मनो॒रश्वा॒ भूरि॑पुत्रा । अ॒स्यामे॒व प्रति॑तिष्ठत्यनुन्मा-
दाय^(२३) । (२४)सूप॒सदो॑ मे भूया॒ मा मा॑ हिꣳसीरित्या॑-
हाहि॑ꣳसायै^(२४) । (२५)चित॑ꣳ स्थ परि॒चित॒ इत्या॑ह ।
अप॑चितिमे॒वास्मि॑न् दधाति^(२५) । (२६)शिरो॒ वा ए॒त-
द्य॒ज्ञस्य॑ । यत्प्र॑व॒र्ग्यः॑ । अ॒सौ खलु॒ वा आ॑दि॒त्यः
प्र॑व॒र्ग्यः॑ । तस्य॑ म॒रुतो॑ र॒श्मयः॑ ॥ ८ ॥
स्वाहा॑ म॒रुद्भिः॒ परि॑श्रय॒स्वेत्या॑ह । अ॒मुमे॒वादि॒त्यꣳ
र॒श्मिभिः॒ पर्य्यू॑हति । तस्मा॑द॒सावा॑दि॒त्योऽमुष्मिं॑ल्लो॒के
र॒श्मिभिः॒ पर्य्यू॑ढः । तस्मा॒द्राजा॑ वि॒शा पर्य्यू॑ढः । तस्मा॒द्

२२एतन्मन्त्रस्य भाष्यं४२२पृष्ठे द्रष्टव्यं ।
२३,,४२३,,
२४,,४२३,,
२५,,४२४,,
२६,,४२४,,
पृष्ठ 620स्थायी लिंक

५ प्रपाठके ४ अनुवाकः। १०७

ग्रामणीः सं॒जातैः पर्य्यू॑ढः^(२६)। ^(२७)अ॒ग्नेः सृ॒ष्टस्य॒ यतः। विक॑ङ्कतं॒ भा आ॑र्च्छत्। यद्वै॑कङ्क॒ताः परि॑धयो॒ भव॑न्ति। भा ए॒वाव॑रुन्धे^(२७)। ^(२८)द्वाद॑श भवन्ति ॥ ९ ॥ द्वाद॑श॒ मासा॑: संवत्स॒रः। सं॑वत्स॒रमे॒वाव॑रुन्धे^(२८)। ^(२९)अस्ति॑ त्रयोद॒शो मास॒ इत्या॑हुः। यत्त्रयोद॒शः परि॑धिर्भव॑ति। तेनै॒व त्र॑योद॒शं मास॒मव॑रुन्धे^(२९)। ^(३०) अ॒न्तरि॑क्षस्यान्त॒र्द्धिर॑सीत्या॑ह॒ व्यावृ॑त्त्यै^(३०)। ^(३१)दिवं॑ तर्प- सस्वाय॒स्वेत्यु॒परि॑ष्टाद्धिर॑ण्यमधि॒निद॑धाति। अ॒मुष्या अन॑तिदाहाय। अथो॒ आभ्या॑मे॒वैन॑मुभयतः॒ परि॑गृ- ह्णाति^(३१)। ^(३२)अर्हन् बिभर्षि साय॑कानि॒ धन्वे- त्या॑ह ॥ १० ॥ स्तौत्ये॒वैन॑मे॒तत्^(३२)। ^(३३)गाय॒त्रम॑सि॒ त्रैष्टु॑भमसि जाग॑तमसीति॑ धवि॒त्राण्याद॑त्ते। छन्दो॑भिरे॒वैनान्य-

२७एतन्मन्त्रस्य भाष्यं४२६पृष्ठे द्रष्टव्यं ।
२८,,४२६,,
२९,,४२७,,
३०,,४२७,,
३१,,४२७,,
३२,,४३०,,
३३,,४३०,,

4 E

पृष्ठ 621स्थायी लिंक
६०८तैत्तिरीये आरण्यके

द॑त्ते॒^(३३)। ^(३४)मधु॑ मध्वि॒ति धू॒नोति॑ । प्रा॒णा वै मधु॑ । प्रा॒णमे॒व यज॑माने दधाति^(३४)। ^(३५)त्रिः परि॑यन्ति। त्रि॒वृद्घि प्रा॒णः^(३५)। ^(३६)त्रिः परि॑यन्ति। त्र्यावृ॒द्घि य- ज्ञः॥ ११ ॥ अथो॒ रक्ष॑सामप॑हत्यै^(३६)। ^(३७)त्रिः पुनः॒ परि॑यन्ति। षट् सम्प॑द्यन्ते। षड् वा ऋ॒तव॑ः। ऋ॒तुष्वे॒व प्रति॑तिष्ठ- न्ति^(३७)। ^(३८)यो वै घ॒र्मस्य॑ प्रि॒यान्त॒नुव॒माक्रा॒मेति॑ । दु॒श्चर्मा॑ वै स भ॑वति। ए॒ष ह॒ वा अ॑स्य प्रि॒यान्त॒नुव- माक्रा॑मति। यस्त्रिः परीत्य॑ चतु॒र्थं पर्यै॑ति। ए॒- ताꣲ ह॒ वा अ॑स्यो॒ग्रन्दे॒वा रा॑ज॒निराच॑क्राम॥ १२॥ ततो॒ वै स दु॒श्चर्मा॑ऽभवत्। तस्मा॒त् त्रिः प॒रीत्य॒ न च॑तु॒र्थं परी॑यात्। आ॒त्मनो॑ गोपी॒थाय॑। प्रा॒णा वै ध॒वित्रा॑णि^(३८)। ^(३९)अव्य॑तिषङ्गं धून्वन्ति। प्रा॒णाना- मव्य॑तिषङ्गाय॒ कॢप्त्यै^(३९)। ^(४०)विनिष॑द्यं धून्वन्ति।

३४ एतन्मन्त्रस्य भाष्यं ४३१ पृष्ठे द्रष्टव्यं ।

३५,,४३१,,
३६,,४३१,,
३७,,४३१,,
३८,,४३१,,
३९,,४३२,,
४०,,४३२,,
पृष्ठ 622स्थायी लिंक

५ प्रपाठके ५ अनुवाकः। ६०६

द्वि॒क्ष्वेव॒ प्रति॑तिष्ठन्ति॑^{(४०)}। ^{(४१)}ऊ॒र्ध्वं धू॑न्वन्ति। सु॒वर्गस्य॑ लो॒कस्य॒ सम॑ष्ट्यै^{(४१)} ॥ ^{(४२)}सर्व॑तो॒ धून्व॑न्ति। तस्मा॑द॒यꣳ सर्व॑तः पवते^{(४२)} ॥ १३ ॥

द॒धा॒ति॒(१), इन्वा॒न्वाह॒(२), य॒ज्ञस्य॑(३), आ॒ह॒(४), ए॒षः(५), उ॒परिष्टा॑दाशी॒रन्यः॑(६), व्या॒स्था॒पय॑न्ति(७), र॒श्मयः॑(८), भव॑न्ति(९), धन्वेत्याह॑(१०), य॒ज्ञः(११), च॒क्राम्(१२), सम॑ष्ट्यै, द्वे च॑(१३), ॥ अनु० ४ ॥

अथ पञ्चमोऽनुवाकः।

^{(१)}अ॒ग्निष्ट्वा॒ वसु॑भिः पुर॒स्ताद्रो॑चयतु गाय॒त्रेण॒ छन्द॑सेत्या॑ह। अ॒ग्निरे॒वैनं॒ वसु॑भिः पुर॒स्ताद्रो॑चयति गाय॒त्रेण॒ छन्द॑सा^{(१)}। ^{(२)}स मा॑ रुचि॒तो रो॑चये॒त्याह॑। आ॒शिष॑मे॒वैतामाशा॑स्ते^{(२)}। ^{(३)}इन्द्र॑स्त्वा रु॒द्रैर्द॑क्षिण॒तो रो॑चयतु त्रैष्टु॒भेन॒ छन्दसेत्या॑ह। इन्द्र॑ ए॒वैनꣳ॑ रु॒द्रैर्द॑क्षिण॒तो रो॑चयति त्रैष्टु॒भेन॒ छन्द॑सा। स मा॑ रुचि॒तो रो॑चये॒त्याह॑। आ॒शिष॑मे॒वैतामाशा॑स्ते। वरु॑णस्त्वादि॒त्यैः

४१एतन्मन्त्रस्य भाष्यं४३३पृष्ठे द्रष्टव्यं ।
४२,,४३३,,
१,,४३४,,
२,,४३४,,
३,,४३५,,

4 E 2

पृष्ठ 623स्थायी लिंक

६१० | तैत्तिरीये आरण्यके

प॒श्चाद्रौ॑चयतु जाग॑तेन॒ छन्द॑सेत्या॒ह । वरु॑ण ए॒वैन॑मा-
दि॒त्यैः प॒श्चाद्रौ॑चयति॒ जाग॑तेन॒ छन्द॑सा ॥ १ ॥
स मा॑ रुचि॒तो रो॑चयेत्या॒ह । आ॒शिष॑मे॒वैतामा-
शास्ते । द्यु॒तानस्त्वा॑ मारु॒तो म॒रुद्भि॑रुत्तर॒तो रौ॑चय-
त्वाऽनु॑ष्टुभेन॒ छन्द॑सेत्याह । द्यु॒तान ए॒वैनं॑ मारु॒तो म॒-
रुद्भि॑रुत्तर॒तो रौ॑चयत्यानु॑ष्टुभेन॒ छन्द॑सा । स मा॑
रुचि॒तो रौ॑चयेत्या॒ह । आ॒शिष॑मे॒वैतामाशास्ते । बृ-
ह॒स्पति॑स्त्वा॒ विश्वै॑र्देवैरु॒परिष्टा॒द्रौच॑यतु पा॒ङ्क्तेन॒ छ-
न्द॑सेत्या॒ह । बृ॒हस्पति॑रे॒वैनं॒॑ विश्वै॑र्देवैरु॒परिष्टा॒द्रौच॑-
यति पा॒ङ्क्तेन॒ छन्द॑सा । स मा॑ रुचि॒तो रो॑चयेत्याह ।
आ॒शिष॑मे॒वैतामाशास्ते^(३) ॥ २ ॥

^(४)रोचि॒तस्त्वं दे॑व घर्म दे॒वेष्वसीत्या॑ह । रोचि॒तो
ह्येष दे॒वेषु॑ । रोचि॒षीया॒हं म॑नु॒ष्ये॒ष्वित्या॑ह । रोच॑त
ए॒वैष म॑नु॒ष्येषु॑^(४) । ^(५)स॒म्राड् घ॑र्म रुचि॒तस्त्वं दे॒वेष्वा-
युष्माँ॑स्तेज॒स्वी ब्र॑ह्मवर्च॒स्यसीत्या॑ह । रुचि॒तो ह्येष
दे॒वेष्वायुष्माँ॑स्तेज॒स्वी ब्र॑ह्मवर्च॒सी । रुचि॒तोऽहं म॑नु॒ष्ये॑-
ष्वायुष्माँ॑स्तेज॒स्वी ब्र॑ह्मवर्च॒सी भू॑या॒समि॑त्याह । रुचि॑त

४ एतन्मन्त्रस्य भाष्यं ४३६ पृष्ठे द्रष्टव्यं ।
५ ,, ४२७ ,,

पृष्ठ 624स्थायी लिंक

५ प्रपाठके ६ अनुवाकः। ६११

ए॒वैष म॑नु॒ष्ये॑ष्वायु॒ष्माꣳस्तेज॑स्वी ब्रह्मवर्च॒सी भ॑वति^(५)। (६)रुग॑सि॒ रुचं॑ मयि॑ धेहि॒ मयि॒ रुगि॒त्या॑ह। आ॒शिष॑मे॒वैतामाशा॑स्ते^(६)॥ ^(७)तं यदे॒तैैर्यजु॑र्भीररो॑चयित्वा। रु॒चितो॑ घ॒र्म इति॑ प्र॒ब्रूया॑त्। अ॒रोचु॑कोऽध्व॒र्युः स्यात्। अ॒रोचु॑को॒ यज॑मानः। अथ॒ यदै॑नमे॒तैैर्यजु॑र्भी रोच॒यित्वा॑। रु॒चितो॑ घ॒र्म इति॒ प्राह॑। रोचु॑कोऽध्व॒र्युर्भव॑ति। रोचु॑को॒ यज॑मानः^(७)॥ ३॥

प॒ञ्चाद्रो॑चयति॒ जाते॑गन् छन्द॑सा(१), स मा॑ रु॒चितो॑ रो॑चयेत्या॒हाशिष॑मे॒वैतामाशा॑स्ते(२), शास्ते॒, अष्टौ च॑(३)॥ अनु० ५॥

अथ षष्ठोऽनुवाकः।

^(१)शिरो॒ वा ए॒तद्य॒ज्ञस्य॑। यत् प्र॑व॒र्ग्यः॑। ग्री॒वा उ॑प॒सदः॑। पु॒रस्ता॑दु॒पसदां॑ प्र॒वर्ग्यं॑ प्र॒वृण॑क्ति। ग्री॒वास्वेव य॒ज्ञस्य॒ शिरः॒ प्रति॑दधाति^(१)। ^(२)त्रिः प्र॒वृण॑-

६एतन्मन्त्रस्य भाष्यं४३१ पृष्ठे द्रष्टव्यं ।
७,,४३८ ,,
१,,४४० ,,
२,,४४१ ,,
पृष्ठ 625स्थायी लिंक

६१२ तैत्तिरीये आरण्यके

क्ति। त्रय॑ इ॒मे लो॒काः। ए॒भ्य ए॒व लो॒केभ्यो॒ य॒ज्ञस्य॒ शिरोऽव॑रुन्द्धे^(२)। ^(३)षट् संप॑द्यन्ते। षड् वा ऋ॒तव॑: ॥ १ ॥
ऋ॒तुभ्य॑ ए॒व य॒ज्ञस्य॒ शिरोऽव॑रुन्द्धे^(३)। ^(४)द्वाद॑शकृत्वः॒ प्रवृ॑णक्ति। द्वाद॑श॒ मासा॑: संवत्स॒रः। सं॑वत्स॒रादे॒व य॒ज्ञस्य॒ शिरोऽव॑रुन्द्धे^(४)। ^(५)चतु॑र्विग्ंशतिः संप॑द्यन्ते। चतु॑र्विग्ंशतिरर्धमा॒साः। अ॒र्ध॒मासेभ्य॑ ए॒व य॒ज्ञस्य॒ शिरोऽव॑रुन्द्धे^(५)। ^(६)अथो॒ खलु॑। स॒कृदे॒व प्रवृ॑ञ्ज्याः। एक॒ग्ं॒ हि शिर॑:^(६) ॥ २ ॥
^(७)अ॒ग्नि॒ष्टो॒मे प्रवृ॑णक्ति। ए॒तावा॒न् वै य॒ज्ञः। यावा॑नग्नि॒ष्टोम॑:। यावा॑ने॒व य॒ज्ञः। तस्य॒ शिर॑: प्रति॒दधा॑ति^(७)। ^(८)नो॒क्थ्ये॑ प्रवृ॑ञ्ज्यात्। प्र॒जा वै प॒शव॑ उ॒क्थानि॑। यदु॒क्थ्ये॑ प्रवृ॒ञ्ज्यात्। प्र॒जां प॒शून॑स्य॒ निर्द॑हेत्^(८)। ^(९)विश्व॒जिति॑ सर्वपृ॒ष्ठे प्रवृ॑णक्ति ॥ ३ ॥
पृ॒ष्ठानि॒ वा अ॒च्यु॒तं च्या॑वयन्ति। पृ॒ष्ठैरे॒वास्मा॒ अच्यु॑तं॒ च्याव॑यि॒त्वाऽव॑रुन्द्धे^(९)। ^(१०)अप॑श्यं गो॒पामित्या॑-

३एतन्मन्त्रस्य भाष्यं ४४१ पृष्ठे द्रष्टव्यं ।
४,, ४४१ ,,
५,, ४४१ ,,
६,, ४४२ ,,
७,, ४४२ ,,
८,, ४४३ ,,
९,, ४४३ ,,
१०,, ४४३ ,,
पृष्ठ 626स्थायी लिंक

५ प्रपाठके ६ अनुवाकः । ६१३

ह । प्रा॒णो वै गो॒पाः । प्रा॒णमे॒व प्र॒जासु॑ वि॒र्या॑त- यति^(१०) । ^(११)अप॑श्यं गो॒पामित्या॑ह । अ॒सौ वा आ॑- दि॒त्यो गो॒पाः । स हीमाः प्र॒जा गो॒पाय॑ति । तमे॒व प्र॒जानां॑ गो॒प्तारं॑ कुरुते^(११) । ^(१२)अनि॑पद्यमानमि- त्याह ॥ ४ ॥

न ह्येष नि॒पद्य॑ते^(१२) । ^(१३)आ च॒ परा॑ च प॒थि- भि॒श्चर॑न्त॒मित्या॑ह । आ च॒ ह्येष परा॑ च प॒थिभि॒- श्चर॑ति^(१३) । ^(१४)स स॒ध्रीचीः॒ स विषू॑ची॒र्वसा॑न इ- त्या॑ह । स॒ध्रीची॑श्च॒ ह्येष विषू॑चीश्च वसा॑नः प्र॒जा अ॒भिविपश्य॑ति^(१४) । ^(१५)आवे॑रीवर्त्ति॒ भुव॑नेष्व॒न्तरित्या॑- ह । आ ह्येष वरी॑वर्त्ति॒ भुव॑नेष्व॒न्तः^(१५) । ^(१६)ऋ॒चं प्रा- वी॑र्मधुमा॒ध्वीभ्यां॑ मधुमा॒र्ध्वीभ्या॒मित्या॑ह । वा॒स॒न्ति- कावे॒वास्मा॑ ऋ॒तू क॑ल्पयति^(१६) । ^(१७)समि॒द्धिर॒ग्निना॑ गतेत्या॑ह ॥ ५ ॥

११एतन्मन्त्रस्य भाष्यं४४४पृष्ठे द्रष्टव्यं ।
१२,,४४४,,
१३,,४६४,,
१४,,४४५,,
१५,,४४५,,
१६,,४४५,,
१७,,४४६,,
पृष्ठ 627स्थायी लिंक

६१४ तैत्तिरीये आरण्यके

ग्रै॒ष्मावे॒वास्मा॑ ऋ॒तू क॑ल्पयति⁽१७⁾ । ⁽१८⁾सम॒ग्निर॒ग्नि- ना॑ गतेत्याह॑ । अ॒ग्निर्च्यैवैषोऽग्निना॑ स॒ङ्गच्छ॑ते⁽१८⁾ । ⁽१९⁾स्वाहा॑ सम॒ग्निस्तप॑सा गतेत्याह॑ । पूर्व॑मे॒वादि॑तं । उत्त॑रेणाभिगृ॑णाति⁽१९⁾ । ⁽२०⁾ध॒र्त्ता दि॒वो वि॑भा॒सि रज॑सः पृथि॒व्या इत्या॑ह । वा॒र्षि॒कावे॒वास्मा॑ ऋ॒तू क॑ल्पयति ⁽२०⁾ । ⁽२१⁾हृ॒दे त्वा मन॑से त्वेत्या॑ह । शा॒र॒दावे॒वास्मा॑ ऋ॒तू क॑ल्पयति⁽२१⁾ ॥ ६ ॥

⁽२२⁾दि॒वि दे॒वेषु॒ होत्रा॑ य॒च्छेत्या॑ह । होत्रा॑भिरे॒वै- मान् लो॒कान्त्सन्द॑धाति⁽२२⁾ । ⁽२३⁾विश्वा॑सां भुवां पत॒ इत्या॑ह । है॒म॒न्ति॒कावे॒वास्मा॑ ऋ॒तू क॑ल्पयति⁽२३⁾ । ⁽२४⁾दे॒व॒श्रूस्त्वं दे॑व घर्म दे॒वान् पा॒हीत्या॑ह । शै॒शि॒रावे॒- वास्मा॑ ऋ॒तू क॑ल्पयति⁽२४⁾ । ⁽२५⁾तपो॒जां वाच॑म॒स्मे नि- य॑च्छ दे॒वायुव॒मित्या॑ह । या वै मेध्या॒ वाक् । सा त॑पो॒जा । तांमे॒वाव॑रुन्धे⁽२५⁾ ॥ ७ ॥

१८एतन्मन्त्रस्य भाष्यं४४६पृष्ठे द्रष्टव्यं ।
१९,,४४७,,
२०,,४४८,,
२१,,४४८,,
२२,,४४६,,
२३,,४४६,,
२४,,४५०,,
२५,,४५०,,
पृष्ठ 628स्थायी लिंक

५ प्रपाठके ६ अनुवाकः। ६१५

(२६)गर्भो॑ दे॒वाना॑मि॒त्याह॑ । गर्भो॒ ह्येष दे॒वानां॑(२६) । (२७)पि॒ता म॑ती॒नामि॒त्याह॑ । प्र॒जा वै म॒तयः॑ । तासा॑- मे॒ष एव पि॒ता । यत्प्र॑व॒र्ग्यः॑ । तस्मा॑दे॒वमाह॑(२७) । (२८)पतिः॑ प्र॒जाना॑मि॒त्याह॑ । पति॒र्ह्येष प्र॒जानां॑(२८) । (२९)म॒तिः क॑वी॒नामि॒त्याह॑ ॥ ८ ॥

म॒तिर्ह्येष क॑वी॒नां(२९) । (३०)सं दे॒वो दे॒वेन॑ सवि॒- त्रार्ऽय॑तिष्ठ॒ सं सूर्ये॑णारु॒क्तेत्याह॑ । अ॒मुञ्चै॒वादि॒त्यं प्र॑व॒र्ग्यञ्च॒ संशा॑स्ति(३०) । (३१)आयु॑र्दास्त्वम॒स्मभ्यं॑ घर्म वर्चो॒दा अ॒सीत्याह॑ । आ॒शिष॑मे॒वैतामाशा॑स्ते(३१) । (३२)पि॒ता नौ॑ऽसि पि॒ता नो॑ बो॒धीत्याह॑ । बो॒धय॑त्ये॒वै- न॑म्(३२) । (३३)नवै॒तेऽव॑का॒शा भ॑वन्ति । प॒त्न्यै दश॑मः । नव॒ वै पुरु॑षे प्रा॒णाः ॥ ९ ॥

नाभि॑र्दश॒मी । प्रा॒णाने॒व यज॑माने दधाति । अथो॒ दशा॑क्षरा वि॒राट् । अन्नं॑ वि॒राट् । वि॒राजै॒वान्नाद्य॑-

२६ एतन्मन्त्रस्य भाष्यं ४५० पृष्ठे द्रष्टव्यं ।

| २७ | ,, | ४५१ | ,, | | २८ | ,, | ४५१ | ,, | | २९ | ,, | ४५१ | ,, | | ३० | ,, | ४५२ | ,, | | ३१ | ,, | ४५२ | ,, | | ३२ | ,, | ४५२ | ,, | | ३३ | ,, | ४५५ | ,, |

4 F

पृष्ठ 629स्थायी लिंक

६१६ तैत्तिरीये आरण्यके

म॒वरु॑न्धे(२२) । ^{(२४)}य॒ज्ञस्य॒ शिरो॑ऽच्छिद्यत । तद्दे॒वा हो- त्रा॑भिः प्रत्य॑दधुः । ऋ॒त्विजो॒ऽवे॑क्षन्ते । ए॒ता वै होत्रा॑ः । होत्रा॑भिरेव य॒ज्ञस्य॒ शिरः॒ प्रति॑दधाति^{(२४)} ॥ १० ॥

^{(२५)}रु॒चितमवे॑क्षन्ते । रु॒चिता॑द्वै प्र॒जाप॑तिः प्र॒जा अ॑सृजत । प्र॒जानाँ॒ सृष्ट्यै॑^{(२५)} । ^{(२६)}रु॒चितमवे॑क्षन्ते । रु॒चिता॑द्वै प॒र्जन्यो॑ वर्षति । व॒र्षुको॑ प॒र्जन्यो॑ भवति । सं प्र॒जा ए॑धन्ते^{(२६)} । ^{(२७)}रु॒चितमवे॑क्षन्ते । रु॒चितं॒ वै ब्र॑ह्मवर्च॒सम् । ब्र॒ह्म॒व॒र्च॒सिनो॑ भवन्ति^{(२७)} ॥ ११ ॥

^{(२८)}अ॒धीयन्तो॒ऽवे॑क्षन्ते । सर्व॒मायु॑र्यन्ति^{(२८)} । ^{(२९)}न पत्‍न्यवे॑क्षेत । यत् पत्‍न्यवे॑क्षेत । प्र॒जाये॑त । प्र॒जां त्व॑स्यै॒ निर्द॑हेत् । यन्नावे॑क्षेत । न प्र॒जाये॑त । नास्यै॒ प्रजां निर्द॑हेत् । तिर॒स्कृत्य॒ यजु॑र्वाचयति ॥ प्र॒जाय॑ते । ना- स्यै॒ प्रजां निर्द॑हति^{(२९)} । ^{(४०)}त्वष्ट्री॑मती ते सपेयेत्या॑- ह । स॒पाद्घि प्र॒जाः प्र॒जाय॑न्ते^{(४०)} ॥ १२ ॥

३४एतन्मन्त्रस्य भाष्यं१५५पृष्ठे द्रष्टव्यं ।
३५,,१५६,,
३६,,४५६,,
३७,,४५६,,
३८,,४५७,,
३९,,१५७,,
४०,,४५७,,
पृष्ठ 630स्थायी लिंक

५ प्रपाठके ७ अनुवाकः। ६१७

ऋ॒तवः॑(१), हि शिरः॑(२), सर्व॑पृष्ठे प्र॒वृण॒क्ति(३), अ॒नि॒प॒द्यमा॑न॒मित्या॑ह(४), ग॒तेत्या॑ह(५), शा॒र॒दावे॒- वास्मा॑ ऋ॒तू क॑ल्पयति(६), रु॒न्धे(७), क॒वी॒नामि॒- त्या॑ह(८), प्रा॒णाः(९), प्रति॑दधाति(१०), भव॑न्ति(११), वाच॒यति॒, चत्वा॑रि च(१२), ॥ अनु० ६ ॥

अथ सप्तमोऽनुवाकः ।

^(१)दे॒वस्य॑ त्वा सवि॒तुः प्र॑स॒व इति॑ रश॒नामाद॑त्ते प्रसू॑त्यै । अ॒श्विनो॑र्बा॒हुभ्या॒मित्या॑ह । अ॒श्विनौ॒ हि दे॒- वाना॑मध्व॒र्यू आस्ता॑म् । पू॒ष्णो हस्ता॑भ्या॒मित्या॑ह॒ यत्यै॑^(१) । ^(२)आद॑दे॒ऽदि॑त्यै॒ रास्ना॑सी॒त्या॑ह य॒जुष्कृत्यै॑^(२) । ^(३)इड॒ एह्यदि॑त॒ एहि॒ सर॑स्व॒त्येहीत्या॑ह । ए॒तानि॒ वा अ॒- स्यै दे॒वना॑मानि । दे॒वना॑मै॒वैना॒माह्व॑यति^(३) । ^(४)अ॒- सावे॒ह्यसा॑वे॒ह्यसा॑वे॒हीत्या॑ह । ए॒तानि॒ वा अ॒स्यै मनु॑- ष्यना॒मानि॑ ॥ १ ॥

१ एतन्मन्त्रस्य भाष्यं ४६० पृष्ठे द्रष्टव्यं ।
२ ,, ४६० ,,
३ ,, ४६१ ,,
४ ,, ४६१ ,,

4 F 2

पृष्ठ 631स्थायी लिंक

६१८ तैत्तिरीये आरण्यके

म॒नु॒ष्य॒नामै॑रे॒वैना॒माह्व॑यति^{(४)}। ^{(५)}षट् सम्प॑द्यन्ते। षड् वा ऋ॒तव॑:। ऋ॒तुभि॑रे॒वैना॒माह्व॑यति^{(५)}। ^{(६)}अदित्या उ॒ष्णीष॑मसीत्या॑ह। यथा य॒जुरे॒वैतत्^{(६)}। ^{(७)}वा॒युर॑स्यै॒ड इत्या॑ह। वा॒युदै॑व॒त्यो वै वत्स॑:^{(७)}। ^{(८)}पूषा त्वापाव॑सृजत्वित्या॑ह। पौष्णा वै दे॒वत॑या प॒शव॑: ॥ २ ॥

स्वयै॒वैनं॑ दे॒वत॑या॒पाव॑सृजति^{(८)}। ^{(९)}अ॒श्विभ्यां॑ प्रदा॑पयेत्या॑ह। अ॒श्विनौ॒ वै दे॒वानां॑ भि॒षजौ॑। ताभ्या॑मे॒वास्मै॑ भेष॒जं क॑रोति^{(९)}। ^{(१०)}यस्ते॑ स्त॒नः श॑शय इत्या॑ह। स्तौत्ये॒वैनां॑^{(१०)}। ^{(११)}उस्र॑ घ॒र्मꣳ शि॑ङ्क्षो॒स्रं घ॒र्मं पा॑हि घ॒र्माय॑ शिङ्क्ष्वेत्या॑ह। यथा॑ ब्रूयाद॒मुष्मै॑ दे॒हीति॑। ता॒दृगे॒व तत्^{(११)}। ^{(१२)}बृह॒स्पति॑स्त्वा॒ऽसीद॒त्वित्या॑ह ॥ ३ ॥

ब्रह्म॒ वै दे॒वानां॒ बृह॒स्पति॑:। ब्रह्म॑णै॒वैना॒मुप॑सी-

५एतन्मन्त्रस्य भाष्यं४६२पृष्ठे द्रष्टव्यं ।
६,,४६२,,
७,,४६२,,
८,,४६३,,
९,,४६३,,
१०,,४६४,
११,,४६४,,
१२,,४६५,,
पृष्ठ 632स्थायी लिंक

५ प्रपाठके ७ अनुवाकः। ६१६

दति^{(१२)}। ^{(१३)}दानव स्थ पेर॒व इत्या॑ह। मेध्या॑ने॒वैना॑न् करोति^{(१३)}। ^{(१४)}विष्व॑ग्दृ॒तो लोहि॑ते॒नेत्या॑ह॒ व्यावृत्यै॑^{(१४)}। ^{(१५)}अ॒श्विभ्यां॑ पिन्वस्व॒ सर॑स्वत्यै पिन्वस्व पूष्णे पि॑न्वस्व॒ बृहस्पत॑ये पिन्व॒स्वेत्या॑ह। ए॒ताभ्यो॒ ह्ये॑षा दे॒वता॑भ्यः पिन्व॑ते^{(१५)}। ^{(१६)}इन्द्रा॑य पिन्व॒स्वेन्द्रा॑य पिन्व॒स्वेत्या॑ह। इन्द्र॑मे॒व भा॒गधेये॑न॒ समर्ध॑यति^{(१६)}। ^{(१७)}द्विरिन्द्रा॒येत्या॑ह ॥ ४ ॥

तस्मा॒दिन्द्रो॑ दे॒वता॑नां॒ भूयि॑ष्ठ भा॒क्तमः॑^{(१७)}। ^{(१८)}गाय॒त्रोऽ॑सि त्रैष्टु॒भोऽसि॒ जागतमसीति॑ शफो॒पय॑मानाद॒त्ते। छन्दो॑भिरे॒वैना॒नाद॑त्ते^{(१८)}। ^{(१९)}सहौजॊ॑ भा॒गेनाप॑मे॒हीत्या॑ह। ऊर्ज॑मे॒वैनं॑ भा॒गम॑कः^{(१९)}। ^{(२०)}अ॒श्विनौ॒ वा ए॒तद्य॒ज्ञस्य॒ शिरः॒ प्रति॑दध॑तावब्रूतां। आवाभ्या॑मेव पू॒र्वाभ्यां॒ वष॑ट् क्रियाता॒ इति॑। इन्द्रा॑श्विना॒ मधु॑नः सार॒घस्येत्या॑ह। अ॒श्विभ्या॑मे॒व पू॒र्वा-

१३एतन्मन्त्रस्य भाष्यं४६५पृष्ठे द्रष्टव्यं ।
१४,,४६५,,
१५,,४६६,,
१६,,४६६,,
१७,,४६६,,
१८,,४६७,,
१९,,४६८,,
२०,,४६८,,
पृष्ठ 633स्थायी लिंक

६२० तैत्तिरीये आरण्यके

भ्यां॒ वष॑ट् करोति॑ । अथो॑ अ॒श्विना॑वेव॒ भाग॑धेयेन॒ समर्ध॑यति^(२०) ॥ ५ ॥

^(२१)घ॒र्मं पा॑त वसवो॒ यज॑ता॒ वडि॑त्याह । वसू॑नेव॒ भाग॑धेयेन॒ समर्ध॑यति^(२१) । ^(२२)यद्वष॑ट् कु॒र्यात् । या॒तया॑मास्य वषट्का॒रः स्यात् । यन्न वष॑ट् कु॒र्यात् । रक्षां॑सि य॒ज्ञꣳ ह॑न्युः । वडि॑त्याह । प॒रोक्ष॑मेव॒ वष॑ट् करोति । नास्य॑ या॒तया॑मा वषट्का॒रो भव॑ति । न य॒ज्ञꣳ रक्षां॑सि घ्नन्ति^(२२) ॥ ६ ॥

^(२३)स्वाहा॑ त्वा॒ सूर्य्य॑स्य र॒श्मये॑ वृष्टिवन॑ये जुहो॒मीत्या॑ह । यो वा अ॑स्य पु॒ण्यो र॒श्मिः । स वृ॑ष्टिव॒निः । तस्मा॑ ए॒वैनं॑ जुहोति^(२३) । ^(२४)मधु॑ ह॒विर॑सी॒त्या॑ह । स्व॒दय॑त्ये॒वैनं॑^(२४) । ^(२५)सूर्य्य॑स्य॒ तप॑स्त॒पेत्या॑ह । य॒था य॒जुरे॒वैतत्^(२५) । ^(२६)द्यावा॑पृथि॒वीभ्यां॑ त्वा॒ परि॑गृह्णामी॒त्या॑ह । द्यावा॑पृथि॒वीभ्या॑मे॒वैनं॒ परि॑गृह्णाति^(२६) ॥ ७ ॥

२१एतन्मन्त्रस्य भाष्यं४६६पृष्ठे द्रष्टव्यं
२२,,४६९,,
२३,,४७०,,
२४,,४७०,,
२५,,४७१,,
२६,,४७१,,
पृष्ठ 634स्थायी लिंक

५ प्रपाठके ७ अनुवाकः। ६२१

(२७)अ॒न्तरि॑क्षेण॒ त्वोप॑यच्छामीत्या॑ह । अ॒न्तरि॑क्षेणैवै॑नमु॒र्पय॑च्छत । न वा ए॒तं म॑नु॒ष्यो॑ भ॒र्तुमर्ह॑ति^(२७) । (२८)दे॒वानां॑ त्वा पि॒तॄणा॒मनु॑मतो॒ भर्त्तु॑ꣳ शकेय॒मित्या॑ह । दे॒वैरे॒वैनं॑ पि॒तृभिरनु॑मत॒ आद॑त्ते^(२८) । (२९)वि वा ए॒नमे॒तद॑र्धयन्ति । यत् प॒श्चात् प्र॒वर्ज्यं॑ पु॒रो जुह्व॑ति । तेजो॑ऽसि॒ तेजोऽनु॒प्रेहीत्या॑ह । तेज॑ ए॒वास्मि॑न् दधाति^(२९) । (३०)दि॒वि॒स्पृङ्मा मा॑ हिꣳसीर॒न्तरि॑क्षस्पृङ्मा मा हि॑ꣳसीः पृथि॒वि॒स्पृङ्मा मा॑ हिꣳसीरि॒त्याहाहि॑ꣳसायै^(३०) ॥ ८ ॥

(३१)सुव॑रसि॒ सुव॑र्मे यच्छ दि॒वं य॑च्छ दि॒वो मा॑ पाहीत्या॑ह । आ॒शिष॑मे॒वैतामाशा॑स्ते^(३१) । (३२)शिरो॒ वा ए॒तद्य॒ज्ञस्य॑ । यत् प्र॑व॒र्ग्यः॑ । आ॒त्मा वा॒युः । उ॒द्यत्य॑वातनामा॒न्या॑ह । आ॒त्मन्ने॒व य॒ज्ञस्य॒ शिरः॒ प्रति॑दधाति^(३२) । (३३)अ॑नवा॒नं । प्रा॒णानाꣳ॒ सन्त॑त्यै^(३३) । (३४)पञ्चा॑ह ॥ ९ ॥

२७एतन्मन्त्रस्य भाष्यं४७२पृष्ठे द्रष्टव्यं।
२८,,४७२,,
२९,,४७३,,
३०,,४७३,,
३१,,४७३,,
३२,,४७५,,
३३,,४७५,,
३४,,४७५,,