वैयाकरण सिद्धान्त कौमुदी (भट्टोजि दीक्षित - बालमनोरमा व तत्त्वबोधिनी टीका सम्पूर्ण पूर्वार्ध)

पापाज्जुगुप्सते विरमति । धर्मात्प्रमाद्यति ॥ भीत्रार्थानां भयहेतुः । १।४।२५ ॥ भयार्थानां त्राणार्थानां च प्रयोगे भयहेतुरपादानं स्यात् ॥ चोराद् बिभेति । चोरात्त्रायते ॥ भयहेतुः किम् ? अरण्ये बिभेति त्रायते वा ॥ पराजेरसोढः । १।४।२६ ॥ पराजेः प्रयोगेऽ- सह्योऽर्थोऽपादानं स्यात् ॥ अध्ययनात्पराजयते । ग्लायतीत्यर्थः ॥ असोढः किम् ?ः शत्रूनप- राजयते । अभिभवतीत्यर्थः ॥ वारणार्थानामीप्सितः । १।४।२७ ॥ प्रवृत्तिविघातो वारणम् । वारणार्थानां धातूनां प्रयोगे ईप्सितोऽर्थोऽपादानं स्यात् ॥ यवेभ्यो गां वारयति ॥ ईप्सितः किम् ? यवेभ्यो गां वारयति क्षेत्रे ॥ अन्तर्धौ येनादर्शनमिच्छति । १।४।२८ ॥ व्यवधाने सति यत्कर्तृकस्यात्मनो दर्शनस्याभावमिच्छति तदपादानं स्यात् ॥ मातुर्निलीयते कृष्णः ॥ अन्तर्धौ किम् ? चौरान्न दिदृक्षते ॥ इच्छतिग्रहणं किम् ? अदर्शनेच्छायां सत्यां सत्यपि दर्शने यथा स्यात् ॥ आख्यातोपयोगे । १।४।२९ ॥ नियमपूर्वकविद्यास्वीकारे वक्ता प्राक्संज्ञः स्यात् ॥ उपाध्यायादधीते ॥ उपयोगे किम् ? नटस्य गाथां शृणोति ॥ जनिकर्तुः प्रकृतिः । १।४।३० ॥ जायमानस्य हेतुरपादानं स्यात् ॥ ब्रह्मणः प्रजाः प्रजायन्ते ॥ भुवः प्रभवः । १।४।३१ ॥ भवनं भूः । भूकर्तुः प्रभवस्तथा ॥ हिमवतो गङ्गा १ भीत्राशब्दौ संपदादित्वाद्वन्तात्क्विबन्तौ भयत्राणार्थौ । ततो बहुव्रीहिल्लब्धमर्थमाह-भयार्थानामिति । २ अरण्यं न भयहेतुः किं तु तत्स्था व्याघ्रादय एवेति भावः ॥ ३ परापूर्वकजयतेर्निवृत्त्यङ्गासाध्यतापर्याया- सह्यतासाधकग्लानौ न्यूनीकरणानुकूलाभिभवे च शक्तिः । तत्राद्ये ग्लानेः कर्तृनिष्ठत्वादकर्मकत्वम् । तत्रैवार्धे यत्रासाध्यतासाधिका ग्लानिस्तत्रापादानसंज्ञा । अत एव भाष्यकृता 'दुःखमध्ययनम् दुर्धरं च' इति बुद्ध्या संप्राप्य निवर्तते' इत्येवं ग्लानिसाध्यनिवृत्तिमादायैवापादानसंज्ञां संसाध्यैतत्सूत्रं प्रत्याख्यायि ॥ एवं चासोढशब्दस्यासाध्यपर्यायता ध्वनिता ॥ द्वितीये तु सकर्मकत्वम्, तस्यात्र न ग्रहणम् । 'विपराभ्यां जेः' इत्यत्र तूभयोरेव ग्रहणमिति लक्ष्यानुसारिव्याख्यानमेवात्र शरणमिति बोध्यम् ॥ निवृत्तिजनके न्यूनीभवनप- र्यायासह्यताविवक्षायामपादानत्वमध्ययनात्पराजयते इत्यादौ निवर्तनाजनकन्यूनीकरणपर्यायसह्यताविवक्षायां शत्रू- न्पराजयते इत्यादौ ॥ अध्ययनात्पराजयत इत्यत्राध्ययनपदमध्ययनजन्यदुःखपरम्, शत्रुपदमपि शत्रुजन्य- दुःखपरमेव । तत्र यदीयदुःखेऽसह्यत्वविवक्षा तदपादानम् । यदीयदुःखेऽसह्यताविवक्षा न तन्नापा- दानमिति सारम् ॥ ४ क्षेत्रस्य नेप्सितत्वम्, किंतु क्षेत्रस्थानां यवानामेवेति भावः ॥ ५ अन्तर्धौ इति 'यस्य च भावेन' इति सप्तमी । येनेति कर्तरि तृतीया सौत्री । दर्शनकर्मणोऽन्यस्यानुपादानाद् 'आत्मनः' इत्यस्य कर्मत्वं प्रत्यासत्त्या लभ्यते इति सकलमभिप्रेत्याह-यत्कर्तृकस्यात्मनो दर्शनाभा- वम् इति ॥ ६ 'यद्यहं चोरानपश्येयम्, तर्हि चोरा अपि मां पश्येयुः' इति हेतोश्चोरकर्तृकस्यात्मकर्मक- दर्शनस्याभावेच्छयैव चोरान्न दिदृक्षतीत्यत्र प्राप्ता चोरशब्दस्यापादानसंज्ञा अन्तर्ध्यभावान्नेति भावः ॥ ७ 'येन' इत्यस्याभावेऽदर्शनेच्छोरेवापादानसंज्ञा स्यादिति बोध्यम् ॥ ८ नटगाथाश्रवणं न नियमपूर्वक- मिति भावः । नटच्छात्रस्य तु नटगाथाश्रवणेऽप्युपयोग एवेति बोध्यम् ॥ ९ प्रकृतिशब्देनोपादानकारणमेव गृह्यते । 'पुत्रात् प्रमोदो जायते' इत्यत्र तु पुत्रसौशील्यादिज्ञानपरमेव पुत्रपदमिति बोध्यम् ॥ 'आदित्याज्जायते वृष्टिः' इत्यत्रापि विलक्षणधर्मपरतैवादित्यपदस्येति बोध्यम् ॥ मूर्तमेवोपादानमिति तु नाग्रहः ॥ 'जनि' इत्यत्र षष्ठ्याः सौत्रो लुक् ॥ १० प्रभवः प्रथमप्रकाशस्थानम् ॥ इमानि सर्वाणि अपादानसंज्ञासूत्राणि बौद्ध- विभागसिद्धापादानसंज्ञानुवादकानि ॥

प्रभवति । तत्र प्रकाशत इत्यर्थः ॥ ल्यब्लोपे कर्मण्यधिकरणे च * ॥ प्रासादात्प्रेक्षते । आसनात्प्रेक्षते । प्रासादमारुह्य आसने उपविश्य प्रेक्षत इत्यर्थः । श्वशुराज्जिह्वेति । श्वशुरं वीक्ष्येत्यर्थः ॥ गम्यमानापि क्रिया कारकविभक्तीनां निमित्तम् । कस्मात्त्वम् नद्याः ॥ यतश्चा- ध्वकालनिर्माणं तत्र पञ्चमी * ॥ तद्युक्तादध्वनः प्रथमासप्तम्यौ * ॥ कालात्स- प्तमी च वक्तव्या * ॥ वनाद्ग्रामो योजनं योजने वा । कार्त्तिक्या आग्रहायणी मासे । अन्यारादितरर्तेदिक्शब्दाञ्चूत्तरपदाजाहियुक्ते । २।३।२९ ॥ एतैर्योगे पञ्चमी स्यात् । अन्य इत्यर्थग्रहणम् । इतरग्रहणं प्रपञ्चार्थम् । अन्यो भिन्न इतरो वा कृष्णात् । आराद्वनात् । ऋते कृष्णात् । पूर्वो ग्रामात् ॥ दिशि दृष्टः शब्दो दिक्शब्दः । तेन संप्रति देशकालवृत्तिना योगेऽपि भवति । चैत्रात्पूर्वः फाल्गुनः ॥ अवयववाचियोगे तु न । ‘तस्य परमाम्रेडितमिति निर्देशात् । पूर्वं कायस्य ॥ अञ्चूत्तरपदस्य तु दिक्शब्दत्वेऽपि षष्ठ्यतसर्थेति षष्ठीं बाधितुं पृथग्ग्रहणम् । प्राक् प्रत्यग्वा ग्रामात् । आच्, दक्षिणा ग्रामात् । आहि, दक्षिणाहि ग्रामात् । अपादाने पञ्चमीति सूत्रे ‘कार्त्तिक्याः प्रभृतीति भाष्यप्रयोगात् प्रभृत्यर्थयोगे पञ्चमी—भवात्प्र- भृति आरभ्य वा सेव्यो हरिः ॥ अपपरीबहिरिति समासविधानाज्ज्ञापकाद्बहिर्योगे पञ्चमी–ग्रामा- द्वहिः ॥ अपपरी वर्जने । १।४।८८ ॥ एतौ वर्जने कर्मप्रवचनीयौ स्तः ॥ आङ् मर्यादा- वचने । १।४।८९ ॥ आङ् मर्यादायामुक्तसंज्ञः स्यात् । वचनग्रहणादभिविधावपि ॥ पञ्चम्यपाङ्परिभिः । २।३।१० ॥ एतैः कर्मप्रवचनीयैर्योंगे पञ्चमी स्यात् । । अप हरेः

१ प्रासादात् प्रेक्षणं तेजोरूपं चक्षुरिन्द्रियम् अपक्रामति । ततो विषयेण संयोगात् विषयप्रत्यक्षमिति अपादा- नसंज्ञामूलिकैव पञ्चमी सिद्धा ॥ २ श्वशुरं वीक्ष्य ‘श्वशुरो मां मादर्शीत्’ इति बुद्ध्या निवर्तते इति बौद्धमपादान- त्वमेव ॥ ३ ‘कस्माद्’ इति प्रश्ने ‘आगतः’ इत्युत्तरे च ‘आगतः’ इत्यध्याहारेणैवापादानत्वमस्त्येवेति बोध्यम् ॥ ४ ‘योजनम्’ इत्यत्र ‘वर्तते’ इत्यध्याहारेण प्रथमा सिद्धा ॥ ५ योजने मासे इत्यत्र ‘गते’ इत्यध्या- हारेण ‘यस्य च भावेन’ इति सप्तमी सिद्धा ॥ ६ अन्य इत्यर्थग्रहणमिति । यदीत्यादिः ॥ इतरेति ‘तर्हि’ इत्यादिः । ‘स्यात्’ इति शेषः ॥ परं तु नैतद्युज्यते ‘स्वं रूपम्’ इत्यस्य बाधापत्तेः । ‘क्रुधद्रुहेर्ष्यासूया- र्थानाम्’ इत्याद्यर्थपदवैयर्थ्यापत्तेः । तस्मादत्र स्वरूपस्यैव ग्रहणम् । अत एव ‘घटः पटो न’ इत्यादौ न पञ्चमी ॥ घटाद्भिन्न इत्यत्र पञ्चमी तु ‘घटाद् भेदः’ इत्यत्रेव भिद्धात्वर्थविभागमादायापादानत्वेनैव सिद्धेति बोध्यम् । ७ दृष्टः सर्वजनप्रसिद्ध्या रूढः । तेन ककुप्काष्ठैन्द्रीप्रभृतयो न गृह्यन्ते ॥ ८ यथा संप्रति दिग्वाचकत्वा- भावेपि देशकालवृत्तियोगे भवति तथा ‘पूर्वापराधरोत्तरम्’ इति शास्त्रनिर्देशादवयववाचियोगेपि स्याद्, अत आह-अवयवेति ॥ अवयविवाचकान्नेति ज्ञापितार्थः ॥ अत एव ‘पूर्वे नाभेः कायस्य ‘इति प्रत्युदाहरणे ‘नाभेः’ इत्यत्र पञ्चमी वक्ष्यते तत्र नाभेरवयवित्वाभावादेव पञ्चमीति बोध्यम् ॥ ९ पृथग्ग्रहणमिति । ‘वदन्ति तन्न समीचीनम्, तत्र प्रत्ययग्रहणेन श्रूयमाणप्रत्यय एव तत्प्रवृत्तेरङ्गीकारेणाश्रूयमाणप्रत्यये तत्प्रवृत्तेरनङ्गीकारस्य तत्र भाष्ये ध्वनितत्वात्’ इति शेषः ॥ १० प्रभृत्यर्थेति । ‘मेरुपृष्ठादारभ्य ध्रुवपर्यन्तम्’ ‘अवीचिमारभ्य मेरुपृष्ठपर्यन्तम्’ इति योगसूत्रभाष्यप्रयोगाद् ‘आरभ्य’ इत्येतद्योगे द्वितीयापञ्चम्यौ साधू इति बोध्यम् ॥ ११ वचनग्रहणादिति । ‘मर्यादायाम्’ इत्येव वाच्ये ‘मर्यादावचने’ इति गुरुभूतन्यासेन ‘मर्यादाया वचनं कथनं यस्मिन्नर्थसंघाते’ इति विग्रहेण तादृग् अर्थसंघातः ‘मर्यादाभिविध्योः’ इत्यत्रोक्त एव गृह्यत इत्यभिप्रे- त्याह-अभिविधावपीति ॥

( १०४ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्- परि हरेः संसारः । परिरत्र वर्जने । लक्षणादौ तु-हरिं परि ॥ १ आ मुक्तेः संसारः । २ आ सक- लाद्ब्रह्म ॥ प्रतिः प्रतिनिधिप्रतिदानयोः । १।४।९२ ॥ एतयोरर्थयोः प्रतिरुक्तसंज्ञः स्यात् ॥ प्रतिनिधिप्रतिदाने च यस्मात् ।२।३।११ ॥ अत्र कर्मप्रवचनीयैर्योगे पञ्चमी स्यात् । प्रद्युम्नः कृष्णात्प्रति । तिलेभ्यः प्रतियच्छति माषान् ॥ अकर्तॄणे पञ्चमी ।२।३। २४ ॥ ४ कर्तृवर्जितं यदृणं हेतुभूतं ततः पञ्चमी स्यात् ॥ शताद्बद्धः ॥ अकर्तरि किम् ? शतेन॑६ बन्धितः ॥ विभाषा गुणेऽस्त्रियाम् ।२।३।२५ ॥ गुणे७ हेतावस्त्रीलिङ्गे पञ्चमी वा स्यात् ॥ जाड्याज्जाड्येन वा बद्धः ॥ गुणे किम् ? धनेन कुलम् ॥ अस्त्रियां किम् ? बुद्ध्या मुक्तः ॥ विभाषेति योगविभागादगुणे स्त्रियां च क्वचित् । धूमादग्निमान् । नास्ति घटोऽनुपलब्धेः ॥ पृथग्वि नानानाभिस्तृतीयाऽन्यतरस्याम् ॥ २।३।३२ ॥ एभिर्योगे तृतीया स्यात्पञ्चमी- द्वितीये च ॥ अन्यतरस्यांग्रहणं समुच्चयार्थम् । पञ्चमीद्वितीये अनुवर्तेते१० ॥ पृथग् रामेण रामात् रामं वा । एवं विना नाना ॥ करणे च स्तोकाल्पकृच्छ्रकतिपयस्यासत्त्ववचनस्य ।२।३।३३ ॥ ११एभ्योऽद्रव्यवचनेभ्यः करणे तृतीयापञ्चम्यौ स्तः ॥ स्तोकेन स्तोकाद्वा मुक्तः । द्रव्ये तु-स्तोकेन विषेण हतः ॥ दूरान्तिकार्थेभ्यो द्वितीया च । २ । ३ । ३५ ॥ एभ्यो द्वितीया स्याच्चात्१२पञ्चमीतृतीये ॥ प्रतिपदिकार्थमात्रे विधिरयम् । ग्रामस्य दूरं दूरात् दूरेण १ आ मुक्तेरिति । तेन विनारूपायां मर्यादायामत्राङ् । अर्थात् मुक्तितः प्रागेव संसारः मुक्तिदशायां संसाराभाव इति भावः ॥ २ आ सकलादिति । तेन सहरूपायाम् अभिविधावत्राङ् । ब्रह्मणः सकले सत्ता, न क्वाप्यभाव इति भावः ॥ ३ तत्कार्यकर्ता प्रतिनिधिः । यथा कृष्णोचितकार्यकर्ता प्रद्युम्नः कृष्णप्रति- निधिः ॥ गृहीतवस्तुसममूल्यवस्तुप्रत्यर्पणं प्रतिदानम् ॥ ४ कर्तृवर्जितमिति । कर्तृसंज्ञावर्जितमित्यर्थः ॥ हेतुतृतीयायां प्राप्तायां पञ्चमी विधीयते ॥ ५ शतहेतुकबन्धनार्श्रय इति बोधः ॥ ६ शतेन बन्धित इत्यत्र प्रयोज्यकर्तोत्तमर्णः । शतं तु बन्धनकर्तुरुत्तमर्णप्रयोजकत्वादद्धेतुसंज्ञासमन्वितकर्तृसंज्ञाविशिष्टमिति कर्तृ- संज्ञावर्जितत्वाभावान्नैव पञ्चमीति शतप्रयोज्यधनिकर्तृकबन्धनार्होऽधमर्ण इति बोध्यम् ॥ ७ 'सत्त्वे निवि- शतेऽपैति पृथग्जातिषु दृश्यते । आधेयश्चाक्रियाजश्च सोऽसत्त्वप्रकृतिर्गुणः ॥' इति लक्षित एव गुणो गृह्यते इति केचित् ॥ अन्ये तु पराश्रितत्व

कारकप्रकरणम् । (१०५) वा । अन्तिकम् अन्तिकात् अन्तिकेन वा ॥ असत्त्ववचनस्येत्यनुवृत्तेर्नेह-दूरः पन्थाः ॥ षष्ठी शेषे ॥ २।३।५० ॥ कारकप्रातिपदिकार्थव्यतिरिक्तः स्वस्वामिभावादिसंबन्धः शेष- स्तत्र षष्ठी स्यात् । राज्ञः पुरुषः । कर्मादीनामपि संबन्धमात्रविवक्षायां षष्ठ्येव । सतां गतम् ॥ सर्पिषो^६ जानीते । मातुः स्मरति । ^७ एधो दकस्योपस्कुरुते । भजे शम्भोश्चरणयोः फलानां तृप्तः ॥ षष्ठी हेतुप्रयोगे ॥ २।३।२६ ॥ हेतुशब्दप्रयोगे हेतौ द्योत्ये षष्ठी स्यात् ॥ अन्नस्य हेतोर्वसति ॥ सर्वनाम्नस्तृतीया च ॥ २।३।२७ ॥ सर्वनाम्नो हेतुशब्दस्य च प्रयोगे हेतौ द्योत्ये तृतीया स्यात् षष्ठी च ॥ केन हेतुना वसति । कस्य हेतोः ॥ निमित्तपर्या- यप्रयोगे सर्वासां प्रायदर्शनम् * ॥ किंनिमित्तं वसति । केन निमित्तेन । कस्मै निमित्ता- येत्यादि । एवं किं कारणम् को हेतुः किं प्रयोजनमित्यादि । प्रायग्रहणादसर्वनाम्नः १ शेषश्चोक्तादन्य एव भवतीति प्रागुक्तादनभिहिताधिकारपठितकर्मादितत्तत्कारकविशेषात् प्राति- पदिकार्थाच्च व्यतिरिक्तः शाब्दबोधे संसर्गमर्यादया भासमानः संसर्गपरपर्यायः स्वस्वामिभावादिः संबन्धः सर्वैरङ्गीक्रियते इत्यत आह-कारकेत्यादि ॥ 'प्रातिपदिकार्थलिङ्गपरिमाणवचनमात्रे प्रथमा' इत्यादि प्रथमाप्रकरणोत्तरम् 'अनभिहिताधिकारेऽपि द्वितीयादिविभक्तिरिव 'स्वौजसमौट्' सूत्रक्रमेण कुतो न विहितवान् इति चिन्त्यम् ॥ २ तत्रेति । तस्य संबन्धत्वेनैव विवक्षायां विशेषणत्वेनैव विवक्षितत्वात् षष्ठी नतु तस्य विशेष्यत्वादिविवक्षायाम्, विशेष्यत्वेन विवक्षितादिति यावत् । तदेवोक्तं हरिणा-'द्विष्ठोऽ- प्यसौ परार्थत्वाद् गुणेषु व्यतिरिच्यते । तत्राभिधीयमानश्च प्रधानेऽप्युपयुज्यते ॥' इति ॥ अस्यार्थः-असौ संबन्धः द्विष्ठोऽपि विशेष्यविशेषणोभयनिष्ठोपि परार्थत्वाद् विशेषणार्थत्वात् गुणेषु विशेष- णतया विवक्षितेषु व्यतिरिच्यते प्रादुर्भूतो भवति । तत्र विशेषणे अभिधीयमानः षष्ठ्यादिना शब्देन कथ्यमानः प्रधाने विशेष्यतया विवक्षितेऽपि उपयुज्यते उपयोगं करोतीति ॥ ३ राज्ञः पुरुष इति । स्वस्वामिभावसंबन्धेन राजन्निष्ठविशेषणतानिरूपितविशेष्यताश्रयः पुरुषः इति बोधः ॥ 'राज्ञः पुरुषः' इत्यत्र 'राजा विशेषणम्, पुरुषो विशेष्यः' इति भाष्यात् ॥ 'स्वस्वामिभावसंबन्धेन पुरुषनिष्ठविशे- षणतानिरूपितविशेष्यताश्रयो राजा' इति बोधविवक्षायां तु 'पुरुषस्य राजा' इति भवत्येव ॥ ४ 'कर्मादि- भ्यो येऽन्येऽर्थाः स शेषः' इति समाधानस्य बाधकम् 'यद्येवं शेषो न प्रकल्पते । न हि कर्मादिभ्यो- ऽन्येऽर्थाः सन्ति । इह तावत् 'राज्ञः पुरुषः' इति राजा कर्ता पुरुषः संप्रदानम् । तथा यदेतत् स्वं नाम चतुर्भिरैतत्प्रकारैर्भवति-क्रयणात्पहरणाद्याच्ञायाः विनिमया

प्रथमाद्वितीये न स्तः । ज्ञानेन निमित्तेन हरिः सेव्यः । ज्ञानाय निमित्तायेत्यादि ॥ षष्ठयतसर्थप्रत्ययेन ।२।३।३० ॥ एतद्योगे षष्ठी स्यात् । दिक्शब्देति पञ्चम्या अपवादः । ग्रामस्य दक्षिणतः पुरः पुरस्तात् उपरि उपरिष्टात् ॥ एनपा द्वितीया ॥ २।३।३१ ॥ एनबन्तेन योगे द्वितीया स्यात् ॥ एनपेति योगविभागात्षष्ठ्यपि । दक्षिणेन ग्रामं ग्रामस्य वा । एवमुत्तरेण ॥ दूरान्तिकार्थैः षष्ठ्यन्यतरस्याम् ॥ २।३।३४ ॥ एतैर्योगे षष्ठी स्यात्पञ्चमी च ॥ दूरं निकटं ग्रामस्य ग्रामाद्वा ॥ ज्ञोऽविदर्थस्य करणे ॥ २।३।५१ ॥ जानातेरज्ञानार्थस्य करणे शेषत्वेन विवक्षिते षष्ठी स्यात् ॥ सर्पिषो ज्ञानम् ॥ अधीगर्थदयेशां कर्मणि ॥ २।३।५२ ॥ एषां कर्मणि शेषे षष्ठी स्यात् ॥ मातुः स्मरणम् । सर्पिषो दयनम् । ईशनं वा ॥ कृञः प्रत

कारकप्रकरणम् । ( १०७ ) तत्संबन्धिनी याञ्चेत्यर्थः ॥ जासिनिप्रहणनाटक्राथपिषां हिंसायाम् । २ । ३ । ५६ ॥ हिंसार्थानामेषां शेषे कर्मणि षष्ठी स्यात् । चौरस्योज्जासनम् । निप्रौ संहतौ विपर्यस्तौ व्यस्तौ वा । चौरस्य निप्रहणनम् । प्रणिहननम् । निहननम् । प्रहणनं वा ॥ नट अवस्कन्दने चुरा- दिः । चौरस्योन्नाटनम् । चौरस्य क्राथनम् । वृषलस्य पेषणम् ॥ हिंसायां किम् ? धानापेषणम् ॥ व्यवहृपणोः समर्थयोः । २ । ३ । ५७ ॥ शेषे कर्मणि षष्ठी स्यात् । द्यूते क्रयविक्रयव्यव- हारे चानयोस्तुल्यार्थता । शतस्य व्यवहारणं पणनं वा ॥ समर्थयोः किम् ? शलाकाव्यवहारः । गणनेत्यर्थः । ब्राह्मणपणनम् । स्तुतिरित्यर्थः ॥ दिवस्तदर्थस्य । २ । ३ । ५८ ॥ द्यूतार्थस्य क्रयविक्रयरूपव्यवहारार्थस्य च दिवः कर्मणि षष्ठी स्यात् । शत

( १०८ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्-

गुणकर्मणि वेष्यते*॥ नेताऽश्वस्य स्रुघ्नस्य स्रुघ्नं वा ॥ २कृति किम् ? ३तद्धिते मा भूत् । कृतपूर्वी कटम् ॥ उभयप्राप्तौ कर्मणि । २ । ३ । ६६ ॥ ४उभयोः प्राप्तिर्यस्मिन्कृति तत्र कर्मण्येव षष्ठी स्यात् ॥ आश्चर्यो गवां दोहोऽगोपेन ॥ ५स्त्रीप्रत्यययोरकाकारयोर्नायं नियमः * ॥ भेदिका विभित्सा वा रुद्रस्य जगतः ॥ शेषे विभाषा * ॥ स्त्रीप्रत्यय इत्येके । विचित्रा जगतः कृतिर्हरे- र्हरिणा वा । केचिदविशेषेण विभाषामिच्छन्ति-शब्दानामनुशासनमाचार्येणाचार्यस्य वा ॥ क्तस्य १ “अथेह कथं भवितव्यम्-‘नेताऽश्वस्य स्रुघ्नम्' इति आहोस्वित् ‘नेताऽश्वस्य स्रुघ्नस्य इति इत्याक्षेपस्य ‘उभयथा गोणिकापुत्रः’ इति समाधानस्य “अकथित” सूत्रभाष्योक्तस्य फलितम् ‘प्रधाने नियता षष्ठी गुणे तूभयथा भवेत्' इति कैश्चित्पठितं मनसि निधायाह-गुणकर्मणीति ॥ २ ‘कर्तृकर्मणोः' इत्येतावन्मात्रे सूत्रेऽपि कृते कर्तृकर्मभ्यां क्रियाया आक्षेपे क्रियावाचकस्य धातोः ‘न केवला प्रकृतिः प्रयोक्तव्या न च केवलः प्रत्ययः' इति “परश्च” इति सूत्रफलितन्यायेन प्रत्ययविशिष्ट- स्यैव प्रयोगे प्राप्ते तिङ्प्रयोगे प्राप्तायाः षष्ठ्याः “'न लोकाव्यय” इति निषेधस्येष्टसाधकत्वेन कृदन्तक्रिया- प्रयोग एवेष्टा षष्ठी भविष्यतीति नार्थः ‘कृति' इति ग्रहणेनेति शङ्कते-कृतीति किमिति ॥ ३ एवं सिद्धे सति कृद्ग्रहणं ‘कृदन्तशक्तिग्रहमात्रप्रयोज्योपस्थितिविषयक्रियानिरूपितकर्तृकर्मणोरेव' षष्ठी यथा स्यात्, तद्धितान्तशक्तिग्रहमात्रप्रयोज्योपस्थितिविषयक्रियानिरूपितकर्तृकर्मणोर्मा भूत् इति नियमार्थमे- वेति नियमव्यावर्त्यमाह-तद्धिते मा भूदिति । व्यावत्र्त्यमुदाहरणं स्पष्टतया निर्दिशति-कृतपूर्वी कट- मिति । अयं भावः- कृधातोः सकर्मकत्वे निष्ठया कर्मण उक्तत्वेन कटशब्दात् षष्ठ्या अनापत्तेरिव द्वितीयाया अप्यनुपपत्तेः प्रथमाया आपत्तेश्च पूर्वे कर्मणोऽविवक्षयाऽकर्मकत्वमाश्रित्य भाव एव निष्ठां कृत्वा कृतशब्दं भावक्तान्तं मनसि निधाय ‘कृतं पूर्वमनेन' इति विग्रहे ‘पूर्वादिनिः’ ‘सपूर्वाच्च' इति कृतपूर्वशब्दादि- निप्रत्यये ‘कृतपूर्विन्' शब्दे निष्पन्ने तेन कर्मण आकाङ्क्षायाम् उपस्थापितस्य कर्मभूतस्य कटस्य तद्धितान्त- कृतपूर्विन्शब्दे-नानभिहितत्वेन षष्ठ्यापत्तिदुर्वारैव स्यादिति नियमाश्रयणे तद्धितान्तकृतपूर्विन्शक्तिग्रहमात्र- प्रयोज्योपस्थितिविषयक्रियानिरूपितत्वात् कृदन्तकृतशब्दशक्तिग्रहमात्रप्रयोज्योपस्थितिविषयक्रियानिरूपित- त्वाभावाच्च कटरूपकर्मणो न षष्ठ्यापत्तिः ईदृशरीत्या भावे क्तसाधनं तु न सर्वत्र, किंतु कृतपूर्व्यादितद्धि- तान्तविषयमेवेति भाष्ये स्पष्टम् ॥ निष्ठान्तशक्तिग्रहमात्रप्रयोज्योपस्थितिविषयक्रियानिरूपितकर्मण एव षष्ठी- निषेधकं ‘न लोका' इति सूत्रमिति न तेनेह षष्ठीनिषेधप्राप्तिरिति षष्ठ्यनापत्तये नियमाश्रयणमावश्यक- मेवेति ॥ तण्डुलानां पाचकतर इत्यादौ तु तरप्प्रत्ययरहितानां पाचक इत्यादीनामपि लोके पृथक्प्रयोग- दर्शनात् कृदन्तशक्तिग्रहमात्रप्रयोज्योपस्थितिविषयक्रियानिरूपितकर्मत्वं तण्डुलादीनामव्याहतमेवेति षष्ठी निर्वाधैवेति बोध्यम् ॥ ४ उभयोः प्राप्तिरिति । प्रयोगे सत्येव प्राप्तेर्योग्यतया ‘उभयोः प्रयोग एव प्राप्तिर्यस्मिन्नित्येवार्थो बोध्यः' इति ‘आत्ममाने' इति निर्देशेन प्रतीयते तत्र कर्तुः प्रयोगाभावेन ‘उभय- प्राप्तौ कर्मणि' इत्यस्याप्रवृत्त्या ‘कर्तृकर्मणोः कृति’ इत्यनेनैव षष्ठ्यां जातायां ‘कर्मणि च’ इत्यत्र चकारेण ‘कर्मणि' इतिपदघटितसूत्रस्यैव ग्रहणेन तत्पदघटितसूत्रविहितषष्ठ्या एव समासनिषेधादत्र समासेन ध्वनि- ताया ‘उभयप्राप्तौ' इत्यस्याप्रवृत्तेः ‘उभयोः प्रयोगे प्राप्तिर्यत्र इति' समासाङ्गीकार एव संभवादिति बोध्यम् ॥ ५ ‘अकाकारयोः प्रयोगे प्रतिषेधो नेति वक्तव्यम्' इति उभयप्राप्तौ कर्तृषष्ठ्याः प्रतिप्रसवेन भावार्थकावेवाकाकारौ गृह्येते तौ च ‘स्त्रियां क्तिन्' इत्यधिकारविहितावेवेत्याशयेनाह-स्त्रीप्रत्यययोरिति ॥ भेदिकेति । ‘पर्यायार्हर्णोत्पत्तिषु ण्वुच्' ॥

कारकम्रकरणम् । ( १०९ ) च वर्तमाने । २ । ३ । ६७ ॥ वर्तमानार्थस्य क्तस्य योगे षष्ठी स्यात् । न लोकेति निषे- धस्याऽपवादः । राज्ञां मतो बुद्धः पूजितो वा ॥ अधिकरणवाचिनश्च । २ । ३ । ६८ ॥ क्तस्य योगे षष्ठी स्यात् । इदमेषामासितं शयितं गतं भुक्तं वा ॥ न लोकाव्ययनिष्ठाखलर्थ- तृनाम् । २ । ३ । ६९ ॥ एषां प्रयोगे षष्ठी न स्यात् । लादेशः-कुर्वन् कुर्वाणो वा सृष्टिं हरिः । उैः-हरिं दिदृक्षुः । अलंकारिष्णुर्वा । उक-दैत्यान् घातुको हरिः ॥ कमेर्निषेधः * ॥ लक्ष्म्याः कामुको हरिः ॥ अव्ययम्-जगत् सृष्ट्वा । सुखं कर्तुम् । निष्ठा-विष्णुना हता दैत्याः । दैत्यान् हतवान् विष्णुः । खलर्थः-ईषत्करः प्रपञ्चो हरिणा ॥ तृन्निति प्रत्याहारः शतृशान- चाविति तृशब्दादारभ्य तृनो नकारात्

भावः कृष्णेन । ततः—कर्तरि वा ॥ उक्तोऽर्थः ॥ तुल्यार्थैरतुलोपमाभ्यां तृतीयाऽन्यत- रसframe्याम् । २ । ३ । ७२ ॥ तुल्यार्थैर्योगे तृतीया वा स्यात्पक्षे षष्ठी ॥ तुल्यः सदृशः समो वा कृष्णस्य कृष्णेन वा ॥ अतुलोपमाभ्यां किम् ? तुला उपमा वा कृष्णस्य नास्ति ॥ चतुर्थी चाशिष्यायुष्यमद्रभद्रकुशलसुखार्थहितैः । २।३।७३ ॥ एतदर्थैर्योगे चतुर्थी वा स्यात्पक्षे षष्ठी आशिषि ॥ आयुष्यं चिरञ्जीवितं कृष्णाय कृष्णस्य वा भूयात् । एवं मद्रं भद्रं, कुशलं निरामयं, सुखं शम्, अर्थः प्रयोजन, हितं पथ्यं वा भूयात् ॥ आशिषि किम् ? देवदत्तस्यायुष्य- मस्ति॥ २व्याख्यानात्सर्वत्रार्थग्रहणम्। मद्रभद्रयोः पर्यायत्वादन्यतरो न पठनीयः॥ आधारोऽधि- करणम् । १।४।४५ ॥ ३कर्तृकर्मद्वारा तन्निष्ठक्रिया

१ योगः संयोगसमवायात्मकः ॥ चर्मणि द्वीपिनं हन्ति दन्तयोर्हन्ति कुञ्जरम् । केशेषु चमरीं हन्ति सीम्नि पुष्कलको हतः ॥' ॥ १ ॥ २ ३ हेतौ तृतीयाऽत्र प्राप्ता तन्निवारणार्थमिदम् । सीमाऽण्डकोशः । पुष्कलको गन्धमृगः ॥ योगविशेषे किम् ? वेतनेन धान्यं लुनाति ॥ यस्य च भावेन भावलक्ष- णम् । २।३।३७ ॥ यस्य क्रियया क्रियान्तरं लक्ष्यते ततः सप्तमी स्यात् ॥ गोषु दुह्यमानासु गतः ॥ ४ अर्हाणां कर्तृत्वेऽनर्हाणामकर्तृत्वे तद्वैपरीत्ये च *॥ ५ सत्सु तरत्सु असन्त आसते । असत्सु तिष्ठत्सु सन्तस्तरन्ति । सत्सु तिष्ठत्सु असन्तस्तरन्ति । असत्सु तरत्सु सन्तस्तिष्ठन्ति ॥ षष्ठी चानादरे । २।३।३८ ॥ अनादराधिक्ये भावलक्षणे षष्ठीसप्तम्यौ स्तः ॥ ६ रुदति रुदतो वा प्राव्राजीत् । रुदन्तं पुत्रादिकमनादृत्य संन्यस्तवानित्यर्थः

shape, and a blob! Wait, could it be: निर्देशात्? Wait, if it's निर्देशात्, then what is the letter after it? Wait, is that letter 'य'? Yes, it's 'य'! Wait, why "निर्देशात् य"? Because: "भावप्रधानत्वान्निर्देशात् य ईश्वरत्वपर इति" or "भावप्रधानत्वान्निर्देशाद्य ईश्वरत्वपर इति" (sandhi: निर्देशात् + यः = निर्देशाद्यः / निर्देशाद् यः)! Wait, or is that blob an anusvara? No, it's too big, it's a smudge. Wait, could it be: भावप्रधानत्वान्निर्देशात् 'य' ईश्वरत्वपर इति? Notice: 'यस्य चेश्वरवचनम्' has TWO words: 'यस्य' and 'ईश्वरवचनम्'! Wait! "यस्य" begins with 'य'! Could it say: भावप्रधानत्वान्निर्देशात् 'य' ईश्वरत्वपर इति? Wait, no: 'ईश्वर' is ঈশ্বরत्वपर, not 'य'! The text says: 'ईश्वरशब्दो भावप्रधानत्वान्निर्देश... ईश्वरत्वपर' इति 'यस्य' इति षष्ठ्या निष्ठत्वं निरूपितत्वं वाऽर्थः । Notice the structure:

1. ईश्वरशब्दो ... ईश्वरत्वपर इति (Explanation of ईश्वरशब्द)
2. `'यस्य' इति षष्ठ्या निष्ठ

प्राक्कडारात्समासः ।२।१।३ ॥ कडाराः कर्मधारय इत्यतः प्राक् समास इत्यधिक्रियते ॥ सह सुपा । २।१।४ ॥ सह इति योगो विभज्यते । सुबन्तं समर्थेन सह समस्यते ॥ योगविभाग- स्येष्टसिद्धयर्थत्वात्कतिपयतिङन्तोत्तरपदोऽयं समासः । स च छन्दस्येव । पर्यभूषयत् । अनुव्य- चलत् ॥ सुपा । २।१।४ ॥ सुप्सुपा सह समस्यते ॥ समासत्वात्प्रातिपदिकत्वम् ॥ सुपो धातुप्रातिपदिकयोः । २।४।७१ ॥ एतयोरवयवस्य सुपो लुक् स्यात् ॥ भूतपूर्वे चरडिति निर्देशाद्भूतशब्दस्य पूर्वनिपातः । पूर्वं भूतो भूतपूर्वः ॥ इवेन समासो विभक्त्यलोपश्च * ॥ जीमूतस्येव ॥ अव्ययीभावः । २।१।५ ॥ अधिकारोऽयम् ॥ अव्ययं विभक्तिसमीपस- म्मृद्धिव्यृद्ध्यर्थाभावात्ययासंप्रतिशब्दप्रादुर्भावपश्चाद्यथानुपूूर्व्ययौगपद्यसादृश्यसंपत्ति- -त्यादि

साकल्यान्तवचनेषु । २ । १ । ६ ॥ अव्ययमिति योगो¹ विभज्यते । अव्ययं समर्थेन सह समस्यते सोऽव्ययीभावः ॥ प्रथमानिर्दिष्टं समास उपसर्जनम् । १ । २ । ४३ ॥ समासशास्त्रे² प्रथमानिर्दिष्टमुपसर्जनसंज्ञं स्यात् ॥ उपसर्जनं पूर्वम् । २ । २ । ३० ॥ समासे उपसर्जनं प्राक्प्रयोज्यम् ॥ एकविभक्ति चापूर्वनिपाते । १ । २ । ४४ ॥ विग्रहे³ यन्नियतविभक्तिकं तदुप- सर्जनसंज्ञं स्यात् नतु तस्य पूर्वनिपातः ॥ गोस्त्रियोरुपसर्जनस्य । १ । २ । ४८ ॥ उपसर्जनं⁴ यो गोशब्दः स्त्रीप्रत्ययान्तं च तदन्तस्य प्रातिपदिकस्य ह्रस्वः स्यात् ॥ अव्ययीभावश्चेत्यव्य- यत्वम् ॥ नाव्ययीभावादतोऽम् त्वपञ्चम्याः । २ । ४ । ८३ ॥ अदन्तादव्ययीभावात्सुपो न लुक्, तस्य पञ्चमीं विना अमादेशः ॥ दिशयोर्मध्ये अपदिशम् । क्लीबाऽव्ययं त्वपदिशं दिशोर्मध्ये विदिक्रियामित्यमरः ॥ तृतीयासप्तम्योर्बहुलम् । २ । ४ । ८४ ॥ अदन्तादव्ययी- भावात्तृतीयासप्तम्योर्बहुलमम्भावः स्यात् ॥ अपदिशम् । अपदिशेन । अपदिशम् । अपदिशे । बहुलग्रहणात्⁵सुमद्रमुन्मत्तगङ्गमित्यादौ सप्तम्या नित्यमम्भावः ॥ विभक्त्यादेरयमर्थः—विभक्त्यर्थादिषु वर्तमानमव्ययं सुबन्तेन सह समस्यते सोऽव्य- यीभावः ॥ विभक्तौ तावत्—हरौ इत्यधिहरि । सप्तम्यर्थस्यैवात्र⁶ द्योतकोऽधिः । हरि ङि अधि

१ योगो विभज्यते इति । 'क्लीबाव्ययं त्वपदिशं दिशोर्मध्ये विदिक स्त्रियाम्' इत्यमराद्युक्तिसंवादेनापदिश- शब्दस्य दिङ्मध्यवाचित्वनिर्णये मध्यरूपार्थस्य सूत्रपरिगणितायैष्वनायानाद् योगविभागेनेष्टार्थसिद्धिरिति भावः॥ यदि तु भाष्यानुक्तत्वाद्वयोगविभागो नाङ्गीक्रियेत तर्हि 'अपपरिबहिरञ्चवः पञ्चम्या' इत्यनेन समासोऽङ्गीकार्यः । उभयदिग्वर्जितदेशस्यैवोभयमध्यत्वान्नाथसंगतिरित्यङ्गीकरणीयमिति सर्वमनवद्यम् ॥ 'अपदिशम्' इत्यादि- मान्तानां 'स्वरादिपाठादव्ययत्वम्' इति शेखरकृत् तु व्युत्पत्तिपक्षे मान्तत्वसाधनं प्रष्टव्यः इति दाधिमथाः ॥ २ समासपदस्य यथाश्रुतार्थपरत्वे बह्वनिष्टापत्तिः स्यात् । अतः 'तादर्थ्यात्ताच्छब्द्यम्' इति न्यायेन सूत्रे समासपदं समासार्थपरं सत् समासविधायकविधिपरमिति मनसि निधायाह-समासशास्त्रे इति ॥ 'अप्रधानमुपसर्जनम्' इति व्याकरणान्तरोक्तलक्षणस्याप्यत्रानुसरणेन 'समासशास्त्रे प्रथमानिर्दिष्टं यत् प्रति अप्रधानम् तत् प्रति उप- सर्जनसंज्ञं स्यात्' इत्यर्थाङ्गीकारेण 'राज्ञः कुमारीं श्रितः' इत्येवं विग्रहेपि न कुमारीपदस्य राजशब्दात् पूर्वनिपा- तापत्तिरिति भाष्ये स्पष्टम् ॥ ३ अत्रानुवृत्तं समासपदं समासार्थपरं सद् विग्रहपरमेवेत्याह-विग्रह इति । विग्रहशब्दार्थश्चाग्रे सर्वसमासशेषप्रकरणे द्रष्टव्यः ॥ नियतविभक्तीति ॥ परिनिष्ठितविभक्त्या समास एवेदं सार्थकमिति तत्रेदमैव ज्ञापकम् ॥ इयं चोपसर्जनसंज्ञा पूर्वनिपातभिन्ने कार्ये कर्तव्ये भवतीत्याह-नतु तस्य पूर्व- निपात इति ॥ अव्ययीभावप्रकरणे अस्या उपसर्जनसंज्ञाया एतत्फलस्य ह्रस्वस्य चोपन्यासो विश्वपाशब्दे 'दीर्घाज्जसि च' इत्यस्येव न्याय्यत्वादेव ॥ ह्रस्वादेशस्तु 'अव्ययीभावश्च' इति नपुंसकसंज्ञायां 'ह्रस्वो नपुंसके' इति सिद्ध एवेति बोध्यम् ॥ ४ उपसर्जनपदस्य विशेष्यत्वे गोपदस्य विशेषणत्वेन तत्र तदन्तविधौ 'गोन्तस्य स्त्रीप्रत्ययान्तान्तस्य चोपसर्जनस्य' इत्येवमर्थसंभवे 'पञ्चगो' 'रूपवद्भार्य्य' समुदायस्योपसर्जनत्वाभावेन ह्रस्वा- नुपपत्या पञ्चगुः रूपवद्भार्य इत्याद्यसिद्ध्यापत्तिः स्याद् । अत उपसर्जनपदस्य गोस्त्रीविशेषणत्वमाश्रित्याह- उपसर्जनं यो गोशब्द इत्यादि ॥ 'ह्रस्वो नपुंसके प्रातिपदिकस्य' इत्यतोऽनुवर्त्याह-प्रातिपदिकस्ये- त्यादि ॥ ५ "सप्तम्या ऋद्धि-नदीसमास-संख्यावयवेभ्यो नित्यम्" इति वार्तिकविषये 'बहुलग्र- हणाल्लब्धप्रायमर्थो वर्णितः' इति कैयटोक्तिमनुसृत्याह-बहुलग्रहणादिति ॥ आदिना एकविंशतिभारद्वा- जमित्यादिसंग्रहः ॥ ६ अव्ययस्य विभक्त्यर्थवृत्तित्वं दर्शयति-सप्तम्यर्थस्यैवेति ॥ अयं भावः-यद- व्ययं यस्या विभक्तेरर्थस्य द्योतकम् तद्विभक्त्यन्तस्यैव तेनाव्ययेन समासः प्रत्यासत्त्याऽङ्गीकरणीय इति ॥

इत्यलौकिकं विग्रहवाक्यम् । अत्र निपातेनाभिहितेऽप्यधिकरणे वचनसामर्थ्यात्सप्तमी ॥ अव्य- यीभावश्च ॥२।४।१८ ॥ अयं नपुंसकं स्यात् ॥ ह्रस्वो नपुंसके प्रातिपदिकस्य ॥ गोपायतीति गाः पातीति वा गोपाः । तस्मिन्नित्यधिगोपम् । समीपे-कृष्णस्य समीपमुपकृष्णम् । समया ग्रामम्, निकषा लङ्काम्, आराद्वनादित्यत्र तु नाव्ययीभावः। "अभितः परितः", "अन्यारादिति द्वितीयापञ्चम्योर्विधानसामर्थ्यात् ॥ मद्राणां समृद्धिः सुमद्रम् ॥ यवनानां व्यृद्धिर्दुर्यवनम् । विगता ऋद्धिर्व्युद्धिः ॥ मक्षिकाणामभावो निर्मक्षिकम् ॥ हिमस्यात्ययोऽतिहिमम्³ । अत्ययो ध्वंसः ॥ निद्रा संप्रति न युज्यत इत्यतिनिद्रम् ॥ हरिशब्दस्य प्रकाश इतिहरि ॥ विष्णोः पश्चाद्- नुविष्णु । पश्चाच्छब्दस्य तु नायं समासः, 'ततः पश्चात्संन्यस्ते ध्वंस्यते' इति भाष्यप्रयो- गात् ॥ योग्यतावीप्सापदार्थानतिवृत्तिसादृश्यानि यथार्थाः । अनुरूपम् । रूपस्य योग्यमि- त्यर्थः । अर्थमर्थं प्रति प्रत्यर्थम् । प्रतिशब्दस्य वीप्सायां कर्मप्रवचनीयसंज्ञाविधानसामर्थ्या- त्तद्योगे द्वितीयागर्भं वाक्यमपि ॥ शक्तिमनतिक्रम्य यथाशक्ति । हरेः सादृश्यं सहरि । वक्ष्य- माणेन सहस्य सः ॥ ज्येष्ठस्यानुपूर्व्येणेत्यनुज्येष्ठम् ॥ चक्रेण युगपदिति विग्रहे—॥ अव्ययीभावे चाकाले ॥६।३।८१ ॥ सहस्य सः स्यादव्ययीभावे न तु काले ॥ सचक्रम् । काले तु सहपूर्वाह्णम् ॥ सदृशः सख्या ससखि । यथार्थत्वेनैव सिद्धे पुनः सादृश्यग्रहणं गुणभूतेऽपि सादृश्ये

१ 'क्वचिन्निपातेनाऽप्यभिधानम्' इति प्रागुक्तमनुसृत्य जातायाः शङ्कायाः समाधानमाह-वचनसाम- र्थ्यादिति । विभक्तिरूपार्थकथनसामर्थ्यादित्यर्थः ॥ यदि अधिशब्देनाभिहितत्वादधिकरणे सप्तमी न स्यात्तदा- अधिरूपाव्ययार्थाधिकरणस्य विभक्त्यर्थत्वमेव न स्यादिति विभक्तौ समासविधानं व्यर्थमेव स्यादिति भावः ॥ २ द्वितीयापञ्चम्योर्विधानेति ॥ रक्षितस्योक्तिरियम् ॥ मध्यार्थकसमयाशब्दयोगे द्वितीयायाः दूरार्थका- राच्छब्दयोगे पञ्चम्या विधानस्य चारितार्थ्याच्चिन्त्यैवेयं रक्षितस्योक्तिरिति ध्येयम् ॥ समया-निकषा-आ- राच्चाधिकरणशक्तिप्रधाना इति समीपमात्रवाचित्वाभावान्नैतैः समास इति शेखरोक्तेरभिप्रायः 'उप स्यादधिकार्थे च हीनार्थासन्नयोरपि' 'समयाऽन्तिकमध्ययोः' 'आराद् दूरे समीपे च' इति मेदिनीदर्शनेनोपसमयानिकषारादर्थे विशेषाभावात् केन वर्णनीयः स्यादिति बोध्यम् ॥ निकषासाहचर्यान्मध्यार्थकसमयायोगे द्वितीयाया अप्रवृत्त्यङ्गी- कारस्यैव सर्वसंमतत्वात् ॥ ३ 'निर्हिमम्' इत्येव पाठः । न तु 'अतिहिमम्' इति, तथाप्रयोगेण हिमा- तिशयस्यैव प्रतीत्याऽत्येस्तदर्थत्वाभावात् ॥ ४ भाष्यप्रयोगादिति । 'अचः परस्मिन् ' इति सूत्रे-इत्या- दिशेषः । 'एतत्सूत्रे तत्तदर्थबोधकपदघटकतयोच्चारितस्य तत्तदर्थबोधकस्याव्ययस्य समासो न' इति ज्ञायते-इति उत्तरत्र शेषः ॥ ५ सामर्थ्यादिति । प्रतिस्थानमित्यत्र षत्वाप्राप्तये कर्मप्रवचनीयसंज्ञायाश्चरितार्थत्वात्सा- मर्थ्यवर्णनमकिंचित्करमेव । वीप्साया द्वित्वेन द्योतितत्वात् प्रतिशब्दस्य वीप्साद्योतकत्वाभावेन समासो न प्राप्नो- तीति तत्त्वम् ॥ ६ वक्ष्यमाणेनेति । 'अनुपदमेव' इत्यादिः ॥ 'अव्ययीभावे चाकाले' इत्यनेनेति भावः ॥ ७ आनुपूर्व्येणेति । एतस्मिन्नेवार्थे एतदर्थबोधकपदघटकतयोच्चारितस्याप्यनोः समासो भवति सूत्र एव तथा निर्देशात् । सादृश्यपदे तु समानशब्दस्यैव निर्देशः, न तु सहेत्यव्ययस्येति सादृश्यार्थकेन सहेत्यव्ययेन समासो भवत्येव ॥ ८ पूर्वाह्णमपरित्यज्येत्यर्थे साकल्येऽव्ययीभावे 'सहपूर्वाह्णम्' इति भवति ॥ ९ गुणभूतेऽपीति । यथार्थान्तर्गतसादृश्यशब्दे तु सदृशशब्दाद्भावे ष्यञ् । तथा च सदृशभावस्य सादृश्यस्य निर्देशात्तत्र समासः । सूत्रघटके सादृश्य इत्यत्र तु स्वार्थे ष्यञ् व्याख्यानादिति सादृश्यवति सदृशे समासे सदृशार्थस्यैव विशेष्यत्वेन प्राधान्यम्, सादृश्यस्य तत्र विशेषणत्वेन गुणभूतत्वमेवेति 'सखिनिरूपितसादृश्य- वान्' इति 'ससखि' इत्यतो बोधः । 'सहरि' इत्यतस्तु 'हरिनिरूपितं सादृश्यम्' इति बोधः ॥

( ११६ ) सिद्धांतकौमुद्याम्-

यथा स्यादित्येवमर्थम् ।। क्षत्राणां संपत्तिः सक्षत्रम् । ऋद्धेराधिक्यं समृद्धिः । अनुरूप आत्मभावः संपत्तिरिति भेदः ।। तृणमप्यपरित्यज्य सतृणमत्ति । साकल्येनेत्यर्थः । नत्वत्र तृणभक्षणे तात्प- र्यम् ।। अन्ते-अग्निग्रन्थपर्यन्तमधीते साग्नि ।। यथाऽसादृश्ये ।२।१।७ ।। असादृश्ये एव यथाशब्दः समस्यते ।। तेनेह न-यथा हरिस्तथा हरः । हरेरुपमानत्वं यथाशब्दो द्योतयति । तेन सादृश्य इति [ यथार्थ इति वा ] प्राप्तं निषिध्यते ।। यावदवधारणे ।२।१।८ ।। यावन्तः श्लोकास्तावन्तोऽच्युतप्रणामा यावच्छ्लोकम् ।। सुप् प्रतिना मात्रार्थे ।२।१।९ ।। शाकस्य लेशः शाकप्रति ।। मात्रार्थे किम् ? वृक्षं वृक्षं प्रति विद्योतते विद्युत् ।। अक्षशलाकासंख्याः परिणा ।२।१।१० ।। द्यूतव्यवहारे पराजय एवायं समासः । अक्षेण विपरीतं वृत्तं अक्षपरि । शला- कापरि । एकपरि ।। विभाषा ।२।१।११। अधिकारोऽयम् । एतत्सामर्थ्यादेव प्राचीनानां नित्य- समासत्वम् । सुप्सुपेति तु न नित्यसमासः । अव्ययमित्यादिसमासविधानाज्ज्ञापकात् ।। अपप- रिवहिरञ्चवः पञ्चम्या ।२।१।१२॥ अपविष्णु संसारः । अप विष्णोः । परिविष्णु । परि वि- ष्णोः । बहिर्वनम् । बहिर्वनात् । प्राग्वनम् । प्राग्वनात् ।। आङ् मर्यादाभिविध्योः ।२।१।१३॥ एतयोराङ् पञ्चम्यन्तेन वा समस्यते सोऽव्ययीभावः ।। आमुक्ति संसारः । आ मुक्तेः । आबालं हरिभक्तिः । आ बालेभ्यः ।। लक्षणेनाभिप्रती आभिमुख्ये ।२।१।१४॥ आभिमुख्यद्योतका- वभिप्रती चिह्नवाचिना सह प्राग्वत् ।। अभ्यग्नि शलभाः पतन्ति । अभि अग्नि । प्रत्यग्नि । अग्निं प्रति ।। अनुर्यत्समया ।२।१।१५॥ यं पदार्थं समया द्योत्यते तेन लक्षणभूतेनानुः समस्यते सोऽव्ययी-

१ अनुरूपः अनुगतो रूपं श्लोकं यशः अनुरूपो यथायशः आत्मनः प्रवृत्तिनिमित्तस्य भावः सत्ता अन्यूनत्वम् संपत्तिः ।। एवं च ' सक्षत्रम्' इत्यस्य क्षत्राणां यथाप्रसिद्धमेव क्षात्रमित्यर्थः ।। परमप्यृणीकर्तुं शक्तिः समृद्धिः । स्वस्यैवानृणीभावसामर्थ्यं संपत्तिरिति समृद्धसंपन्नयोर्भेदः ।। २ 'यथाशब्दः समर्थेन सुब- न्तेन समस्यते, न तु सादृश्ये द्योत्ये' इति प्रसज्यप्रतिषेधाङ्गीकारे सूत्रार्थः । 'यथाशक्ति' इत्याद्युदाहरणम् । अत्र पदार्थानतिवृत्तियाथार्थ्ये नैव समासः तदर्थं तत्सूत्रगृहीताव्ययेन समासाभावज्ञापनात् । असादृश्ये इत्यस्य पर्युदासत्वमाश्रित्याह-असादृश्य एवेति ।। असादृश्यपदप्रयोजनमाह-तेनेह नेति । अत्र प्राप्तिं भाष्यकथि- तामाह-सादृश्य इतीति ।। हरदत्तोक्तं पक्षान्तरं दर्शयति-यथार्थे इति वेति ।। ३ 'अक्षादयस्त

अव्ययीभावप्रकरणम् । (११७)

भावः ॥ अनुवनमशनिर्गतः । वनस्य समीपं गत इत्यर्थः ॥ यस्य चायामः । २ । १ । १६ ॥ यस्य दैर्घ्यमनुना द्योत्यते तेन लक्षणभूतेनानुः समस्यते । अनुगङ्गं वाराणसी । गङ्गाया अनु । गङ्गादैर्घ्यसदृशदैर्घ्योपलक्षितेत्यर्थः ॥ तिष्ठद्गुप्रभृतीनि च । २ । १ । १७ ॥ एतानि निपात्यन्ते । तिष्ठन्त्यो गावो यस्मिन्काले स तिष्ठद्गु दोहनकालः । आयतीगवम् । इहँ शत्रादेशः पुंवद्भावविरहः समासान्तश्च निपात्यते ॥ पारे मध्ये षष्ठ्या वा । २ । १ । १८ ॥ पारमध्यशब्दौ षष्ठ्यन्तेन सह वा समस्येते ॥ एदन्तत्वं चानयोर्निपात्यते । पक्षे षष्ठीतत्पुरुषः । पारेगङ्गादानय । गङ्गापारात् । मध्येगङ्गात् । गङ्गामध्यात् ॥ महाँविभाषया वाक्यमपि—गङ्गायाः पारात् । गङ्गाया मध्यात् ॥ संख्या- वंश्येन । २ । १ । १९ ॥ वंशो द्विधा विद्यया जन्मना च । तत्र भवो वंश्यः । तद्वाचिना सह संख्या वा समस्यते ॥ द्वौ मुनी वंश्यौ द्विमुनि । व्याकरणस्य त्रिमुनि । विद्यातद्गतामभेदविवक्षायां त्रिमुनि व्याकरणम् ॥ एकैविंशतिभारद्वाजम् ॥ नदीभिश्च । २ । १ । २० ॥ नदीभिः सह संख्या प्राग्वत् ॥ समाहारे चायमिष्यते * ॥ सप्त गङ्गम् । द्वियमुनम् ॥ अन्यपदार्थे च संज्ञायाम्

१ एवमेव 'अन्वक्षं स्फाटिकं चाक्षुषमानम्' इत्यस्य 'अक्षिसमीपं स्फटिकनिर्मितं चाक्षुषस्य रूपस्य मानं दर्श- नोपकरणम् 'अस्ति' इत्यर्थः ॥ २ एवमेव 'अन्वक्षं स्फाटिकं दर्शनम्' इत्यस्य 'अक्षिदैर्घ्यसदृशदैर्घ्योपलक्षितं स्फटिकनिर्मितं दर्शनोपकरणम्' इत्यर्थः ॥ ३ तिष्ठद्गु, वहद्गु, आयतीगवम्, खलेयवम्, खलेबुसम्, लूनयवम्, लूयमानयवम्, पूतयवम्, पूयमानयवम्, संहृतयवम्, संह्रियमाणयवम्, संहृतबुसम्, संह्रियमाणबु- सम्, समभूमि, समपदाति, सुषमम्, विषमम्, दुःषमम्, निःषमम्, अपसम्, आयतीसमम्, पापसमम्, पुण्यसमम्, प्राह्णम्, प्रत्यह्नम्, प्रमृगम्, प्रदक्षिणम्, संप्रति, असंप्रति, इक्षु, । इति तिष्ठद्ग्वादिः ॥ ४ ' तिष्ठद्गु (प्रभृतीनि) कालविशेषे' 'खलेयवादीन्यपदार्थे' इति वार्तिकमनुसृत्य विग्रहं दर्शयति-तिष्ठन्त्य इत्यादि ॥ सूत्रे च एवकारार्थः । तेन तिष्ठद्गुप्रभृतीनि समासान्तरे घटकानि न स्युः । तेन परमं तिष्ठद्गु' इत्यत्र समासो न भवतीति बोध्यम् ॥ ५ आयती- गवे निपातनीयं दर्शयति-इहेति ॥ तिष्ठद्गुशब्दे तु पुंवद्भावो जात एवेति भावः ॥ ६ 'एकारान्तं निपातनं च' 'पारेमध्ये षष्ठ्या वा वचनम्' 'अवचने हि षष्ठीसमासाभावो यथैकदेशिप्रधाने' इति वार्तिके अनुसृत्य व्याचष्टे-एदन्तत्वं चेत्यादि ॥ ७ महाविभाषयेति । 'विभाषा' इत्यधिकारेणे- त्यर्थः ॥ ८ विद्यया जन्मना चेति । विद्यया वंशो वंशब्राह्मणादिषु स्पष्टः । जन्मना वंशस्त्वावालं प्रसिद्ध एवेति बोध्यम् ॥ त्रिमुनि व्याकरणस्येति । त्रयो मुनयो वंशा वंशप्रवर्तका इत्यर्थः । पाणिनि- कात्यायनपतञ्जलयः । उपलक्षणं व्याडेरपि इदं सर्वं 'त्रिमुनि व्याकरणस्य' इति प्रयोगोपपादनाय ॥ शेखर- कृता तु विद्यावंशे गुरुशिष्यपरम्पराया एव ग्राह्यत्वात् पाणिनिकात्यायनव्याडिपतञ्जलीनां गुरुशिष्यत्वे मानाभावः। 'व्याकरण त्रिमुनि' इति प्रयोगस्येष्टत्वे तिष्ठद्गुप्रभृतिषु पाठः कल्पनीयः । 'त्रिमुनि व्याकरणम्' इति तु बहुव्री- हिणा साधु इति सिद्धान्तितम् ॥ ९ जन्मवंशमुदाहरति-एकविंशतिभारद्वाजमिति ॥ भारद्वाजशब्द- स्योपकादिगणे पाठाल्लुग्भावः ॥ १० समाहारे चेति । समाहार एवेत्यर्थः । तेन समाहाराविवक्षायाम् 'एकनदीतर' इत्यत्र 'पूर्वकालैकसर्व' इति समानाधिकरणतत्पुरुषस्यैव जातत्वादव्ययीभावाभावेन दीर्घ एव श्रूयते । अव्ययीभावत्वे तु नपुंसकह्रस्वापत्तिः स्यादिति भावः ॥ ११ सूत्रे 'नदीभिः' इति बहुवचननिर्देशान्न- दीपर्दं न नदीसंज्ञकपरम् नापि शब्दस्वरूपपरम् ॥ किंतु तदर्थपरं सद् अर्थे कार्यासंभवात् तद्वाचकपरं भवति । तथा च तद्विशेषवाचकशब्दानामिव सामान्यवाचकशब्दस्यापि ग्रहणम् इति संख्यासंज्ञासूत्रे भाष्ये स्पष्टमिति ध्वनयन् विशेषवाचकमुदाहरति-सप्तगङ्गमिति ॥ सामान्यवाचकस्य तु पञ्चनदमिति उदाहरणं बोध्यम् ॥

( ११८ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्- ।२।१।२१ ॥ अन्यपदार्थे [विद्यमानं] सुबन्तं नदीभिः सह नित्यं समस्यते संज्ञायाम् ॥ विभा- षाधिकारेऽपि वाक्येन संज्ञानवगमादिह नित्यसमासः । उन्मत्तगङ्गं नाम देशः । लोहितगङ्गम् ॥ समासान्ताः ।५।४।६८ ॥ इत्यधिकृत्य ॥ अव्ययीभावे शरत्प्रभृतिभ्यः ।५।४।१०७ ॥ शरदादिभ्यष्टच् स्यात्समासान्तोऽव्ययीभावे ॥ शरदः समीपमुपशरदम् । प्रतिविपाशम् ॥ शरद् । विपाश् । अनस् । मनस् । उपानह् । दिव् । हिमवत् । अनडुह् । दिश् । दृश् । विश् । चेतस् । चतुर । त्यद् । तद् । यद् । कियत् । जराया जरस् च ॥ उपजरसम् । प्रति- परसमनुभ्योऽक्ष्णः ॥ यस्येति च ॥ प्रत्यक्षम् । अक्षणः परमिति विग्रहे समासान्तविधानसा- मर्यादव्ययीभावः । परोक्षे लिडिति निपातनात्परस्यौकारादेशः । परोक्षम् । परोक्षा क्रियेत्यादि तु अर्शआद्यचि । समक्षम् । अन्वक्षम् ॥ अनश्व । ५।४।१०८ ॥ अनन्तादव्ययीभावाट्टच् स्यात्। नस्तद्धिते ।६।४।१४४ ॥ नान्तस्य भस्य टेर्लोपः स्यात्तद्धिते ॥ उपराजम् । अध्यात्मम् । नपुंसकादन्यतरस्याम् ।५।४।१०९ ॥ अनन्तं यत्क्लीबं तदन्तादव्ययीभावाट्टच् वा स्यात् ॥ १ अन्यपदार्थे इति 'समस्यते' इत्यनेनान्वेति । तथा च 'अन्यपदार्थे समस्यते समस्तं संज्ञायां चेत्' इत्यर्थः । एवं च वृत्तौ दृश्यमानम् 'विद्यमानम्' इति पदमनन्वितत्वात्केनचिच्छिद्वरेण 'अनेकमन्यपदार्थे' इति सूत्रवृत्तौ दृष्टं वर्धितमिति व्यर्थमेवेति बोध्यम् ॥ इति केचित् ॥ 'अन्यपदार्थे विद्यमानं यथा स्यात् तथा समस्यते' इति क्रियाविशेषणतया योज्यमिति तु दाधिमथाः ॥ २ वाक्येन संज्ञानवगमादिति । वृत्त्यर्थावबोधकमेव विग्रहवाक्यं भवति । संज्ञा हि अनादिपरम्परयोच्चारितैव भवति यथा 'पङ्कज' इत्येककमलसंज्ञा न तु 'पङ्के जातम्' 'पङ्कजनिकर्तृ' इति । तथा अनादिपरम्परया 'लोहितगङ्ग' इत्येव श्रूयते न तु 'लोहिता गङ्गा यस्मिन्' इति वाक्यमिति वाक्येन शक्तिग्रहाभावाद्वाक्यं संज्ञावाचकं न भवतीत्येवार्थः । न तु 'वाक्यं नैव प्रयुज्यते' इति, 'संज्ञायाम्' इति सूत्रविधेयसमासस्य भाष्ये 'वाप्यामश्वो वाप्याश्वः' इति विग्रहप्रदर्शनात् । 'द्वितीयातृतीये' इति सूत्रभाष्ये 'लोहितगङ्गमव्ययीभावेन 'मुक्ते बहुव्रीहिर्न' इत्यत्र मुक्तपदोपादानेन अव्ययी- भावाभावस्यापि ध्वननाच्च ॥ ३ नित्यसमास इति । "एष ब्रह्मदत्तः इति अब्रह्मदत्तं 'ब्रह्मदत्तः' इत्याह । तेन गम्यते 'ब्रह्मदत्तवदयम्' इति" तत्र भाष्यदर्शितरीत्या 'नित्यसमासवत्' इत्येवार्थः ॥ ४ शरद्, विपाश्, अनस्, मनस्, उपानह्, अनडुह्, दिव्, हिमवत्, हिरुक्, विद्, सद्, दिश्, दृश्, विश्, चेतस्, चतुर्, त्यद्, तद्, यद्, कियत्, जराया जरस् च, प्रतिपरसमनुभ्योऽक्ष्णः, पथिन् । इति शरदादिः ॥ ५ 'अव्ययीभावे' इति पञ्चम्यर्थे सप्तमीति 'शरदाद्यन्तादव्ययीभावसमासयोग्याल्लौकिकप्रक्रियावाक्य- स्यान्तावयवष्टच्' इत्येव सूत्रार्थ इति 'उप सु शरद् ङस्' इत्यलौकिकप्रक्रियावाक्यस्यैवान्तावयवे टचि जाते 'उप सु शरद् ङस् टच्' इत्येवं जाते तद्धितान्तत्वात्प्रातिपदिकत्वेन सुपो लुकि 'उपशरद' इति जाते समासत्वात्तद्धितान्तत्वाद्वा जातां प्रातिपदिकसंज्ञामारित्य जातस्य सुपः 'नाव्ययीभावाद्' इत्यमादेशः इति प्रक्रियातत्त्वम् ॥ ६ अक्षणः परमिति विग्रहे समासान्तविधानसामर्थ्यादिति । परशब्दस्या- व्ययत्वाभावेन समासाप्राप्तौ समासान्तविधानमसङ्गतं सत् समासं विशेषापेक्षया ज्ञापयति इति भावः ॥ इदं च परशब्दपाठं यथाश्रुतमकारान्तमनुसृत्य ॥ वस्तुतस्तु 'परि' इत्येव पाठः स्वल्पप्रमादेनैव तथापाठस्य संभवात् । तथा च 'अपपरिबहिरञ्चवः पञ्चम्या' इत्यनेन समासः सिद्ध एवेति लाघवम् ॥ परेर्वर्जनार्थस्या- संभवाभावात् ॥ 'परोक्षे' इति निर्देशेनौकारनिपातनस्य ज्ञाप्यसमासपाठसत्त्वे परशब्दाकारस्येव सिद्धसमास पाठसत्त्वे परिशब्दे इकारस्यैवेत्युभयत्र समत्वात् 'परो भावः परस्याक्षे परोक्ष लिटि दृश्यताम् । उत्वं वादेः परादक्षणः सिद्धं वास्मान्निपातनात् ॥' इत्येतेषु तृतीयोपायेन मदर्शितपाठस्यापि ध्वनना- दिति मात्सर्यमुत्सार्य विचार्यमाचार्यवर्यैः ॥ ७ इत्यादीत्यादिना 'अन्वक्षं स्फाटिकम्' इत्यस्यापि संग्रहः ॥

उपचर्मम् । उपचर्म ॥ नदीपौर्णमास्याग्रहायणीभ्यः ।५।४।११० ॥ [ वा ] टच् स्यात् ॥ उपनदम् । [ उपनदि ] उपपौर्णमासम् । [ उपपौर्णमासि ] उपाग्रहायणम् । [ उपाग्रहायणि ] ॥ झयः । ५। ४ । १११ ॥ झयन्तादव्ययीभावाट्टज्वा ॥ उपसमिधम् । उपसमित् ॥ गिरेश्च सेनकस्य ।५।४।११२ ॥ गिर्यन्तादव्ययीभावाट्टज्वा स्यात् ॥ सेनकग्रहणं पूजार्थम् । उपगि- रम् । उपगिरि ॥ इत्यव्ययीभावप्रकरणम् । अथ तत्पुरुषप्रकरणम् । तत्पुरुषः ।२।१।२२ ॥ अधिकारोऽयम् । प्राग्बहुव्रीहेः ॥ द्विगुश्च ।२।१।२३ ॥ द्विगुरपि तत्पुरुषसंज्ञः स्यात् ॥ इदं३ सूत्रं त्यक्तुं शक्यम् ॥ संख्यापूर्वो द्विगुरिति पठित्वा चकारबलेन संज्ञाद्वयसमावेशस्य सुवचत्वात् । समासान्तः प्रयोजनम्– पञ्चराजन् ॥ द्विती- या श्रितातीतपतितगतात्यस्तप्राप्तापन्नैः । २ । १ । २४ ॥ द्वितीयान्तं श्रितादिप्रकृ- तिकैः सुबन्तैः सह वा समस्यते स तत्पुरुषः ॥ कृष्णं श्रितः कृष्णश्रितः । दुःखमतीतो दुः- खातीतः ॥ गम्यादीनामुपसंख्यानम् * ॥ ग्रामं गमी ग्रामगमी । अन्नं बुभुक्षुः अन्नबुभुक्षुः ॥ स्वयं क्तेन । २ । १ । २५ ॥ द्वितीयेति न संबध्यते, अयोग्यत्वात् । स्वयंकृतस्यापत्यं स्वायंकृतिः ॥ खट्वा क्षेपे । २।१।२६ ॥ खट्वाप्रकृतिकं द्वितीयान्तं क्तान्तप्रकृतिकेन सुबन्तेन १ ‘आचार्यप्रवृत्तिर्ज्ञापयति- ‘न तद्विशेषेभ्यो भवति’ इति । यदयं विपाट् शब्दं शरत्प्रभृतिषु पठति’ इति संख्यासंज्ञासूत्रभाष्यप्रामाण्येन ध्वनिते ‘नदीपौर्णमास्याग्रहायणीभ्यः’ इति सूत्रस्य ‘अनश्च’ इत्यतः प्राक् पाठेन नित्यसमासान्तविधायकत्वे ‘उपनदि’ इत्यादिसमासान्तविर- हितप्रयोगलेखनं काशिकानुसरणेनैवेति तत्त्वम् ॥ २ शरदादिगणे झयन्तपाठो नित्यार्थ एवेति ॥ ३ ‘आकडाराद्’ इत्येकसंज्ञाधिकाराद् द्विगुसंज्ञायास्तत्पुरुषसंज्ञाबाधकत्वे ‘पञ्चराजम्’ इत्यादौ तत्पुरुषत्वप्रयुक्त- ष्ट्रज् न स्यादत उभयोः समावेशार्थं कृतं ‘द्विगुश्च’ इति सकलसूत्रं व्यर्थम् ‘संख्यापूर्वो द्विगुः’ इति सूत्रे चकारकरणेनैव तत्पुरुषसंज्ञया द्विगुसंज्ञाया समावेशस्य सिद्धेरित्यभिपायेणाह–इदं सूत्रं त्यक्तुं शक्यमिति ॥ ४ सुबुपात्तद्वितीयायाः प्रत्ययत्वेन ‘प्रत्ययग्रहणे तदन्तग्रहणम्’ इति तदन्तविधिम्, ‘सुपा’ इत्येतद्विशे- षणश्रितादीनां सुप्त्वाभावात् सुबन्तत्वाभावाच्चानन्वयापत्तिवारणाय स्वप्रकृतिकपरत्वं चाङ्गीकृत्य व्याचष्टे- द्वितीयान्तमित्यादि । ‘श्रितादीनां निष्ठान्तत्वात्तद्योगेऽनुक्ते कर्मणि’ ‘न लोका’ इति षष्ठी- निषेधाद् द्वितीयेवेति भावः ॥ ५ भाष्ये यद्यपि ‘गमिगाम्यादीनामुपसंख्यानम्’ इति पाठो दृश्यते ‘गमेरिनिः’ इत्यौणादिकस्य ‘आवश्यकाधमर्ण्ययोर्णिनिः’ इत्यनौणादिकस्योपादानमुभयविधाना- मन्येषां च प्रत्ययानां परिग्रहार्थम् इति प्रदीपपदमञ्जर्यौ । ‘उभयोरप्युणादिप्रत्ययान्तत्वेन कथम् ‘उभयो- पादानेन ‘अन्येषां च’ इत्यर्थलाभ इति चिन्त्यम् ॥’ इति नागेशोक्तिस्तु ‘आवश्यकाधमर्ण्ययोः’ इत्य- स्याप्यौणादिकत्वमभिप्रेत्य ॥ तथाप्यादिशब्दस्य प्रकारार्थत्वेनाभीष्टसंग्रहे सिद्ध उभयोपादानं स्पष्टार्थमित्या- शयेनाह-गम्यादीनामिति ॥ ६ ग्राममिति । ‘अकेनोर्भविष्यदाधमर्ण्ययोः’ इति षष्ठीनिषेधे द्विती- यान्तम् ॥ अन्नमिति । ‘न लोका’ इति षष्ठीनिषेधे द्वितीयान्तम् ॥ ७ समासमन्तरापि स्वयमित्यस्याव्ययत्वेन विभक्तिलुकि सिद्धे समासविधानस्यान्यत्फलमाह-स्वायंकृतिरिति । समासेन स्वयंकृतशब्दयोरेकपदत्वे जाते एव स्वयंकृतसमुदायस्य तद्धितनिरूपिताङ्गत्वं संभवति नान्यथेति समुदायस्य आदेर्वृद्धिर्भवतीति भावः ॥

( १२० ) सिद्धान्तकौमुद्याम्- समस्यते निन्दायाम् । खट्वारूढो जाल्मः । नित्यसमासोऽयम् । नहि वाक्येन निन्दा गम्यते ॥ सामि ।२।१।२७ ॥ ३ सामिकृतम् ॥ कालाः । २।१।२८ ॥ क्तेनेत्येव । अनत्यन्तसंयोगार्थ वचनम् । ४ मासं प्रमितः मासप्रमितः प्रतिपच्चन्द्रः । मासं परिच्छेत्तुमारब्धवानित्यर्थः ॥ अत्य- न्तसंयोगे च । २।१।२९ ॥ काला इत्येव ॥ अक्तान्तार्थं वचनम् । ५ मुहूर्तं सुखं मुहूर्त- सुखम् ॥ तृतीया तत्कृतार्थेन गुणवचनेन । २ । १ । ३० ॥ ६ तत्कृतेति लुप्ततृतीयाकम् । तृतीयान्तं तृतीयान्तार्थकृतगुणवचनेनार्थशब्देन च सह प्राग्वत् ॥ शङ्कुलया खण्डः शङ्कुला- खण्डः । धान्येनार्थो धान्यार्थः ॥ तत्कृतेति किम् ? अक्ष्णा काणः ॥ पूर्वसदृशसमोनार्थक- लहनिपुणमिश्रश्लक्ष्णै

पञ्चम्याः स्तोकादिभ्य'