वैयाकरण सिद्धान्त कौमुदी (भट्टोजि दीक्षित - बालमनोरमा व तत्त्वबोधिनी टीका सम्पूर्ण पूर्वार्ध)

तिङन्ते भावकर्मप्रकरणम् । (४०१) विरमति ॥ उपाच्च । १ । ३ । ८४ ॥ यज्ञदत्तमुपरमति । उपरमायतीत्यर्थः । अन्तर्भावितण्य- र्थोऽयम् ॥ विभाषाऽकर्मकात् । १।३।८५ ॥ उपाद्रमेरकर्मकात्परस्मैपदं वा ॥ उपरमति उपरमते वा । निवर्तत इत्यर्थः ॥ बुधयुधनशजनेङ्प्रुद्रुस्रुभ्यो णेः । १ । ३ । ८६ ॥ एभ्यो ण्यन्तेभ्यः परस्मैपदं स्यात् ॥ 'णिचश्चेत्यस्यापवादः । बोधयति पद्मम् । योधयति काष्ठानि । नाशयति दुःखम् । जनयति सुखम् । अध्यापयति वेदम् । प्रावयति । प्रापयती- त्यर्थः । द्रावयति । विलापायतीत्यर्थः । स्त्रावयति । स्यन्दयतीत्यर्थः । निगरणचलनार्थे- भ्यश्च ।१।३।८७॥ निगारयति । आशयति । भोजयति । चलयति । कम्पयति ॥ अदेः प्रतिषेधः*॥ आदयते देवद

( ४०२ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्- धातुत्वेन सकलधातुवाच्या भावार्थकलकारेणानूद्यते । युष्मदस्मद्भ्यां सामानाधिकरण्याभावा- त्प्रथमपुरुषः । तिङ्वाच्यभावनाया ३असत्त्वरूपत्वेन द्वित्वाद्यप्रतीतेर्न द्विवचनादि । किं त्वेकव- चनमेव । तस्यौत्सर्गिकत्वेन संख्यानपेक्षत्वात् । अनभिहिते कर्तरि तृतीया । त्वया मयाऽन्यैश्च भूयते । बभूवे ॥ स्यसिच्चसीयुट्तासिषु भावकर्मणोरुपदेशेऽज्झनग्रहदृशां वा चिण्व- दिट् च । ६ । ४ । ६२ ॥ उपदेशे योऽच् तदन्तानां हनादीनां च चिणीवाङ्गकार्यं वा स्यात्स्यादिषु परेषु भावकर्मणोर्गम्यमानयोः स्यादीनामिडागमश्च ॥ अयमिट् चिण्वद्भावस- न्नियोगशिष्टत्वातदभावे न । इह 'आर्धधातुके' इत्यधिकृतं सीयुटो विशेषणं, नेतरेषामव्यभिचा- रात् । चिण्वद्भावाद्वृद्धिः । भाविता । भविता । भाविष्यते । भविष्यते । भूयताम् । अभूयत । -करणे वा घञ् इति दर्शयितुं पर्यायान्तरेण व्याचष्टे-भावनेति । धातुवाच्यो व्यापारो भावना । उक्तं हि भर्तृहरिणा-व्यापारो भावना सैवोत्पादना सैव च क्रिया । कृञोऽकर्मकता पत्तेर्नहि यत्नोऽर्थ इष्यते ॥ इति ॥ यथा पचतीत्यादावधःसन्तापन-फूत्कार-चुल्ल्युपरिधारण-यत्नादिरूपव्यापारोऽपि धात्वर्थः ॥ उत्पादनेति । फलोत्पत्यनुकूलो व्यापार उत्पादना । फलत्वं च कर्तृप्रत्ययसमभिव्याहारे तद्धात्वर्थविशेषणत्वे सति तद्धात्वर्थ- त्वम् । यथा करोतीति ॥ क्रियेति । साध्यत्वसाधनत्व-एतदन्यतररूपेण प्रतीयमानोऽर्थः क्रिया । अत्रोच्यते- क्रिया द्विविधा साध्या सिद्धा च । तत्र धातुवाच्या क्रिया साध्या । सैवासत्त्वरूपेत्युच्यते । यथा पचति, करो- तीत्यादौ क्रिया साध्या । घञादिप्रत्ययप्रतिपाद्या तु क्रिया सिद्धा । यथा पाक इत्यादिः । तदुक्तम्-“याव- त्सिद्धमसिद्धं वा साध्यत्वेनाभिधीयते । आश्रितक्रमरूपत्वात्सा क्रियेत्यभिधीयते ॥ गुणभूतैरवयवैः समूहः क्रम- जन्मनाम् । बुद्ध्या प्रकल्पिताभेदः क्रियेति व्यपदिश्यते ॥” इति । साध्यत्वं च निष्पाद्यत्वमेव ॥ केचित्तु पूर्वापरीभूतावयवत्वसमानाधिकरणं कारकान्वयादियोग्यतावच्छेदकं क्रियान्तराकाङ्क्षानुत्थापकतावच्छेदकं च यत् वैजात्यं तद्रूपं साध्यत्वम् । सिद्धत्वं तु क्रियाकाङ्क्षोत्थापकतावच्छेदकं यत् वैजात्यं तद्रूपम् । यथा पाक इत्युक्ते अस्ति भवतीत्यादिक्रियाकाङ्क्षोत्थानात् सिद्धत्वम् । पचतीत्युक्ते तु तदनुत्थानात् साध्यत्वम् । इत्याहुः॥ अत्र सिद्धत्वं च यद्धर्मवत्ताज्ञानात् क्रियान्तराकाङ्क्षोदयः, तादृशज्ञाने प्रकारतयाऽवच्छेदकं यत् तत् । तद्भिन्नत्वं, ज्ञाननिष्ठतादृशाकाङ्क्षोत्थापकत्वाभावावच्छेदकं वा साध्यत्वम् । (वै० सा० द०) ॥ अनेकपर्यायोपादानं चेतनाचेतनवृत्तिफूत्कारयत्नादीनां क्रियात्वं धात्वर्थत्वं च बोधयितुम् ॥ १ धातुत्वेनेति । तद्व्याप्यपचित्वादिनेत्यर्थः । सकलेति । अकर्मकाणामपि फलव्यापाररूपांशद्व- याभिधायकत्वादिति भावः । धातुवाच्येति । करोति, कर्तेत्यादौ तथाक्लृप्तत्वादिति भावः ॥ २ सामानाधिकरण्याभावादिति । समानम्=एकम्, अधिकरणम्=आश्रयः, ययोः, तयोर्भावः इति व्युत्पत्तिः । विभिन्नविभक्तिराहित्ये सति, अभेदेनैकार्थबोधजनकत्वं समानाधिकरणत्वम् । यथा नीलो घटः, परमराज्यम्, महानवमी, इत्यादौ,-नीलपदादिघटपदाद्योरेकधर्मिबोधकपदत्वरूपं समानाधिकरणत्वम् । प्रकृते असत्त्वभूतक्रियायाः सत्त्वार्थकयुष्मदस्मदादिसामानाधिकरण्यासम्भवादिति भावः ॥ ३ असत्त्वरूप- त्वेनेति । असत्त्वं च लिङ्गाद्यनन्वयित्वं सर्वनामपरामर्शायोग्यत्वं वा । सत्त्वलक्षणमाह-भर्तृहरिः-“वस्तूपलक्षणं यत्र सर्वनाम प्रयुज्यते । द्रव्यमित्युच्यते सोऽर्थो भेद्यत्वेन विवक्षितः” इति ॥ ४ औत्सर्गिकत्वेनेति । “एकवचनम्” “द्विबहोर्द्विवचनबहुवचने” इति भाष्योपन्यासे “एकवचनम्” इत्यस्यानैमित्तिकत्वेनौत्सर्गि- कत्वं बोध्यम् ॥ वस्तुतस्तु-“एका क्रिया” इति भाष्यात् क्रियायामेकत्वमस्त्येव, तस्य च प्रकृत्यर्थेऽन्वयादे- कवचनम् । द्वित्वादिकं तु स्वोत्तरतिङ्वाच्यकारकगतं तत्रारोप्यते, इति कर्तृकर्मतिङ्सु द्विवचनादि सिध्यति । तस्याप्यन्वयः प्रकृत्यर्थ एव । यथा-हतशायिकाः शय्यन्ते, उष्ट्रासिका आस्यन्ते, इत्यादौ “हतशयनसदृशानि शयनानि” इत्याद्यर्थके उपमाने बहुत्वोपादानसामर्थ्येन उपमेये तिङर्थक्रियारूपे उपमानगतबहुत्वारोपेण बहुवचनं तद्वदिति दिक् ॥

भूयेत । भविषीष्ट । भविषीष्ट ॥ चिण् भावकर्मणोः । ३ । १ । ६६ ॥ श्लेश्चिण् स्याद्भाव- कर्मवाचिनि तशब्दे परे ॥ अभावि । अभाविष्यत । अभविष्यत ॥ तिङोक्तत्वात्कर्मणि न द्वितीया । अनुभूयते आनन्दश्चैत्रेण त्वया मया च । अनुभूयेते । अनुभूयन्ते ॥ त्वमनुभूयसे । अहमनुभूये । अन्वभावि । अन्वभाविषाताम् । अन्वभविषाताम् ॥ णिलोपः । भाव्यते । भावयांचक्रे । भावयांबभूवे ॥ भावयामासे । इह तशब्दस्य एशि इट एत्वे च कृते 'ह एतीति हत्वं न । तासिसाहचर्यादस्तेरपि व्यतिहे इत्यादौ सार्वधातुके एव 'ह एतीति हत्वप्रवृत्तेरि- त्याहुः ॥ भाविता । चिण्वदिट आभीयत्वेनासिद्धत्वान्णिलोपः । पक्षे भावयिता । भाविष्यते । भावयिष्यते । भाव्यताम् । अभाव्यत । भाव्येत । भविषीष्ट । भावयिषीष्ट । अभावि । अभाविषाताम् । अभावयिषाताम् ॥ बुभूष्यते । बुभूषांचक्रे । बुभूषिता । बुभूषिष्यते ॥ वोभू- य्यते ॥ यङ्लुगन्तात्-बोभूयते । बोभवांचक्रे । बोभाविता । बोभविता ॥ 'अकृत्सार्वति दीर्घः । स्तूयते विष्णुः । तुष्टुवे । स्ताविता । स्तोता । स्ताविष्यते । स्तोष्यते । अस्तावि । अस्ता- विषाताम् । अस्तोषाताम् ॥ 'गुणोर्तीं'ति गुणः । अर्यते । स्मर्यते । सस्मरे । परत्वान्नित्यत्वाच्च गुणे रपरे कृतेऽजन्तत्वाभावेऽप्युपदेशग्रहणाच्चिण्वदिट् । आरिता । अर्ता । स्मारिता । स्मर्ता ॥ 'गुणोर्तीत्यत्र नित्यग्रहणानुवृत्तेरुक्तत्वान्नेह गुणः । संस्क्रियते ॥ 'अनिदितामिति नलोपः । स्रस्यते । इदितस्तु नन्द्यते ॥ संप्रसारणम् । इज्यते ॥ 'अयङ्यि क्ङिति' ॥ शय्यते ॥ तनो- तेर्यकि । ६ । ४ । ४४ ॥ आकारोऽन्तादेशो वा स्यात् ॥ तायते । तन्यते ॥ 'ये विभाषा' जायते । जन्यते ॥ तपोऽनुतापे च । ३ । १।६५॥ तपश्लेश्चिण् स्यात्कर्मकर्तर्यनुतापे च ॥ अन्वतप्त पापेन । पापं कर्तृ । तेनाभ्याहत इत्यर्थः । कर्मणि लुङ् । यद्वा पापेन पुंसा कर्त्रा अशोचीत्यर्थः ॥ 'घुमास्थेतीत्त्वम् । दीयते । धीयते ॥ 'आदेच' इत्यत्राशितीति कर्मधारयादि संज्ञकशकारादौ निषेधः । एश आदिशित्त्वाभावात्तस्मिन् आत्त्वम् । जग्ले ॥ आतो युक् चिण्कृतोः ।७।३।३३॥ आदन्तानां युगागमः स्याच्चिणि ञिति णिति कृति च ॥ दायिता । दाता । दायिषीष्ट । दासीष्ट । अदायि । अदायिषाताम् ॥ 'स्थाघ्वोरिच्च' । अदिषाताम् । अधायिषाताम् । अधिषाताम् । अग्लायिषाताम् । अग्लासाताम् ॥ हन्यते । 'अचिण्णलोरि- त्युक्तेर्हनस्तो न । 'हो हन्तेरिति कुत्वम् । घानिता । हन्ता । घानिष्यते । हनिष्यते । आशी- र्लिङि वधादेशस्यापवादश्चिण्वद्भावः—'आर्धधातुके सीयुटीति विशेषविहितत्वात् । घानिषीष्ट । पक्षे वधिषीष्ट ॥ अघानि । अघानिषाताम् । अहसाताम् । पक्षे वधादेशः । अवधि । अव-

१ - १ घानिष्यते इति । नित्यत्वाच्चिण्वदिट् “ऋद्धनोः स्ये” इति सूत्रे “वलि” इत्यनुवर्तनेन नात्रे डागम- स्य नित्यत्वम् ॥ २ ननु “आर्धधातुके” इति विषयसप्तमी तेनान्तरङ्गत्वाच्चिण्वद्भावात् पूर्वं वधादेशः कुतो नेत्यत आह—आशीर्लिङि वधादेशस्येति । अपवाद इति । चिण्वद्भाववाक्यार्थबोधकाले सीयुटा सह हन्तेरपि सम्बन्धसत्त्वेन निरवकाशत्वात् तस्यापवादत्वम् । भाष्ये तु “वधिभावात् सीयुटि चिण्वत्त्वं विप्रतिषेधेन” इत्युक्तम्, एवं चापवादत्वोपवर्णनं निर्युक्तिकमिति दिक् ॥

धिषाताम् । अघानिष्यत । अहनिष्यत । न च स्यादिषु चिण्वदित्यातिदेशाद्वधादेशः स्यादिति वाच्यम् । अङ्गस्येत्यधिकारादाङ्कस्यैवातिदेशात् ॥ गृह्यते । चिण्वदितो न दीर्घत्वम् । प्रकृतस्य वलादिलक्षणस्यैवेटो ‘ग्रहोऽलिटि’त्यनेन दीर्घविधानात् । ग्राहिता । ग्रहीता । ग्राहिष्यते । ग्रहीष्यते । ग्राहिषीष्ट । ग्रहीषीष्ट । अग्राहि । अग्राहिषाताम् । अग्रहीषाताम् ॥ दृश्यते । अदर्शि । अदर्शिषाताम् । सिचः कित्त्वान्न । अदृक्षाताम् ॥ गिरतेर्लुङि ध्र्वि चतुरधिकं शतम् । तथा हि । चिण्वदितो दीर्घो नेत्युक्तम् । अगारिध्वम् । द्वितीये त्विटि ‘वृत्तो वेति वा दीर्घः । अगरीध्वम् । अगारिध्वम् । एषां त्रयाणां लत्वं ढत्वं द्वित्वत्रयं चेति पञ्च वैक- ल्पिकानि । इत्थं षण्णवतिः । ‘लिड्सिचोरिति विकल्पत्

प्रत्यवसानार्थशब्दकर्माकर्मकाणामणि कर्त्ता स णौ (१।४।५२) and "ह्रीक्र्योरन्यतरस्याम्" (१।४।५३). Look at line 34: "गत्यर्थाकर्मक..." Wait, what are the letters after 'गत्यर्थाकर्मक'? Let's zoom in on line 34: "अन्येषां गत्यर्थाकर्मक..." Then: 'ह्रुकरीणां'? Look at the characters: ह्र (ह with ऋ = हृ) क (क with repha and ई? or क carrying something?) Wait, let's look at the letters: ग, त्य, र्था, क, र्म, क, हृ, क, रो, ती, नां Wait: 'हृ' or 'अकर्मक'? Wait, the text has: ग - त्य - र्था - क - र्म - क - हृ - क्रो - र्ण्ये - न्ता - नां? Wait, look at: ग - त्य - र्था - क - र्म - क - ह्री - क्रो - री - णां? Let's examine: अ - न्ये - षाम् ग - त्य - र्था - क - र्म - क - ... Wait! Look at line 12 of the main text: "प्रयोज्यकर्मण्यन्येषां ण्यन्तानां लादय

Here is the complete, line-by-line transcription of the page into Unicode Devanagari Markdown:

( ४०६ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्- अथ कर्मकर्तृप्रकरणम् । यदा१ सौकर्यातिशयं द्योतयितुं कर्तृव्यापारो न विवक्ष्यते२ तदा कारकान्तराण्यपि कर्तृसंज्ञां लभन्ते । स्वव्यापारे स्वतन्त्रत्वात् तेन पूर्वं करणत्वादिसत्त्वेऽपि संप्रति कर्तृत्वात्कर्तरि लकारः । साध्वसिश्छिनत्ति । काष्ठानि पचन्ति । स्थाली पचति । कर्मणस्तु कर्तृत्वविवक्षायां प्राक्स- कर्मका अपि प्रायेणाकर्मका३स्तेभ्यो भावे कर्तरि च लकारः । भावे पच्यते ओदनेन । भिद्यते काष्ठेन ॥ कर्तरि तु ॥ कर्मवत्कर्मणा तुल्यक्रियः । ३।१।८७॥ कर्मस्थया क्रियया तुल्यक्रियः कर्ता कर्मवत्स्यात् ॥ कार्यातिदेशोऽयम् । तेन४ यगात्मनेपदचिण्वद्भाविटः स्युः ॥ कर्तुरभिहितत्वात्प्रथमा ।

सत्यम् । कर्मत्वकर्तृत्वभावस्थाभेदोपाधिकं तत्समानाधिकरणक्रियाया भेदमाश्रित्य तुल्यत्वव्यवहारः । कर्मणेति किम् । करणाधिकरणाभ्यां तुल्यक्रिये पूर्वोक्ते साध्वसिरित्यादौ मा भूत् । किंचै । कर्तृस्थक्रियेभ्यो मा भूत् । गच्छति ग्रामः । आरोहति हस्ति । 'अधिगच्छति शास्त्रार्थः स्म- रति श्रद्दधाति च' ॥ यत्र कर्मणि क्रियाकृतो विशेषो दृश्यते यथा पाकेषु तण्डुलेषु यथा वा छिन्नेषु काष्ठेषु । तत्र कर्मस्था क्रिया नेतरत्र । न हि पकापकतण्डुलेष्विव गतागतग्रामेषु वैलक्षण्यमुपलभ्यते ॥ करोतिरुत्पादनार्थः । उत्पत्तिश्च कर्मस्था । तेन कारिष्यते घट इत्यादि । यत्नार्थत्वे तु नैतत्सिध्येत् । ज्ञानेच्छादिवद्यत्नस्य कर्तृस्थत्वात् ॥ एतेन 'अनुव्यवस्यमानेऽर्थे इति व्याख्यातम् । कर्तृस्थत्वेन यगभावाच्छ्यनि कृते ओलोपे च रूपसिद्धेः । ताच्छी- ल्यादयं चानश्, न त्वात्मनेपदम् ॥ सकर्मकाणां प्रतिषेधो वक्तव्यः * ॥ अन्योन्यं स्पृ- शततः । अजा ग्रामं नयति ॥ दुहिपच्योर्बहुलं सकर्मकयोरिति वाच्यम् * ॥ न दुहस्नुन्नमां १ भेदमाश्रित्येति । "नीलघटाद् भिन्नः पीतघटः" इत्यत्रेव विशेषणभेदाद् भिन्नत्वम् । तेन कर्तृत्वसमानाधिकरणातः कर्मत्वसमानाधिकरणा क्रिया भिन्नैवेति भावः ॥ तुल्यत्वव्यवहार इति । ननु "पचत्योदनं देवदत्त" इत्यत्रौदनकर्मणो "राध्यत्योदन" इत्यत्र कर्तृत्वेन कर्मवद्भावः कुतो नेति चेदत्र प्रत्यासत्त्या समानधातौ कर्मस्थक्रिया तुल्यत्वक्रियात्वाश्रयणादिति दिक् ॥ २ कर्मणेति किमिति । अयं भावः-"कर्मणा" इति सत्त्वे सामर्थ्याद् दृश्यमानकर्मनिष्ठविशेषप्रयोजककर्मस्थक्रियाया ग्रहणात् "साध्वसिः" इत्यादौ न दोषः, तदभावे असिस्थाल्योर्व्यापारसत्त्वेन क्रियया तुल्यक्रियत्वम- क्षतमेवेति ॥ ३ ननु "धातोरेकाच" इत्यतो "धातोः" इत्यनुवर्त्य "धातोर्वाच्यया क्रियया तुल्यक्रियः" इत्यर्थे करणत्वाद्यवस्थायामसिस्थाल्योर्व्यापारसत्त्वेऽपि धातुवाच्याभावान्न दोष इत्यत आह-किञ्चेति ॥ गच्छति ग्राम इति । गम्यमानग्रामादिकर्मनिष्ठविशेषप्रयोजककर्मस्थक्रियाया अभावात् कर्तृस्थक्रियत्वमिति- भावः ॥ ४ अधिगच्छतीत्यादि । श्लोकस्योत्तरार्धे तु-"यत्कृपावशतस्तस्मै नमोऽस्तु गुरवे सदा" इति ॥ ५ ननु पच्यादीनां गम्यादीनां च फलाभिधायित्वे फलस्य च कर्मनिष्ठत्वे तुल्ये कथं कर्मवद्भावप्रवृत्त्यप्रवृत्ति- व्यवस्था तत्राह-यत्र कर्मणीति । उक्तं च हरिणा-"विशेषदर्शनं यत्र क्रिया तत्र व्यवस्थिता । क्रिया- व्यवस्था त्वन्येषां शब्दैरेव प्रकल्पिता" इति ॥ ६ ज्ञानेच्छयोरिव यत्नस्यापि कर्तृस्थत्वात् तद्वाचिनः करोतेरपि कर्ता कर्मवत् न स्यादित्याशङ्क्य करोतेर्यत्नार्थत्वमेव नास्तीत्याह-करोतिरिति । उत्पादनार्थ इति । उत्पत्त्यनुकूलव्यापारार्थ इत्यर्थः ॥ ७ एतेनेति । ज्ञानस्य कर्तृस्थत्वेन ॥ ८ नत्वात्मनेपद- मिति । शानजित्यर्थः । यगात्मनेपदयोस्तु "अनुव्यवसीयमाने" ति स्यादिति भावः ॥ ९ सकर्म- काणां प्रतिषेध इति । सौकर्यविवक्षाया अभावेऽपि प्राप्तकर्मवद्भावनिषेधार्थमिदम् । तेन "पच्यते ओदन" इत्यादौ न दोषः ॥ अन्योऽन्यं स्पृशत इति । शब्दभेदेन कर्तृत्वकर्मत्वसत्त्वादेकस्मिन् कर्तरि यैव संयोगानुकूलक्रिया सैवाऽपरस्मिन् कर्तरिति कर्मस्थक्रियया तुल्यक्रियत्वमक्षतमेव । आश्रयभेदाद् भेदेन वा तुल्यत्वम् । नच स्पर्शस्य कर्तृस्थत्वात् कथमस्य प्रवृत्तिरिति वाच्यम्, अन्योऽन्यसंयोगप्रयुक्तहर्षादिजनि- तरोमाञ्चादेर्विशेषस्य कर्मनिष्ठत्वात् ॥ अजामिति । अत्र कर्मणि गमनानुकूलव्यापाररूपेणाऽजानिष्ठफलेन, नेतृव्यापारेण वा, विशेषादर्शनेन कर्मस्थक्रियत्वाभावाद्विदं चिन्त्यमिति केचित् ॥ ग्रामसंयोगस्तु न तथा, "ग्रामं गच्छति" इत्यादौ ग्रामेऽपि पुरुषसंयोगरूपविशेषदर्शनाद् गम्यर्थस्यापि कर्मस्थत्वापत्तेः ॥ १० दुहिपच्योरिति । अनयोर्द्विकर्मकतयैकस्य कर्मणः कर्तृत्वेऽप्यपरेण सकर्मकत्वात्प्राप्ते वचनम् ॥ गौः पय इति । गौः पयस्त्यजतीत्यर्थः । अप्रधानगोरुपकर्मण एव तथा विवक्षा नान्यस्येति भावः ॥

यक्चिणौ ।३।१।८९॥ एषां कर्मकर्तरि यक्चिणौ न स्तः॥ दुहेरनेन यक एव निषेधः चिण् तु विकल्पेनेष्यते । शब्लुक् । गौः पयो दुग्धे ॥ अचः कर्मकर्तरि ।३।१।६२ ॥ अजन्तात् चलेश्चिण् वा स्यात्कर्मकर्तरि तशब्दे परे॥ अकारि । अकृत॥ दुहश्च ।३।१। ६३ ॥ अदोहि । पक्षे क्सः । 'लुग्वेति पक्षे लुक् । अदुग्ध । अधुक्षत ॥ उदुम्बरः फलं पच्यते ॥ सृजियुज्योः श्यंस्तु * ॥ अनयोः सकर्मकयोः कर्ता बहुलं कर्मवत् यगपवादश्च श्यन्वाच्य इत्यर्थः ॥ सृजेः श्रद्धोपपन्ने कर्त्र्येवेति वाच्यम् * ॥ सृज्यते स्रजं भक्तः । श्र- द्धया निष्पादयतीत्यर्थः॥ असर्जि ॥ युज्यते ब्रह्मचारी योगम्॥ भूषाकर्मकिरादिसनां चान्य- त्रात्मनेपदात् * ॥ भूषावाचिनां किरादीनां सन्नन्तानां च यक्चिणौ चिण्वदिट् च नेति वा- च्यमित्यर्थः ॥ अलंकुरुते कन्या । अलमकृत । अवकिरते हस्ती । अवाकीर्ष्ट । गिरते । अगीर्ष्ट । । आद्रियते । आदृत । किरादिस्तुदाद्यन्तर्गणः॥ चिकीर्षते कटः । अचिकीर्षिष्ट इच्छायाः कर्तृस्थत्वेऽपि करोतिक्रियापेक्षमिह कर्मस्थक्रियत्वम् ॥ न रुधः ।३।१ ।६४ ॥ अस्मात् चलेश्चिण्न । अवारुद्ध गौः । कर्मकर्तरीत्येव अवारोधि गौर्गोपेन ॥ तपस्तपः- कर्मकस्यैव । ३ । १ । ८८ ॥ कर्ता कर्मवत्स्यात् ॥ विध्यर्थमिदम् । एवकारस्तु व्यर्थ एवेति

१ विकल्पेनेष्यत इति । 'दुहश्चेत्यनेन ।। नत्वपूर्वेण विधिः ॥ २ अचः कर्मकर्तरीति "दुहश्च" इत्यस्य कर्मकर्तर्येव विकल्पेन विधायकत्वात् तत्राप्यस्मादेव सूत्रात् "कर्मकर्तरि" इत्यनुवर्तते इति ध्वनयितुं पूर्वमस्य पाठ इति बोध्यम् ॥ ३ उदुम्बरः फलं पच्यते इति । काल उदुम्बरे फलं पचति इति विग्रहे अधिकरणत्वाविवक्षया "अकथितं च" इति कर्मसंज्ञायां "कर्मणि द्वितीया" इति द्वितीयायां काल उदुम्बरं फलं पचति । ततः सौकर्यविवक्षया उदुम्बरः फलं पच्यत इति भवति । ये त्वत्र "उदुम्ब- रस्य" इति षष्ठ्यन्तस्य विदधति कर्मसंज्ञां ते त्वविकृतबुद्धय एव षष्ठ्याः कारकत्वाभावात् ॥ ४ श्रद्धोपपन्ने इति । आस्तिक्यबुद्धिः श्रद्धा, तया उपपन्नो युक्त इत्यर्थः । सृजेः श्रद्धोपपन्नः कर्ता च मुख्यकर्तवेति तत्रा- त्यन्ताप्राप्तकर्मवद्भावार्थम्, युजेस्तु कर्मकर्तरि सकर्मकत्वेन प्रतिप्रसवविध्यर्थमिदं वार्तिकम् ॥ सृज्यते स्रजं भक्त इति । अत्र कर्मसंज्ञायाः फलाभावेऽपि "असर्जि" इत्यत्र तदस्त्येव । भक्तः स्रजं सृज्यते इत्येवात्र व्युत्पत्तिः, न तु पच्यते ओदन इत्यादिवदिति बोध्यम् ॥ युज्यते ब्रह्मचारी योगमिति । अत्र कर्मणः कर्तृत्वमित्थम्-योगो ब्रह्मचारिणं युनक्ति सम्बध्नाति सम्बन्धानुकूलव्यापारवान् भवतीति पूर्वकक्षा । सम्बन्धश्च योगप्रतियोगिको ब्रह्मचार्यनुयोगिकः । अत्र प्रथमक्षायामाश्रयतारूपो यः सम्बन्धस्तद्वत्त्वाद् ब्रह्मचारिणः कर्मत्वम् । ततो द्वितीयकक्षायां युजेः प्रतियोगित्वावच्छिन्नसम्बन्धार्थकत्वे ब्रह्मचारिणः कर्तृत्वम्, प्रतियोगिता- श्रयत्वाच्च योगस्य कर्मत्वम्" इति । चित्तवृत्तिनिरोधो योगः । प्रतियोगी सम्बन्धाभाववान् । अनुयोगी सम्बन्धवान् ॥ ५ भूषाकर्मेति । कर्मशब्दः क्रियापरः । "अन्यत्रात्मनेपदात्" इत्युक्तेस्त्रयाणामपि निषेध इत्याह-यगित्यादि ॥ अलं कुरुते कन्येति । कश्चित्कन्यामलङ्करोति भूषयतीति पूर्वकक्षा । अवकिरते इति । कश्चित् अङ्कुशादिना हस्तिनमवकिरति ताडयतीति पूर्वकक्षा । कृ गृ दृ धृ प्रच्छः किरादयः । तत्र कृञोः कर्मस्थक्रियत्वादात्मनेपदव्यतिरिक्तनिषेधार्थम्, अन्येषां कर्तृस्थक्रियत्वेनात्मनेपदविध्यर्थ- मिदं वार्तिकम् । उपादेयत्वादिप्रकारकज्ञानानुकूलव्यापारो दृधात्वर्थः । धारणानुकूलव्यापारो धृधात्वर्थः । ज्ञानेच्छानुकूलव्यापारः प्रच्छ्धात्वर्थः । कश्चित् पुष्पं गिरति आदत्ते इति पूर्वकक्षा । आद्रियते दानमिति पूर्वक्षा ॥ ६ अवारुद्ध गौरिति । निर्गमप्रतिबन्धपूर्वकदेशविशेषाधिकरणचिरस्थित्यनुकूलव्यापारो रुधधात्वर्थः । चिरस्थितेः कर्मनिष्ठत्वादयं कर्मस्थक्रियकः ॥

रि परस्मैपदम् ... 1.3.88: तिङश्चितः 1.3.89: न गतिहिंसार्थेभ्यः 1.3.90: कुषिरञ्जोः प्राचां श्यन्परस्मैपदं च! YES! IT IS 1.3.90! Because it prescribes परस्मैपदम् (and श्यन्)! 1.3.90 is the EXACT Panini sutra number! It is NOT 3.1.90! It IS 1.3.90! । १ । ३ । ९० ॥ is 100% correct! That's why it's printed । १ । ३ । ९० ॥!

*   Next in line 14:
    `अनयोः कर्मकर्तरि न यक् किंतु श्यन्परस्मैपदं च । आत्मनेपदापवादः ॥`
    Line 15:
    `कुष्यति कुष्यते पादः स्वयमेव । रज्यति रज्यते वस्त्रम् । यग्विषये तु नास्य प्रवृत्तिः ।`
    Line 16:
    `कोषिषीष्ट । रंक्षीष्ट ॥`
    Line 17:
    `इति कर्मकर्तृप्रकरणम् ।`
    Line 18:
    `अथ लकारार्थप्रकरणम् ।`

गेऽपि। तेषामपि प्रकरणादिवशेन स्मृतौ वृत्तिसंभवात्॥ न यदि। ३।२।११३॥ यद्योगे- उक्तं न॥ अभिजानासि कृष्ण यद्वने अभुञ्ज्महि॥ विभाषा साकाङ्क्षे। ३।२।११४॥ उक्तविषये लृद्वा स्यात् लक्ष्यलक्षणभावेन साकाङ्क्षश्चेदर्थः॥ स्मरसि कृष्ण वने वत्स्याम- स्तत्र गाश्चारयिष्यामः। वासो लक्षणं चारणं लक्ष्यम्। पक्षे लङ्। यच्छब्दयोगेऽपि न यदीति बाधित्वा परत्वाद्विकल्पः॥ परोक्षे लिट्। ३।२।११५॥ चकार। उत्तमपुरुषे चित्तविक्षेपादिना पारोक्ष्यम्। सुप्तोऽहं किल विललाप। बहु जगद पुरस्तात्तस्य मत्ता किला- हम्॥ अत्यन्तापह्नवे लिड्वक्तव्यः * ॥ कलिङ्गेष्ववात्सीः। नाहं कलिङ्गान् जगाम॥ हशँ- श्वतोर्लङ् च। ३।२।११६॥ अनयोरुपपदयोर्लिट्विष

तिङन्ते लकारार्थप्रकरणम् । ( ४११ ) यावत्पुरानिपातयोर्लट् ।३।३।४ ॥ यावद्भुङ्क्ते । पुरा भुङ्क्ते । निपातावेतौ निश्चयं द्योत- यतः ॥ निपातयोः किम् । यावद्दास्यते तावद्भोक्ष्यते । करणीभूतया पुरा यास्यति ॥ विभाषा- कदाकर्ह्योः ।३।३।५ ॥ भविष्यति लड् वा स्यात् । कदा कर्हि वा भुङ्क्ते । भोक्ष्यते । भोक्ता वा ॥ किंवृत्ते लिप्सायाम् ।३।३।६ ॥ भविष्यति लड्वा स्यात् ॥ कं कतरं कतमं वा भोजयसि । भोजयिष्यसि । भोजयितासि वा ॥ लिप्सायां किम् ? कः पाटलिपुत्रं गमि- ष्यति ॥ लिप्स्यमानसिद्धौ च ।३।३।७ ॥ लिप्स्यमानेनान्नादिना स्वर्गादेः सिद्धौ गम्य- मानायां भविष्यति लड्वा स्यात् ॥ योऽन्नं ददाति दास्यति दाता वा स स्वर्गं याति यास्यति याता वा ॥ लोडर्थलक्षणे च ।३।३।८ ॥ लोडर्थः प्रैषादिर्

( ४१२ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्-

वप्स्यामः । नेति वक्तव्ये लङ्ग्रहणं लुटोऽपि विषये यथा स्यात् । श्वः शीघ्रं वप्स्यामः आशंसावचने लिङ् । ३ । ३ । १३४ ॥ आशंसावाचिन्युपपदे भविष्यति लिङ् स्यान्न तु भूतवत् । गुरुश्चेदुपेयादाशंसेऽधीयीय । आशंसे क्षिप्रमधीयीय ॥ नानद्यतनवत्क्रि- याप्रबन्धसामीप्ययोः । ३ । ३ । १३५ ॥ क्रियायाः सातत्ये सामीप्ये च गम्ये लङ्लुटौ न । यावज्जीवमन्नमदादास्यति वा । सामीप्यं तुल्यजातीयेनाव्यवधानम् । येयं पौर्णमास्य- तिकान्ता तस्यामग्नीनाधित । सोमेनायष्ट । येयममावास्याऽऽगामिनी तस्यामग्नीनाधास्यते । सोमेन यक्ष्यते ॥ भविष्यति मर्यादावचनेऽवरस्मिन् । ३।३।१३६ ॥ भविष्यति काले मर्यादाक्ताववरस्मिन्प्रविभागेऽनद्यतनवन्न । योऽयमध्वा गन्तव्य आपाटलिपुत्रात्तस्य यदवरं कौशा- म्ब्यास्तत्र सक्तून्पास्यामः ॥ कालविभागेऽचानहोरात्राणाम् । ३ । ३ । १३७ ॥ पूर्व- सूत्रं सर्वमनुवर्तते । अहोरात्रसम्बन्धिनि विभागे प्रतिषेधार्थमिदम् । योगविभाग उत्तरार्थः । योऽयं वत्सर आगामी तस्य यदवरमाग्रहायण्यास्तत्र युक्ता अध्येष्यामहे । अनहोरात्राणां किम् । योऽयं मास आगामी तस्य योऽवरः पञ्चदशरात्रः तत्राध्येतास्महे ॥ परस्मिन्वि- भाषा । ३।३।१३८ ॥ अवरस्मिन्वर्जं पूर्वसूत्रद्वयमनुवर्तते । अप्राप्तविभाषेयम् । योऽयं संवत्सर आगामी तस्य यत्परमाग्रहायण्यास्तत्राध्ये ष्यामहे । अध्येतास्महे ॥ लिङ्निमित्ते लृङ् क्रियातिपत्तौ । ३।३।१३९ ॥ भविष्यतीत्येव । सुवृष्टिश्चेदभविष्यत्तदा सुभिक्षम- भविष्यत् ॥ भूते च । ३।३।१४० ॥ पूर्वसूत्रं सम्पूर्णमनुवर्तते ॥ वोताप्योः । ३। ३ । १४१ ॥ वा आ उताप्योरिति छेदः । उताप्योरित्यतः प्राग्भूते लिङ्निमित्ते लृङ् वेत्यधिक्रियते ।

१ नानद्यतनवदिति । अद्यतनभिन्नः कालोऽनद्यतनः । क्रियाणां प्रबन्धः सातत्येनानुष्ठानम् । २ भविष्यति मर्यादेति । अक्रियाप्रबन्धार्थमसामीप्यार्थञ्चेदम् । स्थित्यनतिक्रमो मर्यादा । सा द्विविधा कालरूपा, देशरूपा च । कालगतमर्यादात्वं च स्वस्त्रोत्तरकालोभयप्रागभावाधिकरणकालभवो यः समभिव्याहृतपदार्थः, तदनधिकरणत्वम् । देशगतमर्यादात्वं च स्वस्त्रोत्तरदेशयोः प्रयागतद्यावन्त- रालदेशवृत्तित्वसमभिव्याहृतपदार्थवृष्ट्याद्यनधिकरणत्वम् । तत्राद्या ( कालरूपा ) यथा “आमुक्तेः संसारः” इत्यादावाङोऽर्थः । अत्र मुक्तिपदं तत्कालपरम्, मर्यादा मर्यादाभिभावसम्बन्ध आङ्योत्यः पञ्चम्यर्थः । एवञ्च “मुक्तिमर्यादकः संसारः” इति बोधः । संसारे मुक्तिकालप्रागभावाधिकरणनिरूपिततद्भिन्नकालावृत्तित्वविशिष्ट- व्यापकताबोधस्त्वर्थः । ( ल० म० सुबर्थ० ) ॥ द्वितीया ( कालरूपा ) यथा-“प्रयागात् प्रभृत्याकाश्या वृष्टो देवः” इत्यादौ देशे मर्यादा । अत्र “ प्रयागादिकाशीमर्यादकवृष्टिकर्ता देवः ” इति बोधः । वृत्तौ प्रयागादिकाशीपश्चिमदेशनिरूपितस्वभिन्नावृत्तित्वसमानाधिकरणव्यापकताबोधस्त्वार्थः । ( ल० म० ) सु० ॥ प्रकृतसूत्रे देशकृतमर्यादा गृह्यते । उत्तरसूत्रे च कालकृतेति विवेकः ॥ ३ कालविभाग इति । कालकृतमर्यादोक्ताववरस्मिन् प्रविभागे सतीत्यर्थः ॥ ४ परस्मिन्निति । कालमर्यादाविभागे सति भविष्यति काले परस्मिन् प्रविभागे विभाषाऽनद्यतनवन्न स्यात्, नचेदहोरात्रसम्बन्धी विभाग इत्यर्थः ॥ ५ लिङ्निमित्त इति । कुतश्चिद् वैगुण्यादनभिनिर्वृत्तिः क्रियायाः क्रियातिपत्तिः । सुवृष्टिरिति । सुवृष्ट्याश्रयात्मधारणानुकूला भविष्यन्ती या क्रिया तदभावप्रयुक्ता सुभिक्षाश्रयात्मधारणानुकूलायाः क्रियाया असिद्धिः ।

पूर्वसूत्रं तु ‘उताप्योरित्यादौ प्रवर्तते इति विवेकः ॥ गर्हायां लडपिजात्वोः । ३ । ३ । १४२ ॥ आभ्यां योगे लट् स्यात् कालत्रये गर्हायाम् । लृङादीन्परत्वादयं बाधते । अपि जायां त्यजसि जातु गणिकामधत्से गर्हितमेतत् ॥ विभाषा कथमि लिङ् च । ३ । ३ । १४३ ॥ गर्हायामित्येव । कालत्रये लिङ् स्याल्लट् । कथं धर्मं त्यजेत्त्यजसि वा । पक्षे काल- त्रये लकाराः । अत्र भविष्यति नित्यं लृङ् भूते वा । कथं नाम तत्र भवान् धर्ममत्यक्ष्यत् ॥ अत्याक्षीद्वा ॥ किंवृत्ते लिङ्लुटौ । ३ । ३ । १४४ ॥ गर्हायामित्येव । विभाषा तु नानुव- र्तते । कः कतरः कतमो वा हरिं निन्देत् निन्दिष्यति वा । लृङ् प्राग्वत् ॥ अनवक्लृप्त्य- मर्षयोर्किंवृत्तेऽपि । ३ । ३ । १४५ ॥ गर्हायामिति निवृत्तम् । अनवक्लृप्तिरसम्भावना । अमर्षोऽक्ष

॥ प्रैषो विधिः । अति-Wait, the sutra number:३ । ३ । १६३ ॥! Yes, १६३`.

Line 17: सर्गः कामचारानुज्ञा । भवता यष्टव्यम् । भवान्यजताम् । चकारेण लोटोऽनुकर्षणं प्राप्तकाला-

Line 18: र्थम् ॥ लिङ् चोर्ध्वमौहूर्तिके । ३ । ३ । १६४ ॥ प्रैषादयोऽनुवर्तन्ते ॥ मुहूर्तादूर्ध्वं यजेत

Line 19: यजतां वा । यष्टव्यम् ॥ स्मे लोट् । ३ । ३ । १६५ ॥ पूर्वसूत्रस्य विषये ॥ लिङः कृत्यानां

Line 20: चापवादः । ऊर्ध्वं मुहूर्ताद् यजतां स्म ॥ अधीष्टे च । ३ । ३ । १६६ ॥ स्म उपपदेऽधीष्टे

Line 21: लोट् स्यात् ॥ त्वं स्म अध्यापय ॥ लिङ् यदि । ३ । ३ । १६८ ॥ यच्छब्दे उपपदे काल-

Line 22: समयवेलासु च लिङ् स्यात् ॥ कालः समयो वेला वा यद्भुञ्जीत भवान् ॥ अर्हे कृत्यतृचश्च

Line 23: `। ३ । ३ । १६

कार्षीः। कथं मा भवतु मा भविष्यतीति । नायं माङ्, किंतु माशब्दः ॥ धातुसंबन्धे प्रत्ययाः । ३।४।१॥ धात्वर्थानां संबन्धे यत्र काले प्रत्यया उक्तास्ततोऽन्यत्रापि स्युः । तिङ्वाच्यक्रियायाः प्राधान्यात्तदनुरोधेन गुणभूतक्रियावाचिभ्यः प्रत्ययाः ॥ वसन् ददर्श । भूते लट् । अतीतवासक- र्तृकर्तृकं दर्शनमर्थः । सोमयाज्यस्य पुत्रो भविता । सोमेन यक्ष्यमाणो यः पुत्रस्तत्कर्तृकं भव- नम् ॥ क्रियासमभिहारे लोट् लोटो हिस्वौ वा च तध्वमोः । ३ ।४। २ ॥ पौनः- पुन्ये भृशार्थे च द्योत्ये धातोर्लोट् स्यात्तस्य च हिस्वौ स्तस्तिङामपवादः । तौ च हिस्वौ क्रमेण परस्मैपदामनेपदसंज्ञौ स्तस्तिङ्संज्ञौ च । तध्वमोर्विषये तु हिस्वौ वा स्तः । पुरुषैकव- चनसंज्ञे तु नानयोरतिदिश्येते । हिस्वविधानसामर्थ्यात् । तेन सकलपुरुषवचनविषये परस्मैप- दिभ्यो हिः कर्तरि । आत्मनेपदिभ्यः स्वो भावकर्मकर्तृषु ॥ समुच्चयेऽन्यतरस्याम् । ३ । ४ । ३ ॥ अनेकक्रियासमुच्चये द्योत्ये प्रागुक्तं वा स्यात् ॥ यथाविध्यनुप्रयोगः पूर्व- स्मिन् । ३ । ४ । ४ ॥ आद्ये लोड्विधाने लोट्प्रकृतिभूत एव धातुरनुप्रयोज्यः ॥ समुच्चये सामान्यवचनस्य । ३ । ४ । ५ ॥ समुच्चये लोड्विधौ सामान्यार्थस्य धातोरनुप्रयोगः स्यात् । अनुप्रयोगायथायथं लडादयस्तिबादयश्च । ततः संख्याकालयोः पुरुषविशेषार्थस्य चाभिव्यक्तिः ॥ क्रियासमभिहारे द्वे वाच्ये * ॥ याहियाहीति याति । पुनः पुनरतिशयेन वा यानं ह्यन्त- स्यर्थः । एककर्तृकं वर्तमानकालिकं यानं यातीत्यस्य । इति शब्दस्त्वभेदान्वये तात्पर्यं ग्राह- यति । एवं यातः । यान्ति ॥ यासि । याथः । याथ ॥ यातयातेति यूयं याथ ॥ याहियाही- त्ययासीत् यास्यति वा । अधीष्वाधीष्वेत्यधीते । ध्वंविषये पक्षेऽधीध्वमधीध्वमिति यूयमधीध्वे । समुच्चये तु सक्तून्पिब धानाः खादेत्यभ्यवहरति । अन्नं भुङ्क्ष्व दाधिकमास्वादयस्वेत्यभ्यवह- रते । तध्वमोस्तु पिबत खादतेत्यभ्यवहरथ । भुङ्ग्ध्वमास्वादयध्वमित्यभ्यवहरध्वे । पक्षे हिस्वौ । अत्र समुच्चीयमानविशेषाणामनुप्रयोगार्थेन सामान्येनाभेदान्वयः । पक्षे सक्तून्पि- बति । धानाः खादति । अन्नं भङ्क्ते । दाधिकमास्वादयते । एतेन ।

१ सर्वलापवादत्वाच्छङ्कते-कथमिति ॥ २ माशब्द इति । ननु निरनुबन्धकमाशब्दप्रयोगे यदि सर्वे लकारास्तर्हि सूत्रवैयर्थ्यमिति चेन्न, सर्वलकारविषयेऽङाडुरहितलुङन्तप्रयोगार्थं तस्यावश्यकत्वात् ॥ ३ नन्वेवं “ वसन् ददर्श ” इत्यादौ भूते लङिव वर्तमाने लिडित्यपि स्यादत आह-तिङ्वाच्येति ॥ ४ तस्येति । लोट इत्यर्थः ॥ तौ चेति । “लोट्” इत्यनुवर्त्य “हिस्वौ लोडादेशहिस्ववत्” इत्यर्थ इति भावः ॥ उक्तातिदेशबलादेवाह-तिङ्संज्ञौ चेति । तेन पदत्वसिद्धिः ॥ ननु “वा च तध्वमोः” इति वाक्यशेषात्सङ्गतिस्तिडां हिस्वाभ्यां बाधेन तध्वमोरभावादत आह-तध्वमोर्विषय इति । विषयसप्तमी सेति भावः ॥ ५ समुच्चय इति । अनुप्रविष्टसमुच्चितधात्वर्थकत्वं सामान्यवचनत्वम् ॥

( ४१६ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्- 'पुरीमवस्कन्द लुनीहि नन्दनं मुषाण रत्नानि हरामराङ्गनाः । विगृह्य चक्रे नमुचिद्विषा बली य इत्थमस्वास्थ्यमहर्दिवं दिवः ॥ इति व्याख्यातम् । अवस्कन्दनलवनादिरूपा भूतानद्यतनपरोक्षा एककर्तृका अस्वास्थ्य- क्रियेत्यर्थात् । इह पुनःपुनश्चस्कन्देत्यादिरर्थ इति तु व्याख्यानं भ्रममूलकमेव । द्वितीयसूत्रे क्रियासमभिहार इत्यस्यानुवृत्तेः । लोडन्तस्य द्वित्वापत्तेश्च ॥ पुरीमवस्कन्देत्यादि मध्यमपुरुषै- कवचनमित्यपि केषांचिद्भ्रम एव । पुरुषवचनसंज्ञे इह नेत्युक्तत्वात् ॥ इति लकारार्थप्रकरणम् ॥ इति भट्टोजिदीक्षितविरचितायां सिद्धान्तकौमुद्यामुत्तरार्धे तिङन्तं समाप्तम् । १ पुरीमिति । यो बली बलवान् रावणः, नमुचिद्विषा इन्द्रेण, विगृह्य कलहं कृत्वा, पुरीममरावतीम्, अवस्कन्द अवरोध । नन्दनमिन्द्रवनम्, लुनीहि चिच्छेद । रत्नानि श्रेष्ठवस्तूनि मणीन् वा, मुषाण मुमोष । अमराङ्गना देवस्त्रीः, हर जहार । इत्थमनेनेन प्रकारेण, अहर्दिवमहन्यहनि, दिवः स्वर्गस्य, अस्वास्थ्यमुपद्रवम्, चक्रे कृतवान् । इति पदार्थः । पुरीकर्मकावस्कन्दनाभिन्नं नन्दनवनकर्मकलवनाभिन्नं बलिकर्तृकं दिवोऽस्वा- स्थ्यकरणमिति बोधः ॥ सामान्यतः शाब्दबोधश्च धात्वर्थमुख्यविशेष्यकः, प्रथमान्तार्थमुख्यविशेष्यको वा इति । तत्र “धात्वर्थमुख्यविशेष्यक एव भवति” इति वैयाकरणा आहुः । नैयायिकास्तु स च ( शाब्दबोधः ) प्रथमान्तार्थमुख्यविशेष्यक एव ज्यायानिति प्राहुः । तत्र वैयाकरणमते मुख्योदाहरणानि चैत्रेण सुप्यते, पश्य मृगो धावति, पचति भवति, शृणु मेघो गर्जति, इत्यादीनि । चैत्रेण सुप्यते इत्यादौ “चैत्रकर्तृकः स्वापः” इति क्रियामुख्यविशेष्यको बोधः । “पश्य मृगो धावति” इत्यादौ “मृगाभिन्नकर्तृकधावनकर्मकं दर्शनम्” इति क्रियामुख्यविशेष्यको बोधः । “पचति भवति” इत्यादौ “पाकाभिन्नकर्तृकं भवनम्” इति क्रियामुख्य- विशेष्यको बोधः । “शृणु मेघो गर्जति” इत्यादौ तु “मेघाभिन्नकर्तृकगर्जनकर्मकं श्रवणम्” इति धात्वर्थ- मुख्यविशेष्यको बोधः । अत्र वैयाकरणानामयमाशयः-पश्य मृगो धावतीत्यत्र धावनक्रियायाः दृशिक्रियायां कर्मतयाऽन्वयेऽपि तस्याः प्रातिपदिकार्थत्वाभावान्न “धावति” पदोत्तरं द्वितीयापत्तिः । नैयायिकमते तु- मृगपदार्थस्य दृशिक्रियायामन्वयेन तस्य प्रातिपदिकार्थत्वेन च मृगपदोत्तरं द्वितीयापत्तिश्च” इति । नैयायिकमते मुख्योदाहरणानि तु “घटो न भवति पटः” “त्रयः कालाः” पश्य लक्ष्मण पम्पायां बकः परमधार्मिकः, अश्वो गच्छत्यानय, इत्यादीनि द्रष्टव्यानि । “घटो न भवति पटः” इति वाक्यात् “घटभेदवान् पटः” इति प्रथमान्तार्थमुख्यविशेष्यको बोधः । “त्रयः कालाः” इत्यत्र “त्रित्वविशिष्टाः कालाः” इति कालमुख्यविशे- ष्यक एव बोधः । “परमधार्मिको बकः पश्य” इत्यादौ “परमधार्मिकत्वविशिष्टबकं पश्य” इति बोधः । “अश्वो गच्छत्यानय” इत्यादौ च “गमनकर्तृश्वमानय” इति प्रथमान्तार्थमुख्यविशेष्यक एव बोधः । अत्र नैयायिकानामयमाशयः-“त्रयः कालाः” इत्यत्र क्रियासमभिव्याहाराभावान्न क्रियामुख्यविशेष्यको बोधः । कालत्रयस्य जीवेन ज्ञातुमशक्यत्वेन “जीवेन ज्ञायन्ते” इत्यस्याध्याहारस्यासंभव एव । “ईश्वरेण ज्ञायन्ते” इत्यस्याध्याहारे क्रियमाणे तु मानाभावः । अस्तिर्भवन्तीपरोऽप्रयुज्यमानोऽप्यस्ति” इति भाष्यनियमस्य जीवपरत्वेन तत्रालाभाच्च । “सन्ति” इत्यस्य तु नाध्याहारः संभवति, इदानीं त्रयाणां कालानामविद्यमान- त्वादिति । युक्तायुक्तत्वं स्वयमूहनीयं विस्तरभिया नाधिकं प्रपञ्चितमिति दिक् ॥ इतिलकारार्थ प्रक्रिया ॥

" ? Wait, could it be "साक्षात्साधुत्वेतरधर्मारोपग्राहकत्वं"? Let's look at the matra: Is it an e-matra on त्वा? No, it's त्वा with an e-matra: 'त्वे'? Wait, look at line 27: "एवं “साक्षात्साधुत्व अत्यन्ताप्राप्तकार्यसम्पादकत्वं विधित्वम् ॥" Notice how line 27 has a space between "साक्षात्साधुत्व" and "अत्यन्ताप्राप्त"! In line 28: Is it "साक्षात्साधुत्वेतरधर्मारोपग्राहकत्वं"? Wait, if विधित्वम् = "साक्षात्साधुत्व...", then अतिदेशत्वम् = "साक्षात्साधुत्वातिरिक्तधर्मारोपग्राहकत्वं" or "साक्षात्साधुत्वेतरधर्मारोपग्राहकत्वं" or "साक्षात्साधुत्वाद्धर्मारोपग्राहकत्वं"? Wait, look at: सा (sa) - क्षा (ksha) - त् (t) - सा (sa) - धु (dhu) - त्वा (tva) - त् (t) / द् (d) Wait, look at the word: Can you see 'नि'? No, look at: सा - क्षा - त् - सा - धु - त्वा - द्ध - र्मा - रो - प -

(४१८) सिद्धान्तकौमुद्याम्- ।८।४।३२॥ सनुमश्चेद्वदति तर्हि इजादेर्हलन्ताद्विहितो यः कृतस्तस्यैव ॥ प्रेङ्खणीयम् ॥ इजादेः किम् ? मगि सर्पणे । प्रमङ्कनीयम् ॥ नुम्ग्रहणमनुस्वारोपलक्षणार्थम् । 'अट्कुप्वाङिति सूत्रेऽप्येवम् । तेनेह न-प्रेन्वनम् । इह तु स्यादेव-प्रोम्भणम् ॥ वा निसनिक्षनिन्दाम् । ८।४।३३॥ एषां नस्य णो वा स्यात् कृति परे ॥ प्रर्णिसितव्यम् प्रर्निसितव्यम् ॥ न भाभूपूक- मिगमिप्यायीवेपाम् । ८ । ४ । ३४ ॥ एभ्यः कृन्नस्य णो न ॥ प्रभानीयम् । प्रभवनीयम् । पूञ् एवैह ग्रहणमिष्यते * ॥ पूङस्तु प्रपवनीयः सोमः ॥ ण्यन्तभादीनामुपसं- ख्यानम् * ॥ प्रभापनीयम् ॥ 'ख्शाञः शस्य यो वेत्युक्तम् । णत्वप्रकरणोपरि तद्बोध्यम् । यत्त्वस्यासिद्धत्वेन शकारव्यवधाना

र्गान्मा भूदिति । प्रयाम्यम् । निपूर्वात्स्यादेव । ‘तेन न तत्र भवेद्विनियम्यमिति वार्तिकप्रयोगात् । एतेन ‘अनियम्यस्य नायुक्तिः ’ । ‘त्वया नियम्या ननु दिव्यचक्षुषेत्यादि व्याख्यातम् । नियमे साधुरिति वा ॥ अवद्यपण्यवर्या गर्ह्यपणितव्यानिरोधेषु । ३ । १ । १०१॥ वदेर्ऋञि उप- पदे वदः सुपीति यत्क्यपोः प्राप्तयोर्यदेव सोऽपि गर्हायामेवेत्युभयार्थं निपातनम् ॥ अवद्यं पापम् ॥ गर्हे किम् ? अनुद्यं गुरुनाम । तद्धि न गर्ह्यम्, वचनानर्हं च ॥ ‘ आत्मनाम गुरो- र्नाम नामातिकृपणस्य च । श्रेयस्कामो न गृह्णीयाज्ज्येष्ठापत्यकलत्रयोः’ इति स्मृतेः । पण्या गौः । व्यवहर्तव्येत्यर्थः । पण्यमन्यत् । स्तुत्यर्हमित्यर्थः ॥ अनिरोधोऽप्रतिबन्धस्तस्मिन्विषये वृङो यत् । शतेने वर्या कन्या । वृत्यान्या ॥ वह्यं करणम् ।३

वृङस्तु वार्या ऋत्विजः । आदृत्यः । जुष्यः । पुनः क्यबुक्तिः परस्यापि ण्यतो बाधनार्था अवश्यस्तुत्यः ॥ शंसिदुहिगुहिभ्यो वेति काशिका ॥ शस्यम् । शंस्यम् । दुह्यम् । दोह्यम् । गुह्यम् । गोह्यम् । 'प्रशस्यस्य श्रः' । 'ईडवन्दवृशंसदुहां ण्यत्' इति सूत्रद्वयबलाच्छन्दसः सिद्धम् । इतरयोस्तु मूलं मृग्यम् ॥ आङ्पूर्वादञ्जेः संज्ञायामुपसंख्यानम् * ॥ अञ्जू व्यक्तिम्रक्ष- णादिषु । बाहुलकात्करणे क्यप् । 'अनिदितामिति नलोपः । आज्यम् ॥ ऋदुपधाच्चाक्लृ- पिश्चृतेः । ३ । १ । ११० ॥ वृत्—वृत्यम् । वृध्—वृध्यम् । क्लृपिचृत्योस्तु । कल्प्यम् । चर्यम् । तपरकरणं किम् ? कृत् । कीर्त्यम् । 'अनित्यण्यन्ताश्चरादय ' इति णिजभावे ण्यत् । णिजन्तात्तु यदेव ॥ ई च खनः । ३ । १ । १११ ॥ चात् क्यप् ॥ आदुगः । खेयम् । इ चेति ह्रस्वः सुपठः ॥ भृञोऽसंज्ञायाम् । ३ । १ । ११२ ॥ भृत्याः कर्मकराः । भर्त्तव्या इत्यर्थः । क्रियाशब्दोऽयं न तु संज्ञा ॥ समश्च बहुलम् * ॥ संभृत्यः । संभार्यः । असं- ज्ञायामेव विकल्पार्थमिदं वार्तिकम् । असंज्ञायां किम् ? भार्या नाम क्षत्रियाः । अथ कथं 'भार्या वधूरिति । इह हि ' संज्ञायां समज्या' इति क्यपा भाव्यम् । संज्ञापर्युदासस्तु पुंसि चरि- तार्थः । सत्यम् । बिभर्तेर्भृ इति दीर्घान्तात् क्र्यादेर्वा ण्यत् । क्यप् तु भरतेरेव । 'तदनुबन्धक- ग्रहणे नातदनुबन्धकस्य' इति परिभाषया ॥ मृजेर्विभाषा । ३ । १ । ११३ ॥ मृजेः क्यब्वा स्यात्पक्षे ण्यत् ॥ मृज्यः ॥ चँजोः कुघिण्ण्यतोः । ७।३।५२ ॥ चस्य जस्य च कुत्वं स्यात् णिति ण्यति च प्रत्यये परे ॥ 'मृजेर्वृद्धिः ' । मार्ग्यः ॥ न्यङ्क्वादीनां च । ७ । ३ । ५३ ॥ कुत्वं स्यात् । न्यङ्कुः । नावञ्चेरित्युप्रत्ययः ॥ राजसूयसूर्य्यमृषोद्यरुच्यकुप्यकृष्टपच्याऽव्यथ्याः । ३ । १ । ११४ ॥ एते सप्त क्यबन्ता निपात्यन्ते ॥ राज्ञा सोतव्योऽभिषवद्वारा निष्पा- दयितव्यः । यद्वा । लतात्मकः सोमो राजा स सूयते कण्ड्यतेऽत्रेत्यधिकरणे क्यप् । निपात- नाद्दीर्घः । राजसूयः । राजसूयम् । अर्धर्चादिः ॥ सरत्याकाशे सूर्यः । कर्तरि क्यप् । निपात- नादुत्वम् । यद्वा षू प्रेरणे तुदादिः । सुवति कर्मणि लोकं प्रेरयति क्यपो रुट् ॥ मृषोपपदाद्वदेः कर्मणि नित्यं क्यप् । मृषोद्यम् । विशेष्यनिघ्नोऽयम् । 'उच्छ्रायसौन्दर्यगुणा मृषोद्याः' ॥ रोचते रुच्यः ॥ गुपेरादेः कत्वं च संज्ञायाम् । सुवर्णरजतभिन्नं धनं कुप्यम् । गोप्यमन्यत् । कृष्टे स्वय- १ वार्या इति । अत्र निरोधस्य विवक्षणेन "अवद्य-" इत्यस्य न प्राप्तिरिति भावः ॥ २ ह्रस्वः सुपठ इति । सूत्रे “ये विभाषा” इत्यात्त्वबाधनार्थं प्रश्लेषेण इकारद्वयपाठः । अन्यथा “ये विभाषा” इत्यस्य “ये” इति विषयसप्तम्याऽन्तरङ्गत्वम्, ईत्वस्य क्यपा सह विधानेन बहिरङ्गत्वमित्यात्त्वं स्यात् । भाष्ये तु क्यपा सह- विधानादस्यैवान्तरङ्गत्वम्, “ये” इति परसप्तमीत्याश्रित्य दीर्घे प्रत्याख्यातम् । न च “षत्वतुकोरसिद्धः” इत्यनेनासिद्धत्वात् तुगापत्तिरिति वाच्यम्, ‘पदान्तपदाद्योरेवैकादेशोऽसिद्ध’ इति सिद्धान्तात् । अन्यथा “वृक्षे छत्रम्” इत्यत्र ह्रस्वाश्रयो नित्यस्तुक् स्यात् । इष्यते तु वैकल्पिकः । इति मनोरमाकारः । वस्तुतस्तु विषय- सप्तमीस्वीकारेऽपि जनादिसाहचर्येण यादिप्रत्ययोत्पत्तिपूर्वकाले नान्तस्यैवाऽऽत्त्वविधानेनाऽत्र तदप्राप्त्या नस्येत्वे आदुणेन रूपसिद्धेः ॥ इत्येतत्क्लेशपरिहारायैव दीर्घोच्चारणमिति नागेशोक्तो रम्यो मार्गः ॥ ३ चजो- रिति । स्थानिनिमित्तयोर्यथासंख्यं न “रागात्” इत्यादिनिर्देशात् ॥