वैयाकरण सिद्धान्त कौमुदी (भट्टोजि दीक्षित - बालमनोरमा व तत्त्वबोधिनी टीका सम्पूर्ण पूर्वार्ध)

॥ प्रैषो विधिः । अति-Wait, the sutra number:३ । ३ । १६३ ॥! Yes, १६३`.

Line 17: सर्गः कामचारानुज्ञा । भवता यष्टव्यम् । भवान्यजताम् । चकारेण लोटोऽनुकर्षणं प्राप्तकाला-

Line 18: र्थम् ॥ लिङ् चोर्ध्वमौहूर्तिके । ३ । ३ । १६४ ॥ प्रैषादयोऽनुवर्तन्ते ॥ मुहूर्तादूर्ध्वं यजेत

Line 19: यजतां वा । यष्टव्यम् ॥ स्मे लोट् । ३ । ३ । १६५ ॥ पूर्वसूत्रस्य विषये ॥ लिङः कृत्यानां

Line 20: चापवादः । ऊर्ध्वं मुहूर्ताद् यजतां स्म ॥ अधीष्टे च । ३ । ३ । १६६ ॥ स्म उपपदेऽधीष्टे

Line 21: लोट् स्यात् ॥ त्वं स्म अध्यापय ॥ लिङ् यदि । ३ । ३ । १६८ ॥ यच्छब्दे उपपदे काल-

Line 22: समयवेलासु च लिङ् स्यात् ॥ कालः समयो वेला वा यद्भुञ्जीत भवान् ॥ अर्हे कृत्यतृचश्च

Line 23: `। ३ । ३ । १६

कार्षीः। कथं मा भवतु मा भविष्यतीति । नायं माङ्, किंतु माशब्दः ॥ धातुसंबन्धे प्रत्ययाः । ३।४।१॥ धात्वर्थानां संबन्धे यत्र काले प्रत्यया उक्तास्ततोऽन्यत्रापि स्युः । तिङ्वाच्यक्रियायाः प्राधान्यात्तदनुरोधेन गुणभूतक्रियावाचिभ्यः प्रत्ययाः ॥ वसन् ददर्श । भूते लट् । अतीतवासक- र्तृकर्तृकं दर्शनमर्थः । सोमयाज्यस्य पुत्रो भविता । सोमेन यक्ष्यमाणो यः पुत्रस्तत्कर्तृकं भव- नम् ॥ क्रियासमभिहारे लोट् लोटो हिस्वौ वा च तध्वमोः । ३ ।४। २ ॥ पौनः- पुन्ये भृशार्थे च द्योत्ये धातोर्लोट् स्यात्तस्य च हिस्वौ स्तस्तिङामपवादः । तौ च हिस्वौ क्रमेण परस्मैपदामनेपदसंज्ञौ स्तस्तिङ्संज्ञौ च । तध्वमोर्विषये तु हिस्वौ वा स्तः । पुरुषैकव- चनसंज्ञे तु नानयोरतिदिश्येते । हिस्वविधानसामर्थ्यात् । तेन सकलपुरुषवचनविषये परस्मैप- दिभ्यो हिः कर्तरि । आत्मनेपदिभ्यः स्वो भावकर्मकर्तृषु ॥ समुच्चयेऽन्यतरस्याम् । ३ । ४ । ३ ॥ अनेकक्रियासमुच्चये द्योत्ये प्रागुक्तं वा स्यात् ॥ यथाविध्यनुप्रयोगः पूर्व- स्मिन् । ३ । ४ । ४ ॥ आद्ये लोड्विधाने लोट्प्रकृतिभूत एव धातुरनुप्रयोज्यः ॥ समुच्चये सामान्यवचनस्य । ३ । ४ । ५ ॥ समुच्चये लोड्विधौ सामान्यार्थस्य धातोरनुप्रयोगः स्यात् । अनुप्रयोगायथायथं लडादयस्तिबादयश्च । ततः संख्याकालयोः पुरुषविशेषार्थस्य चाभिव्यक्तिः ॥ क्रियासमभिहारे द्वे वाच्ये * ॥ याहियाहीति याति । पुनः पुनरतिशयेन वा यानं ह्यन्त- स्यर्थः । एककर्तृकं वर्तमानकालिकं यानं यातीत्यस्य । इति शब्दस्त्वभेदान्वये तात्पर्यं ग्राह- यति । एवं यातः । यान्ति ॥ यासि । याथः । याथ ॥ यातयातेति यूयं याथ ॥ याहियाही- त्ययासीत् यास्यति वा । अधीष्वाधीष्वेत्यधीते । ध्वंविषये पक्षेऽधीध्वमधीध्वमिति यूयमधीध्वे । समुच्चये तु सक्तून्पिब धानाः खादेत्यभ्यवहरति । अन्नं भुङ्क्ष्व दाधिकमास्वादयस्वेत्यभ्यवह- रते । तध्वमोस्तु पिबत खादतेत्यभ्यवहरथ । भुङ्ग्ध्वमास्वादयध्वमित्यभ्यवहरध्वे । पक्षे हिस्वौ । अत्र समुच्चीयमानविशेषाणामनुप्रयोगार्थेन सामान्येनाभेदान्वयः । पक्षे सक्तून्पि- बति । धानाः खादति । अन्नं भङ्क्ते । दाधिकमास्वादयते । एतेन ।

१ सर्वलापवादत्वाच्छङ्कते-कथमिति ॥ २ माशब्द इति । ननु निरनुबन्धकमाशब्दप्रयोगे यदि सर्वे लकारास्तर्हि सूत्रवैयर्थ्यमिति चेन्न, सर्वलकारविषयेऽङाडुरहितलुङन्तप्रयोगार्थं तस्यावश्यकत्वात् ॥ ३ नन्वेवं “ वसन् ददर्श ” इत्यादौ भूते लङिव वर्तमाने लिडित्यपि स्यादत आह-तिङ्वाच्येति ॥ ४ तस्येति । लोट इत्यर्थः ॥ तौ चेति । “लोट्” इत्यनुवर्त्य “हिस्वौ लोडादेशहिस्ववत्” इत्यर्थ इति भावः ॥ उक्तातिदेशबलादेवाह-तिङ्संज्ञौ चेति । तेन पदत्वसिद्धिः ॥ ननु “वा च तध्वमोः” इति वाक्यशेषात्सङ्गतिस्तिडां हिस्वाभ्यां बाधेन तध्वमोरभावादत आह-तध्वमोर्विषय इति । विषयसप्तमी सेति भावः ॥ ५ समुच्चय इति । अनुप्रविष्टसमुच्चितधात्वर्थकत्वं सामान्यवचनत्वम् ॥

( ४१६ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्- 'पुरीमवस्कन्द लुनीहि नन्दनं मुषाण रत्नानि हरामराङ्गनाः । विगृह्य चक्रे नमुचिद्विषा बली य इत्थमस्वास्थ्यमहर्दिवं दिवः ॥ इति व्याख्यातम् । अवस्कन्दनलवनादिरूपा भूतानद्यतनपरोक्षा एककर्तृका अस्वास्थ्य- क्रियेत्यर्थात् । इह पुनःपुनश्चस्कन्देत्यादिरर्थ इति तु व्याख्यानं भ्रममूलकमेव । द्वितीयसूत्रे क्रियासमभिहार इत्यस्यानुवृत्तेः । लोडन्तस्य द्वित्वापत्तेश्च ॥ पुरीमवस्कन्देत्यादि मध्यमपुरुषै- कवचनमित्यपि केषांचिद्भ्रम एव । पुरुषवचनसंज्ञे इह नेत्युक्तत्वात् ॥ इति लकारार्थप्रकरणम् ॥ इति भट्टोजिदीक्षितविरचितायां सिद्धान्तकौमुद्यामुत्तरार्धे तिङन्तं समाप्तम् । १ पुरीमिति । यो बली बलवान् रावणः, नमुचिद्विषा इन्द्रेण, विगृह्य कलहं कृत्वा, पुरीममरावतीम्, अवस्कन्द अवरोध । नन्दनमिन्द्रवनम्, लुनीहि चिच्छेद । रत्नानि श्रेष्ठवस्तूनि मणीन् वा, मुषाण मुमोष । अमराङ्गना देवस्त्रीः, हर जहार । इत्थमनेनेन प्रकारेण, अहर्दिवमहन्यहनि, दिवः स्वर्गस्य, अस्वास्थ्यमुपद्रवम्, चक्रे कृतवान् । इति पदार्थः । पुरीकर्मकावस्कन्दनाभिन्नं नन्दनवनकर्मकलवनाभिन्नं बलिकर्तृकं दिवोऽस्वा- स्थ्यकरणमिति बोधः ॥ सामान्यतः शाब्दबोधश्च धात्वर्थमुख्यविशेष्यकः, प्रथमान्तार्थमुख्यविशेष्यको वा इति । तत्र “धात्वर्थमुख्यविशेष्यक एव भवति” इति वैयाकरणा आहुः । नैयायिकास्तु स च ( शाब्दबोधः ) प्रथमान्तार्थमुख्यविशेष्यक एव ज्यायानिति प्राहुः । तत्र वैयाकरणमते मुख्योदाहरणानि चैत्रेण सुप्यते, पश्य मृगो धावति, पचति भवति, शृणु मेघो गर्जति, इत्यादीनि । चैत्रेण सुप्यते इत्यादौ “चैत्रकर्तृकः स्वापः” इति क्रियामुख्यविशेष्यको बोधः । “पश्य मृगो धावति” इत्यादौ “मृगाभिन्नकर्तृकधावनकर्मकं दर्शनम्” इति क्रियामुख्यविशेष्यको बोधः । “पचति भवति” इत्यादौ “पाकाभिन्नकर्तृकं भवनम्” इति क्रियामुख्य- विशेष्यको बोधः । “शृणु मेघो गर्जति” इत्यादौ तु “मेघाभिन्नकर्तृकगर्जनकर्मकं श्रवणम्” इति धात्वर्थ- मुख्यविशेष्यको बोधः । अत्र वैयाकरणानामयमाशयः-पश्य मृगो धावतीत्यत्र धावनक्रियायाः दृशिक्रियायां कर्मतयाऽन्वयेऽपि तस्याः प्रातिपदिकार्थत्वाभावान्न “धावति” पदोत्तरं द्वितीयापत्तिः । नैयायिकमते तु- मृगपदार्थस्य दृशिक्रियायामन्वयेन तस्य प्रातिपदिकार्थत्वेन च मृगपदोत्तरं द्वितीयापत्तिश्च” इति । नैयायिकमते मुख्योदाहरणानि तु “घटो न भवति पटः” “त्रयः कालाः” पश्य लक्ष्मण पम्पायां बकः परमधार्मिकः, अश्वो गच्छत्यानय, इत्यादीनि द्रष्टव्यानि । “घटो न भवति पटः” इति वाक्यात् “घटभेदवान् पटः” इति प्रथमान्तार्थमुख्यविशेष्यको बोधः । “त्रयः कालाः” इत्यत्र “त्रित्वविशिष्टाः कालाः” इति कालमुख्यविशे- ष्यक एव बोधः । “परमधार्मिको बकः पश्य” इत्यादौ “परमधार्मिकत्वविशिष्टबकं पश्य” इति बोधः । “अश्वो गच्छत्यानय” इत्यादौ च “गमनकर्तृश्वमानय” इति प्रथमान्तार्थमुख्यविशेष्यक एव बोधः । अत्र नैयायिकानामयमाशयः-“त्रयः कालाः” इत्यत्र क्रियासमभिव्याहाराभावान्न क्रियामुख्यविशेष्यको बोधः । कालत्रयस्य जीवेन ज्ञातुमशक्यत्वेन “जीवेन ज्ञायन्ते” इत्यस्याध्याहारस्यासंभव एव । “ईश्वरेण ज्ञायन्ते” इत्यस्याध्याहारे क्रियमाणे तु मानाभावः । अस्तिर्भवन्तीपरोऽप्रयुज्यमानोऽप्यस्ति” इति भाष्यनियमस्य जीवपरत्वेन तत्रालाभाच्च । “सन्ति” इत्यस्य तु नाध्याहारः संभवति, इदानीं त्रयाणां कालानामविद्यमान- त्वादिति । युक्तायुक्तत्वं स्वयमूहनीयं विस्तरभिया नाधिकं प्रपञ्चितमिति दिक् ॥ इतिलकारार्थ प्रक्रिया ॥

" ? Wait, could it be "साक्षात्साधुत्वेतरधर्मारोपग्राहकत्वं"? Let's look at the matra: Is it an e-matra on त्वा? No, it's त्वा with an e-matra: 'त्वे'? Wait, look at line 27: "एवं “साक्षात्साधुत्व अत्यन्ताप्राप्तकार्यसम्पादकत्वं विधित्वम् ॥" Notice how line 27 has a space between "साक्षात्साधुत्व" and "अत्यन्ताप्राप्त"! In line 28: Is it "साक्षात्साधुत्वेतरधर्मारोपग्राहकत्वं"? Wait, if विधित्वम् = "साक्षात्साधुत्व...", then अतिदेशत्वम् = "साक्षात्साधुत्वातिरिक्तधर्मारोपग्राहकत्वं" or "साक्षात्साधुत्वेतरधर्मारोपग्राहकत्वं" or "साक्षात्साधुत्वाद्धर्मारोपग्राहकत्वं"? Wait, look at: सा (sa) - क्षा (ksha) - त् (t) - सा (sa) - धु (dhu) - त्वा (tva) - त् (t) / द् (d) Wait, look at the word: Can you see 'नि'? No, look at: सा - क्षा - त् - सा - धु - त्वा - द्ध - र्मा - रो - प -

(४१८) सिद्धान्तकौमुद्याम्- ।८।४।३२॥ सनुमश्चेद्वदति तर्हि इजादेर्हलन्ताद्विहितो यः कृतस्तस्यैव ॥ प्रेङ्खणीयम् ॥ इजादेः किम् ? मगि सर्पणे । प्रमङ्कनीयम् ॥ नुम्ग्रहणमनुस्वारोपलक्षणार्थम् । 'अट्कुप्वाङिति सूत्रेऽप्येवम् । तेनेह न-प्रेन्वनम् । इह तु स्यादेव-प्रोम्भणम् ॥ वा निसनिक्षनिन्दाम् । ८।४।३३॥ एषां नस्य णो वा स्यात् कृति परे ॥ प्रर्णिसितव्यम् प्रर्निसितव्यम् ॥ न भाभूपूक- मिगमिप्यायीवेपाम् । ८ । ४ । ३४ ॥ एभ्यः कृन्नस्य णो न ॥ प्रभानीयम् । प्रभवनीयम् । पूञ् एवैह ग्रहणमिष्यते * ॥ पूङस्तु प्रपवनीयः सोमः ॥ ण्यन्तभादीनामुपसं- ख्यानम् * ॥ प्रभापनीयम् ॥ 'ख्शाञः शस्य यो वेत्युक्तम् । णत्वप्रकरणोपरि तद्बोध्यम् । यत्त्वस्यासिद्धत्वेन शकारव्यवधाना

र्गान्मा भूदिति । प्रयाम्यम् । निपूर्वात्स्यादेव । ‘तेन न तत्र भवेद्विनियम्यमिति वार्तिकप्रयोगात् । एतेन ‘अनियम्यस्य नायुक्तिः ’ । ‘त्वया नियम्या ननु दिव्यचक्षुषेत्यादि व्याख्यातम् । नियमे साधुरिति वा ॥ अवद्यपण्यवर्या गर्ह्यपणितव्यानिरोधेषु । ३ । १ । १०१॥ वदेर्ऋञि उप- पदे वदः सुपीति यत्क्यपोः प्राप्तयोर्यदेव सोऽपि गर्हायामेवेत्युभयार्थं निपातनम् ॥ अवद्यं पापम् ॥ गर्हे किम् ? अनुद्यं गुरुनाम । तद्धि न गर्ह्यम्, वचनानर्हं च ॥ ‘ आत्मनाम गुरो- र्नाम नामातिकृपणस्य च । श्रेयस्कामो न गृह्णीयाज्ज्येष्ठापत्यकलत्रयोः’ इति स्मृतेः । पण्या गौः । व्यवहर्तव्येत्यर्थः । पण्यमन्यत् । स्तुत्यर्हमित्यर्थः ॥ अनिरोधोऽप्रतिबन्धस्तस्मिन्विषये वृङो यत् । शतेने वर्या कन्या । वृत्यान्या ॥ वह्यं करणम् ।३

वृङस्तु वार्या ऋत्विजः । आदृत्यः । जुष्यः । पुनः क्यबुक्तिः परस्यापि ण्यतो बाधनार्था अवश्यस्तुत्यः ॥ शंसिदुहिगुहिभ्यो वेति काशिका ॥ शस्यम् । शंस्यम् । दुह्यम् । दोह्यम् । गुह्यम् । गोह्यम् । 'प्रशस्यस्य श्रः' । 'ईडवन्दवृशंसदुहां ण्यत्' इति सूत्रद्वयबलाच्छन्दसः सिद्धम् । इतरयोस्तु मूलं मृग्यम् ॥ आङ्पूर्वादञ्जेः संज्ञायामुपसंख्यानम् * ॥ अञ्जू व्यक्तिम्रक्ष- णादिषु । बाहुलकात्करणे क्यप् । 'अनिदितामिति नलोपः । आज्यम् ॥ ऋदुपधाच्चाक्लृ- पिश्चृतेः । ३ । १ । ११० ॥ वृत्—वृत्यम् । वृध्—वृध्यम् । क्लृपिचृत्योस्तु । कल्प्यम् । चर्यम् । तपरकरणं किम् ? कृत् । कीर्त्यम् । 'अनित्यण्यन्ताश्चरादय ' इति णिजभावे ण्यत् । णिजन्तात्तु यदेव ॥ ई च खनः । ३ । १ । १११ ॥ चात् क्यप् ॥ आदुगः । खेयम् । इ चेति ह्रस्वः सुपठः ॥ भृञोऽसंज्ञायाम् । ३ । १ । ११२ ॥ भृत्याः कर्मकराः । भर्त्तव्या इत्यर्थः । क्रियाशब्दोऽयं न तु संज्ञा ॥ समश्च बहुलम् * ॥ संभृत्यः । संभार्यः । असं- ज्ञायामेव विकल्पार्थमिदं वार्तिकम् । असंज्ञायां किम् ? भार्या नाम क्षत्रियाः । अथ कथं 'भार्या वधूरिति । इह हि ' संज्ञायां समज्या' इति क्यपा भाव्यम् । संज्ञापर्युदासस्तु पुंसि चरि- तार्थः । सत्यम् । बिभर्तेर्भृ इति दीर्घान्तात् क्र्यादेर्वा ण्यत् । क्यप् तु भरतेरेव । 'तदनुबन्धक- ग्रहणे नातदनुबन्धकस्य' इति परिभाषया ॥ मृजेर्विभाषा । ३ । १ । ११३ ॥ मृजेः क्यब्वा स्यात्पक्षे ण्यत् ॥ मृज्यः ॥ चँजोः कुघिण्ण्यतोः । ७।३।५२ ॥ चस्य जस्य च कुत्वं स्यात् णिति ण्यति च प्रत्यये परे ॥ 'मृजेर्वृद्धिः ' । मार्ग्यः ॥ न्यङ्क्वादीनां च । ७ । ३ । ५३ ॥ कुत्वं स्यात् । न्यङ्कुः । नावञ्चेरित्युप्रत्ययः ॥ राजसूयसूर्य्यमृषोद्यरुच्यकुप्यकृष्टपच्याऽव्यथ्याः । ३ । १ । ११४ ॥ एते सप्त क्यबन्ता निपात्यन्ते ॥ राज्ञा सोतव्योऽभिषवद्वारा निष्पा- दयितव्यः । यद्वा । लतात्मकः सोमो राजा स सूयते कण्ड्यतेऽत्रेत्यधिकरणे क्यप् । निपात- नाद्दीर्घः । राजसूयः । राजसूयम् । अर्धर्चादिः ॥ सरत्याकाशे सूर्यः । कर्तरि क्यप् । निपात- नादुत्वम् । यद्वा षू प्रेरणे तुदादिः । सुवति कर्मणि लोकं प्रेरयति क्यपो रुट् ॥ मृषोपपदाद्वदेः कर्मणि नित्यं क्यप् । मृषोद्यम् । विशेष्यनिघ्नोऽयम् । 'उच्छ्रायसौन्दर्यगुणा मृषोद्याः' ॥ रोचते रुच्यः ॥ गुपेरादेः कत्वं च संज्ञायाम् । सुवर्णरजतभिन्नं धनं कुप्यम् । गोप्यमन्यत् । कृष्टे स्वय- १ वार्या इति । अत्र निरोधस्य विवक्षणेन "अवद्य-" इत्यस्य न प्राप्तिरिति भावः ॥ २ ह्रस्वः सुपठ इति । सूत्रे “ये विभाषा” इत्यात्त्वबाधनार्थं प्रश्लेषेण इकारद्वयपाठः । अन्यथा “ये विभाषा” इत्यस्य “ये” इति विषयसप्तम्याऽन्तरङ्गत्वम्, ईत्वस्य क्यपा सह विधानेन बहिरङ्गत्वमित्यात्त्वं स्यात् । भाष्ये तु क्यपा सह- विधानादस्यैवान्तरङ्गत्वम्, “ये” इति परसप्तमीत्याश्रित्य दीर्घे प्रत्याख्यातम् । न च “षत्वतुकोरसिद्धः” इत्यनेनासिद्धत्वात् तुगापत्तिरिति वाच्यम्, ‘पदान्तपदाद्योरेवैकादेशोऽसिद्ध’ इति सिद्धान्तात् । अन्यथा “वृक्षे छत्रम्” इत्यत्र ह्रस्वाश्रयो नित्यस्तुक् स्यात् । इष्यते तु वैकल्पिकः । इति मनोरमाकारः । वस्तुतस्तु विषय- सप्तमीस्वीकारेऽपि जनादिसाहचर्येण यादिप्रत्ययोत्पत्तिपूर्वकाले नान्तस्यैवाऽऽत्त्वविधानेनाऽत्र तदप्राप्त्या नस्येत्वे आदुणेन रूपसिद्धेः ॥ इत्येतत्क्लेशपरिहारायैव दीर्घोच्चारणमिति नागेशोक्तो रम्यो मार्गः ॥ ३ चजो- रिति । स्थानिनिमित्तयोर्यथासंख्यं न “रागात्” इत्यादिनिर्देशात् ॥

कमते "शोक" इत्यस्यासिद्धिमाशङ्क्य सूत्रमतेऽपि Wait, look at "वार्तिकमते":वार्तिकमते(single त or double त? In footnote 3 it'sवार्तिकस्यwith one त, thenवार्तिकमतेwith one त, orवार्त्तिक? In line 30, it is वार्तिकस्यandवार्तिकमते). Line 31: ण्यति कुत्ववारणाय नियमार्थमावश्यकेन "शुचेर्वृद्धि" इति वचनेन समाधानाद् वार्तिकमतस्यैवाभ्यनु- Line 32: ज्ञानाच्चेति भावः ॥ ४ न्युब्जन्तीति । चेष्टारहिता अवाङ्मुखाः शेरते इत्यर्थः ॥`

4. Format Line by Line: Header: Let's check if the prompt asks for line marker for header. Usually: ... Wait, should header be line 1 or separate? The prompt says "Prefix each line with line marker like , ". Let's include the header as lines or start from header? Better: include header as lines, or start from text? Wait, "कृदन्तकृत्यप्रकरणम् । ( ४२१ )" is at the very top. Let's make sure it'

( ४२२ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्-

प्रयाजाः । त्रयोऽनुयाजाः । यज्ञाङ्गे किम् ? प्रयागः । अनुयागः ॥ वश्चेर्गतौ ॥ ७ । ३ । ६३ ॥ कुत्वं न ॥ वञ्च्यम् ॥ गतौ किम् ? वङ्क्यं काष्ठम् । कुटिलीकृतमित्यर्थः ॥ ओक उचः के ।७।३।६४ ॥ उचेर्गुणकुत्वे निपात्येते के परे ॥ ओकः शकुन्तवृषलौ । इगुपधलक्षणः कः । घञा सिद्धेऽन्तोदात्तार्थमिदम् ॥ ण्य आवश्यके । ७ । ३ । ६५ ॥ कुत्वं न ॥ अवश्यपा- च्यम् ॥ यजयाचरुचप्रवचर्चश्च ।७।३।६६ ॥ ण्ये कुत्वं न ॥ याज्यम् । याच्यम् । रो- च्यम् । प्रवाच्यं ग्रन्थविशेषः । ऋच् । अर्च्यम् । ऋदुपधत्वेऽप्यत एव ज्ञापकात् ण्यत् ॥ त्यजेश्च* ॥ त्याज्यम् ॥ त्यजिपूज्योश्चेति काशिका ॥ तत्र पूजेर्ग्रहणं चिन्त्यम् ॥ भाष्यानु- क्तत्वात् । ण्यत्प्रकरणे त्यजेरुपसंख्यानमिति हि भाष्यम् ॥ वचोऽशब्दसंज्ञायाम् । ७ । ३ । ६७ ॥ वाच्यम् । शब्दाख्यायां तु वाक्यम् ॥ प्रयोज्यनियोज्यौ शक्यार्थे । ७ । ३ । ६८ ॥ प्रयोक्तुं शक्यः प्रयोज्यः । नियोक्तुं शक्यो नियोज्यो भृत्यः ॥ भोज्यं भक्ष्ये ।७।३।६९ ॥ भोग्यमन्यत् । ण्यत्प्रकरणे लपिदभिभ्यां चेति वक्तव्यम्* ॥ लाप्यम् । दभिर्धातुष्वपठितोऽपि वार्तिकबलात्स्वीकार्यः । दाभ्यः ॥ ओरावश्यके । ३ । १ । १२५॥ उवर्णान्ताद्धातोर्ण्यत्स्यादवश्यंभावे द्योत्ये । लाव्यम् । पाव्यम् ॥ आसुयुवपिद्रपित्रपि- चमश्च । ३ । १ । १२६ ॥ षुञ् । आसाव्यम् । यु मिश्रणे । याव्यम् । वाप्यम् । राप्यम् । त्राप्यम् । चाम्यम् ॥ आनाय्योऽनित्ये । ३ । १ । १२७॥ आङ्पूर्वान्नयतेर्ण्यदायादेशश्च निपात्येते ॥ दक्षिणाग्निविशेष एवेदम् । स हि गार्हपत्यादानीयतेऽनित्यश्च सततम्प्रज्वलनात् । आनेयोऽन्यो घटादिः । वैश्यकुलादेरानीतो दक्षिणाग्निश्च ॥ प्रणाय्योऽसंमतौ । ३ । १ । १२८ ॥ संमतिः प्रीतिविषयीभवनं कर्मव्यापारः । तथा भोगेष्वादरोऽपि संमतिः । प्रणा- य्यश्चोरः । प्रीत्यनर्ह इत्यर्थः । प्रणाय्योऽन्तेवासी । विरक्त इत्यर्थः । प्रणेयोऽन्यः ॥ पाय्य- सान्नाय्यनिकाय्यधाय्या मानहविर्निवाससामिधेनीषु । ३ । १ । १२९ । मीयते- ऽनेन पाय्यं मानम् । ण्यत् धात्वादेः पत्वं च । ‘आतो युगिति युक् ॥ सम्यङ् नीयते होमा- र्थमग्निं प्रतीति सान्नाय्यं हविर्विशेषः । ण्यदायादेशः समो दीर्घश्च निपात्यते ॥ निचियतेऽ- स्मिन्धान्यादिकं निकाय्यो निवासः । अधिकरणे ण्यत् आय् धात्वादेः कुत्वं च निपात्यते ॥ धीयँतेऽनया समिदिति धाय्या ऋक् ॥ क्रतौ कुण्डपाय्यसंचाय्यौ । ३ । १ । १३० ॥

१ चिन्त्यमिति । पूजेर्नित्यण्यन्तत्वेन तद्ग्रहे फलाभाव इति भावः । तदाह-भाष्येति । २ स्वीकार्य इति । तथा च प्रयुज्यते-“न तानशन्ति न दभाति तस्करः” इति । “विष्णुर्गोपा अदाभ्यः” इति च ॥ “पोरदुपधात्” इति यति प्राप्ते वचनम् ॥ ३ आनाय्य इति । आनीयते इत्यानाय्यः । दक्षिणाग्नितः संस्कृताग्नेर्नाम तदाह-दक्षिणाग्निविशेषेति ॥ गार्हपत्यादिति । गृहपतिना संयुक्तो गार्ह- पत्यः । “गृहपतिना संयुक्ते ञ्यः” (४।४।९०) वैश्यकुलादेरिति । वित्तवद्वैश्यकुलादेरित्यर्थः । आदिना आभ्रपरिग्रहः ॥ ४ “सम्मतिः” इत्यत्र सम्पूर्वकमान्मन्धातोः प्रीतिभवनानुकूलव्यापारार्थकात् कर्मणि बाहुलकात् क्तिन् । भावे क्तिन्प्रत्ययेनैवेष्टसिद्धौ तावत्पर्यन्तानुसरणं व्यर्थमित्याशयेनाऽऽह-भोगेष्वा- दरोऽपीति । प्रणेयोऽन्य इति । घटादिरिति शेषः । अत्र कर्मणि यत् ॥ ५ धीयतेऽनयेति । पुष्यते इत्यर्थः । धाय्या ऋगिति । ‘स्त्रीत्वं दर्शयितुमविवक्षितत्वात् सन्ध्यभावः । सामिधेनीनां मध्ये ऋग्विशेषः । समिन्धामाग्नानी सामिधेनी । “समिधामाधाने षण्यण्” ञित्त्वाद् ङीष् । “हलस्तद्धितस्य” इति यलोपः ॥

? No, 'चर्चापारः' or 'प्रत्याख्यातः'? Wait, in Mahabhashya: "तथा च भाष्ये तृजादिषु वर्तमानकालोपादानं कर्तव्यम्? न कर्तव्यम्, अन्येषां प्रत्ययानां कालमात्रे दर्शनात् प्रत्याख्यातः / प्रत्याख्यातं"? Wait! Let's read the characters in line 34: च - र् - त् - त - ा - रः? Wait, first letter is व or च? It's 'व': व - र् - त्त - ा - र - ः? No! Wait: First letter: looks like 'च' Second: 'र्' on top, 'त्त' or 'च्च'? Wait, look at line 34: First word of line 34: च - र् - च् - ा - प - ा - रः? No, look at the word: "चर्चापारः” इत्युक्तम् ॥" Wait, then the next sentence: ““अन्येषाम्” इत्यस्य । ण्वुल्तृज्व्यतिरिक्तानामित्यर्थः ।" Ah! "चर्चापारः" or something else? Wait, what is that word in line 34? Let's look at each glyph: Letter 1: च Letter 2: र्चा (च with repha and a-kar) Letter 3: प Letter 4:

( ४२४ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्- अज्झिदित्युक्तेर्न ङित्त्वम् । कोटकः । विज इट् ' । विजिता । 'हनस्तोऽचिण्णलोः' ।घातकः । 'आतो युक्'-दायकः । 'नोदात्तोपदेशस्येति न वृद्धिः-शमकः । दमकः । अनिट्स्तु निया- मकः ॥ 'जनिवध्योश्च' । जनकः । 'वधँ हिंसायाम्' वधकः ॥ 'रधिजभोरचि' रन्धकः । जम्भकः । 'नेट्यलिटि रधेः' । रधिता । रद्धा । 'मस्जिनशोरिति नुम्' । मङ्क्ता । नंष्टा । नशिता । 'रमेरशब्लिटोः' रम्भकः । रन्धा । 'लभेच' लम्भकः । लब्धा । 'तीषसह' एषिता । एष्टा । सहिता । सोढा । 'दरिद्रातेरालोपः'-दरिद्रिता । ण्वुलि न । दरिद्रायकः ॥ 'कृत्यल्युट' इत्येव सूत्रमस्तु । यत्र विहितास्ततोऽन्यत्रापि स्युरित्यर्थात् । एवं च बहुलग्रहणं योगविभागेन कृन्मा- त्रस्यार्थव्यभिचारार्थम् । पादाभ्यां ह्रियते पादहारकः । कर्मणि ण्वुल् ॥ क्रमेः कर्त्र्यात्मने- पदविषयात्कृत इण्निषेधो वाच्यः * ॥ प्रक्रन्ता । कर्त्तरीति किम् ? प्रक्रमितव्यम् । आत्म- नेपदेति किम् ? संक्रमिता ॥ अनैन्यभावे विषयशब्दः । तेन 'अनुपसर्गाद्वेति विकल्पार्हस्य न निषेधः । क्रमिता । तदर्हत्वमेव तद्विषयत्वम् । तेन क्रन्तेत्यपीति केचित् ॥ गमेरिडित्यत्र परस्मैपदग्रहणं तङानयोरभावं लक्षयति । सञ्जिगमिषिता ॥ एवं 'न वृद्भ्यश्चतुर्भ्यः' । विवृ- त्सिता ॥ यङन्तात् ण्वुल् । अल्लोपस्य स्थानिवत्त्वान्न वृद्धिः । पापचकः । यङ्लुगन्तात्तु पाँपा- चकः ॥ नन्दिग्रहिपचादिभ्यो ल्युणिन्यचः । ३ । १ । १३४ ॥ नन्द्यादेर्ल्युर्ग्रहादेर्णिनिः पचादेरच् स्यात् ॥ नन्दयतीति नन्दनः । जन॑म॑र्दयतीति जनार्दनः । मधुसूदनः । विशेषेण भीषयते इति विभीषणः । लवणः । नन्द्यादिगणे निपातनाण्णत्वम् ॥ ग्राही । स्थायी । मन्त्री । १ वध हिंसायामिति । अत एव “जनिवध्योः-” इत्यत्र वधिग्रहणं चरितार्थम्, वधादेशे तल्लोपस्य स्थानिवद्भावात्सिद्धम् । एतेनार्धधातुके प्रयोगो नेत्यपास्तम् । इदं सर्वं वृत्तौ स्पष्टम् ॥ परे तु-एवं सति “चक्षिङ्” इति सूत्रे “बहुलं तण्यन्नवधकगात्रविचक्षणाजिरायर्थम्” इति वार्तिके “वधक” ग्रहणवैयर्थ्यापत्तिः, अनेन धातुना सिद्धत्वात् । “घातकः” इति स्विष्यत एव, बाहुलकाद् वधकमित्युपादाय “ण्वुलि वधादेशः” इति कैयटः । तथा स्थानिवत्सूत्रे वार्तिकम्-“वध्यादेशे वृद्धितत्वयोः प्रतिषेधो वक्तव्यः” “वधकं पुष्करम्” इति । “अन्योऽयं किदौणादिको वधकशब्दो रुचक इति यथा” इति भाष्यं चासङ्गतं स्यात् । तस्मादयं निर्मूलः । आर्धधातुके वा प्रयोगो निर्मूलः । “जनिवध्योश्च” इति सूत्रे वधिग्रहणं तु “आदेशो हलन्तः” इत्यभिप्रायेण । अत एव “हनो वध-” इति सूत्रे “किमयमदन्त आहोस्वित् व्यञ्जनान्तः, किञ्चातः, यदि व्यञ्जनान्तः, वृद्धि- तत्वप्रतिषेध इड्विधिश्च, अथादन्तो न दोषः” इति भाष्यमुपादाय कैयट आह-“अवधीदित्यत्र हलन्तलक्षणा वृद्धिः प्राप्नोति, तत्प्रतिषेधो वक्तव्यः वधक इति ण्वुलि “बहुलं तणि” इति वधादेशे “अत उपधायाः” इति प्राप्ता वृद्धिः “जनिवध्योश्च” इति प्रतिषिध्यते, स्थानिवद्भावाद् “हनस्त-” इति तत्वं प्राप्तं तत्प्रतिषेधो वक्तव्यः, अवधीदित्यादौवेकाच्त्वादिणन्निषेधे प्राप्ते इड् विधेयः, अदन्तत्वे तल्लोपस्य स्थानिवद्भावाद् वृद्ध्याद्य- भाव इड्भावश्च” इति । एवञ्चादन्तवत्पक्षे “वधिग्रहणं सूत्रे न कर्तव्यम्” इति स्पष्टमेवोक्तमिति वृत्तिश्वि- न्त्येत्याहुः ॥ ( इति ल० शे० ) ॥ २ अनन्यभाव इति । वर्तत इति शेषः । तदन्याविषयत्वे सति तद्विषयत्वमनन्यभावः ॥ ३ तङानयोरभावमिति । फलोपहिततङाननिमित्तवाभावं लक्षयतीत्यर्थः ॥ ४ पापाचक इति । यङ्लुकोऽत्रानैमित्तिकत्वात् “न धातु-” इति निषेधो न, इग्लक्षणत्वाभावाच्च ॥ ५ जनमर्द्दयतीति । 'अर्द हिंसायाम् ॥ ६ मधुसूदन इति । मधुर्नामासुरस्तं सूदयतीति मधुसूदनः । “सात्पदाद्योः” इति षत्वनिषेधः ॥

ु? No, ल्लुक्चोकच्च. Wait, is it ल्लुक्चोकच्च? ल्लु क् चो क च्च दीर्घश्चाभ्यासस्य! Yes, it is literally printed: ल्लुक्चोकच्च`!

- L18:
  `न । व्याघ्रादिभिरिति निर्देशात् ॥ अनुपसर्गाल्लिम्पविन्दधारिपारिवेद्युदेजिचेतिसाति-`
  Wait, `अनुपसर्गाल्लिम्पविन्दधारिपारिवेद्युदेजिचेतिसाति-`
  Matches सूत्र ३।१।१३८!

- L20:
  `वेदयः । उदेजयः । चेतयः । सातिः सुखार्थः सौत्रो हेतुमण्ण्यन्तः । सातयः । वाऽसरूप-`
  Wait, earlier I checked `वाऽसरूप-`:
  Let's look at the image L20:
  `सातयः । वाऽसरूप-`
  First letter after danda: `वा` with avagraha: `वाऽसरूप-`.

- L28 (Footnote 1):
  `१ षत्वमपीति । “निपातनात् ” इत्यनुकृष्यते ॥ २ आगमस्येति । नच दीर्घागमोच्चारण

Wait, look at the characters: Vertical of 'ा', then 'थ' with repha and visarga: 'र्थः'! Yes, it is definitely '-र्थः'! Before '-र्थः': There is a letter with 'ा' matra. Is it 'य'? Yes, it has the curve of 'य': 'या'. Before 'या': There is a letter. It is 'न' or 'त' or 'स्'? Wait, is it "नन्वर्थः"? Wait! "ननु" + "अर्थः" = "नन्वर्थः"! WOW! "ननु" + "अर्थः" = "नन्वर्थः"! Let's look at the letter before 'र्थः': Could it be 'न्व'? Let's look: a 'न' on the left, connected to 'व' with 'ा' matra? Wait, if it's "नन्वर्थः", there would be no 'ा' matra! Wait, is there an 'ा' matra? Look at: न then य or व? Wait, could it be "नन्वर्थः परिगणनेन..."? Wait, let's look at the glyph: It's तस्यार्थः! Why would it be तस्यार्थः? "अपरिगणनं वा" [इति वार्तिकम्]। तस्यार्थः—परिगणनेन कस्मान

" (no, that's not Sanskrit). Is it "ज्ञेर्डित्त्वं निर्देशः"? Yes, डित्त्वं (or डित्वं)! Wait, look at the word: ज्ञे + र् + डि + त्वं = ज्ञेर्डित्वं or ज्ञेर्डित्त्वं! Wait, could it be "ज्ञेर्डा निर्देशः"? No. Could it be "ज्ञेर्डित्त्वं"? Yes! "ज्ञेर्डित्त्वं निर्देशः"!

Let's double-check all lines carefully to make sure nothing is missed or misread.

Line 1: कृदन्तप्रकरणम् । ( ४२७ ) Line 2: स्यात् ॥ कापवादः । स्वर्गह्यायः । तन्तुवायः । धान्यमायः ॥ आतोऽनुपसर्गे कः ।३।२।३॥ Line 3: आदन्ताद्धातोcall अनुपसर्गात्कर्मण्युपपदे कः स्यान्नाण् ॥ आतो लोपः । गोदः । पार्ष्णित्रम् । Line 4: अनुपसर्गे किम् ? गोसन्दामः ॥ कविधौ सर्वत्र संप्रसारणिभ्यो डः * ॥ ब्रह्म जिनाति Line 5: ब्रह्मज्यः । सर्वग्रहणात् 'आतश्चोपसर्गे' । आह्वः । प्रह्वः

( ४२८ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्-

ष्कर्मण्युपपदे कः स्यादाणोऽपवादः ॥ सर्वप्रदः । पथिप्रज्ञः । अनुपसर्ग इत्युक्तेः प्रादन्यस्मिन्सति न कः । गोसंप्रदायः ॥ शमि ख्यः । ३ । २ । ७ ॥ गोसंख्यः ॥ गापोष्टक् । ३ । २ । ८ ॥ अनुपसृष्टाभ्यामाभ्यां टक् स्यात्कर्मण्युपपदे ॥ सामगः । सामगी । उपसर्गे तु सामसञ्ज्ञायः ॥ पिवतेः सुराशीध्वोरिति वाच्यम् * ॥ सुरापी । शीधूपी । अन्यत्र क्षीरपा ब्राह्मणी । सुरां पाति रक्षतीति सुरापा ॥ हरतेरनुद्यमनेऽच् । ३ । २ । ९ ॥ अंशहरः । अनुद्यमने किम् ? भारहारः ॥ शक्तिलाङ्गलाङ्कुशतोमरयष्टिवटघटीधनुष्षु ग्रहेरुपसंख्यानम् * ॥ शक्ति- ग्रहः । लाङ्गलग्रहः ॥ सूत्रे च धार्येऽर्थे * ॥ सूत्रग्रहः । यस्तु सूत्रं केवलमुपादत्ते न तु धार- यति तत्राणेव । सूत्रग्राहः ॥ वयसि च । ३ । २ । १० ॥ उद्यमनार्थं सूत्रम् । कवचहरः कुमारः ॥ आङि ताच्छील्ये । ३ । २ । ११ ॥ पुष्पाण्याहरति तच्छीलः पुष्पाहरः । ताच्छील्ये किम् ? भाराहारः ॥ अर्हः । ३ । २ । १२ ॥ अर्हेरच् स्यात्कर्मण्युपपदे ॥ आणो- ऽपवादः । पूजार्हा ब्राह्मणी ॥ स्तम्बकर्णयो रमिजपोः । ३ । २ । १३ ॥ हस्तिसूचकयो- रिति वक्तव्यम् * ॥ स्तम्बे रमते स्तम्बेरमो हस्ती । तत्पुरुषे कृतीति हलदन्तादिति वा डेर- लुक् । कर्णेजपः सूचकः ॥ शमि धातोः संज्ञायाम् । ३ । २ । १४ ॥ शम्भवः शम्वदः । पुनर्धातुग्रहणं बाधकविषयेऽपि प्रवृत्त्यर्थम् । कृञो हेत्वादिषु टो मा भूत् । शङ्करा नाम परिव्रा- जिका तच्छीला ॥ अधिकरणे शेतेः । ३ । २ । १५ ॥ खे शेते खशयः ॥ पार्श्वादिषूप- संख्यानम् * ॥ पार्श्वाभ्यां शेते पार्श्वशयः । पृष्ठशयः । उदरेण शेते उदरशयः ॥ उत्तानादिषु कर्तृषु * ॥ उत्तानः शेते उत्तानशयः । अवमूर्धशयः । अवनतो मूर्धा यस्य स अवमूर्धा । अधोमुखः शेते इत्यर्थः ॥ गिरौ डश्छन्दसि * ॥ गिरौ शेते गिरिशः ॥ कथं तर्हि गिरिश- मुपपचारं प्रत्यहं सा सुकेशीति ? गिरिरस्यास्तीति विग्रहे लोमादित्वाच्छः ॥ चरेष्टः।३।२।१६॥ अधिकरणे उपपदे ॥ कुरुचरः । कुरुचरी ॥ भिक्षासेनादायेषु च । ३ । २ । १७ ॥ भिक्षां चरतीति भिक्षाचरः । सेनाचरः । आदायेति ल्यबन्तम् । आदायचरः । कथं 'प्रेक्ष्य स्थितां सहचरीमिति ? पचादिषु चरडिति पाठात् ॥ पुरोऽग्रतोऽग्रेषु सर्तेः । ३ । २ । १८ ॥ पुर- स्सरः । अग्रतस्सरः । अग्रमग्रेणाग्रे वा सरतीत्यग्रेसरः । सूत्रेऽग्रे इति एदन्तत्वमपि निपात्यते । कथं तर्हि 'यूथं तदग्रसरगर्वितकृष्णसारमिति । बाहुलकादिति हरदत्तः ॥ पूर्वे कर्तरि। ३।२।१९ कर्तृवाचिनि पूर्वशब्दे उपपदे सर्तेष्टः स्यात् ॥ पूर्वः सरतीति पूर्वसरः । कर्तरि किम् ? पूर्वं देशं सरतीति पूर्वसारः ॥ कृञो हेतुताच्छील्यानुलोम्येषु । ३ । २ । २० ॥ एषु द्योत्येषु १ इत्युक्तेरिति । अनुवृत्तेरित्यर्थः ॥ २ शक्तिलाङ्गलेति । उद्यमनार्थं वचनम् ॥ ३ सूत्रे चेति । धार्यार्थे गम्यमाने सति सूत्रशब्द उपपदे इत्यर्थः ॥ ४ टो मा भूदिति । परत्वादिति भावः ॥ ५ उत्तानादिष्विति । कर्तृभूतेषु उत्तानादिषूपपदेष्वित्यर्थः ॥ ६ आदायचर इति । गृहीत्वा गच्छती- त्यर्थः । सेनाचर इत्यस्य सेनायां भ्रमतीत्यर्थः ॥ ७ हरदत्त इति । अत्रारुचिः-“अग्रेसर” इत्यस्यालुका सिद्ध्या एदन्तत्वनिपातने न मानम् । पूर्वनिपातस्तु बहुशो व्यभिचरित इति ॥ ८ कृञो हेत्विति । हेतुः कारणमात्रम् । आनुलोम्यमाराध्यचित्तानुवर्तनम् ॥

करोतेष्टः स्यात् ॥ ‘ अतः कृकमीति सः । यशस्करी विद्या ॥ श्राद्धंकरः । वचनकरः ॥ दिवा- विभाविशाप्रभाभास्कारान्तानन्तादिवहुनान्दींकिलिपिलिविबलिभक्तिकर्तृचित्रक्षेत्र- संख्याजंघाबाह्वहर्यत्तद्धनुरुरुषु । ३ । २ । २१ ॥ एषु कृञष्टः स्यात् अहेत्वादावपि ॥ १ ताच्छील्य उदाहरणमाह-श्राद्धकर इति । अत्रायं निष्कर्षः । “ श्राद्धमिति शब्दो वाचको यस्य तत्कर्म श्राद्धशब्दम् ” इति मदनपारिजातः । मनुसम्मतमापस्तम्बीयवचनमपि पूर्वोक्तेऽर्थे मानम् । यथा- “ अथैतन्मनुः श्राद्धशब्दं कर्म प्रोवाच प्रजा निःश्रेयसार्थे तत्र पितरो देवता ब्राह्मणस्त्वाहवनीयार्थे मासि मासि कार्यमपरपक्षस्यापराह्लः श्रेयान् ” इति । यद्यपि श्रद्धापूर्वकस्य यावत्कर्मण एव श्राद्धशब्देन भवति बोधस्तथापि “ अकालमृत्यु-” रितिपदवत् श्राद्धशब्दं पारिभाषिकं मत्वा शास्त्रीयपितृकृत्यमेव श्राद्धशब्द वाच्यम् । यथा “ अकालमृत्यु ” रितिपदस्य विना कालं मरणमिति नार्थः “ स जातो यावदायुषं जीवति” इति श्रुतिमूलकेन “नाकाले म्रियते जन्तुः प्राप्ते काले न जीवति” इति वचनेन विरो- धात् । किंतु पशु-पक्षि-मकर-मृग-शृङ्गि-दंष्ट्रि-नखि-पतन-अनशन-वज्र-अग्नि-विष-बन्धन-जल-शर-प्रभृतिजन्यं यन्मरणं तदेव अकालमृत्युशब्दाभिधेयम्, तथैव श्रद्धायुक्तस्य कर्ममात्रस्य श्राद्धेति नाम नास्ति किं तु पितृ- कृत्यस्यैवेति तात्पर्यम् ॥ अत एव कोशकारेणापि-“श्राद्धं तत्कर्मशास्त्रतः” इति कथितम् । ब्रह्मपुराणेऽपि- “देशे काले च पात्रे च श्रद्धया विधिना च यत्, पितृनुद्दिश्य विप्रेभ्यो दत्तं श्राद्धमुदाहृ- तम्” इति वाक्येन पितृकृत्यस्यैव श्राद्धाभिधेयत्वं कथितम् । “कर्मणा पितृलोकः” (बृहदारण्यक) “दक्षिणाप्रवणो वै पितृलोकः” इत्यादिश्रुतिभ्यः स्पष्टमेव स्वतन्त्रः पितृलोकः प्रतीयते । यस्य अर्यमप्रभृतयः सन्त्यधिष्ठातारः पितृदेवाः । अधिकमन्यत्र ॥ अधुना पुराणेषु श्राद्धविषयकशङ्कापरवाक्यानि लिख्यन्ते-यथा-“कथं कव्यानि दत्तानि हव्यानि च जनैरिह । गच्छन्ति पितृलोकं वा प्रापकः कोऽत्र गद्यते ॥” (पाद्म मात्स्य) ॥ “तृप्तये जायते पुंसो भुक्तमन्येन चेत्ततः । दद्यात् श्राद्धं श्रद्धयाऽन्नं न वहेयुः प्रवासिनः ॥” (वि० पु०) ॥ “मृतानामपि जन्तूनां श्राद्धमा- प्यायते ततः । निर्वाणस्य प्रदीपस्य तैलं संवर्द्धयेच्छिखाम्” (स्कान्द) ॥ “किमर्थं क्रियते श्राद्धममावास्यादिषु द्विजैः । मृताश्च पुरुषा विप्र स्वकर्मजनितां गतिम् । गच्छन्ति ते कथं तस्य सुतस्याश्रममाययुः ॥” (स्कान्दनागरखण्ड) इति ॥ इदानीं पूर्वोक्ताक्षेपपरिहारपरवाक्यानि लिख्यन्ते यथा-“नामगोत्रं तु पितॄणां प्रापकं हव्यकव्ययोः । श्राद्धस्य मन्त्रास्तद्वच्च उपल- भ्यानि भक्तितः ॥” (मात्स्य पाद्म) ॥ “एते श्राद्धं सदा भुक्त्वा पितॄन् सन्तर्पयन्त्युत । यत्र क्वचन धर्मज्ञा वर्तमानान् हि योगतः ॥” (विष्णुधर्मोत्तर) इति अत्रैकोत्पद्यते क्षुद्रा शङ्का, सा यथा- मृतपुरुषाणां पुण्यपापरूपकर्मवैचित्र्याद् भिन्नासु भिन्नासु योनिषु गमनेन पशुपक्ष्यादियोनिषु प्राप्ता मृतपुरुषा मनुष्यभोजनेन कथं नाम तृप्तिं लभेरन्, यतः-यो यस्यां जातावुत्पन्नः स तज्जातीयभोगेनैव लभते तृप्तिमिति प्रसिद्धेः । अस्याः समाधानमाह देवलो मुनिः-“देवो यदि पिता जातः शुभकर्मानुरोधतः, तस्यान्न- ममूर्तं भूत्वा देवत्वेऽप्यनुगच्छति । गान्धर्वे भोग्यरूपेण पशुत्वे च तृणं भवेत् । श्राद्धान्नं वायुरूपेण नागत्वेऽप्यनुगच्छति । पानं भवति यक्षत्वे राक्षसत्वे तथाऽऽमिषम् । दानवत्वे तथा मांसं प्रेतत्वे रुधिरोदकम् । मनुष्यत्वेऽन्नपानादिनानाभोगरसो भवेत् ” इति ॥ अनेनैवाभिप्रायेण तृतीयाध्याये मनुनापि “निमन्त्रितान् हि पितर उपतिष्ठन्ति तान् द्विजान् । वायुवच्चानुगच्छन्ति तथाऽऽसीनानुपासते” ( श्लो० १८४) इति श्लोकेन निमन्त्रितब्राह्मणानां शरीरेऽदृश्यवायुरूपेण पितॄणां प्रवेशोऽभाणि ॥ अधुना ये कथयन्ति वेदेषु पितृनिमित्तं श्राद्धविधानं नास्ति, अस्ति चेत् जीवत्पितृनिमित्तं तदिति मृतपितृनिमित्तत्वकल्पना वेदविरुद्धेति तन्मतोत्सादनाय वैदिकमन्त्रा मृतपितृश्राद्धसूचकाः प्रदर्श्यन्ते-यथा-“इदं पितृभ्यो नमोऽस्त्वद्य ये पूर्वासो य उपरास ईयुः । ये पार्थिवे रजस्या निषत्ता ये वा नूनं सुवृजनासु विक्षु ॥ (शुक्लयजुर्वेद अध्याय १९ मन्त्र ६८)

( ४३० ) सिद्धान्तकौमुदीम्- दिवाकरः । विभाकरः । निशाकरः । कस्कादित्वात्सः । भास्करः । बहुकरः । बहुशब्दस्य वैपु- ल्यार्थं संख्यापेक्षया पृथग्ग्रहणम् । लिपिलिबिशब्दौ पर्यायौ । संख्याः-एककरः । द्विकरः । कस्कादित्वादहस्करः । ' नित्यं समासेऽनुत्तरपदस्थस्येति षत्वम् । धनुष्करः । अरुष्करः ॥ -मन्त्रार्थः-ये (पूर्वासः) पूर्वे पितरः (ईयुः) स्वर्गं जग्मुः, ये च (उपरासः) उपरमन्ते विरमन्ति ते उपराः, उपरतव्यापाराः कृतकृत्याः सन्तः परं ब्रह्म प्रापुः । यद्वा-ये (पूर्वासः) यजमानोत्पत्तेः पूर्वमेवोत्पन्ना ज्येष्ठभ्रातृपितामहादयः, ये च (उपरासः) यजमानजन्मन उपर्युत्पन्नाः कनिष्ठभ्रातृस्वपुत्रादयः ( ईयुः ) पितृलोकं प्राप्ताः, येऽप्यन्ये (पार्थिवे रजसि) पृथिवीसम्बन्धिनि रजोगुणकार्येऽस्मिन्

कियत्तद्बहुषु कृञोऽज्विधानमिति वार्तिकम् * ॥ किंकरा । यत्करा । तत्करा । हेत्वादौ टं बाधित्वा परत्वादच् । पुंयोगे ङीप् । किंकरी ॥ कर्मणि भृतौ । ३ । २ । २२ ॥ कर्मशब्दे उपपदे करोतेष्टः स्यात् ॥ कर्मकरो भृतकः । कर्मकारोऽन्यः ॥ न शब्दश्लोककलहगाथावै- रचाटुसूत्रमन्त्रपदेषु । ३ । २ । २३ ॥ एषु कृञष्टो न । हेत्वादिषु प्राप्तः प्रतिषिध्यते । शब्दकार इत्यादि ॥ स्तम्बशकृतोरिन् । ३।२।२४॥ व्रीहिवत्सयोरिति वक्तव्यम्* ॥ स्तम्बकरिर्व्रीहिः । शकृत्करिर्वत्सः ॥ व्रीहिवत्सयोः किम् ? स्तम्बकारः । शकृत्कारः ॥ हरतेर्हृत्तिनाथयोः पशौ । ३।२।२५ ॥ दृतिनाथयोरुपपदयोर्हृञ इन् स्यात्पशौ कर्त्तरि ॥ दृतिं हरतीति दृतिहरिः । नाथं नासारज्जुं हरतीति नाथहरिः ॥ पशौ कि

( ४३२ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्- पूर्वपदस्य ह्रस्वः स्यात् ॥ ततो मुम् । शुनिन्धयः । तिलन्तुदः । शर्धंजहा माषाः । शर्धोऽपान- शब्दः तं जहाति इति विग्रहः । जहातिरन्तर्भावितण्यर्थः ॥ नासिकास्तनयोर्ध्मेटोः ।३।२ २९॥अत्र वार्तिकम् ॥ स्तने धेटो नासिकायां ध्मश्चेति वाच्यम् * ॥ स्तनं धयतीति स्तन- न्धयः । धेट्ष्टित्त्वात् स्तनन्धयी । नासिकन्धमः । नासिकन्धयः ॥ नाडीमुष्ट्योश्च।३।२।३०॥ एतयोरुपपदयोः कर्मणोर्ध्मेटोः खश् स्यात् ॥ यथासंख्यं नेष्यते * ॥ नाडिन्धमः । नाडि- न्धयः । मुष्टिन्धमः । मुष्टिन्धयः ॥ घटीखारीखरीषूपसंख्यानम् *॥ घटिन्धमः । घटिन्धयः । इत्यादि । खारी परिमाणविशेषः । खरी गर्दभी ॥ उदि कूले रुजिवहोः । ३ । २ । ३१ ॥ उत्पूर्वाभ्यां रुजिवहिभ्यां कूले कर्मण्युपपदे खश् स्यात् ॥ कूलमुद्रुजतीति कूलमुद्रुजः । कूल- मुद्वहः ॥ वहाभ्रे लिहः । ३ । २ । ३२॥ वहः स्कन्धस्तं लेढीति वहंलिहो गौः । अदादित्वा- च्छपो लुक् । खशो डित्त्वान्न गुणः । अभ्रंलिहो वायुः ॥ परिमाणे पचः । ३ । २ । ३३ ॥ प्रस्थम्पचा स्थाली । खारिम्पचः कटाहः ॥ मितनखे च । ३ । २ । ३४ ॥ मितम्पचा ब्राह्मणी । नखम्पचा यवागूः । पचिरत्र तापवाची ॥ विध्वरुषोस्तुदः ।३।२।३५॥ विधुन्तुदः । मुमि कृते संयोगान्तस्य लोपः । अरुन्तुदः ॥ असूर्यललाटयोर्दृशितपोः । ३ । २ । ३६ ॥ असूर्यमित्यसमर्थसमासः ॥ दृशिना नञः संबन्धात् । सूर्यं न पश्यन्तीत्यसूर्यम्पश्या राज- दाराः । ललाटन्तपः सूर्यः ॥ उग्रम्पश्येरम्मदपाणिन्धमाश्च । ३ । २ । ३७ ॥ एते निपात्यन्ते । उग्रमिति क्रियाविशेषणं तस्मिन्नुपपदे दृशेः खश् ॥ उग्रं पश्यतीत्युग्रम्पश्यः ॥ इरा उदकं तेन माद्यति दीव्यतेऽग्निवन्त्वादिति इरम्मदो मेघज्योतिः । इह निपातनात् श्यन् ॥ पाणयो ध्मायन्तेऽस्मिन्निति पाणिन्धमोऽध्वा । अन्धकाराद्यावृत इत्यर्थः । तत्र हि सर्पाद्यपनोदाय पाणयो ध्मायन्ते ॥ प्रियवशे वदः खच् । ३ । २ । ३८ ॥ प्रियंवदः । वशंवदः ॥ गमेः सुपि वाच्यः * ॥असंज्ञार्थमिदम् । मितङ्गमो हस्ती ॥ विहायसो विह इति वाच्यम् * ॥ खच्च डिद्वा वाच्यः * ॥ विहङ्गमः । विहङ्गः । भुजङ्गमः ॥ भुजङ्गः ॥ द्विषत्परयोस्तापेः । ३ । २ । ३९ ॥ खच् स्यात् ॥ खचि ह्रस्वः । ६। ४।९४॥ खच्परे णौ उपधाया ह्रस्वः स्यात्॥ द्विषन्तं परं वा तापयतीति द्विषन्तपः । परन्तपः । घटघटीप्र- ग्रहणाल्लिङ्गविशिष्टपरिभाषा अनित्या । तेनेह न—द्विषतीं तापयतीति द्विषतीतापः ॥ वाचि- यमो व्रते । ३ । २ । ४० ॥ वाक्शब्दे उपपदे यमेः खच् स्याद्व्रते गम्ये ॥ वाचंयमपु- रन्दरौ च । ६ । ३ । ६९॥ वाक्पुरोरमन्तत्वं निपात्यते ॥ वाचंयमो मौनव्रती ॥ व्रते किम् ? अशक्त्यादिना वाचं यच्छतीति वाग्यामः ॥ पूःसर्वयोर्दारिसहोः । ३ । २ । ४१ ॥ पुरं दारयतीति पुरन्दरः । सर्वंसहः । सहिग्रहणमसंज्ञार्थम् ॥ भङ्गे च दारेरिति काशिका । बाहुलकेन लब्धमिदमित्याहुः । भगं दारयतीति भगन्दरः ॥ सर्वकूलाभ्रकरीषेषु कषः ।३।२। १ यथासंख्यं नेष्यते इति । प्रकृतसूत्रे भाष्ये “स्तने धेटः, नासिकायां ध्मश्च” इति कथनादिति भावः ॥

४२ ॥ सर्वङ्कषः खलः । कूलङ्कषा नदी । अभ्रङ्कषो वायुः । करीषङ्कषा वात्या ॥ मेघर्तिभ- येषु कृञः । ३ । २ । ४३ ॥ मेघङ्करः । ऋतिङ्करः । भयङ्करः । भयशब्देन तदन्तविधिः । अभयङ्करः । क्षेमप्रियमद्रेऽण् च । ३ । २ । ४४ ॥ एषु कृञोऽण् स्यात् चात् खच् ॥ क्षेम- ङ्करः । क्षेमकारः । प्रियङ्करः । प्रियकारः । मद्रङ्करः । मद्रकारः । वेति वाच्येऽण्ग्रहणं हेत्वा- दिषु टो मा भूदिति । कथं तर्हि 'अल्पारम्भाः क्षेमकराः' इति । कर्मणः शेषत्वविवक्षायां पचा- द्यच् ॥ आशिते भुवः करणभावयोः । ३ । २ । ४५ ॥ आशितशब्दे उपपदे भवतेः खच् ॥ आशितो भवत्यनेनाशितम्भव ओदनः । आशितस्य भवनम् आशितम्भवः ॥ संज्ञायां भृतृ- वृजिधारिसहितपिदमः । ३ । २ । ४६ ॥ विश्वं बिभर्तीति विश्वम्भरः । विश्वम्भरा ॥ रथ- न्तरं साम । इह रथेन तरतीति व्युत्पत्तिमात्रं न त्ववयवार्थानुगमः ॥ पतिंवरा कन्या । शत्रुं- जयो हस्ती । युगंधरः पर्वतम् । शत्रुंसहः । शत्रुंतपः । अरिंदमः । दमिः शमनायां तेन सक- र्मक इत्युक्तम् । मतान्तरे तु अन्तर्भावितण्यर्थोऽत्र दमिः ॥ गमश्च । ३ । २ । ४७ ॥ सुतं- गमः ॥ अन्तात्यन्ताध्वदूरपारसर्वानन्तेषु डः । ३ । २ । ४८ ॥ संज्ञायामिति निवृत्तम् । एषु गमेर्डः स्यात् ॥ डित्त्वसामर्थ्याद्भस्यापि टेलोपः । अन्तं गच्छतीत्यन्तग इत्यादि ॥ सर्व- त्रपन्नयोरुपसंख्यानम् * ॥ सर्वत्रगः । पन्नं पतितं गच्छतीति पन्नगः । पन्नमिति पद्यतेः क्तान्तं क्रियाविशेषणम् ॥ उरसो लोपश्च * ॥ उरसा गच्छतीत्युरगः ॥ सुदुरोरधिकरणे * ॥ सुखेन गच्छतीत्यत्र सुगः । दुर्गः ॥ अन्यत्रापि दृश्यते इति वक्तव्यम् * ॥ ग्रामगः ॥ डे च विहायसो विहादेशो वक्तव्यः * ॥ विहगः ॥ आशिषि हनः । ३ । २ । ४९ ॥ शत्रुं वध्याच्छत्रुहः । आशिषि किम् ? शत्रुघातः ॥ दारावाह्नोऽणन्तस्य च टः संज्ञा- याम् * ॥ दारुशब्दे उपपदे आङ्पूर्वाद्धन्तेरण् टकारान्तादेशो वक्तव्य इत्यर्थः ॥ दार्वा- घाटः ॥ चारौ वा * ॥ चार्वाघाटः ॥ कर्मणि समि च * ॥ कर्मण्युपपदे सम्पूर्वाद्धन्तेरुक्तं वेत्यर्थः ॥ वर्णान्संहन्तीति वर्णसङ्घाटः । पदसङ्घाटः । वर्णसङ्घातः । पदसङ्घातः ॥ अपे क्लेश- तमसोः । ३।२।५० ॥ अपपूर्वाद्धन्तेर्डः स्यात् ॥ अनाशीरर्थमिदम् । क्लेशापहः पुत्रः । तमो- पहः सूर्यः ॥ कुमारशीर्षयोर्णिनिः । ३।२ । ५१ ॥ कुमारघाती । शिरसः शीर्षभावो निपा- त्यते । शीर्षघाती ॥ लक्षणे जायापत्योष्टक् । ३ । २ । ५२ ॥ हन्तेष्टक् स्याल्लक्षणवति कर्तरि ॥ जायाघ्नो ना । पतिघ्नी स्त्री ॥ अमनुष्यकर्तृके च । ३।२।५३ ॥ जायाघ्नस्तिल- कालकः । पतिघ्नी पाणिरेखा । पित्तघ्नं घृतम् ॥ अमनुष्येति किम् ? आखुघातः शूद्रः । अथ कथं 'बलभद्रः प्रलंबघ्नः'-'शत्रुघ्नः'-'कृतघ्न' इत्यादि ? मूलविभुजादित्वात्सिद्धम् । 'चोरघातो नगरघातो हस्तीति तु बाहुलकादणि ॥ शक्तौ हस्तिकपाटयोः । ३ । २ । ५४ ॥ हन्तेष्टक् स्यात् शक्तौ द्योत्यायाम् ॥ मनुष्यकर्तृकार्थमिदम् । हस्तिघ्नो ना । कपाटघ्नश्चोरः । कवाटेति पाठान्तरम् ॥ पाणिघताडौ शिल्पिनि । ३।२ । ५५ ॥ हन्तेष्टक् टिलोपो घत्वं च निपा- त्यते पाणिताडयोरुपपदयोः ॥ पाणिघः । ताडघः ॥ शिल्पिनि किम् ? पाणिघातः । ताडघातः ॥