वैयाकरण सिद्धान्त कौमुदी (भट्टोजि दीक्षित - बालमनोरमा व तत्त्वबोधिनी टीका सम्पूर्ण पूर्वार्ध)

द्धलि सर्वेषां मतेन ॥ भो देवाः । भो लक्ष्मि । भो विद्वद्वृन्द । भगो नमस्ते । अघो याहि। देवा नम्याः । देवा यान्ति ॥ हलि किम् ? देवायिह ॥ रो सुपि ।८।२।६९ ॥ अह्नो रेफादेशः स्यान्न तु सुपि । रोरपवादः ॥ अहरहः । अहर्गणः ॥ असुपि किम् ? अहोभ्याम् । अत्राहन्निति रुत्वम् ॥ रूपरात्रिर्थन्तरेषु रुत्वं वाच्यम्* ॥ अहोरूपम् । गतमहो रात्रिरेषा । एकदेश- विकृतस्यानन्यत्वादहोरात्रः । अहोरथन्तरम् । अहरादीनां पत्यादिषु वा रेफः* ॥ विस- र्गापवादः । अहर्पतिः । गीर्पतिः । धूर्पतिः । पक्षे विसर्गोपध्मानीयौ ॥ रो रि ।८।३।१४॥ रेफस्य रेफे परे लोपः स्यात् ॥ ढ्रलोपे पूर्वस्य दीर्घोऽणः ।६।३।१११ ॥ ढरेफौ लोपय- तीति तथा तस्मिन्वर्णेडर्थाद् ढकाररेफात्मके परे पूर्वस्याणो दीर्घः स्यात् । पुना रमते । हरी रम्यः । शंभू राजते ॥ अणः किम् ? तृढः । वृढः । तृहू हिंसायाम् । वृहू उद्यमने ॥ पूर्व- ग्रहणमनुत्तरपदेऽपि पूर्वमात्रस्य दीर्घार्थम् । लीढः । अजर्घाः ॥ मनस् रथ इत्यत्र रुत्वे कृते हशि चेत्युत्वे रो रीति लोपे च प्राप्ते ॥ विप्रतिषेधे परं कार्यम् ।१।४।२ ॥ तुल्यबलविरोधे परं कार्यं स्यात् ॥ इति लोपे प्राप्ते । पूर्वत्रासिद्धमिति रो रीत्यस्यासिद्धत्वादुत्वमेव । मनोरथः ॥ एतत्तदोः सुलोपोऽकोरनञ्समासे हलि ।६।१।१३२ ॥ अककारयोरेतत्तदोर्यः सुस्तस्य लोपः स्याद्धलि न तु नञ्समासे ॥ एष विष्णुः । स शंभुः । अकोः किम् ? एषैको रुद्रः ॥ अनञ्समासे किम् ? असः शिवः ॥ हलि किम् ? एषोऽत्र ॥ सोऽचि लोपे चेत्पादपूर- णम् ।६।१।१३४ ॥ सस् इत्यस्य सोर्लोपः स्यादचि पादश्चेल्लोपे सत्येव पूर्यैत । सेमामविद्धि प्रभृतिं य ईशिषे । इह ऋक्पाद एव गृह्यत इति वामनः ॥ अविशेषाच्छ्लोकपादोऽपीत्यपरे । १ ' अहन् ' इति सूत्रमनुवर्ततेऽत आह-अह्न इति ॥ २ भाष्ये वार्तिक एव ' अह्नः ' इत्युपलभ्यते ॥ ३ ' ढो ढे लोपः ' इत्यतोऽनुवर्त्याह-लोप इति ॥ ४ तथा ढूलोपम् ' कर्मण्यण् ' ॥ ५ दीर्घपदश्रु

" - no, "सामर्थ्यादवगन्तव्यमिति" then: "ना" then: "म्-" or "म-"? And line 32 begins with: "र्भाणां"? "र्माणाम्"? Wait, could it be "आमानां"? No, the first letter of L32 has a repha? Wait! Look at L32: First letter: looks like 'र्' on top of 'मा'? Wait, could it be 'श'? Look at L32: "श्मा"? No. Let's look at the context of line 31-32: "प्रत्ययः ॥ ३।१।१ ॥ आपञ्चमपरिसमाप्तेरधिकारोयम् ॥" Footnote 9: "९ स्वस्वप्रकृत्यन्यतरार्थप्रत्यायकत्वमेव प्रत्ययत्वं महासंज्ञाकरणसामर्थ्यादवगन्तव्यमिति..." If it is an अधिकार (governing rule), why is it called a महासंज्ञा? "महासंज्ञाकरणसामर्थ्यात् ... प्रत्ययत्वं ... अवगन्तव्यमिति" Then: "ना-" at end of L31? Wait! Is it "नाना-"? Look at L31 end: 'ना' 'म' - wait, is that a hyphen? Let's look at other lines: L6 end: वर्जयि- L7 end: कृत्तद्धिता-

४।१।१ ॥ ङ्यन्तादाबन्तात्प्रातिपदिकाच्चेत्यापञ्चमपरिसमाप्तेरधिकारः । प्रातिपदिकग्रहणं लिङ्गविशिष्टस्यापि ग्रहणमित्येव सिद्धे *ङ्याब्ग्रहणं ङ्याबन्तात्तद्धितोत्पत्तिर्यथा स्यात् ङ्या- ब्भ्यां प्राङ् मा भूदित्येवमर्थम् ॥ स्वौजसमौट्छष्टाभ्यांभिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्- ङसोसाम्ङ्योस्सुप् ।४।१।२ ॥ ङ्यन्तादाबन्तात्प्रातिपदिकाच्च परे स्वादयः प्रत्ययाः स्युः । सुडस्योरुकारेकारौ जशटङपाश्चेतः ॥ विभक्तिश्च ।१।४।१०४ ॥ सुप्तिङौ विभक्तिसंज्ञौ स्तः तत्र सु औ जस् इत्यादीनां सप्तानां त्रिकाणां प्रथमादयः सप्तम्यन्ताः प्राचां संज्ञास्ताभिरिहापि व्यवहारः ॥ सुपः ।१।४।१०३ ॥ सुपस्त्रीणि त्रीणि वचनान्येकश एकवचनद्विवचनबहुवचन- संज्ञानि स्युः॥ द्व्येकयोर्द्विवचनैकवचने ।१।४।२२॥ द्वित्वैकत्वयोरेते स्तः॥ बहुषु बहुवचनम् ।१।४।२१ ॥ बहुत्वे एतत्स्यात् । रुत्वविसर्गौ । रामः ॥ सरूपाणामेकशेष एकविभक्तौ । १।२।६४ ॥ एकविभक्तौ यानि सरूपाण्येव दृष्टानि तेषामेकं एव शिष्यते ॥ प्रथमयोः पूर्वसवर्णः ॥ नादिचि ॥ वृद्धिरेचि ॥ रामौ ॥ चुटू ।१।३।७ ॥ प्रत्ययाद्यौ चुटू इतौ स्तः ॥ इति जस्येत्सं- ज्ञायाम् ॥ न विभक्तौ तुस्माः ।१।३।४ ॥ विभक्तिस्थास्तवर्गसकारमकारा इतो न स्युः ॥ इति सकारस्य नेत्त्वम् ॥ अतो गुणे ।६।१।९७ ॥ अपदान्तादकाराद्गुणे परतः पररूपमे- कादेशः स्यात् ॥ इति प्राप्ते । परत्वात्पूर्वसवर्णदीर्घः । 'अतो गुणे' इति हि पुरस्तादपवादा अनन्तरान्विधीन्बाधन्ते नोत्तरानिति न्यायेनाकः सवर्ण इत्यस्यैवायमपवादो न तु 'प्रथम- योरित्यस्यापि । रामाः ॥ एकवचनं संबुद्धिः ।२।३।४९ ॥ संबोधने प्रथमाया एकवचनं १ समानाकरणाधिकारे 'युवा खलतिपलितवलिनजरतीभिः' इति जरतींशब्देन समा- सविधायकसूत्रमनुपपन्नं सत् परिभाषायामस्यां ज्ञापकमिति भावः ॥ ट्यूड्न्तेभ्यो ड्याव्ग्रहणेऽप्याप्तेरावश्यकै- वेति भावः ॥ * तथा च आर्याशब्दात् के कृते 'उदीचामातः स्थाने' इति विकल्पे 'आर्यिका आर्यका' इति लोहिनीशब्दात् कप्रत्यये 'लोहिनिका' इति सिध्यति ॥ २ 'एतर्हि' इत्यत्र 'सुपि च' इत्येतद्वारगाय प्राग्दिशीयानां सुप्‌संज्ञा न कृता त्यदाद्यत्वोपपत्तये विभक्तिसंज्ञैव कृतेति भावः ॥ ३ सूत्रे 'द्व्येकयोः' इति धर्मपरो निर्देश इति भावः ॥ ४ एकग्रहणं स्पष्टार्थमेव विभक्तेः सादृश्य उपलक्षणत्वेन परिच्छेत्तृवाचकमातृशब्दस्य 'मातरौ' इति रूपसंभवेन जननीवाचिमातृशब्दस्य 'मातरौ' इति रूपसंभवेन सादृश्याभावादेकशेषो न भवति । हरिणस्त्रीहरितवर्णस्त्रीवाचिनोर्हरिणीशब्दस्यैकशेषो भव- त्येवेति बोध्यम् ॥ ५ अन्ये लुप्यन्ते । यः शिष्यते स लुप्यमानार्थाभिधायी ॥ ६ 'तौ सत्' इति निर्देशेन अष्टावसरन्यायो न प्रवर्तते । हननोद्यतव्याधस्यैव हनने पशुजीवनमव्याहतमेवेति प्रागुक्तमेव ॥ ७ इत्त्वम् इत्संज्ञा 'हलन्त्यम्' इति प्राप्ता ॥ ८ 'एकः पूर्वपरयोः' 'एङि पररूपम्' 'ङस्यपदान्ताद्' इत्यतोऽनुवर्त्याह-अपदान्तादित्यादि ॥ 'सः' इत्यत्र चरितार्थस्य 'अतो गुणे' इत्यस्य 'हरी' इत्यत्र चारितार्थस्य पूर्वसवर्णदीर्घस्य च 'राम+अस्' इत्यत्र प्राप्तौ परत्वात् 'प्रथमयोः पूर्वसवर्णः' इति पूर्वसवर्णदीर्घ एव भवतीति भावः ॥ ९ अयं भावः-'अतो गुणे' इति पररूपविधिर्वृद्धिदीर्घयोरपवादभूतो दीर्घमात्रं नैव बाधते प्रागुपस्थितस्य 'अकः सवर्णे' इत्यस्य बाधेन श्रान्तत्वात्कृतकृत्यत्वाच्चेति 'प्रथमयोः' इति दीर्घं बाधितुं नोत्सहते इति भावः ॥ १० 'संबोधने च' 'प्रातिपदिकार्थ-' इत्यतः 'संबोधने' इति 'प्रथमा' इति चानुवर्तते इति भावः ॥

संबुद्धिसंज्ञं स्यात् ॥ एङ्ह्रस्वात्संबुद्धेः । ६।१।६९ ॥ एङन्ताद्ध्रस्वान्ताच्चाङ्गाद्धेर्लुप्यते संबुद्धे- श्चेत् ॥ संबुद्ध्योक्षिप्तस्याङ्गस्यैङ्ह्रस्वाभ्यां विशेषणान्नेह-हे कतरत्कुलेति । हे राम । हे रामौ । हे रामाः । एङ्ग्रहणं किम् ? हे हरे । हे विष्णो । अत्र हि परत्वान्नित्यत्वाच्च संबुद्धिगुणे कृते ह्रस्वात्परत्वं नास्ति ॥ अमि पूर्वः । ६।१।१०७ ॥ अकोऽम्यचि परतः पूर्वरूपमेकादेशः स्यात् ॥ रामम् । रामौ ॥ लशकतद्धिते । १।३।८ ॥ तद्धितवर्जप्रत्ययाद्या लशकवर्गा इतः स्युः॥ इति शसः शस्येत्संज्ञा ॥ तस्माच्छसो नः पुंसि । ६।१।१०३॥ पूर्वसवर्णदीर्घात्परो यः शसः सकारस्तस्य नः स्यात्पुंसि ॥ अट्कुप्वाङ्नुम्व्यवायेऽपि । ८।४।२॥ अट् कवर्गः पवर्ग [L8

अजन्तपुँल्लिङ्गप्रकरणम् । ( २७ ) स्त्री इयती ॥ प्रत्यये किम् ? प्रत्ययविशिष्टस्य ततोऽप्यधिकस्य वा मा भूत् ॥ अङ्गस्य ! ६।४।१ ॥ इत्यधिकृत्य ॥ टाङसिङसामिनात्स्याः । ७।१।१२ ॥ अकारान्तादङ्गाट्टादीनां क्रमादिनादय आदेशाः स्युः । णत्वम् । रामेण ॥ सुपि च । ७ । ३ । १०२ ॥ यञादौ सुपि परे अतोऽङ्गस्य दीर्घः स्यात् ॥ रामाभ्याम् ॥ अतो भिस ऐस् । ७ । १ । ९ ॥ अकारा- न्तादङ्गाद्भिस ऐस् स्यात् ॥ अनेकाल्त्वात्सर्वादेशः । रामैः ॥ ङेर्यः । ७।१।१३ ॥ अतोऽ- ङ्गात्परस्य ङे इत्यस्य यादेशः स्यात् ॥ रामाय । इह स्थानिवद्भावेन यादेशस्य सुप्त्वात्सुपि चेति दीर्घः । संनिपातलक्षणो विधिरनिमित्तं तद्विघातस्येति परिभाषा तु नेह प्रवर्तते । कष्टाय क्रमणे इत्यादिनिर्देशेन तस्या अनित्यत्वज्ञापनात् ॥ रामाभ्याम् ॥ बहुवचने झल्येत् । ७।३।१०३ ॥ झलादौ बहुवचने सुपि परे अतोऽङ्गस्यैकारः स्यात् । रामेभ्यः ॥ बहुवचने किम् ? रामः । रामस्य ॥ झलि किम् ? रामाणाम् ॥ सुपि किम् ? पचध्वम् ॥ जश्त्वम् ॥ वावसाने ।८।४।५६ ॥ अवसाने झलां चरो वा स्युः ॥ रामात्, रामाद् । द्वित्वे रूपचतु- —इति स्थिते ‘यस्येति च’ इति ईकारलोपे ‘उगितश्च’ इति ङीपि ‘इयती’ इति प्रकृतिरहितं प्रत्ययमात्रम् अव- शिष्यते । एवं च ‘स्त्री इयती’ इति प्रयोगे स्त्रीशब्दात् यः सुप्रत्ययः कृत आसीत् स न श्रूयते किन्तु इदम् शब्दाद् कृत ‘इयती’ इति प्रत्यय एव श्रूयते । अत्र ‘स्त्री’ शब्दस्याजादि ‘इयत्’ इति प्रत्ययनिरूपिताङ्गत्वे ‘स्त्रियाः’ इति सूत्रेण ईयङादेशापत्तिः स्यादतो विधिग्रहणम् । कृते तु तस्मिन् इयत्प्रत्ययस्य स्त्रीशब्दाद्विहित- त्वाभावेन इदम् शब्दादेव विहितत्वेन न स्त्रीशब्दस्याङ्गसंज्ञा किंतु इदम् शब्दस्यैवाजादिप्रत्ययनिरूपिताङ्गसंज्ञा । स्त्रीशब्दस्य तु सुप्रत्ययनिरूपितैवाङ्गसंज्ञेति न इयङादेशापत्तिरिति भावः ॥ १ ‘सुपि च’ इत्यादिसूत्रैः सुवादिप्रत्ययाव्यवहितपूर्वस्यैवाङ्गस्य कार्यविधानेन प्रत्ययस्य नैव भविष्यत्यङ्ग- संज्ञेति व्यर्थमेव ‘प्रत्यये’ इति सप्तम्यन्तग्रहणमिति शङ्कते—प्रत्यये किमिति ॥ यत्र क्वचित् सप्तम्यन्तं निमित्तपदं नैव श्रूयते तत्र ‘तस्मिन्निति’ इति परिभाषाया अनुपस्थित्या ‘पूर्वस्य’ इत्यस्यानुपस्थित्या प्रत्ययविशिष्टस्यैवाङ्गसंज्ञायां तद्विहितकार्यस्य परनिमित्तकत्वं न स्याद् अतः ‘प्रत्यये’ इति कार्यमेव । अत्र सूत्रे ‘प्रत्यये’ इति कृते सर्वत्राङ्गाधिकारे ‘प्रत्यये’ इति सप्तम्यन्तस्यागलोपस्थितर्भवेत्येवेति ‘उरत्’ इत्यत्र ‘प्रत्यये’ इत्यस्याधिकाराभावेऽपि अङ्गसंज्ञायाः प्रत्ययपरत्वमन्तराऽसंभवेन ‘प्रत्यये’ इति सप्तम्यन्तमा- क्षिप्यत एवेति तद्विहितस्य अभ्यासह्रस्वर्णस्थानिकाकारस्य परनिमित्तत्वेन स्थानिवत्त्वात् ‘न संप्रसारणे संप्रसा- रणम्’ इति निषेधेन पुनः संप्रसारणं ‘वत्रश्च’ इत्यत्र न भवति । किं च ‘देवदत्त ओदनमपाक्षीत्’ इत्यत्र देवदत्तशब्दात् सुप्रत्ययो विहित इति देवदत्तादिकसमुदायस्याङ्गसंज्ञायां देवदत्तशब्दात् प्रागडागमापत्तिः स्यात् ‘प्रत्यये’ ग्रहणाभावे, ‘प्रत्यये’ ग्रहणे कृते तु ‘यः प्रत्ययो विहितः तत्प्रत्ययपूर्वभागस्यैव प्रत्यासत्त्या लभ्यते’ इति प्रत्यये परतो देवदत्तस्यैवाङ्गसंज्ञा लुङ्गिरूपिता ऽङ्गसंज्ञा तु ‘पच्’ धातोरेवेति न देवदत्तात् प्रागडागमापत्तिरिति भावः ॥ २ अङ्गाधिकारसामर्थ्याद् भिस्र् प्रत्यय एव गृह्यते तेन ‘ब्राह्मणभित्सा’ इत्यादौ नैव ऐसादेशापत्तिः ॥ ३–भ्यामादिष्वपि सुप्त्वस्य सत्त्वात् स्थान्यलसाधारणधर्मत्वाभावेन ‘अनल्विधौ’ इति प्रतिषेधाप्रवृत्तेरिति भावः ॥ ४ संनिपातेति ॥ उपजीव्यविरोधमूर्लिकैवेति संनिपातो द्वयोः संबन्धः । ययोर्द्वयोः संबन्धं निमित्ती- कृत्य जायमानो विधिस्तयोर्द्वयोः संबन्धविघातकस्य निमित्तं न भवतीत्यर्थः । एवं च ह्रस्वाकारान्ताङ्ग-ङे संनिपातलक्षणो यादेशो ह्रस्वाकारान्तत्वविघातकस्य दीर्घस्य निमित्तं न भवतीति दीर्घाप्राप्तिरिति भावः ॥ ५ ‘प्रत्ययः’ ‘सर्वस्य’ ‘ताभ्याम्’ ‘आचार्याणाम्’ इत्यादिनिर्देशैरनित्यत्वारणे सिद्धे ‘नास्रूया कर्तव्या यत्रानु- गम आचार्थेण क्रियते’ इति भाष्येण सौत्रनिर्देशेष्वपि सौत्रत्वकल्पनावारणाय शास्त्रान्वितत्वसंपादनाय तत्तत्प्र[- दानमिति तत्त्वम् ॥

( २८ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्- ष्ठ्यम् । रामाभ्याम् । रामेभ्यः । रामस्य । सस्य द्वित्वपक्षे ‘खरि चेति चर्त्वेऽप्यान्तरतम्या- त्सस्य स एव न तु तकारः । अल्पप्राणतया प्रयत्नभेदात् । अत एव ‘सः सीति तादेश आरभ्यते ॥ ओसि च ।७।३।१०४ ॥ ओसि परे अतोऽङ्गस्य एकारः स्यात् ॥ रामयोः ॥ हस्वनद्यापो नुट् ।७।१।५४ ॥ ह्रस्वान्तान्नद्यन्तादाबन्ताच्चाङ्गात्परस्यामो नुडागमः स्यात् ॥ नामि ।६।४।३ ॥ नामि परेऽजन्ताङ्गस्य दीर्घः स्यात् ॥ रामाणाम् । सुपि चेति दीर्घो यद्यपि परस्तथापीह न प्रवर्तते संनिपातपरिभाषाविरोधात् । ‘नामीत्यनेन त्वारम्भसामर्थ्यात्परि- भाषा बाध्यते । रामे । रामयोः ॥ सुपि एत्त्वे कृते ॥ अपदान्तस्य मूर्धन्यः ।८।३।५५ ॥ आपादपरिसमाप्तेरधिकारोऽयम् ॥ इण्कोः ।८।३।५७ ॥ इत्यधिकृत्य ॥ आदेशप्रत्यययोः ८।३।५९ ॥ सहेः साडः स इति सूत्रात्स इति षष्ठ्यन्तं पदमनुवर्तते । इण्कवर्गाभ्यां परस्या- पदान्तस्यादेशः प्रत्ययावयवश्च यः सकारस्तस्य मूर्धन्यादेशः स्यात् ॥ विवृताघोषस्य सस्य तादृश एव षः । रामेषु ॥ इण्कोः किम् ? रामस्य ॥ आदेशप्रत्यययोः किम् ? सुपीः सुपिसौ सुपिसः ॥ अपदान्तस्य किम् ? हरिस्तत्र ॥ एवं कृष्णमुकुन्दादयः ॥ सर्वादीनि सर्वनामानि ।१।१।२७ ॥ सर्वादीनि शब्दस्वरूपाणि सर्वनामसंज्ञानि स्युः ॥ तदन्तस्यापीयं संज्ञा । द्वन्द्वे चेति ज्ञापकात् । तेन परमसर्वत्रेति त्रल् । परमभवकानित्यत्राकच् सिद्ध्यति ॥ जसः शी ।७।१।१७ ॥ अदन्तात्सर्वनाम्नः परस्य जसः शी स्यात् ॥ अनेकाल्त्वात्सर्वा- देशः । नचावर्णस्तृ इत्यादाविव नानुबन्धकृतमनेकाल्त्वमिति वाच्यम् । सर्वादेशत्वात्प्रागि- त्संज्ञाया एवाभावात् । सर्वे ॥ सर्वनाम्नः स्मै ।७।१।१४ ॥ अतः सर्वनाम्नो ङे इत्यस्य स्मै १ सकारस्य महाप्राणत्वात् तकारस्याल्पप्राणत्वादिति भावः ॥ २ अयं भावः-यदि चर्त्वेन सकारस्य तकारः स्यात् तर्हि ‘सः सि’ इति सूत्रं व्यर्थमेव स्यात् । पञ्चाशतो विंशतिरन्तर्गता, षष्टिर्बहिर्गता, इति व्यवहारस्य सर्वाङ्गीकृतत्वेन ‘अल्पापेक्षमन्तरङ्गम्, बह्वपेक्षं बहिरङ्गम्’ इत्यत्रापि लक्षणे बाधकाभावेन केवलशरपेक्षे ‘चयो द्वितीयाः’ इति द्वितीयादेशे कर्तव्ये आर्धधातुकसकारापेक्षस्य तादेशस्यासिद्धत्वेन ‘चर्त्वे द्वितीयादेशो न तकारे तु द्वितीयादेशः’ इति फलभेदाभावादिति ॥ ३-इडागमे तु ‘ज्ञान इ ओस्’ इत्यवस्थायां परत्वादङ्ग- त्वाच्च नुमि गुणे ‘ज्ञानेनोः’ इत्यापत्तिः स्यात्, इडागमे ‘गङ्गे’ इत्यत्र संबुद्धिश्रवणापत्तिः पञ्चमीसमासेन स्थानिव- त्वाद् इकारव्यवधानेन हल्ङ्यादिलोपाप्राप्तेः ‘एङ्ह्रस्वात्’ इत्यस्याप्राप्तेश्चेत्यभिप्रेत्याह-एकार इति ॥ ४ ‘आमि’ इत्येवं न्यासे ‘नोपधायाः’ इत्यत्रापि ‘आमि’ इत्यनुवृत्तौ ‘चर्मणाम्’ इत्यत्र दीर्घापत्तिरतः स- नकारनिर्देश इति भावः ॥ ५ यदि तु ‘एङ्ह्रस्वात्’ इति सूत्रभाष्ये ‘हे कुण्ड’ इत्यादौ ‘आदेः परस्य’ इति अकारलोपे ‘सुपि च’ इति दीर्घे ‘हे कुण्डाम्’ इति दीर्घापत्तिदानेन ‘सुपि च’ इति सूत्रविधेयदीर्घमात्रे संनि- पातपरिभाषाया अप्रवृत्तिः सूच्यते इति विभाव्यते, तदा हरीणामित्याद्यर्थमावश्यकं सूत्रमिहापि न्याय्यत्वाद्दु- ष्टन्यस्तमिति ध्येयम् ॥ ६ कतीनामित्यत्र ‘षट्चतुर्भ्यश्च’ इति नुटि दीर्घस्य चारितार्थ्यमिति तु ‘नैकमुदा- हरण योगारम्भं प्रयोजयति’ इति भाष्येण दूषितमेवेति भावः ॥ ७ ‘बाधकान्येव निपातनानि’ इति लोकेपि षत्वं नैव भवतीति भावः ॥ ८ ‘अदन्तादङ्गात्परस्य सर्वनाम्नो

अजन्तपुँल्लिङ्गप्रकरणम् । ( २९ ) स्यात् ॥ सर्वस्मै ॥ ङसिङ्योः स्मात्स्मिनौ ॥ ७।१।१५ ॥ अतः सर्वनाम्नो ङसिङ्योरेतौ स्तः ॥ सर्वस्मात् ॥ आमि सर्वनाम्नः सुट् ॥ ७।१।५२ ॥ अवर्णान्तात्परस्य सर्वनाम्नो विहि- तस्यामः सुडागमः स्यात् ॥ एत्वँषत्वे । सर्वेषाम् । सर्वस्मिन् । शेषं रामवत् ॥ एवं विश्वादयो- ऽप्यदन्ताः ॥ सर्वादयश्च पञ्चत्रिंशत् । सर्व, विश्व, उभ, उभय, डतर, डतम, अन्य, अन्यतर, इतर, त्वत्, त्व, नेम, सम, सिम । पूर्वपरावरदक्षिणोत्तरापराधराणि व्यवस्थायामसंज्ञायाम् । स्वमज्ञातिधनाख्यायाम् । अन्तरं बहिर्योगोपसंव्यानयोः । त्यद्, तद्, यद्, एतद्, इदम्, अदस् एक, द्वि, युष्मद्, अस्मद्, भवतु, किम्, इति ॥ उभशब्दो द्वित्वविशिष्टस्य वाचकः । अत एव नित्यं द्विवचनान्तः । तस्येह पाठस्तु उभकावित्यकजर्थः । नच कप्रत्ययेनेष्टसिद्धिः । द्विवचनपरत्वाभावेनोभयत उभयत्रेत्यादाविवायच्प्रसङ्गात् । तदुक्तम्-उभयोऽन्यत्रेति ॥ अन्यत्रेति द्विवचनपरत्वाभावे ॥ उभयशब्दस्य द्विवचनं नास्तीति कैयटः । अस्तीति हरदत्तः । तस्माजस्ययजादेशस्य स्थानिवद्भावेन तयप्प्रत्ययान्ततया प्रथमचरमेति विकल्पे प्राप्ते विभक्तिनिरपेक्षत्वेनान्तरङ्गत्वान्नित्यैव संज्ञा भवति । उभये । डतरडतमौ प्रत्ययौ । 'प्रत्य- यग्रहणे तदन्तग्रहणम्' इति तदन्ता ग्राह्याः । यद्यपि संज्ञाविधौ प्रत्ययग्रहणे तदन्त- १ 'अदन्तादङ्गात् परयोः सर्वनाम्नो विहितयोः' इत्यर्थः ॥ २ अवर्णान्तादङ्गादित्यर्थः ॥ तेन तेषा- मित्यादौ नानुषपत्तिः । वर्णाश्रमेतराणाम् इत्यादौ नापत्तिरिति भावः ॥ ३ अवर्णान्तमङ्गमाश्रित्य जायमानः सुट् कथमवर्णान्ताङ्गविघातकस्य एत्वस्य निमित्तमिति चेत् 'हलि सर्वेषाम्' इत्यत्र 'सर्वेषाम्' इति निर्देशेन एत्त्वविषये संनिपातपरिभाषाया अप्रवृत्तिसूचनादिति बोध्यम् ॥ ४ अकजर्थ इति ॥ 'अव्यय- सर्वनाम्नामकच् प्राक् टेः' इति सर्वनामसंज्ञामन्तरा ऽकज्नुपपत्तेरिति भावः ॥ ५ 'उभकौ' इति प्रयोगे कका- रश्रवणमेवाकच्प्रयोजनं चेत् तत् कप्रत्ययेनैव सेत्स्यतीति शङ्कामपनयति-नच कप्रत्ययेनेति ॥ तत्र हेतु- माह-उभयत इति ॥ अयँ भावः-‘उभादुदात्तो नित्यम्' इत्यनेन '

ग्रहणं नास्ति । सुप्तिङन्तमिति ज्ञापकात् । तथापीह तदन्तग्रहणम् केवलयोः संज्ञायाः प्रयोजनाभावात् ॥ अन्यतरान्यतमशब्दावव्युत्पन्नौ स्वभावद्विबहुविषये निर्द्धारणे वर्तेते । तत्रान्यतमशब्दस्य गणे पाठाभावान्न संज्ञा । त्व त्व इति द्वावप्यदन्तावन्यपर्यायौ । एक उदात्तोऽपरोऽनुदात्त इत्येके । एकस्तान्त इत्यपरे ॥ नेम इत्यर्धे । समः सर्वपर्यायः । तुल्यपर्यायस्तु नेह गृह्यते । यथासंख्यमनुदेशः समानामिति ज्ञापकात् । अन्तरं बहिर्योगेति गणसूत्रेऽपुरीति वक्तव्यम् * ॥ अन्तरायां पुरि ॥ पूर्वपरावरदक्षिणोत्तरापराधराणि व्यवस्थायामसंज्ञायाम् । १।१।३४ ॥ एतेषां व्यवस्थायामसंज्ञायां सर्वनामसंज्ञा गणपाठा- त्सर्वत्र या प्राप्ता सा जसि^A वा स्यात् ॥ पूर्वे, पूर्वाः । स्वाभिधेयापेक्षावधिनियमो व्यवस्था । व्यवस्थायां किम् ? दक्षिणा गाथकाः । कुशला इत्यर्थः ॥ असंज्ञायां किम् ? उत्तराः कुरवः ॥ स्वमज्ञातिधनाख्यायाम् । १।१।३५ ॥ ज्ञातिधनान्यवाचिनः स्वशब्दस्य या प्राप्ता संज्ञा सा जसि^B वा स्यात् ॥ स्वे । स्वाः । आत्मीया इत्यर्थः । आत्मान इति वा । ज्ञातिधनवाचिनस्तु स्वाः ज्ञातयोऽर्था वा ॥ अन्तरं बहिर्योगोपसंव्यानयोः । १।१।३६ ॥ बाह्ये परिधानीये चार्थेऽन्तरशब्दस्य या प्राप्ता संज्ञा सा जसि^C वा स्यात् ॥ अन्तरे अन्तरा वा गृहाः । बाह्या इत्यर्थः । अन्तरे अन्तरा वा शाटकाः । परिधानीया इत्यर्थः ॥ पूर्वादिभ्यो नवभ्यो वा । ७।१।१६ ॥ एभ्यो ङसिङ्योः स्मात्स्मिनौ वा स्तः ॥ पूर्वस्मात् । पूर्वात् । पूर्वस्मिन् । पूर्वे । एवं परादीनामपि । शेषं सर्ववत् ॥ एकशब्दः संख्यायां नित्यैकवचनान्तः ॥ न बहुव्रीहौ । १।१।२९ ॥ बहुव्रीहौ चिकीर्षिते सर्वनामसंज्ञा न स्यात् । त्वकं पिता यस्य स त्वत्कपितृकः । अहकं पिता यस्य स मत्कपितृकः । इह समासात्प्रागेव प्रक्रियावाक्ये सर्वनामसंज्ञा निषिध्यते । १ 'सुप्तिङ् पदम्' इति न्यासेऽपि 'प्रत्ययग्रहणे यस्मात्स विहितस्तदादेस्तदन्तस्य ग्रहणम्' इति परिभाषया तदन्तग्रहणे सिद्धे व्यर्थं सद् अन्तग्रहणम् 'संज्ञाविधौ प्रत्ययग्रहणे तदन्तग्रहणं नास्ति' इति परिभाषां ज्ञापयति ॥ २ प्रयोजनाभावादिति । 'न केवला प्रकृतिः प्रयोक्तव्या न च केवलः प्रत्ययः' इत्युक्तेरिति भावः ॥ ३ 'निर्देशरूपाद्' इति भावः । सर्वनामसंज्ञायां हि 'सर्वेषाम्' इति निर्देशेन भाव्यमिति भावः ॥ ४ स्वस्य पूर्वादिशब्दस्याभिधेयेन अर्थेनापेक्ष्यमाणस्यावधेर्नियमः । नियमेन अवधिसापेक्षे ऽर्थे वर्तमानतेत्यर्थः ॥ व्यव- स्थाऽसंज्ञात्वाङ्गीकारे च शिष्टप्रयोगा एव प्रमाणमिति तत्त्वम्

अन्यथा लौकिके विग्रहवाक्य इव तत्राप्यकच् प्रवर्तेत । स च समासेऽपि श्रूयेत । अतिक्रान्तो भवन्तमतिभवकानितिवत् । भाष्यकारस्तु त्वत्कपितृको मकपितृक इति रूपे इष्टापत्तिं कृत्वैत- त्सूत्रं प्रत्याचख्यौ ॥ यथोत्तरं मुनीनां प्रामाण्यम् ॥ संज्ञोपसर्जनीभूतास्तु न सर्वादयः । महासंज्ञाकरणेन तदनुगुणानामेव गणे संनिवेशात् । अतः संज्ञाकार्यमन्तर्गणकार्यं च तेषां न भवति । सर्वो नाम कश्चित्तस्मै सर्वाय देहि । अतिक्रान्तः सर्वमतिसर्वस्तस्मै अतिसर्वाय देहि । अतिकतरं कुलम् । अतितत् ॥ तृतीयासमासे ॥ १।१।३० ॥ अत्र सर्वनामतान स्यात् ॥ मासपूर्वाय । तृतीयासमासार्थवाक्येऽपि न । मासेन पूर्वाय ॥ द्वन्द्वे च । १।१।३१ ॥ द्वन्द्वे उक्ता संज्ञा न ॥ वर्णाश्रमेतराणाम् ॥ समुदायस्यायं निषेधो न त्ववयवानाम् T । नचैवं *तदन्तविधिना सुट्प्रसङ्गः । सर्वनाम्नो विहितस्यामः सुडिति व्याख्यातत्वात् ॥ विभाषा जसि । १।१।३२ ॥ जसाधारं यत्कार्यं शीभावाख्यं तत्र कर्तव्ये द्वन्द्वे उक्ता संज्ञा वा स्यात् ॥ वर्णाश्रमेतरे । वर्णाश्र- मेतराः । शीभावं प्रत्येव विभाषेत्युक्तमतो नाकच् । किंतु कप्रत्यय एव । वर्णाश्रमेतरकाः ॥ प्रथमचरमतयाल्पार्धकतिपयनेमाश्च । १।१।३३ ॥ एते जसः कार्यं प्रत्युक्तसंज्ञा वा स्युः ॥ प्रथमे । प्रथमाः । शेषं रामवत् ॥ तयः प्रत्ययः । ततस्तदन्ता ग्राह्याः । द्वितये । द्वितयाः । शेषं रामवत् ॥ नेमे । नेमाः । शेषं सर्ववत् ॥ विभाषाप्रकरणे तीयस्य ङित्सूपसंख्यानम् * ॥ द्वितीयस्मै । द्वितीयायेत्यादि । एवं तृतीयः ॥ अर्थवद्ग्रहणेनेह पटुजातीयाय ॥ निर्जरः ॥ जराया जरसन्यतरस्याम् । ७।२।१०१ ॥ जराशब्दस्य जरस् वा स्यादाजादौ विभक्तौ ॥ पदाङ्गाधिकारे तस्य च तदन्तस्य च * । अनेकाल्त्वात्सर्वादेशे प्राप्ते—निर्दिश्यमानस्या- देशा भवन्ति । एकदेशविकृतस्यानन्यत्वात् जराशब्दस्य जरस् । निर्जरसौ । निर्जरसः ॥ इनादीन् बाधित्वा परत्वाज्जरस् । निर्जरसा । निर्जरसे । निर्जरसः । पक्षे हलादौ च रामवत् ॥

१ जातसंस्कारबाधायोगादिति भावः ॥ २ तदुक्तं भाष्यकृता—‘अकच्स्वरौ तु कर्तव्यौ प्रत्यङ्गं मुक्त- संशयम्’ इति ॥ ३ ‘ध्विन्विकृण्व्योर च’ इति सूत्रे लोपपदमकृत्वा अकारविधानं लोपस्य स्थानिवद्भावेन गुणवारकं विदधता पाणिनिनापि ध्वनितमेतदिति भावः ॥ ४ सर्वनामसंज्ञानुगुणानां संज्ञोपसर्जनभिन्नानामि- त्यर्थः ॥ ५ संज्ञोपसर्जनीभूतानाम् ॥ सर्वनामसंज्ञाकार्यम् उत्तरादित्यदादिगणकार्यं चेत्यर्थः ॥ ६ ‘न बहुव्रीहौ’ इत्यादिप्रकरणविहित इत्यर्थः ॥ T. प्रथमार्थे सप्तमीस्वीकारादिति शेषः ॥ * ‘पदाङ्गाधिकारे तस्य तदन्तस्य च’ इति वक्ष्यमाणत्वादित्यर्थः ॥ ७ ‘जसि’ इति सप्तमी षष्ठ्यर्थे इत्यभिप्रेत्य ‘जसः कार्यं प्रति विभाषा अकज्डिङ्ग न भवति’ इति भाष्यसूचितमर्थं श्रुतसप्तम्यापि साधयति—जसाधारमिति ॥ ८ अत्र जातीयप्रत्ययोऽर्थवान् न तु तदेकदेशभूतः—‘तीय’ इति ॥ ९—‘अष्टन आ’ इत्यतोऽनुवर्तते । तत्फलम्—जराया इदं जारमित्यादौ न जरस् ॥ १० ‘येन विधिरुतदन्तस्य’ ‘व्यपदेशिवदेकस्मिन्’ इत्येत- त्फलितमिति भावः ॥ ११ सूत्रे स्थानषष्ठीप्रकृतित्वेनोच्चार्यमाणत्वमेव निर्दिश्यमानत्वम् । ‘षष्ठी स्थानेयोगा’ इत्यस्यैवार्थभूतेयमिति भावः ॥ १२ ‘प्राग्दीव्यतोऽण्’ इत्यत्र दीव्यतिशब्दैकदेशदीव्यच्छब्दानुकरणनिर्देशेन ‘एकदेशविकृतमनन्यवत्’ इति लौकिकन्यायाश्रयेण स्थानिवत्सूत्रभाष्यस्थ ‘एकदेशविकृतेषूपसंख्यानम्’ इति वार्तिकस्य गतार्थताया भाष्यकृतोक्तत्वेन लौकिकवार्तिकयोर्विशेषाभाव इति भावः ॥ १३ पक्षे इति जरसा- देशाभावपक्षे इत्यर्थः ॥ १४ ‘अचि र ऋतः’ इत्यतोऽनुवर्तमानस्य ‘अचि’ इत्यस्य फलमिदमिति भावः ॥

वृत्तिकृता तु-‘पूर्वविप्रतिषेधेन इनातोः कृतयोः संनिपातपरिभाषाया अनित्यत्वमाश्रित्य जरसि कृते निर्जरसिन निर्जरसादिति रूपे न तु निर्जरसा निर्जरस इति केचिद्’ इत्युक्तम् । तथा भिसि निर्जरसैरिति रूपान्तरमुक्तम् ॥ तदनुसारिभिश्च षष्ठ्येकवचने निर्जरस्येत्येव रूपं स्वीकृतम् ॥ एतच्च भाष्यविरुद्धम् ॥ पद्धन्नोमासहृन्निशसन्यूषन्दोषन्यकञ्छकन्नुदन्नासञ्छसप्रभृतिषु । ६।१।६३ ॥ पाद, दन्त, नासिका, मास, हृदय, निशा, असृज्, यूष, दोष, यकृत्, शकृत्, उदक, आस्य एषां पदादय आदेशाः स्युः शसादौ वा ॥ यत्तु आसनशब्दस्य आसन्नादेश इति काशिकायामुक्तं तत्प्रौमादिकम् । पादः । पादौ । पादाः । पादम् । पादौ । पदः । पादान् । पदा । पादेन इत्यादि ॥ सुडनपुंसकस्य । १।१।४३ ॥ सुट् प्रत्याहारः । स्वादिपञ्चव

३ ‘क्त्वा’..."? Wait, look at the characters: ‘ क् त्व : ’ - wait, could that be an abbreviation? Wait, look at the colon: is it a visarga or a colon? In old prints, sometimes a colon is used, or visarga. Wait, let's compare the colon/visarga with other visargas on the page: Look at: "हाहै । ङसिङसोर्दीर्घः–हाहाः । ओसि वृद्धिः–हाहौः । ङौ आद्गुणः–हाहे । शेषं विश्व-" The visarga after वृद्धिः, दीर्घः, etc. In L24: ‘ क्त्वः ’ ‘ श्नः ’ ॥ Wait, let's look at the second word again: Is it ‘ श्नः ’ or ‘ श्वः ’? It looks like ‘ श्नः ’ or ‘ श्वः ’. The letter has a loop: 'न' has a loop at the bottom left: न. 'व' has an open loop. Here it is round, like 'न'. But could it be 'श्नः'? Yes, 'श्' + 'न' = 'श्न'. Wait, what if it is: ‘ क्त्वः ’ ‘ श्नः ’? Let's look at footnote 3 again: "३ तेन ‘जहातेश्च क्त्वि’ इत्यत्र तु भवति । ‘टायामादेशः’ इत्यत्र न

, ङित् प्रत्यय like तिङ्: तिप् तस् झि... no, तिङ् has no ङित् in लट्, but in लङ्: ताम्, अन्... Wait, what about धातुरूप? Or what about तद्धित प्रत्यय that is ङित्? Or feminine suffix? ङीप्, ङीष्, ङीन are ङित्! If you have an इ-कारान्त word like घटि + ङीप् -> घटी! Yes! घटि is an इ-कारान्त प्रातिपदिक (meaning a water-jar or small pot)! घटिः -> स्त्रियां ङीप् -> घटी! If सुपि were not in the sutra घेर्डिति, then घटि + ङीप् would have गुण because ङीप् is ङित्! But ङीप् is not सुप्! So no गुण, and we get घटी! YES! घटि + ङीप् = घटी! That is why सुपि किम् ? घटी ।! Wait, but why is there a mark below घ in घटी? Wait, let's look at the mark below घ: It is a small circle or footnote marker? Wait, look at it: it looks like a small circle or a ू or maybe just a letter like घ with a damaged

ङसिङसोरत उत्स्यात् ॥ सख्युः ॥ औत् ।७।३।११८ ॥ इदुद्भ्यां परस्य ङेरौत्स्यात् ॥ उकारानुवृत्तिरुत्तरार्था । सख्यौ । शेषं हरिवत् ॥ शोभनः सखा-सुसखा । सुसखायौ । सुसखायः । अनङ्णिद्वद्भावयोराङ्गत्वान्तदन्तेऽपि प्रवृत्तिः । समुदायस्य सखिरूपत्वाभावादस- खीति निषेधाप्रवृत्तेर्घिसंज्ञा । सुसखिना । सुसखये । ङसिङसोर्गुणे कृते कृतयणादेशत्वाभावात् ख्यत्यादित्युत्त्वं न । सुसखेः । सुसख्यौ इत्यादि । एवमतिशयितः सखा-अतिसखा । परमः सखा यस्येति विग्रहे । परमसखा । परमसखायावित्यादि ॥ गौणत्वेऽप्यनङ्णित्त्वे प्रवर्तेते ॥ सखीमतिक्रान्तोऽतिसखिः । लिङ्गविशिष्टपरिभाषाया अनित्यत्वान्न टच् । हरिवत् । इहाङ्- णित्त्वे न भवतः । गोस्त्रियोरिति ह्र

कतिशब्दो नित्यं बहुवचनान्तः ॥ बहुगणवतुडति संख्या ।१।१।२३ ॥ एते संख्यासंज्ञाः स्युः ॥ डति च ।१।१।२५ ॥ डत्यन्ता संख्या षट्संज्ञा स्यात् ॥ प्रत्ययस्य लुक्श्लुलुपः १।१।६१ ॥ लुक्श्लुलुप्शब्दैः कृतं प्रत्ययादर्शनं क्रमात्तत्तत्संज्ञं स्यात् ॥ षड्भ्यो लुक् ।७।१ २२ ॥ षड्भ्यः परयोर्जश्शसोर्लुक् स्यात् ॥ प्रत्ययलोपे प्रत्ययलक्षणम् ।१।१।६२॥ प्रत्यये लुप्तेऽपि तदाश्रितं कार्यं स्यात् । इति जसि चेति गुणे प्राप्ते ॥ न लुमतानङ्गस्य ।१।१।६३ ॥ लुक् श्लु लुप् एते लुमन्तः ॥ लुमता शब्देन लुप्ते तन्निमित्तमङ्गकार्यं न स्यात् । कति । कति । कतिभिः । कतिभ्यः । कतिभ्यः । कतीनाम् । कतिषु । अस्मद्युष्मत्षट्संज्ञकास्त्रिषु सरूपाः । त्रिशब्दो नित्यं बहुवचनान्तः । त्रयः । त्रीन् । त्रिभिः त्रिभ्यः ॥ त्रेस्त्रयः ।७।१ ५३ ॥ त्रिशब्दस्य त्रयोदेशः स्यादामि ॥ त्रयाणाम् । परमत्रयाणाम् । गौणत्वे तु नेति केचित् । प्रियत्रीणाम् । वस्तुतँस्तु—प्रियत्रयाणाम् । त्रिषु ॥ द्विशब्दो नित्यं द्विवचनान्तः ॥ त्यदा- दीनामः ।७।२।१०२ ॥ एषामकारोऽन्तादेशः स्याद्विभक्तौ ॥ द्विपर्यन्तानामेवेष्टिः * ॥ द्वौ २ । द्वाभ्याम् ३ । द्वयोः २ । द्विपर्यन्तानां किम् ? भवान् । भवन्तौ ॥ संज्ञायामुपसर्जनत्वे च नात्वम् । सर्वान्तर्गणकार्यत्वात् । द्विर्नाम कश्चित् । द्विः । द्वी । द्वावतिक्रान्तोऽतिद्विः। हरिवत्। प्राधान्ये तु परमद्वौ इत्यादि । औडुलोमिः । औडुलोमी । बहुवचने तु उडुलोमाः॥लोम्नोऽपत्येषु बहुष्वकारो वक्तव्यः * ॥ बाह्वादीञोऽपवादः ॥ औडुलोमिम् । औडुलोमी । उडुलोमान् ॥ इतीदन्ताः ॥ वातप्रमीरित्युणादिसूत्रेण माङ ईप्रत्ययः स च कित् । वातं प्रमिमीते—वातप्रमीः ।

—व्यासादिमहर्षिप्रयोगासाधकत्वरूपा पाणिनीयव्याकरणे न्यूनता नापि 'पृषोदरादीनि' इति सूत्रभाष्यहर्यादिसंमत- शब्दप्रयोगप्रमाणभूतवव्यासादीनां 'शास्त्रान्वितः' इति श्रुतिविरुद्धकर्मकारित्वापत्तिरिति दाधिमथानां महर्षिनि- न्दामसह्मानानां सिद्धान्तः । एवं च 'सर्वे विधयश्छन्दसि विकल्प्यन्ते' इति 'अनङ् सौ' इत्यनङो वैकल्पिकत्वेन 'कृष्णस्य सखिरर्जुनः' इति भारतम् 'असखि' इति प्रतिषेधस्य वैकल्पिकत्वेन 'सखिना वानरेन्द्रेण' इति रामायणं च व्याख्यातम् । 'क्लीबे च पतिते पतौ' इत्यत्र तु सकलस्मृतिविरोधानुत्था- नाय 'अकृतचतुर्थीकर्म' इति पूर्वपदस्य 'विनापि प्रत्ययं पूर्वोत्तरपदयोर्लोपो वक्तव्यः' इत्यनेन लोपे अकृतचतुर्थीकर्मेति पूर्वपदान्तर्गतकृतचतुर्थीकर्मेत्युत्तरपदस्य 'शाकपार्थिवादेराकृतिगणत्वेन लोपे 'अपतौ' इति वा समास एवेति न घिसंज्ञानुपपत्तिः ॥ १ 'निजां त्रयाणाम्' इति निर्देशेन नायं सकारान्तः षष्ठवदित्याह—त्रयादेश इति ॥ २ गौणत्वेनेति । 'आमि सर्वनाम्नः' इति वदिति भावः ॥ ३ सूत्रान्तरसाहचर्याश्रयणे मानाभाव इत्याह—वस्तुतस्त्विति ॥ ४ सर्वान्तर्गणस्त्यदादिः ॥ ५ युष्मदस्मदोरत्वयत्वटिलोपैः किमः कादेशेनास्य बाधात् भवतस्त्यदादिभ्यः प्राक् पाठेन सकलेष्टसिद्धौ वृथैवेयमिष्टिरिति प्रक्षाशयः ॥ ६ त्यदादितः प्राक्पाठेनेष्टसिद्धिरूं, स च भवांश्च भवन्तौ इत्यत्र भवत एकशेषोपपत्तये परपाठे करणीये ऽत्त्वापत्तिवारणायेष्टेरावश्यकत्वादिति भवतः शतृप्रत्यया- न्तत्वभ्रमवारणायैकवचनप्रयोगसहकृतमुदाहरति-भवान् भवन्ताविति ॥ 'त्यदादीनां मिथः सहोक्तौ यत्परं तच्छिष्यते' इति वार्तिकमनुसृत्येदम् । 'पूर्वशेषदर्शनाच्च' इति वार्तिकेन पूर्वपाठेपि एकशेषे दोषाभावेन त्विष्टिव्यर्थैवेति तत्त्वम् ॥

दा टा? Wait, look at: परत्वादौटा- is that anऔ? No, Sanskrit grammar: is it औट्? Wait! औट्is the accusative dual! It has nothing to do with this. Could it beआटा? Instrumentive of आट् = आटा (like वाचा). Wait, why does footnote 6 say: ६ परत्वादिति । अनेन 'सकृद्गतौ विप्रतिषेधेन यद् बाधितं तद् बाधितमेव' इति परत्वादाटि कृते पुनर्नुट् न प्रवर्तते इति बोधितम् ॥ "परत्वादाटि कृते" means "when āṭ is done on account of paratva"! In the saptamī absolute: "आटि कृते" (when āṭ has taken place). And in the text: does it sayपरत्वादाटा नुट् बाध्यते? Yes, आटा= by āṭ! "परत्वात् आटा नुट् बाध्यते" (by āṭ, nuṭ is blocked due to paratva). Wait, what is that mark aboveटा? Is it ५or६? Wait! Look at line 14: इह परत्वादाटा- wait, what is the character afterदाटा? It is नुट्! Wait, where is ५`?

An exact, line-by-line Markdown transcription of the provided page in Unicode Devanagari:

( ३८ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्- शुद्धधियौ । परमधियौ । कथं तर्हि दुर्धियो वृश्चिकभियेत्यादि ? उच्यते² दुःस्थिता धीर्येषामिति विग्रहे दुरित्यस्य धीशब्दं प्रति गतित्वमेव नास्ति । यत्क्रियायुक्ताः प्रादयस्तं प्रत्येव गत्युपसर्ग- संज्ञाः ॥ वृश्चिकशब्दस्य बुद्धिकृतमपादानत्वं नेह विवक्षितम्³ । वृश्चिकसम्बन्धिनी भीर्वृश्चिकभीरि- त्युत्तरपदलोपो वा ॥ न भूसुधियोः । ६।४।८५ ॥ एतयोर्यण् न स्यादचि सुपि ॥ सुधियौ । सुधिय इत्यादि ॥ सखायमिच्छति सखीयति । ततः क्विप् । अल्लोपयलोपौ । अल्लोपस्य स्थानिवत्त्वाद्यणि प्राप्ते–'कौ लुप्तं न स्थानिवत्' । एकदेशविकृतस्यानन्यतयाऽनङ्णित्त्वे–सखा । सखायौ । सखायः । हे सखीः । अमि पूर्वरूपा

! Let's see how they are arranged: Top: ऌ (or ॡ? Top is ऌ, bottom is ॡ with the long vowel hook!). Wait, top: ऌ has the shape of ऌ. Bottom: has the shape of ॡ (or ॡ). So it's ऌ / ॡ representing both! Then after that: "तु अनयोरनुकरणे प्रकृतिवदनुकरणमिति वैकल्पिकातिदेशाद् [ईत्त्वे" Wait, look at footnote 4: "४ वैकल्पिकेति ।। 'क्षियो दीर्घात्' इत्यत्र 'क्षियः' इति सुब्विभक्तिप्रयोजकप्रातिपदिकत्वं धातुत्वाभाव एव संभवत् प्रकृतिवत्त्वाभावं ज्ञापयति । इयडादेशो धातुत्त्व एव संभवन् प्रकृतिवत्त्वं ज्ञापयति इति भावः ।।" And footnote 5: "५ अयं कोष्ठकान्तर्गतपाठो हलन्तेषु यद्यप्युचितः तथापि समानप्रकृतित्वेन स्मृतिपथमागतत्वालिखितः ।। ईत्त्वे इति । अत एव 'किरश्च पञ्चम्यः' इति निर्देशः संगच्छते ।।" In L25, at the very end, there is "[ईत्त्वे"! The bracket '[' opens before 'ईत्त्वे'.

Now

( ४० ) सिद्धान्तकौमुद्याम्- रपरत्वम् । कीः । किरौ । किरः । तीः । तिरौ । तिर इत्यादि गीर्वत् । ] इत्त्वाभावपक्षे तु ऋदुशन इति ऋतो ङीति च तपरकरणादनङ्ङुणौ न । कॄः । क्रौ । क्रः । कॄम् । क्रौ । कॄन् । क्रा । क्रे इत्यादि ॥ इति ऋदन्ताः ॥ ॥ गमॢ शक्लृ अनयोरनुकरणेऽनङि । गमा । शका । गुणविषये तु लपरत्वम् । गमलौ । गमलः । गमलम् । गमलौ । गमॄन् । गॅम्ला । गमॢले । ङसिङसोस्तु ऋत उदित्यत्त्वे संयोगान्तस्य लोपः-गमुल् । शकुल् । इत्यादि ॥ इति लृद- न्ताः ॥ ॥ सेः ६ । सयौ ७ । सयः । स्मृतेः । स्मृतयौ । स्मृतयः ॥ इत्येदन्ताः ॥ ॥ गोतो णित् ।७।१।९० ॥ गोशब्दात्परं सर्वनामस्थानं णिद्वत् स्यात् ॥ गौः । गावौ । गावः ॥ औतोऽम्शसोः ।६।१।९३ ॥ आ ओत इति छेदः । ओकारादम्शसोरचि परे आकार एकादेशः स्यात् ॥ शसा साहचर्यात्सुबेव अम् गृह्यते । नेह-अचिनवम् । असुनवम् । गाम् । गावौ । गाः । गवा । गवे । गोः । इत्यादि ॥ ओतो णिदिति वाच्यम् * ॥ विहितवि- शेषणं च * ॥ तेन सुद्यौः । सुद्यावौ । सुद्यावः । ओकारान्ताद्विहितं सर्वनामस्थानमिति व्याख्यानान्नेह-हे भानो । हे भानवः ॥ उः शंभुः स्मृतो येन सः स्मृतौः । स्मृतावौ । स्मृतावः । स्मृताम् । स्मृतावौ । स्मृताः । इत्यादि ॥ इत्योदन्ताः ॥ ॥ रायो हलि ।७।२।८७। रैशब्दस्याकारोन्तादेशः स्याद्धलि विभक्तौ ॥ अचि आयादेशः-राः । रायौ । रायः । रायम् । रायौ । रायः । राया । राभ्यामित्यादि ॥ इत्यैदन्ताः ॥ ॥ ग्लौः । ग्लावौ । ग्लावः । ग्लावम् । ग्लावौ । ग्लावः । इत्यादि ॥ औतोऽम्शसोरितीह न प्रवर्तते । ऐऔजिति सूत्रेण ओदौतोः सावर्ण्याभावज्ञापनात् ॥ इत्यजन्तपुँल्लिङ्गप्रकरणम् । अथाजन्तस्त्रीलिङ्गप्रकरणम् । रमा ॥ औङ आपः ।७।१।१८ ॥ आबन्तादङ्गात्परस्यौङः शी स्यात् । औङित्यौकार- विभक्तेः संज्ञा ॥ रमे । रमाः ॥ सम्बुद्धौ च ।७।३।१०६॥ आप एकारः स्यात्संबुद्धौ । एड्- ९ १ तपरेति । अत एव 'ऋत उद्' इति उत्त्वमपि नेति 'ग्रो यङि' इति निर्देशः संगच्छते ॥ २ अनङिति 'ऋदुशनस्' इति तपरकरणेन लकारस्य ग्रहणात् ॥ ३ गुणेति । 'ऋतो ङि' इत्यत्र तपरकरणेन लकारग्रहणमिति भावः ॥ ४ लृवर्णस्य दीर्घस्याभावात् सवर्ण ऋकार एव

ह्रस्वादिति संबुद्धिलोपः—हे रमे । हे रमे । हे रमाः । रमाम् । रमे । रमाः—स्त्रीत्वान्नत्वभावः । आङि चापः ।७।३।१०५ ॥ आङि ओसि च परे आवन्तस्याङ्गस्य एकारः स्यात् ॥ रमया । रमाभ्याम् । रमाभिः ॥ याडापः ।७।३।११३ ॥ आपः परस्य ङिद्वचनस्य याडा- गमः स्यात् ॥ वृद्धिरेचि—रमायै । सवर्णदीर्घः—रमायाः । रमयोः । रमाणाम् । रमायाम् । रमयोः । रमासु ॥ एवं दुर्गादयः ॥ सर्वनाम्नः स्याड्ढ्रस्वश्च ।७।३।११४ ॥ आवन्तात्स- र्वनाम्नः परस्य^१ ङितः स्याट् स्यादापश्च ह्रस्वः ॥ याटोऽपवादः॥ सर्वस्यै । सर्वस्याः २ । एका- देशस्य पूर्वान्तत्वेन ग्रहणादामि सर्वनाम्न इति सुट्^२ सर्वसाम् । सर्वस्याम् । सर्वयोः । सर्वासु ॥ एवं विश्वादय आवन्ताः ॥ विभाषा दिक्समासे बहुव्रीहौ ।१।१।२८ ॥ अत्र सर्वनामता वा स्यात् । उत्तरपूर्वस्यै । उत्तरपूर्वायै । दिङ्नामान्यन्तराले इति प्रतिपदोक्तस्य^३ दिक्समासस्य ग्रहणान्नेह—योत्तरा सा पूर्वा यस्या उन्मुग्धायास्तस्यै उत्तरपूर्वायै । बहुव्रीहिग्रहणं स्पष्टार्थम्^४ । अन्तरस्यै शालायै

भवन्ति 'आ आव्' इति प्रश्लिष्य आकाररूपस्यैवाऽऽपः सर्वत्र ग्रहणात् । एवं हल्ङ्यादि- सूत्रेऽपि 'आ आप्' 'डी ई' इति प्रश्लेषादतिकट्वः निष्कौशाम्बिरित्यादिसिद्धेर्दीर्घग्रहणं प्रत्या- ख्येयम् । न चैवमप्यतित्वट्वायित्यत्र स्वाश्रयमाकारत्वं स्थानिवद्भावेनाऽऽप्त्वं चाश्रित्य याट् स्यादिति वाच्यम् । आबन्तं यदङ्गं ततः परस्य याड्विधानात् । उपसर्जनस्त्रीप्रत्यये तदादिनियमात् । पद्दन इति नासिकाया नसः । नसः । नसा । नोभ्यामित्यादि । पक्षे सुटि च रमावत् । निशाया निश् । निशः । निशा ॥ व्रश्चभ्रस्जसृजमृजयजराजभ्राजच्छशां षः ।८।२। ३६ ॥ व्रश्चादीनां सप्तानां छशान्तयोश्च षकारोऽन्तादेशः स्याज्झलि पदान्ते च । षस्य जश्त्वेन डकारः । निड्भ्याम् । निड्भिः ॥ सुपि डः सीति पक्षे धुट् । चर्त्वम् । तस्यासिद्ध- त्वाच्चयो द्वितीया इति टतयोष्ठथौ न । न पदान्ताट्टोरिति ष्टुत्वं न । निट्त्सु । निट्सु ॥ षढोः कः सि ।८।२।४१ ॥ षस्य ढस्य च कः स्यात्सकारे परे ॥ इति तु न भवति । जश्त्वं प्रत्यसिद्धत्वात् ॥ केचित्तु-व्रश्चादिसूत्रे 'दादेर्धातोर्घ' इति सूत्राद्धातोरीत्यनुवर्तयन्ति । तन्मते जश्त्वेन जकारे-निजभ्याम् । निर्जिः ॥ जश्त्वम्, श्रुत्वम्, चर्त्वम्, निच्शु । छत्वम् निच्छु । चोः कुरिति कुत्वं तु न भवति जश्त्वस्यासिद्धत्वात् ॥ मांसपूतनासानूनां मांसपूत- स्त्रवो वाच्याः शसादौ वा * ॥ पूतः । पूता । पूद्भ्याम् । पक्षे सुटि च रमावत् ॥ गोपा विश्वपावत् ॥ मतिः । प्रायेण हरिवत् । स्त्रीत्वान्नत्वाभावः-मतीः । नीत्वं न-मत्या ॥ ङिति ह्रस्वश्च ।१।४।६ ॥ इयडुवङ्स्थानौ स्त्रीशब्दभिन्नौ नित्यस्त्रीलिङ्गावीदूतौ ह्रस्वौ च इवर्णोवर्णौ स्त्रियां वा नदीसञ्ज्ञौ स्तो ङिति परे ॥ आण् नद्याः-मत्यै । मतये । मत्याः । मतेः ॥ नदी- त्वपक्षे औदिति ङेरौत्त्वे प्राप्ते-॥ इदुद्भ्याम् ।७।३।११७ ॥ नदीसञ्ज्ञकाभ्यामिदुद्भ्यां परस्य ङेराम् स्यात् ॥ पक्षे-अच्च घेः । मत्याम् । मतौ ॥ एवं श्रुतिस्मृत्यादयः ॥ त्रिचतुरोः स्त्रियां तिसृचतसृ ।७।२।९९ ॥ स्त्रीलिङ्गयोरतयोरैतावादेशौ स्तो विभक्तौ परतः ॥ अचि रऋतः ।७।२।१०० ॥ तिसृचतसृ एतयोर्ऋकारस्य रेफादेशः स्यादचि । गौणेदीर्घोत्वान्वामप- १ एवं च आत्वस्यालुप्तमत्वेन सर्वेषामेषां विधीनामलुग्विधित्वमिति न स्थानिवत्त्वप्रसिरिति भावः ॥ २ स्पष्टं चेदं स्थानिवत्सूत्रे भाष्ये ॥ ३ आकारत्वस्यातिदिश्यमानत्वाभावाद् आप्त्वस्यानधर्मत्वादिति भावः ॥ ४ 'प्रत्ययग्रहणे यस्मात् स विहितस्तदादेस्तदन्तस्य ग्रहणम्' इतिपरिभाषया 'यस्मात्प्रत्य- यविधिस्तदादि प्रत्यये' इतिसूत्रार्थभूतया आप्प्रत्ययस्य खट्वाशब्दात् विहितत्वेन तदादितदन्तः 'खट्वा' शब्द एव स च नाङ्गम् । यच्चाङ्गम्-अतित्वट्ठ इति तच्च नाबन्तम्, इति आबन्तादङ्गाद्विहितत्वाभावेन नैव ततः परस्य याडापत्तिरिति भावः ॥ ५ 'सतुक्कछ-' इति पाठो बोध्यः ॥ निमित्तापाये नैमित्तिकस्याप्य- पायः' इति तु नैवास्ति ॥ ६ तस्य चर्वस्य ॥ 'नादिन्याक्रोशे-' इति सूत्रे 'चयो द्वितीयाः' इत्यस्य पाठात् ॥ ७ एतन्मते भाष्यानुग्रहो विचार्य इति शेखरकृत् ॥ ८ जश्त्वेनेति । 'झलां जशोऽन्ते' इत्यने- नेत्यादिः ॥ ९ स्त्रीत्वादिति । पुंस्त्वभावसेनेति शेषः ॥ १० नात्वं नेति । तया इत्यादिः ॥ स्त्रीत्वा- दिति भावः ॥ ११ पक्षे 'घेर्डिति' ॥ १२ पक्षे 'घेर्डिति' 'ङसिङसोश्च' ॥ १३ तेन त्रिप्रिय इत्यत्र न तिसृ- भावः ॥ 'तिसृका ग्रामः' इत्यत्र तु 'संज्ञायां कनुपसंख्यानम्' इति वार्तिकेन तिसृभावः ॥ १४ रेफादेशे तिसृचतसृबाधकत्वं मा भूत् इति षष्ठीविपरिणततिसृ-चतसृपदानुवृत्तौ तात्पर्यग्राहकम्-'ऋतः' इतीत्यभिप्रेत्य व्याचष्टे-एतयोर्ऋकारस्येति ॥ १५ सर्वनामस्थाने गुणस्य शसि दीर्घस्य गौणे ङसिङसोरुत्त्वस्येति बोध्यम् ॥