भारतकोश
संग्रह पर लौटें

वाक्यपदीयम्: ब्रह्मकाण्ड (भर्तृहरि - शब्दब्रह्म, स्फोट-सिद्धान्त एवं भाषा-दर्शन सटीक)

Vakyapadiya Brahmakanda of Bhartrihari with Commentary

भर्तृहरि (टीकाकार: पं. सूर्यनारायण शुक्ल) द्वारा

DevanagariHindipublished192 पृष्ठ

१४६ वाक्यपदीयम् जब धर्मशास्त्र विनष्ट हो जाते हैं और दूसरे धर्मशास्त्र जबतक नहीं उत्पन्न हो जाते इस अवधि के बीच में शिष्ट पुरुष श्रुति और स्मृति में वर्णित धर्मों का पालन परम्परा के आधार पर करते हैं तथा परम्पराओं का उल्लङ्घन नहीं करते ॥ १३४ ॥ ननु कपिलादीनां स्वभाविकमेव धर्माधर्मादिज्ञानं नागमान्तरमूलं न वा वेदमूल- मिति तदीयागमप्रामाण्यं स्वत एवेति न वेदमूलापेक्षेत्यत आह— जो लोग महर्षि कपिल आदि के ज्ञान को धर्मनिर्णय और अधर्मनिर्णय में स्वतः प्रमाण मानते हैं न कि वेदमूलक होने के कारण वे बड़ी भूल करते हैं। क्योंकि— ज्ञाने स्वाभाविके नार्थः शास्त्रैः कश्चन विद्यते । धर्मो ज्ञानस्य हेतुश्चेत्तस्याम्नायो निबन्धनम् ॥ १३५ ॥ कस्यचित् कपिलादेः स्वाभाविके प्रमाणान्तरानपेक्षे ज्ञाने धर्माधर्मविषयके इष्यमाणे शास्त्रैः कपिलादिदर्शनैः कश्चन अर्थः किमपि प्रयोजनं न विद्यते कपि- लादिवदन्येषामपि जीवानां स्वत एव धर्माधर्मविवोधसम्भवात् । अथ कपिलादीनां ज्ञानस्य धर्मो हेतुरिति तेषामेव धर्मानुग्रहवशादतीन्द्रियार्थविषयकं ज्ञानं भविष्यति न गृहीतकर्मणां मन्वाद्यवोधानामिति नागमप्रणयनवैयर्थ्यमिति चेत् तस्य अतीतार्थ- विषयकज्ञानहेतोर्धर्मस्य तदानीम् आम्नायो वेदो निबन्धनं मूलं नागमान्तरं तेषां विच्छिन्नत्वादिति भावः ॥ १३५ ॥ प्रमाणान्तर की अपेक्षा के बिना स्वाभाविक किसी भी व्यक्ति के धर्माधर्म विषयक ज्ञान में शास्त्रों का कोई प्रयोजन नहीं है क्योंकि सब लोगों के स्वाभाविक ज्ञान में कोई विशेष हेतु है तो वह वेद मूलक होने के अतिरिक्त और कुछ नहीं हो सकता ॥ १३५ ॥ ननु सर्वागमानां वेदमूलकत्वादेव प्रामाण्ये तर्काख्यं पूर्वोत्तरमीमांसाशास्त्रमनर्थकं तन्निर्णैतव्यार्थस्य अस्मदाद्युपलभ्यमानवेदादेवावगन्तुं शक्यत्वादत आह— यद्यपि जितने आगम हैं सब वेद मूलक हैं और वेद के ज्ञान हो जाने पर इन पूर्व- मीमांसा, उत्तरमीमांसा आदि दर्शनों की कोई आवश्यकता नहीं है। क्योंकि इन आगमों में वर्णित विषय वेद के द्वारा जाने जा सकते हैं तथाऽपि— वेदशास्त्राविरोधी च तर्कश्चक्षुरपश्यताम् । रूपमात्राद्धि वाक्यार्थः केवलान्नावतिष्ठते ॥ १३६ ॥ अपश्यताम् वेदार्थनिर्णयासामर्थ्यानां मन्दावबोधानां मादृशां वेदशास्त्राविरोधी वेदार्थव्यवस्थापकः तर्कः पूर्वोत्तरमीमांसालक्षणः चक्षुः हि यतः केवलात् तर्का- सहकृतात् रूपमात्रात् वेदशब्दस्वरूपमात्रात् वाक्यार्थः श्रुतितात्पर्यविषयीभूतोऽर्थः नावतिष्ठते न निश्चितो भवतीत्यर्थः । वेदार्थनिर्णयाय तर्काख्यं मीमांसाशास्त्रमा- वश्यकमत एवाहः 'यस्तर्केणानुसंधत्ते स धर्मो वेद नेतरः' इति भावः ॥ १३६ ॥ जो लोग वेद के अर्थ का निर्णय नहीं कर सकते उनके लिए वेद के अर्थ का व्यवस्थापक मीमांसा और वेदान्त रूपी तर्क ही नेत्र है। क्योंकि केवल वेद के शब्दमात्र से वेद का तात्पर्यार्थरूपी वाक्यार्थ निश्चित नहीं हो सकता ॥ १३६ ॥

संस्कृत-हिन्दी-व्याख्योपेतम् १४७ ननु को वेदतात्पर्यविषयीभूतोऽर्थः यदर्थं तर्कापेक्षेत्यत आह— वेद के वे तात्पर्यभूत अर्थ जिनके लिए तर्कशास्त्र की अपेक्षा की जाती हैं— सतोऽविवक्षा पारार्थ्यं व्यक्तिरर्थस्य लैङ्गिकी । इति न्यायो बहुविधस्तर्केण प्रविभज्यते ॥ १३७ ॥ ग्रहं संमार्ष्टि इत्यादौ ग्रहपदोत्तरैकवचनार्थस्यैकत्वस्य सतोऽविवक्षा¹ ततो बहूनां पात्राणां संमार्गः सिध्यति पारार्थ्यं परोद्देशप्रवृत्तकृतिक्याप्यत्वरूपमङ्गत्वं² ‘बर्हिर्देव³ सदनं दामि’ इत्यादिमन्त्राणां बर्हिर्लवनाङ्गत्वम् अर्थस्य ‘अक्ताः⁴ शर्करा उपदधाति’ इत्यादौ घृतसाधनकाञ्जनरूपस्य लैङ्गिकी अक्ता इति वाक्यसन्निधौ ‘तेजो वै घृतम्’ इति घृतस्तुतिरूपलिङ्गजन्या व्यक्तिः प्रतिपत्तिः इति इत्येवं रूपो बहुविधो न्यायः तात्पर्यनिर्णयः तर्केण मीमांसया प्रविभज्यते क्रियते ॥ १३७ ॥ वेद के तात्पर्य जानने के लिए अनेक तर्कों का प्रयोग होता है जैसे—सत् (वर्तमान) की अविवक्षा, पारार्थ्य और अर्थ की लिङ्ग द्वारा प्रतीति इस प्रकार के अनेक न्याय (तात्पर्य निर्णय) तर्कों (मीमांसा) के द्वारा किये जाते हैं। सतः अविवक्षा—‘ग्रहं संमार्ष्टि’ इस वाक्य में ग्रहपद के सामने द्वितीया का एक वचन अम् विभक्ति है। एक वचन के कारण एकत्व विवक्षापन्न है। यदि उक्त वाक्य में यह एकत्व भी वक्ता के तात्पर्य का विषय हो तो एक ग्रह का सम्मार्जन हो सकता है। दूसरे ग्रह (पात्र) बिना माँजे ही रह जायेंगे। अतः एकत्व की अविवक्षा कर दी जाती है। जिससे सब पात्र माँजे जा सकें। पारार्थ्य—पर (स्वर्ग और अग्निहोत्र) के उद्देश्य से प्रवृत्त पुरुष की, कृति का विषय अग्निहोत्र और दधी दोनों हैं। इसलिए स्वर्ग के प्रति अग्निहोत्र और अग्निहोत्र के प्रति दधी अङ्ग है। जैसे ‘बर्हिर्देव सदनं दामि’ इस मन्त्र में ‘दामि’ इस पद से छेदन की प्रतीति होने के कारण यह मन्त्र लवन (छेदन) में अङ्ग हो जाता है। ‘अक्ताः शर्करा उपदधाति’ इस वाक्य को सुनकर शर्करा को अक्त बनाने के लिए घृत और तैल या डाल्डा के सदृश हानिकारक पदार्थ उपयोग में लाया जा सकता है किन्तु उसी वाक्य के आगे ‘तेजो वै घृतम्’ इस वाक्य के रहने से प्रकरणवश घी की स्तुति शर्करा को १. ग्रहमिति। ग्रह इति पात्रविशेषस्य संज्ञा। ग्रहपदोत्तरद्वितीयार्थैकत्वस्य विवक्षणे ग्रहं- संमृज्यात् यं संमृज्यात् स चैक इत्येवं ग्रहोद्देशेन एकत्वसंमार्गोभयविधौ वाक्यभेदः स्यादिति एकत्वमविवक्षितम्। पशुना यजेतेत्यादौ तृतीयार्थैकत्वस्य विवक्षायामपि यागोद्देशेन एकत्ववि- शिष्टपशोर्विधानेन न वाक्यभेद इति न तत्रैकत्वाविवक्षा। २. परेति। परं स्वर्गादि अग्निहोत्रादि च तदुद्देशेन प्रवृत्तो यः पुरुषः तत्कृतिव्याप्यता अग्निहोत्रादौ दध्यादौ च इति स्वर्गं प्रति आग्निहोत्रः अग्निहोत्रं प्रति च दध्याद्यङ्गम्। ३. बर्हिरिति। दामीत्यस्य लवनप्रकाशकत्वात् अर्थप्रकाशनं लिङ्गमिति लिङ्गेन अस्य मन्त्रस्य लवनाङ्गत्वम्। ४. अक्ताः शर्करा इति। अक्ता इति पदेन सामान्यतः सर्वाञ्जनद्रव्यप्रसक्तौ घृतद्रव्यमेवाञ्जन- साधनत्वेन गृह्यते तत्सन्निधौ तेजो वै घृतमिति घृतस्तुतिरूपाल्लिङ्गात्।

धी में ही अस्त करना चाहिए न कि द्युतेतर में इस अर्थ की प्रतीति होती है। इसी प्रकार से अर्थ की लिङ्ग द्वारा प्रतिपत्ति के लिए अनेक प्रकार का न्याय तर्क ( मीमांसा ) के द्वारा करते हैं ॥ १३७ ॥ अयं पूर्वोक्तस्तर्कः शब्दमूलक एव इत्याह— यह तर्क भी शब्दमूलक ही है क्योंकि— शब्दानामेव सा शक्तिस्तर्को यः पुरुषाश्रयः । शब्दानुगतो न्यायोऽनागमेष्वनिबन्धनः ॥ १३८ ॥ पुरुषाश्रयः पुरुषनिष्ठः यः वाक्यभेदादिज्ञानलक्षणः तर्कः स शब्दानामेव शक्तिः सामर्थ्यम् न हि शब्दशक्तिमनपेक्ष्य पुरुषैः तर्कः कर्तुं शक्यते शब्दशक्तैः- एतादृशी अर्थप्रकरणलिङ्गादिभिरनुगमं कुर्वन्ति पुरुषे शब्दाश्रितमेव तर्कं पुरुषाश्रितं मन्यन्ते तमागममनुगृहीतं तर्कमधिकृत्यैव 'यस्तर्केणानुसंधत्ते स धर्मं वेद नेतर' इति- वचनम् अनागमेषु आगमनिरपेक्षेषु पुरुषेषु वर्तमानो यः शब्दाननुगतः शब्द- शक्त्याऽपरिगृहीतो न्यायस्तर्कः स अनिबन्धनः न आगमार्थनिर्णयजनक इत्यर्थः । एतादृशं शुष्कं तर्कमधिकृत्यैव 'हेतुकांन् बकबृत्तींश्च वाङ्मात्रेणापि नार्चयेत्' इति निषेध इति भावः ॥ १३८ ॥ लोगों को जो 'ग्रहं सम्माष्टिं' वाक्य के अर्थ में वाक्य भेद का तर्क होता है यह शब्दों की ही शक्ति है जो आगम को प्रमाण न मानकर केवल शब्द शक्ति से अपरिगृहीत तर्क है वह तो आगम के अर्थ निर्णय का कारण भी नहीं बन सकता ॥ १३८ ॥ ननु यथा अर्थबोधकत्वं साधुष्विव असाधुषु वर्तते तथा धर्मजनकत्वं साधुष्विवा- साधुष्वपि स्यादितिशङ्कामपाकर्तुं दृष्टान्तमाह— जैसे साधुशब्दों की भाँति असाधुशब्दों में अर्थबोधकत्व है वैसे साधुशब्दों की भाँति असाधुशब्दों में धर्मजनकत्व नहीं है क्योंकि— रूपादयो यथा दृष्टाः प्रत्यर्थं यतशक्तयः । शब्दास्तथैव दृश्यन्ते विषापहरणादिषु ॥ १३९ ॥ यथा तुल्येऽपि रूपत्वे नीलं चक्षुषोऽनुग्राहकं भास्वरं तूपघातकं तुल्येऽपि रसत्वे मधुरः श्लेष्माणं जनयति कटुकः पित्तम् इति दृष्टफलाः। यथा तुल्ये रूपयोगे वायव्योऽजः श्वेतगुण एवालभ्यते तुल्येऽपि जलत्वे मद्यं पापफलं तीर्थोदकं तु पुण्यफलमिति अदृष्टफला रूपादयः प्रत्यर्थं यतशक्तयो नियतशक्तयो दृष्टाः तथैव तुल्येऽपि शब्दत्वे केचन शब्दाः दृष्टेषु विषापहरणादिषु केचन सूक्तादयोऽभ्यस्यमाना अदृष्टेषु धर्मादिषु यतशक्तयो दृश्यन्ते ॥ १३९ ॥ जैसे सब रूपों में रूपत्व एक है किन्तु नील रूप नेत्र को ठण्डा करता है और चमकीला रूप आँखों को चकाचौंध पैदा करता है, सब रसों में रसत्व एक है किन्तु मधुर कफ पैदा करता है और कटु पित्त। इस प्रकार रूपादिकों की शक्तियाँ भिन्न-भिन्न विषयों में

ब्रह्मकाण्डम् ] संस्कृत-हिन्दी-व्याख्योपेतम् १४६ नियम हैं। वैसे सब शब्दों में रहने वाला शब्दत्व एक है। चाहे वह साधु हो या असाधु। फिर भी कुछ शब्द साँप का विष दूर करने के लिए नियम दिये जाते हैं। (अर्थात् उन्हीं शब्दों को पढ़ने से विष उतरता है) ॥ १३९ ॥ दृष्टान्तितमाह— यथैषां तत्र सामर्थ्यं धर्मेऽप्येवं प्रतीयताम् । साधूनां साधुभिस्तस्माद्भाच्यमभ्युदयार्थिभिः ॥ १४० ॥ यथा येषां केषाञ्चित् शब्दानां तत्र विषापहरणादौ सामर्थ्यं वर्तते एवं धर्मेऽपि साधूनां शब्दानां प्रतीयताम् यत एवं तस्मात् अभ्युदयार्थिभिः अदृष्टार्थिभिः पुरुषैः साधुभिर्भाच्यं नामाधुभिरित्यर्थः ॥ १४० ॥ जैसे कुछ शब्दों की शक्ति विष दूर करने में देखी गई है। वैसे शब्दत्व के एक होने पर भी वाक्य ज्ञान में केवल अर्थ ही ग्राह्य माना जाता है । सब जलों में जलत्व एक है फिर भी मद्य पापजनक और तीर्थोदक पुण्यजनक है। इसी प्रकार धर्म के विषय में साधु शब्दों को ही मानना चाहिए क्योंकि कल्याण चाहने वाले साधु का प्रयोग करते हैं असाधु का नहीं ॥१४०॥ ननु शब्दविशेषाणां विषापहारकत्वं प्रत्यक्षसिद्धं साधूनां तु अदृष्टजनकत्वं न प्रत्यक्षसिद्धं तत्कथं स्वीक्रियतामत आह— जिन शब्दों का सामर्थ्य प्रत्यक्ष है उनके बारे में प्रमाणान्तर की आवश्यकता नहीं किन्तु— सर्वेऽदृष्टफलानर्थानागमात्प्रतिपद्यते । विपरीतं च सर्वत्र शक्यते वक्तुमागमे ॥ १४१ ॥ सर्वो जनः अदृष्टफलानर्थान् यागादीनागमात् यजेत स्वर्गकाम इत्येवंरूपात् प्रतिपद्यते यागः स्वर्गसाधनमिति मनुते एवम् 'एकः शब्दः सम्यग् ज्ञातः सुष्ठु प्रयुक्तः स्वर्गे लोके च कामधुग्भवति' इत्येवंरूपात् आगमात् साधूनामपि अदृष्टजनकत्वं मन्यताम् । मन्त्रवत्त्वाविशेषात् साधूनामधर्मजननसामर्थ्यमेव किं न कल्प्यते इत्यत आह विपरीतमिति । एवं सति विपरीतम् आगमेव यस्य पुण्यजनकतोक्ता तस्य पापजनकत्वं यस्य पापजनकतोक्ता तस्य पुण्यजनकत्वमिति सर्वत्र आगमे वक्तुं शक्यते तथापि कंचिदागमं प्रमाणीकृत्य तदुपोद्वलकतया कांचिद्युक्तिमुदाहरन्तो दृश्यन्ते जना इत्यागमात् साधूनां पुण्यजनकत्वमसाधूनां च पापजनकत्वमिति मन्त- व्यम् नात्र विवदितव्यं तथा सति सर्वागमोच्छेद एव स्यादिति भावः ॥ १४१ ॥ जैसे जो शब्द अदृष्टजनक हैं उनका प्रामाण्य तो सब लोग 'यजेत स्वर्गकामः' इस प्रकार के आगम को ही मानते हैं। वैसे 'एक शब्दः सम्यग् ज्ञातः स्वर्गे लोके च कामधुग् भवति' इस प्रकार के आगम से साधु शब्दों को भी अदृष्टजनक मानते हैं। यदि कोई इसके विपरीत कल्पना करे कि जो पुण्यजनक हैं वे पापजनक और जो पापजनक वे पुण्यजनक तो सब आगमों के बारे में यह विपरीत कल्पना हो सकती है। अतः लोक व्यवहार को ध्यान में रखकर आगमों को प्रमाण मानना ही पड़ता है ॥ १४१ ॥

१५० वाक्यपदीयम् ननु कोऽसावागमः यद्बलेन साधुत्वज्ञानं येन च साधूनां पुण्यजनकत्वमित्यत आह — वह कौन आगम है जो साधुत्वज्ञान और उससे पुण्यजनकत्व ज्ञान करता है— साधुत्वज्ञानविषया सैषा व्याकरणस्मृतिः । अविच्छेदेन शिष्टानामिदं स्मृतिनिबन्धनम् ॥ १४२ ॥ यथा भक्ष्याभक्ष्यगम्यागम्यविषयाः स्मृतयो व्यवस्थिताः तासु निबद्धमाचारं च शिष्टा न व्यतिक्रामन्ति तथा साधुत्वज्ञानविषया वाच्यावाच्यविषया एषा व्याकरणस्मृतिर्वर्तते पारम्पर्यात् स्मृतो ह्यर्थः पुनः पुनर्निबध्यत इति इदं व्याकरणं शिष्टनामविच्छेदेन पारम्पर्येण स्मृतिनिबन्धनम् अनादिरागममूला चेयं स्मृतिः स्मृत्यन्तरवदत्यन्तमादरणीयेति तात्पर्यम् ॥ १४२ ॥ यह व्याकरण आगम शब्दों का साधुत्व बतलाना है और यह व्याकरण शिष्टों की अनादि परम्परा से चला आ रहा है अनादि ही आगम (वेद) मूलक है ॥ १४२ ॥ एवं शिष्टानुगृहीतस्मृतित्वेन व्याकरणस्मृतेः प्रामाण्यमुपपाद्य तस्याः सर्व- शब्दविषयकत्वमाह— वैखर्या मध्यमायाश्च पश्यन्त्याश्चैतदद्भुतम् । अनेकतीर्थभेदायास्त्रय्या वाचः परं पदम् ॥ १४३ ॥ अनेकतीर्थेन अनेकस्थानेन प्राणबुद्धिहृदयाख्येन भेदो यस्यास्तस्या अनेक- तीर्थभेदायाः वैखर्याः मध्यमायाः पश्यन्त्याश्च त्रय्या वाच एतदद्भुतं व्याकरणं परं पदम् परमं स्थानं व्याकरणेन त्रयी वाक् विज्ञातुं शक्येति भावः ॥ और वही व्याकरण स्मृति शिष्टों से आदृत होने से प्रमाणभूत है और समस्त शब्दों का ज्ञान इसी से होता है। क्योंकि प्राण, बुद्धि और हृदयरूपी अनेक स्थानों में वैखरी, मध्यमा और पश्यन्ती नाम से प्रसिद्ध तीन वाणियों का वही व्याकरण स्मृति ही उत्कृष्ट स्थान है। तत्र परश्रोत्रविषया श्लिष्टव्यक्तवर्णा प्राणवायुभावा भ्रष्टसंस्कारा च वैखरी । अन्तः सन्निवेशिनी परिगृहीतकमेव बुद्धिमात्रोपादाना सूक्ष्मप्राणवृत्त्यनुगता मध्यमा । क्रमसंहारभावेऽपि व्यक्तप्राणपरिग्रहेति केचित् । प्रतिसंहृतक्रमाः सत्यप्यभेदे समाविष्टक्रमशक्तिः पश्यन्ती सा चलाचला प्रति- लब्धसमाधाना च आवृता विशुद्धा च सन्निविष्टज्ञेयाकारा निराकारा च परिच्छिन्नार्थ- प्रत्यवभासा संसृष्टार्थप्रत्यवभासा प्रशान्तसर्वार्थप्रत्यवभासा च । तत्र व्यावहारि- कीषु सर्वासु वाग्व्यवस्थासु व्यवस्थिताः शास्त्रानुगदिताः पुण्योत्पादहेतुः परस्तु पश्यन्तीरूपमनपभ्रंशमसंकीर्णं लोकव्यवहारातीतं तस्या एव वाचो व्याकरणेन साधुत्वज्ञानलभ्येन वा शब्दपूर्वेण योगेन अधिगम इति । यदाह— गौरिव प्रक्षरत्येका रसमृत्तमशालिनी । दिव्यादिव्येन रूपेण भारती गौः शुचिस्मिता ॥

ब्रह्मकाण्डम् ] संस्कृत-हिन्दी-व्याख्योपेतम् १५१ एतयोरन्तरं पश्य सूक्ष्मयोः स्यन्दमानयोः । प्राणापानान्तरे नित्यमेका सर्वस्य तिष्ठति ॥ अन्या स्वप्रेर्यमाणेव विना प्राणेन वर्तते । जायते हि ततः प्राणो वाचमाप्याययन् पुनः ॥ प्राणेनाप्यायिता सेयं व्यवहारनिबन्धनम् । सर्वस्योच्छ्वासमासाद्य न वाग्वदति कर्हिचित् ॥ घोषिणी जातनिर्घोषा अघोषा च प्रवर्तते । तयोरपि च घोषिण्योनिर्घोषैव गरीयसी ॥ इति । पुनश्चाह—स्थानेषु विवृते वायौ कृतवर्णपरिग्रहा । वैखरी वाक् प्रयोक्तॄणां प्राणवृत्तिनिबन्धना ॥ केवलं बुद्धयुपादाना क्रमस्वरूपानुपातिनी । प्राणवृत्तिमतिक्रम्य मध्यमा वाक् प्रवर्तते ॥ अविभागा तु पश्यन्ती सर्वतः संहृतक्रमा । स्वरूपज्योतिरेवान्तः सूक्ष्मा वागनपायिनी ॥ सेयमापीयमानापि नित्यमागन्तु कैर्मलैः । अन्त्या कलेव सोमस्य नात्यन्तमभिभूयते ॥ तस्यां दृष्टस्वरूपायामधिकारो निवर्तते । पुरुषे षोडशकले तामाहुरमृतां कलाम् ॥ प्राप्तोपरागरूपा सा विप्लवैरनुपप्लवैः । वैखरी मध्यमाचैव गुणैर्न व्यपशीर्यते ॥ इति । स्थानेष्विति—ताल्वादिस्थानेषु, वायौ—प्राणसंज्ञे, विवृते अभिघातार्थं निरुद्धे सति कृतवर्णपरिग्रहेति हेतुद्वारा विशेषणं ततः ककारादिवर्णरूपस्वीकारात् वैखरी- संज्ञा वक्तृभिर्विशिष्टायां खरावस्थायां स्पष्टरूपायां भवा वैखरीति निरुक्तेः, केचित्तु विखर इति देहेन्द्रियसङ्घात उच्यते तत्रभवा वैखरीति, वाक् प्रयोक्तॄणां सम्बन्धिनी। यद्वा तेषु स्थानेषु । तस्याश्च प्राणवृत्तिरेव निबन्धनम् । यत्रैव निबद्धा सा तन्म- यत्वात् । या पुनरन्तः सङ्कल्प्यमाना क्रमवती श्रोत्रग्राह्यवर्णरूपाभिव्यक्तिरहिता वाक् सा मध्यमेत्युच्यते । तदुक्तं केवलं बुद्धयुपादानेति । अस्यार्थः स्थूलां प्राणवृत्तिं हेतुत्वेन वैखरीवदनपेक्ष्य केवलं बुद्धिरेवोपादानं हेतुर्यस्याः सा मध्यस्थत्वात् क्रम- रूपमनुगच्छति अस्याश्च मनो भूमाववस्थानम् । वैखरीपश्यन्त्योर्मध्ये भावाच्चमध्यमा वागिति । या तु ग्राह्यभेदक्रमादिरहिता स्वप्रकाशा संविद्रूपा वाक् सा पश्यन्ती- त्युच्यते तदुक्तम् अविभागा त्विति । अस्यार्थः पश्यन्ती वाच्यां वाच्यावाचकयोर्वि- भागेनावभासो नास्ति सर्वतश्च सजातीयविजातीयापेक्षायां संहृतो वाच्यानां

१५२ वाक्यपदीयम् वाचकानां च क्रमो देशकालकृतो यत्र क्रमविवर्त्तशक्तिरपु विद्यते। स्वरूपज्योतिः स्वप्रकाशा ध्येयवेदकभेदानतिक्रमात् सूक्ष्मा दुलंघ्या अनपायिनी कालभेदस्पर्शाभावात्। इदमत्रावधेयम् पश्यन्ती मध्यमा वैखरी चेति त्रिविधैव वाक्। त्रिविधापि सा स्थूला सूक्ष्मा परा चेति भेदत्रयेण भिद्यते इति वाचो नवभेदाः सम्पद्यन्ते। वर्णादीनां प्रविभागरहिता स्वरप्रधाना सङ्गीतरूपा वाक् स्थूला पश्यन्ती, जिगामा- रूपा सैव सूक्ष्मा पश्यन्ती, जिगामाहीना संविद्रूपा परा पश्यन्ती। एवं चर्मावनद्धे मृदङ्गादौ करघातादिना समुद्भूता ध्वनिरूपा वाक् स्थूला मध्यमा, विभागापन्ना सैव सूक्ष्मा मध्यमा, तादृशोद्धारहिता निरूपाधिका सैव परा मध्यमा। एवं परस्परवैलक्षण्यापादनेन स्फुटीकृतः वर्णरूपा वाक् स्थूला वैखरी, विवक्षारूपा सै

प्रभाशास्त्रम् ] संस्कृत-हिन्दी-व्याख्योपेतम् [ १५३ सिद्धान्तशैवास्तु परापश्यन्त्याद्यश्चतस्रो वाचः ब्रह्म च ताभ्यो व्यतिरिक्त- मिति । पश्यन्त्यादयस्तिस्रोऽपि वाचः परावस्थायां परचिदात्मना परब्रह्मणा सङ्गतिं गतास्तदेकात्मतयाऽवतिष्ठन्ते । तदानीं सस्पतिः ( वाचस्पतिः ) परमेश्वरः स्वात्म- ज्योतिषा स्वाभिन्नं भावजातं बिम्बं भासयते तन्नासनद्रैय तत्रेच्छायाः समुद्रेको भवति यदधीनः विश्वसर्गादिकल्लोलप्रसरः इति वदन्ति । नागेशभट्टास्तु—सिद्धान्तशैवानां मतं, परा वाङ्मूलचक्रस्था पश्यन्ती नाभिसंस्थिता । हृदिस्था मध्यमा ज्ञेया वैखरी कण्ठदेशगा इति तन्त्रशास्त्रं चाश्रित्य- मूलाधारस्थपवनसंस्कारीभूता मूलाधारस्था शब्दब्रह्मरूपा स्पन्दशून्या बिन्दुरूपिणी परा वागुच्यते, नाभिपर्यन्तममागच्छता तेन वायुनाऽभिव्यक्ता मनोगोचरीभूता पश्यन्ती वागुच्यते, ततो हृदयपर्यन्तमागच्छता तेन वायुनाभिव्यक्ता तत्तदर्थवाचकशब्द- स्फोटरूपा श्रोत्रग्रहणायोग्यत्वेन सूक्ष्मा जपायै बुद्धिनिर्भासा मध्यमा वागुच्यते, तत आस्यपर्यन्तमागच्छता तेन वायुनोर्ध्वमाक्रामता च मूर्द्धानमाहत्य च तत्तत्स्था- नेष्वभिव्यक्ता परश्रोत्रेणापि ग्रहणयोग्या वैखरी वागुच्यते इति वाचश्चतुर्विधत्व- माहुः । तन्न व्याकरणसिद्धान्तानपयोधनिबन्धनम् । हर्यादिभिर्वाक्त्रित्वस्यैवो- क्तत्वात् । न च चत्वारि वाक् परिमिता इति भाष्योदाहृतश्रुतिमूलकं भट्टोजी- भट्टोक्तम् अत एव माधवेन ऋग्वेदभाष्ये चत्वारि वाक्परिमितापदानीत्यनेन वैखरीमध्यमापश्यन्तीपरारूपाणि दर्शितानि व्याख्यातं चैवमेवोद्योते इति वाच्यम् । कैयटेन उक्तश्रुतेः तत्र चतुर्णाम् ( नामाख्यातोपसर्गनिपाताख्यानां ) पदजाता- नामेकैकस्य चतुर्थभागं मनुष्या अवैयाकरणावदन्तीति व्याख्यातत्वेन माधवादि- व्याख्यानस्य तन्त्रशास्त्रासक्तवैलक्षण्याद् वैयाकरणैरनुपादेयत्वात् । चतुर्थांशत्वं च वाग्ब्राह्मणः 'पादोऽस्य विश्वाभूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवि' इति श्रुतिसिद्धम् ॥ वाणी के तीन भेद—आचार्य भर्तृहरिने वाणी का तीन ही भेद स्वीकार किया है वैखरी मध्यमा और पश्यन्ती । वाणी के तीन होने पर ही दूसरी का नाम मध्यमा पड़ना युक्ति सङ्गत भी है । शिवदृष्टिकार ने वाणी का तीन भेद ही वैयाकरण सम्मत कहा है । यदाहुरस्ते परं ब्रह्म यन्नादि तथा कथन् । तदक्षर शब्दरूप सा पश्यन्ती परा हि वाक् ।' इस कारिका से यह भी पता चलता है कि शिवदृष्टिकार अच्छी तरह जानते हैं कि पश्यन्ती और परा एक ही वस्तु है । हाँ, वैयाकरणों के यहाँ तीनों के तीन तीन भेद मान्य है स्थूला सूक्ष्मा और परा । वर्गों के विभाग से रहित स्वरप्रधान सङ्गीत रूप वाणी स्थूला पश्यन्ती है । वही विवक्षा से युक्त होने पर सूक्ष्मा पश्यन्ती है और वही विवक्षा से रहित संविद् रूप में परा पश्यन्ती कही जाती है । इसी प्रकार मृदङ्ग में हाथ के आघात से उत्पन्न ध्वनिरूपी वाणी स्थूला मध्यमा, बजाने की इच्छारूप से स्थिर वही सूक्ष्मा मध्यमा और विवक्षादिवा से रहित निरुपाधिक वही परा मध्यमा कही जाती है इसी प्रकार विलक्षण रूप से प्रतीत होने वाले कार्य रूप वाणी स्थूल वैखरी विवक्षा रूप में वही सूक्ष्मा वैखरी और विवक्षा से रहित संविद रूप वही परा वैखरी कही जाती है । जैसे सगुण निर्गुण के भेद से ब्रह्म को पर और अपर ब्रह्म कहा

१५४ वाक्यपदीयम् जाता है वैसे पश्यन्ती से विलक्षण परा नाम का भेद स्वीकार करना व्याकरण सिद्धान्त का मूल रूप से अज्ञान ही है । अतः नागेश भट्ट ने अपने ग्रंथों में जो वाणी के चार भेद बताया है वह अत्यन्त अनुचित है । वाणी के चार भेद मानने वाले सिद्धान्त शैवों के मत से तो परा वाणी भी वहा नहीं है । फिर उनके सिद्धान्त के आधार पर व्याकरण सिद्धान्त की व्याख्या करना व्याकरण के मूल सिद्धान्त पर ही कुठाराघात हुआ है । क्योंकि आचार्य भर्तृहरि ने वाणी के तीन भेद ही स्वीकार किया है। यद्यपि 'चत्वारिवाक् परिमिता पदानि-' मन्त्र की व्याख्या करते हुए सायण और नागेश ने परा पश्यन्ती मध्यमा वैखरी आदि भेद से वाणी के चार भेद का प्रतिपादन किया है तथापि यह व्याख्या तन्त्र शास्त्र की भावना से की गई है । क्योंकि आचार्य कैयट ने 'चत्वारि' पद की व्याख्या में 'नामाख्यातं उपसर्ग और निपात' का नाम लिया है तथा वाणी में चार अंश माने हैं । जो 'पादोऽस्य विश्वाभूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवि' मन्त्र के द्वारा प्रतिपादित ब्रह्म के चतुरंगत्व की भाँति शब्दब्रह्म की चतुरंशता सिद्ध करते हैं । कुछ लोगों का मत है कि अवैयाकरण चतुर्थ भाग बोलते हैं और वैयाकरण शब्द के समस्त अंशों को जानते हैं ॥ १४३ ॥ शब्दसाधुत्वव्यवस्थाया आर्षज्ञानमूलकत्वमाह— तद्विभागाविभागाभ्यां क्रियमाणमवस्थितम् । स्वभावज्ञैश्च भावानां दृश्यन्ते शब्दशक्तयः ॥ १४४ ॥ विभागाविभागाभ्यां विभागः परप्रत्यायनाय कल्पितः प्रकृतिप्रत्ययादिभेदः यथा धातवस्तव्यदादयश्च अविभागः यत्र स्वरूपेणोच्चारणं यथा दाधर्त्ति दर्द्धर्त्ति इत्यादयः ताभ्यां क्रियमाणम् तत्—व्याकरणम् अवस्थितं व्यवस्थितम् भावानां पदार्थानां स्वभावज्ञैः सर्वज्ञेयेष्वप्रतिबद्धान्तःप्रकाशैर्ऋषिभिः शब्दशक्तयः शब्द- सामर्थ्यानि इदं धर्मजननयोग्यमिदमधर्मजननयोग्यमित्यादिरूपाणि दृश्यन्ते अती- न्द्रियार्थदर्शिभिः ऋषिभिः शब्दानां सामर्थ्यं दृष्ट्वा साध्वसाधुप्रविभागः कृतो व्यव- स्थितो द्रष्टव्यो न केनचिदन्यथा कर्तुं शक्य इति भावः ॥ १४३ ॥ यह व्याकरण शास्त्र दूसरों की भी समझ में आ जाय इसलिए विभाग (प्रकृति प्रत्यय भेद) और अविभाग ( स्वरूपोच्चारण जैसे द्वैधिय, औधिय, दाधर्ति दर्धर्ति इत्यादि ) के द्वारा रचा गया है और व्यवस्थित है । पदार्थों के स्वभाव को ठीक रीति से समझने वाले महर्षियों ने शब्दों की शक्तियों ( जैसे यह शब्द धर्मजनन योग्य है यह नहीं है ) देखीं । (इसलिए इन्हें कोई मिटा नहीं सकता है ) ॥ १४४ ॥ कालो न लोकशून्यः कालत्वादिदानीन्तनकालवत् इत्यनुमानेन सृष्टिप्रलयमन- ङ्गीकुर्वतां मीमांसकानां मतेन श्रुतिस्मृतिपरम्पराऽविच्छेदमाह— कालः न लोकशून्यः, कालत्वात्, इदानीन्तनकालवत् इस अनुमान से जो सृष्टि या प्रलय नहीं मानते उन मीमांसकों का मत है कि— अनादिमव्यवच्छिन्नां श्रुतिमाहुरकर्तृकाम् । शिष्टैर्निबध्यमाना तु न व्यवच्छिद्यते स्मृतिः ॥ १४५ ॥

भावतत्त्वं वेदार्थसामर्थ्यं विज्ञाय Wait, look at line 16: "ऋषीणां बुद्धौ वेदज्ञानं न उपदेशापेक्षा ततः भावतत्त्वं वेदार्थसामर्थ्यं विज्ञाय" Wait, is it "उपदेशापेक्षा" or "उपदेशापेक्षम्"? Look at line 16: "न उपदेशापेक्षा ततः" - look at 'क्षा': it ends with aa matra: "उपदेशापेक्षा".

Line 17: लिङ्गेभ्यो वैदिकशब्देभ्यः स्मृतिर्विहिता ।

Line 18: एक और अविभक्त या निरवयव शब्द ब्रह्म के विवर्त्त (ऋषि रूप में व्यक्त) ऋषियों को Wait, "एक और": "एक और अविभक्त या निरवयव शब्द ब्रह्म के विवर्त्त (ऋषि रूप में व्यक्त) ऋषियों को" - wait, is it "शब्द ब्रह्म" or "शब्दब्रह्म"? Looks like "शब्द ब्रह्म".

Line 19: स्वप्न की भाँति वेदज्ञान स्वयं उत्पन्न हो जाता है। इसके बाद वे ऋषि पदार्थों का सामर्थ्य Wait, "भाँति" - "भाँति" or "भांति"? Has chandrabindu or dot? Looks like dot or chandrabindu.

Line 20: समझकर लिङ्गों (वैदिक शब्दों) से स्मृति की रचना करते हैं ॥ १४६ ॥

Line 21:

१५६ वाक्यपदीयम् उपदेशेन मन्त्रान् संप्रादुः उपदेशाय ग्लायन्तोऽवरे विल्मग्रहणायेमं ग्रन्थं समाम्ना- सिषुर्वेदं च वेदाङ्गानि च' इति ॥ १४५ ॥ श्रुतिस्मृतीनां स्वरूपमुक्त्वा व्याकरणस्मृतेरन्यस्मृतितुल्यतामाह— अन्य स्मृतियों के समान व्याकरण भी स्मृति है। कायवाग्बुद्धिविषया ये मलाः समवस्थिताः । चिकित्सालक्षणाध्यात्मशास्त्रैस्तेषां विशुद्धयः ॥ १४७ ॥ कायवाग्बुद्धिविषयाः कायाश्रितो रोगः वागाश्रितोऽपभ्रंशः बुद्ध्याश्रितो रागद्वेषादिः एते ये मलाः समवस्थिताः वर्तन्ते तेषां चिकित्सालक्षणाध्यात्म- शास्त्रैः चिकित्साशास्त्रं चरकादिः लक्षणशास्त्रं व्याकरणं अध्यात्मशास्त्रं वेदान्तः तैः विशुद्धयो भवन्ति यथा आयुर्वेदशास्त्रं रोगान् आध्यात्मशास्त्रं च रागद्वेषादीन् समूलघातमुपहन्तीति संप्रतिपन्नं तथा लक्षणशास्त्रमपि वाचो मलान् अपभ्रंशानुप- हन्तीति संप्रतिपत्तव्यमिति भावः ॥ १४७ ॥ ( एक प्राणी के ) काय, वाणी और बुद्धि के मल (रोग, अपभ्रंश, और राग द्वेष आदि) जो स्थित हैं। उनकी विशुद्धि क्रम से चिकित्सा, लक्षण, और अध्यात्म शास्त्र (वेदान्त विद्या) के द्वारा ही होती है। तात्पर्य यह है कि जैसे चिकित्सा से कायमल- (रोग) दूर होता है, अध्यात्म शास्त्र से बुद्धिमल (राग-द्वेष) दूर होता है। वैसे वाणी का मल (अपभ्रंश) व्याकरण के द्वारा दूर किया जाता है। अतः चिकित्साशास्त्र और वेदान्त शास्त्र की भाँति व्याकरण शास्त्र भी मनुष्य के जीवन का उपयोगी शास्त्र है ॥ १४७ ॥ कः पुनरपभ्रंशो नामेत्यत आह— संग्रहकार के मत से अपभ्रंश लक्षण— शब्दः संस्कारहीनो यो गौरिति प्रयुयुक्षिते । तमपभ्रंशमिच्छन्ति विशिष्टार्थनिवेशिनम् ॥ १४८ ॥ गौरिति प्रयुयुक्षिते गौरिति प्रयोक्तुमिष्टे यः संस्कारहीनः शब्दः गाव्या- दिर्निष्पद्यते विशिष्टार्थनिवेशिनम् विशिष्टे सास्त्रादिमत्त्वार्थे निविशमानं तमपभ्रंश- मिच्छन्ति । यथाह संग्रहकारः—'शब्दप्रकृतिरपभ्रंशः' इति ॥ १४८ ॥ गौ शब्द प्रयोग करने की इच्छा होने पर जो व्याकरण संस्कार से हीन शब्द (गोणी, गावी, गोत आदि) उसी सास्त्रा वाली गौ के लिए अथवा अपर के लिए प्रयुक्त होने लगते हैं उन्हें अपभ्रंश कहते हैं ॥ १४८ ॥ शब्दानां साधुत्वमर्थविशेषनिबन्धनमित्याह— शब्दों के साधुत्व और असाधुत्व की व्यवस्था भी अर्थ विशेष में ही है। अश्वागोण्यादयः शब्दाः साधवो विषयान्तरे । निमित्तभेदात् सर्वत्र साधुत्वं च व्यवस्थितम् ॥ १४९ ॥

संस्कृत-हिन्दी-व्याख्योपेतम् १५७ अस्वगोण्यादयः शब्दाः विषयान्तरे नास्ति स्वं धनं यस्येत्यस्मिन्नर्थे आवपनेऽर्थे च साधवः निमित्तभेदात् प्रवृत्तिनिमित्तभेदात् सर्वत्र अश्वादिशब्दे साधुत्वं व्यवस्थितम् धनाभावं प्रवृत्तिनिमित्तमादाय प्रयुज्यमानः अस्वशब्दः साधुः अश्वत्वजातिं प्रवृत्तिनिमित्तमादायासाधुः आपनत्वं प्रवृत्तिनिमित्तमादाय गोणीशब्दः साधुः गोरूपजातिं प्रवृत्तिनिमित्तमादाय चासाधुरिति भावः ॥ १४९ ॥ जैसे अस्व शब्द दरिद्रता का वाचक है अश्व का वाचक नहीं और गोणी शब्द एक ढंग के बोरा का वाचक है गौ का नहीं, इस प्रकार अस्व और गोणी शब्द किसी भिन्न अर्थ में साधु होने पर भी अश्व और गौ अर्थ में असाधु हैं। क्योंकि साधुत्व सर्वत्र प्रवृत्तिनिमित्त पर स्थिर है। (अर्थात् जिस शब्द से जो अर्थ प्रतीत होता है वह शब्द उन उन अर्थों में साधु है) ॥ १४९॥ तार्किकाद्यभिमतं साक्षाद्वाचकत्वलक्षणं साधुत्वं निर्वक्ति— जो तार्किक असाधु शब्दों को साक्षात् वाचक मानते हैं उनका मत है कि— ते साधुष्वनुमानेन प्रत्ययोत्पत्तिहेतवः । तादात्म्यमुपगम्येव शब्दार्थस्य प्रकाशकाः ॥ १५० ॥ पूर्वं ते अपभ्रंशाः गाव्यादयः साधूनां शब्दानां विषये प्रयुज्यमानाः साधुषु अनुमानेन साधुशब्दविषयकस्मृत्या प्रत्ययोत्पत्तिहेतवः अर्थावबोधकारणानि भवन्ति पश्चात्तादात्म्यम् अर्थतादात्म्यमुपगम्य इव शब्दार्थस्य प्रकाशका भवन्ति । तत्र गौरिति प्रयोक्तव्ये केनचित् अशक्त्या प्रमादेन वा गावीति प्रयुक्तं ततः श्रोतुः गौरितिप्रयोक्तव्ये गावीत्यनेन प्रयुक्तमिति गोपदस्मृत्या गोविषयको बोधो जातः ततः पार्श्वस्थेन गावीशब्दादेवायं बोधो जात इति भ्रान्त्या प्रतिपन्न- मिति तेन गावीशब्दस्य गोरूपेऽर्थे तादात्म्याभावेऽपि तद्वात्म्यमुपगम्य गावी- शब्दादेव साक्षाद्बोधो भवतीति भावः । स्पष्टं चेदं 'तदशक्तिश्चानुरूपत्वात्' इति सूत्रे शाबरभाष्ये ॥ १५० ॥ जब कोई असाधु शब्द का प्रयोग करता है तब साधु शब्द समझने वाला विद्वान् असाधु शब्द से साधु का अनुमान कर लेता है और उसी अनुमान के द्वारा अर्थ बोध होता है। बाद में पार्श्वस्थ बालक को जो बीच के अनुमान का पता नहीं चलता, वह गावी शब्द का गोरूप अर्थ में तादात्म्य मान बैठता है और उसे साक्षात् गावी शब्द से ही बोध होने लगता है॥१५०॥ ननु साक्षादेवापभ्रंशानां कुतो न वाचकत्वमित्यत आह— किन्तु वैयाकरण असाधु शब्दों को साक्षात् वाचक नहीं मानते क्योंकि— न शिष्टैरनुगम्यन्ते पर्याया इव साधवः । ते यतः स्मृतिशास्त्रेण तस्मात्साक्षादवाचकाः ॥ १५१ ॥ यतः शिष्टैः पर्यायाः साधव इव ते असाधवः स्मृतिशास्त्रेण व्याकरण- स्मृतिमूत्रेण न अनुगम्यन्ते तस्मात् साक्षादवाचकाः असाधव इत्यर्थः । यदि- श्माधवो वाचकाः स्युस्तदा यथा पर्यायाः साधवः करः हस्त इत्यादयः अनुगम्यन्ते

१४८ वाक्यपदीयम् तथा तेऽपि अनुगम्येरन् नानुगम्यन्ते अतो न वाचकाः करः हस्त पाणिरित्येवमादिषु अभियुक्तोपदेशादनादिरमीषामर्थेन सम्बन्धः तस्मात्साक्षाद्बोधकत्वं साधुत्वं परम्परया बोधकत्वमसाधुत्वमिति भावः ॥ १५१ ॥ बड़े बूढ़े वैयाकरण जैसे साधु ( कर, हस्त और पाणि ) शब्दों को पर्याय मानते हैं और उनका व्याकरण सूत्रों से साधुत्व भी मानते हैं वैसे असाधु शब्दों का व्याकरण शास्त्र द्वारा साधुत्व और पर्याय नहीं मानते । इसलिए असाधु शब्द साक्षाद् अवाचक हैं ॥ १५१ ॥ साधौ प्रयोक्तव्ये कथमसाधुच्चारणं कुतो वा ततो बोध इत्यमुमर्थं दृष्टान्तेनोपपादयति— साधु शब्दों को सिखाते समय असाधु शब्द का उच्चारण तो हो जाता है— अम्वाम्बेति यथा बालः शिक्षमाणः प्रभाषते । अव्यक्तं तद्विदां तेन व्यक्ते भवति निर्णयः ॥ १५२ ॥ यथा अम्वाम्बेति शिक्षमाणः बालः अव्यक्तं प्रभाषते तद्विदां अव्यक्त- प्रकृति व्यक्तं जानतां तेन अव्यक्तेन व्यक्ते साधौ निर्णयो साधुविषयकं ज्ञानं भवति इति । अव्यक्तशब्दश्रवणपूर्वकंव्यक्तशब्दज्ञानाद्बोध इत्यर्थः ॥ १५२ ॥ जैसे बालक को अम्बा अम्बा सिखाया जा रहा है किन्तु बोलने में असमर्थ बालक अव्यक्त ( व, वं ) बोलने लगता है । किन्तु इसको समझने वाले लोग उस अव्यक्त ( व, वं ) से अम्बा अम्बा का ही निर्णय करते हैं । (अर्थात् साधु शब्द का अनुमान कर लेते हैं ।) ॥१५२॥ दार्ष्टान्तिकमाह— एवं साधौ प्रयोक्तव्ये योऽपभ्रंशः प्रयुज्यते । तेन साधुव्यवहितः कश्चिदर्थोऽभिधीयते ॥ १५३ ॥ एवं साधौ गौरित्यादौ प्रयोक्तव्ये प्रयोक्तुरिष्टे योऽशक्त्या प्रमादाद्वा अप- भ्रंशः गावीत्यादि प्रयुज्यते तेन अपभ्रंशेन साधुव्यवहितः साधुव्यवधानेन कश्चिदर्थोऽभिधीयते न साक्षादित्यर्थः ॥ १५३ ॥ इसलिए जो साधु शब्द का प्रयोग करने के स्थान पर अशक्ति अथवा प्रमाद से असाधु ( अपभ्रंश ) शब्द का प्रयोग करता है उसके उस असाधु शब्द से जो कोई अर्थ प्रतीत होता है वह साधु शब्द के व्यवधान से प्रतीत होता है ( अर्थात् साधुशब्दानुमान द्वारा ही प्रतीत होता है ) ॥ १५३ ॥ नन्वेवं साधुशब्दमजानतां स्त्रीशूद्रचण्डालादीनां बोधो न स्यात्तेषामसाधुशब्द- श्रवणेन साधुशब्दस्मरणासंभवादत आह— किन्तु जो साधु शब्द नहीं जानते उन्हें असाधु शब्द सुनने से साधु शब्द का स्मरण भी नहीं होता उनके लिये तो साधु ही अवाचक है । क्योंकि— पारम्पर्यादपभ्रंशा विगुणेष्वभिधातृषु । प्रसिद्धिमगता येषु तेषां साधुरवाचकः ॥ १५४ ॥

ः? अवाचकः?), धर्म्यास्तु समयोचिताः..." Wait! "साधुरधर्मेषु धर्म्यास्तु समयोचिताः"! Look at the words in line 4: "शूद्रादीनां साधुर[???] किन्तु धर्म्य[??] एव वाचकाः"! WAIT! Look at line 4: "शूद्रादीनां साधुरधर्मेषु किन्तु धर्म्या एव वाचकाः"??? WAIT! Look at: "साधुर" then: 'अ'? No, look at line 4: "शूद्रादीनां साधुरवाचकः" - Wait, is that "साधुरवाचकः"? स, ा, ध, ु, र, व, ा, च, क, ः. Yes, "साधुरवाचकः"! Now look at the next words: "किन्तु" (क + ि + न् + त + ु) Then: "धर्माधव"? Wait! Is it "धर्म्या एव"? Wait, look at "ध", then "र्म्या": ध, र्म, bottom has 'य' loop, top has 'ा' and repha = र्म्या! Wait, what is the next letter? Is it 'स'? Wait, look at: "धर्म्याश्च"? Wait, look at the word: "धर्म्या एव"? Wait! If it is "धर्म्या एव", why did I see two letters

१६० वाक्यपदीयम् दाद्देश शास्त्रेण धर्मनियमः क्रियते' इति तथाच स्वमते पुण्यजनकतावच्छेदकरूपधर्मवत्त्वं ग्राह्यसङ्क्रमरहितत्वं वा साधुत्वम्, तद्रहितत्वं चासाधुत्वमिति भावः ॥ १४६ ॥ न्यायव्याकरणसाहित्याचार्य श्रीमत्सूर्यनारायणशुक्ल प्रणीते वाक्यपदीय- भावप्रदीपे ब्रह्मकाण्डं समाप्तम् । वस्तुतः जो किसी शब्द के प्रयोग करने के स्थान पर दूसरे शब्द का प्रयोग करने से उस अर्थ का बोधक नहीं होता है किन्तु साधु शब्द और असाधु शब्द का शिष्टों ने अबाध प्रयोग किया है अतः दोनों वाचक हैं ॥ १४६ ॥ इन दोनों मतों में भेद यह है कि साधु शब्द के प्रयोग से धर्म होता है और असाधु शब्दों के प्रयोग से धर्म नहीं होता है। इसलिए साधु शब्दों का ही प्रयोग करना चाहिये। साधुत्व के बारे में कुछ मतभेद है। कुछ लोग साक्षात् बोधक को साधु और परम्परया बोधक को असाधु मानते हैं। वैयाकरण लोग पुण्यजनकत्व को साधुत्व और पुण्य अजनकत्व को असाधुत्व मानते हैं । इस प्रकार वैयाकरणों के सिद्धान्त के रूप में शब्द के दो रूप व्यक्त किए गये । एक तो जगत् का कारण ध्वनि व्यङ्ग्य स्फोट रूप ब्रह्म और दूसरा कार्य रूप में परिणत शब्द इसलिये इस काण्ड का नाम ब्रह्म काण्ड है। द्वितीय काण्ड को वाक्यकाण्ड और तृतीय काण्ड को पद काण्ड कहा गया है। न्यायव्याकरणसाहित्याचार्य श्रीरामगोविन्दशुक्ल द्वारा रचित वाक्यपदीय ब्रह्मकाण्ड की हिन्दी व्याख्या समाप्त ।

वाक्यपदीय-कारिकाणामनुक्रमणिका का० पृ० अ अग्निशब्दस्तथैवा- ६० ७२ अजस्रवृत्तिर्यः शब्दः ११६ ११२ अनन्तः सर्वशक्तिस्वाद् ११० ११८ अत्यन्तमथाभूते १३० १४० अतोऽनिर्ज्ञातरूप- ५७ ७१ अप्रतीतेविपर्यासः १७ २६ अतीन्द्रियानसंवेशा- ३८ ५६ अथर्वणामङ्गिरसां २१ २२ अध्यामन्तरे ज्ञाता ११२ ११९ अध्याहितकलं यस्य ३ ७ अनवस्थितकम्पेष्वपि १०६ ११५ अन्तःकरणतत्त्वस्य ११४ १२१ अनादिनिधनं ब्रह्म १ २ अनादिमव्यवच्छिन्नां १४५ १५४ अनेकव्यक्त्यभिव्य- ९३ १०६ अपि प्रयोक्तुरात्मानं १३१ १४० अपोद्धारपदार्था ये २४ ४३ अभ्यासेऽपि यथा १५२ १५८

( १६ ) का० पृ० तस्माद्भिन्नकालेषु १०१ ११२ तस्यार्थवादरूपाणि ८ १४ तस्याभिधेयभावेन ६५ ७५ तस्य कारणसामर्थ्याद् १०९ ११० तस्य प्राणे च या ११७ ११७ ते लिङ्गैः स्वशब्दैश्च २६ ४३ ते साध्वनुमानेन १५० १५१ द दूरात्प्रभेव दीपस्य १०४ ११४ देशादिभिश्च ९६ १०८ दैवीवाग्व्यवकीर्णेय- १५५ १५५ द्वावुपादानशब्देषु ४४ ६० द्रव्याभिघातात्प्रचितौ १०५ ११५ ध धर्मस्य चाप्यवच्छिन्नाः ३३ ५२ न न चागमादृते धर्मस्तर्केण- ३० ५० न चास्त्येवमभिव्यक्ति- ९१ १०७ न जात्यकर्त्तृकं १३३ १४१ न वर्णव्यतिरेकेण ७२ ८० न शिष्टैरनुगम्यते १५१ १५७ न सोऽस्ति प्रत्ययो लोके १२३ १३३ नादैराहितबीजाया- ८४ ९७ नादस्य क्रमजन्मत्वाद् ४८ ६५ नार्त्तिकामिमां २९ ५१ नित्याः शब्दार्थसम्बन्धाः २३ ३४ निश्चये कृतकत्वे च २८ ४८ निर्ज्ञातशक्तेर्द्रव्यस्य ३२ ५३ प पदभेदेऽपि वर्णाना- ७३ ८० पदे न वर्णा विद्यन्ते ७३ ८१ परेषामसमाख्येयं ३५ ५४ पारम्पर्यादपभ्रंशा- १५४ १५८ प्रत्यक्षमनुमानं च ३६ ५५ प्रतिबिम्बं यथान्यत्र ४९ ६६ [L

( १६३ ) का० पृ० | का० पृ० विभज्य स्वात्मनो ११५ १२१ | सत्या विशुद्धिस्तत्रोक्ता ९ १६ विवृद्धपरिणामेषु १०० ११२ | सदृशग्रहणां च ९८ ११० विषयत्वमनापन्नैः ५६ ७१ | संज्ञिनीं व्यक्तिमिच्छन्ति ६९ ७८ वेदशास्त्राविरोधी च १३६ १४६ | स मनोभावमापद्य ११३ ११३ वैकृतं समतिक्रान्ताः १९ २७ | सर्वोऽदृष्टफलानर्या- १४३ १४९ वैखर्या मध्यमायाश्च १५३ १५० | सामर्थ्यमवस्थितं ६३ ७४ वृद्ध्यादयो यथाभावा ५५ ७१ | सा सर्वविद्याशिल्पानां १२५ १३५ श | साधुत्वज्ञानविषया १५२ १५० शब्दः संस्कारहीनो यो १५८ १५६ | सैषा संसारिणां संज्ञा १२६ १२७ शब्दस्य परिणामोऽयं १२० १२५ | स्फोटस्याभिन्नकालस्य ७५ ८४ शब्दस्योल्लेखमात्र- ७७ ८७ | स्फोटरूपाविभागेन ८१ ९२ शब्दानामेव सा शक्तिः १३८ १४८ | स्वमात्रा परगात्रा वा १२७ १२९ शब्देनैवाभिधा- ११८ १२३ | स्मृतयो बहुरूपाश्च ७ १२ शिष्टेभ्यः आगमात् २७ ४६ | स्वभावभेदाद्विरथपे ७६ ८५ ष | स्वशक्तौ व्यज्यमानायां १३१ १३८ षड्ङ्गादिभेदः शब्देन १११ १२४ | स्मृदमिति ६८ ७७ स | ह सतोऽविवक्षा पारार्थ्यं १३० १४० | ह्रस्वत्वप्रवृद्धित्वान्वयेव ४२ ५४