वासवदत्ता (महाकवि सुबन्धु - श्लेष-प्रधान शास्त्रीय गद्यकाव्य सान्वय सटीक)

शुभम् अस्तु श्रीमन्निखिलसुरेंद्रादिवंदितपादकमल- श्रीवाग्देवीदत्तवरप्रसादेन सुबंधुनाम्ना कविकुलसार्वभौमेन विरचितः वासवदत्ताख्यः चम्पूप्रबंधो ऽयं धीमताम् अर्थपरिज्ञानाय व्याख्यानेन साकं मधुरसुब्भाशास्त्रिणा संशोध्यपरिष्कृतः ज्ञानसूर्योदयमुद्राक्षरशालायां तदधिकारिणा भुवनगिरि रंगय्यशेट्टिनाम्ना वैश्यचूडामणिना मुद्राक्षरैर् मुद्रयित्वा प्रकटीकृतस् सन् भुविविजयतेतराम् १८६२ संवत्सरं येप्रल् नेल १९ तेदि

इस पृष्ठ पर कोई स्पष्ट अथवा पठनीय पाठ (Text) अंकित नहीं है। यह एक रिक्त (Blank) या केवल पिछले पृष्ठ की अति-धुंधली छाप (Ghosting/Show-through) वाला पृष्ठ है।

श्रीहयग्रीवाय नमः। वासवदत्ता सव्याख्या। (१) [२] करबदरसदृशं अखिलं भुवनतलं यत्प्रसा- दतः कवयः पश्यन्ति सूक्ष्ममतयस् सा जयति सरस्वती देवी। खिन्नो ऽसि मुञ्च शैलं बिभृमो वयम् इति वदत्सु शिथिलभुजः भरभुग्नवि(तथ)बाहुषु गोपेषु हसन् हरिर् जयति। [४] स जयति हिमकरलेखा चकास्ति यस्यो ऽमयो ऽत्(कया) निहिता नयनप्रदीपकज्जलजिघृक्षया रजतशुक्तिर् इ(२)व। [३] कठिनतरदामवेष्टनलेखासंदेहदायिनो यस्य राजन्ति वलिविभङ्गास् स पातु दामोदरो भवतः। [४] भवति सुभगत्वम् अधिकं विस्तारितपरगुणस्य सुजनस्य वहति विकासितकुमुदो द्विगुणरुचिं हिमकर(द्)योतः। [५] विषधरतो ऽप्य् अतिविषमः खल इति न मृषा वदन्ति विद्वांसः यद् अयं नकुलद्वेषी सकुलद्वेषी पुनः (पुनः) पिशुनः। [६] अतिमलिने कर्तव्ये भवति खलानाम् अतीव निपुणा धीः तिमिरे हि कौशिकानां रूपं प्रतिपद्यते (दृष्टिः)। [७] हस्त इव भूतिमलिनो यथा यथा लङ्घयति खलस् सुजनम् दर्पणम् इव तं कुरुते तथा तथा निर्मलच्छायम्। [६] विध्वस्तपरगुणानां भवति खलानाम् अतीव मलि- नत्वम् अन्तरितशशिरुचाम् अपि सलिलमुचां मलिणिमा ऽभ्य- धिकः। [७] सा रसवत्ता विहता नवका (३) विलसन्ति चरति नो कं कः सरसी ऽव कीर्तिशेषं गतवति भुवि विक्रमादित्ये। L

१४६ वासवदत्ता [८] अविदितगुणा ऽपि सत्कवि(फणितिः) कर्णेषु वमति म- धुधाराम् अनधिगतपरिमला ऽपि हि हरति दृशं मालतीमाला। गुणिनाम् अपि निजरूपप्रतिपत्तिः परतः एव सम्भवति स्वमहिमादर्शनम् अक्ष्णोर् मुकुरतले जायते यस्मात्। [९] [सरस्वतीदत्तवरप्रसादश् चक्रे सुबन्धुः सुजनैक- बन्धुः प्रत्यक्षरश्लेषमयप्रबन्धविन्यासवैदग्ध्यनि- धिर् निबन्धम्]। [१०] अभूद् (अखर्वविभवः) सर्वोर्वीपतिचक्र[चारु]चूडा- मणि(श्रेणि)शाण[११]कोणकषण(वि)मलीकृत(पाद)नखमणिः नृ- सिंह इव द(४)र्शितहिरण्यकशिपुक्षेत्रदानविस्मयः कृष्ण इव कृतवसुदेवर्पणः [१२] नारायण इव सौकर्यसमासादित- (धरणी)मण्डलः कंसारातिर् इव जनितयशोदानन्दसमृद्धिः आनकदुन्दुभिर् इव कृतकाव्या[१३]दरः सागरशायी ऽवा ऽनन्त- भोगिचूडामणि(श्रेणि)रञ्जितपाद(ह)[पद्मो] वरुण इवा ऽशा(५)न्- तरक्षणः अगस्त्य इव दक्षिणाशाप्रसाधकः जलनिधिर् इव वाहिनीशतानायकः समकरप्रचारश् च हर [१४] इव महासेन- आनु(यातो निर्जित १)मारश् च मेरुर् इव विबुधालयो विश्वकर्माश्- रयश् च रविर् इव क्षणदानप्रियश् छायासंतापहरश् च कुसुम- (आयुध) इव जनितानिरुद्धसम्पद् रतिसुखप्रदश् च विद्या- धर[१५]रो ऽपि सुमनाः धृतराष्ट्रो ऽपि गुणप्रियः (६) क्षमानु- गतो ऽपि [१६] सुधर्माश्रितः २ बृहन्नलानुभावो ऽप्य् अन्तस्सर- लः महिषीसम्भ[१७]वो ऽपि वृषोत्पादी अतरलो ऽपि महानायकः राजा चिन्तामणिर् नाम। यत्र च शासति (धरणी ३)मण्डलम् छलनग्रहप्रयोगो (न्यायशास्त्रेषु ४) [१८] नास्तिकता चार्वाकेषु कण्टकयोगो [नि]योगेषु परिवादो [१९] वीणासु खलसम्(प्र)यो- गश् शालिषु द्विजिह्वसम्(ग्रहीतिर् अहि)तुण्डिकेषु करच्छेदः (कुट्- मल)ग्रहणेषु नेत्रोत्पाटनम् मुनीनाम् (७) [द्विज]राजविरु[२०]द्- धता पङ्कजानाम् सार्वभौमयोगो (दिग्गजानाम् ५) [अग्नितुला-

1 So also Hall’s manuscripts A, B, C, E, F, G, H, and the commentator Narasiṃha. 2 Tel. ed. 61 and Grantha ed., āśrayaḥ. 3 Tel. ed. 61, Grantha ed., and Srirangam text, dharām. 4 Cf. nāyāyikavādeṣu in Hall’s manuscript F; Trichinopoly ed., nyāyēṣu. 5 So also Hall’s manuscripts A, B, C, D, E, F, G, H, and the commentator Jagaddhara.

शुद्धिः सुवर्णानां] (सूचि)भेदो मणीनां शूलभंगो युवती- (नवप्रसवेषु अग्नितुलाशुद्धिस स्वर्णानां) दुश्शासन[२१]दर्श- नं (महा)भारते करपत्र(वि)दारणं जलजानां (परम् एवं व्यवस्थितं). महावराहो गोत्रोद्धरणप्रवृत्तो ऽपि गोत्रोद्द- ळनम् अकरोत्. राघवः परिहरन्नपि जनकभुवं जनक- भुवा सह वनं विवेश. भरतो (राम)दर्शितभ[२२]क्तिर् अपि राज्ये विरामम् अकरोत्. नळस्य दमयन्त्या मिळितस्या ऽपि पुनर्- भूपरिग्र(८)हो जातः. पृथुर् अपि गोत्रसमुत्सारणविस्तारितभू- मण्डलः. (तद्) इत्थं ना ऽस्ति वागवसरः (पूर्वतनेषु¹) राजसु (अपि तु वचनीयतायाः). स पुनर् अन्यो [एव] देवो न्यक्कृतसर्- वोर्वीपति(चक्र)चरितः. तथाहि स पर्वतः कटकसंचारिणो गन्धर्वान् दर्शितशृंगोन्नतिस् सुख[२३]यन् न विरराम. स हि- मालयो नावश्यायोच्छलितो नो मायाजन्मने हितश् च. स हिमानी गिरि स्थितो वृषध्वजश् (च). (९) (स) सदागतिश् (चा) ऽवधूताखिल- कान्तारः पावकाग्रेसरो न [२४] भोगोत्सुकस् सुमनोहरश् च. स रत्नाकरो ऽन(तिमयो) [कथम् अ]ऽगाधस् सम(१०)र्यादः नोद्रोको [ऽप्य् अस्य] विस्मयस् सदा हिमकर(ा[२५]शयो) ऽमृत- मयस् (सत्पात्रस्) तस्या ऽचलो नक्यो ऽधो महानदीनस् समुद्रश् (च). [२६] स [चन्द्र इव] क्षणदानंदकरः कुमुदवन(ऐ- क)बंधुस् सकलकलाकुलगृहं नतारातिबलश् (चंद्रश् च. स) मित्रोदयहेतुः कांचनशोभां बिभ्रद[२७]चलाधिकलक्ष्मी- (११)स् सुमेरुः [इव]. यस्य च रिपुवर्गस् सदापार्थो ऽपि न म- हाभारतरणयोग्यः भीष्मो ऽप्य् अशांतनवेहितः सानुचरो ऽपि न गोत्रभूषितः. (१२) [२८] [अपि च] स त्रिशंकुर् (अपि) न (ना)क्षत्रपथ(च्युतः) शं करो ऽपि न विषादी पावको ऽपि न कृष्णवर्त्मा (ना) "श्रयाशो [ऽपि] न दहनश् (च) ना ऽमृतक [२९] इवा ऽकस्माद् अपहृतजीवनः न राहूर् इव मित्रमण्डलग्रहण- (सं)वर्धितरुचिः न नळ इव कलिवि(जितविग्रहः) न चक्री "व सृगालवधस्तुतिसमुल्लसितः नंदगोप इव यशोदया (ऽन्वितः ²) जरासंध इव घटितसंधिविग्रहः भार्गव इव सदान- भोगः दशरथ [३०] इव सुमित्रोपेतः सुमंत्राधिष्ठितश् च दिलीप इव सुदक्षिणाactivityन्(वितः ³) रक्षित(१३)गुश् च राम इव जनि- सकुशलवयोरूपोच्छ्रायः. तस्य च (राज्ञः) पारिजात इवा "श्रित-

¹ Trichinopoly ed. and Srirangam text, पूर्वतरेषु. ² So also Hall's manuscripts C, E, F, H, and the commentator Jagaddhara. ³ Cf. anugatō in Hall's manuscript C. L 2

नन्दनः हिमालय इव जनि[३१]तशिवः मन्दर इव भोगि- भोगाङ्कितः कैलास इव महेश्वरोपभुक्तकोटिः मधुरिव नानारामानन्दकरः क्षीरोदमथनोद्य[३२]तमन्दर इव मुखरितभुवनः राग(१४)(राज) इवो ऽल्(लसित)रतिः ईशानभूति- सञ्चय इव सन्ध्योच्छलितः शरन्मेघ इवा ऽवदातहृदयः [३३] विष्णुपदावलम्बी च पार्थ इव समरसाहसोचितः कंस इव [३४] कुवलयापीड(भूषणः) तार्क्ष्य इव [विनतानन्दकरः] सुमुखनन्दन(ः) [च] विष्णुरिव क्रोडीकृतसुतनुः शान्तनव इव स्ववश[स्थापित]काल[३५]धर्मः कौरवव्यू(१५)ह इव सु- शर्माधिष्ठितः [सुबाहुरिव रामानन्दी समदृष्टिरपि महे- श्वरो मुक्तामयो ऽप्यतरलमध्यो] जल(धरसमय) इव [३६] विमलतरवारिधारात्रासितराजहंस(मण्डलः ¹ सुबाहुरपि रा- मानन्दकरः समदृष्टिरपि महेश्वरः मुक्तामयो ऽप्य- तरलमध्यः) वंश[प्र]दीपो ऽप्यक्षतदशः तनयो (ऽभूत्) कन्दर्पकेतुर्नाम। येन [च] चन्द्रेणे ऽव सकलकलाकुल- गृहेण शर्वरीतिहारिणा [३७] (कैरववि)बन्धुना प्रसाधिताशेन विलोकि(१६)ता जलधय इव (सम्)उल्लसितगोत्रास् सुदूर[वि ²]वर्धि- तजीवनाः प्रसन्नसत्त्वास् [३८] सन्तः परां (ऋद्धिम्) अवापुः। यस्य [च] जनितानिरुद्धलीलस्य रतिप्रियस्य कुसुमशरासनस्य मकरकेतोरिव दर्शनेन वनिताजनस्य हृदयमुल्ललास। यस्मै चा ऽनुगतदक्षिणसदागतये (नेत्र ³)श्रुतिसुख(प्रदाय) कोमलकोकिलरुताय वि(कसित)पल्लवाय कृतका[३९]म्तारतरम्- गाय सुरभिसुमनोभिरामाय सर्व[जन]सुलभपद्माय वि- (स्तृत ⁴)कन(१७)कसम्पदे अतिक्रान्तदमनकाय वसन्ताये ऽवो (ऽप)वन[४०]लता इवो ऽत्कलिकासहस्रसङ्कुला भ्रमरसङ्गताः प्रवालहारिण्यो विलसद्वयसस्तरुण्यः स्पृहयां चक्रुः। यस्य च समरभुवि [४१] भुजदण्डेन कोदण्डं कोदण्डेन (बा- णः बाणैर्) अरिशिरः (अरिशिरसा) भूमण्डलं (भूमण्डलेना) ऽनुभूत(पूर्वनायकस्मरणं स्मरणेन च) कीर्तिः कीर्त्या च सप्त सागराः सागरैः कृतयुगादिराज[चरित]स्मरणम् (स्मर- णेन) स्थैर्यं (स्थैर्येण) प्रतिक्षणम् आश्चर्यम् आसादितम्। ¹ So also Hall's manuscripts C, E, F, G, H, and the commentator Narasiṃha. ² Hall's manuscripts B, C, D, G, H also omit vi; Trichinopoly ed., parivardhita. ³ So also Hall's manuscripts A, B, C, D, E, F, H, and the commentators Narasiṃha and Jagaddhara. ⁴ Cf. viṣkṛta in Hall's manuscript D.

A SANSKRIT ROMANCE 149 yasya ca pratāpānaladagdha(dayitānāṁ) ripusuṁdarīṇāṁ kara- tala(racita)tāḍanabhītāi[42]r iva muktāhārāiḥ payōdhara(parisarā muktāḥ). yasya ca niśitanārāca(jarjharita)mattamātaṁgakuṁ- bhasthalavigalitamuktāphala[nikara ¹]daṁturitaparisarē (tarat ²)- patrara(18)thē raktavāri(samuḍḍīyamānadviradapadakacchapē ³ vilasad)utpala(puṁḍarīkē) vāhinīśatasamākulē nṛtyatkabamdha- (baṁdhurē) sura(nārī)[43]samāgamōtsuka(carad)bhaṭ(ahuṁ)kāra- (bhāṣaṇarava)bhīṣaṇē (sāgara iva samaraśirasi ⁴) bhinnapadātika- rituragarudhir(ārdrō) jayalakṣmīpādālaktakarāgaraṁjita iva khaḍgō rarāja. [44] atha kadācid avasannāyāṁ yāmavatyām dadhi(dhavala)kālakṣapaṇaka[grāsa]piṁḍa ⁵ iva niśāyamunāphē- na(stabaka ⁶) iva mēnakānakhamārjana(sphaṭika)śīlāśakala iva madhucchatrac(chāyā)maṁḍalōdarē paścimācalōpadhānasukha- ni(ṣaṇṇa)śirasō rājatatāṭaṁka(cakra ⁷) iva (śyāmāyāḥ) śēṣamadhu- bhāji [45] caṣaka iva vibhāvarīvadhvāḥ aparajala(ni)dhipayasi śaṁkhakāṁtikāmuka iva majjati kumudinīnāyakē śiśira(himaśī- kara)kardamita(19)kumuda(parāga ⁸)madhyabaddhacaraṇēṣu ṣaṭ- caraṇēṣu kalapralāpabōdhit[acakit]ābhisārikāsu śārikāsu prabud- dhādhyayanakarmaṭhēṣu maṭhēṣu (hāsa)rāgamukharakārpaṭik[a- jan ⁹]ōpagīyamānakāvya(kathyāsu) rathyāsu [46] sakalanipīta- (nāiśa)timira(saṁghātam ¹⁰) atanīyastayā (sōḍhum ¹¹) asamarthēṣv iva kajjaḷavyājād udvamat(su) [iva] kāmi(nī)nidhuvanalīlādarśa- nārtham ivō 'dgrivīkāśatadānakhinnēṣu vividha(vilāsacitrasurata)- [47]sākṣiṣu śaraṇāgatam ivā 'dhō(ni)līnaṁ timira(saṁgham) avatsu durjana(vacanēṣv) iva dagdhasnēhatayā maṁdimānam upagatēṣu ativṛddhēṣv iva daśāṁtam upagatēṣu (ā)pannasadīśva- ¹ Hall's manuscripts C, D, F, H also omit nikara. ² So also Hall's manuscripts A, B, D, H. ³ Hall's manuscripts C, E also have kacchapē and manuscript A has kacchapa. ⁴ Hall's manuscript C also has samaraśirasi; cf. samarasarasi in his manuscripts A, B, E. ⁵ Tel. ed. 61 and Grantha ed., piṇḍaka. ⁶ So also Hall's manuscripts A, B, C, D, E, F, G, H. ⁷ So also Hall's manuscripts A, B, D. ⁸ So also Hall's manuscripts A, B, C, D, E, F, G, H, and the commentator Jagaddhara. ⁹ Hall's manuscripts D, F, H, and the commentator Narasiṁha also omit jana. ¹⁰ So also Hall's manuscripts A, B, C, D, E, H, and the commentator Narasiṁha. ¹¹ So also Hall's manuscripts A, B, E, F, G, H.

150 VĀSAVADATTĀ rēṣv iva pātramātrāvaśēṣēṣu dānavēṣv iva [48] niśāmtamadhya- cāriṣu astagiriśikharēṣv iva patatpataṁgēṣu pradīpēṣu anavara- ta(nipatita) makaraṁdabiṁdu(20)saṁdōh(āsvādamadamugdha ¹)- madhukaranikuruṁba²jhaṁkāra(rava)mukharitēṣu mlānimānam upagacchatsu vāsāgārakusumōpahā[49]rēṣu vigaḷatkuṁdāir aḷa- kāiḥ priya(tama)virahasōkāt bāṣpabiṁdūn [iva] (visṛjadbhir ³ iva) priyatamagamanani(rōdham) iva (kurvadbhir ⁴ vācālita)tulā- kōṭibhiś caraṇapallavāiḥ (vilasitāsu ⁵ rajanī)śēṣasurata[bhara ⁶]- pariśramavi[50]gaḷitakēśapāśadaradaḷita (mādhavī) mālāparimala- lubdhamadhukaraṇi (kuruṁba ⁷) pakṣānila[ni]pītanidāghajalaśīka- ra(kaṇikāsu) udvēllatbhuja(vallī)kaṁkaṇajhaṇātkāra(subhagāsu⁸) [nava]nakhapada (daṣṭa ⁹)kēśa (pāśa¹⁰vi) nirmōka[51]vēdanākṛtasī- tkāravinirgatadugdhamugdhadasanakiraṇa[cchaṭā]dhavaḷitabhō- gāvāsāsu punardarśanapṛcchāvidhurasakhījanānukṣaṇavīkṣya- māṇapriyatamāsu kṣaṇadāgata(surata)vāiyātyavacana[śata](saṁ- skāraka ¹¹)gṛhaśukacāṭuvyāhṛtikṣaṇajanitamamdākṣāsu śaradvā- saralakṣmīṣv iva [52] nakhālaṁkṛtapayōdharāsu āsannamaraṇāsv iva jīvitēśapurābhimukhī(21)ṣu vasaṁtavanarājiṣv ivō 'tkalikā- bahuḷāsu priyāir āliṁgyamānāsu kāminīṣu āṁdōlitakusumakē- sarē kēsarēṇumuṣi [53] (rati)raṇita(nūpura ¹²)maṇīnāṁ ramaṇīnāṁ vikacakamudākarē mudākarē saṁgabhāji priyavirahitāsu rahitāsu (virahitāsu) sukhēna murmura(cūrṇam) iva [varṣati] samaṁtādar- pakē darpakēṣudahanasya dūraprasāritakōka[54]priyatamārutē mārutē vahati jaghanamadana(nagaratōraṇasrajā manmatha¹³)ma- ¹ Hall's manuscripts B, C, D, E, F, G, H also have mughda. ² Tel. ed. 61 and Grantha ed., nikuramba. ³ Cf. utsṛjadbhir iva in Hall's manuscripts A, B, C, D, E, F, H. ⁴ So also Hall's manuscripts D, F, H. ⁵ Trichinopoly ed., vācālatulākōṭibhiḥ caraṇapallavāiḥ priyatamagamananirōdham iva kurvatīṣu. ⁶ Hall's manuscripts C, D, E, F, H also omit bhara. ⁷ So also Hall's manuscripts A, B, C, F, G, H. ⁸ Hall's manuscripts A, B, C, D, F, H also have subhagāsu. ⁹ So also Hall's manuscripts A, C, D, E, F, H, and the commentators Jagaddhara and Narasiṁha. ¹⁰ So also Hall's manuscripts A, B, D, G, and the commentator Narasiṁha. ¹¹ Cf. saṁsmāraka in Hall's manuscripts A, B, C, D, E, F, G, H, and the commentator Jagaddhara. ¹² So also Hall's manuscript D and the commentator Narasiṁha. ¹³ Cf. manmathamandiramahā° in Hall's manuscripts A, B, G.

A SANSKRIT ROMANCE 151 hānidhi(jaghanakōśamaṃdira)kanakaprākārēṇa rōmā(lirūpa)latā- lavāla(valayēna) jaghanacaṃdramamaṇḍalaparivēṣēṇa (vitata)tri- bhuvanavijayapraśasti(varṇa¹paṃkti)kanakapatrēṇa (makarakē- tōḥ) sakalahṛdaya(baṃdijana)nivāsa(gṛha)parikhāvalayēna (22) (sakala)jaga[55]llōcanavihaṃgama(jaghanavāsa)lāsaka(kanaka²)- śalākāguṇēna [iva] (nava)mēkhalādāmnā pari(kalita)jaghana(stha- lām³) unnatapayōdharabhārāṃtaritamukhacaṃdradarśanāprāp- ti(vēdanayē) "va guru(tara)nitaṃbabimbapayōdharakumbha(ni- ruddhōbhayapārśva⁴)pīḍājanitāyāsēnē "va (mama mūrdhni sthi- tayōr anayōr iyatpramāṇayō stanakalaśayōḥ kathaṃ mayyē "va pātō bhaviṣyatī 'ti ciṃtayē "va gṛhītagurukaḷatrānuśayēnē "va vidhātur atipīḍa[56]yatō hastapāśajanitāyāsēnē "va) kṣīṇataratām upagatēna madhyabhāgēna 'laṃkṛtām anurāgaratna(pūrita)ka- naka(paruvakābhyāṃ) cūcukamudrāsanāthābhyām [atigurupari- ṇāhatayā patanabhayāt kīlitābhyām iva cūcukacchalēna] (vidhinā) girisārē(ṇē "va cūcukacchalēnā 'tigurupariṇāhatayā patanabhaya- kīlitābhyām iva hṛcchayavilēpanacāturikavibhramābhyāṃ) saka- [57]lāvayava(nirmiti)śēṣalāvaṇyapuṃjābhyām iva [hṛdayataṭāga- kamalābhyām iva hṛcchayakapōlacāturikāvibhramābhyām] rō- māvalīlatāphala(bhūtā)bhyāṃ kaṃdarpa(darpakaśilā)cūrṇapūr- ṇa(kanaka⁵(23)kalaśābhyām iva hṛdayataṭākakamalamukuḷā- bhyāṃ rōmalatāphalabhūtābhyāṃ⁶ hāralatāmṛṇālalōbha[58]ni- līnacakravākābhyām hāralatārōmāvalīgaṃgāyamunāsaṃgama- vyājaprayāgataṭābhyām aśēṣajanahṛdayapatanād iva saṃjāta- gauravābhyāṃ) tribhuvanavijayapariśramakhinnasya makarakē- tōr (viśrama)vijan(āvāsa)gṛhābhyāṃ payōdharābhyāṃ samud- bhāsamānām mukhacaṃdra(satata⁷)sannihitasaṃdhyārāgēṇa (dvija⁸)maṇirakṣāsiṃdūramudrānukāriṇā [59] nis(saradā 'bhyam- ¹ Cf. varṇarōmāvalī in Hall's manuscripts A, G; and rōmavarṇāvalī in manuscripts B, E, F. ² So also Hall's manuscript C. ³ So also Hall's manuscripts A, B, C, D, E, F, G, H, and the commentators Jagaddhara and Narasimha. ⁴ So also Hall's manuscripts B, F, G, H. ⁵ Trichinopoly ed. omits kanaka. ⁶ Trichinopoly ed. omits rōmalatāphalabhūtābhyāṃ. ⁷ Cf. hitasaṃtata in Hall's manuscripts A, C, F, G; and hitasatata in manuscript D. ⁸ So also Hall's manuscripts A, B, C, D, F, G, H, and the commentators Jagaddhara and Narasimha.

152 VĀSAVADATTĀ tara)rāgēṇē 'va ramjitēna rāgasāgaravidruma(śakalēnē ¹) 'vā 'dha- rapallavēna [upa]śōbhamānām taruṇa(kāitaka)daḷadrāghīyasā pakṣmalacaṭulālasēna hṛday(āvāsa)gṛhāvasthitahṛcchayavilāsinō gavākṣaśaṁkām (uj)janayatā sarāgēṇā 'pi nirvāṇam [60] (jana- yatā ²) gatiprasara(ni)rōdhakaśravaṇakṛta(krōdhēnē) 'vā ('pāṁ- ga)lōhitēna dhavaḷayatē 'va jagada(khilaṁ) utphullakamalakā- nanasanātham iva gagana(talaṁ) kurvatā dugdhāmbhodhisaha- srāṇī 'vō'dvamatākumda(kusumanilīnām) utpalamālā(m) [lakṣmīm ivō] upahasatā nayanayugalēna bhūṣitāṁ daśanaratnatulā(ru[61]- mḍēnē) 'va nayan(āmṛtasimdhu)sētubamdhēnē ('va) yāuvanaman- mathamattavāraṇa(paraṁḍakēnē) 'va nāsāvaṁśēna pariṣkṛtām vilōcana(kuvalaya ³)bhramarapaṅktibhyām mukhamadanamam- diratōraṇa(mālikā(24)bhyām) rāgasāgara(vēṇikābhyām ⁴) yāuva- nanartakalāsikābhyām bhrūlatābhyām vi(rājitām ⁵) ghanasama- [62]yākāśalakṣmīm ivō 'llasad(dhāra)payōdharām jaya[śabda]- ghōṣaṇā⁶panna(narapati)mūrtim ivō 'llasattulākōṭipratiṣṭhitām suyōdhanadhṛtim iva karṇaviśrāmtalōcanām vāmanalīlām iva darśitabalibhaṁgāṁ vṛścikarāśiravisthitim ivā 'tikrāṁtakanyā- tulām uṣām ivā 'niru[63]ddhadarśanasukhām śacīm iva namda- nēkṣaṇarucim paśupatitāṁḍavalīlām ivō 'llasaccakṣuśśravasam (viṁdhyā)ṭavīm ivō 'ttuṁgaśyāmalaku(25)cāṁ vānara[64]sēnām iva sugrīvāṁgada[upa]śōbhitām bhāsvatālaṁkārēṇa (śvētarōciṣā smitēna ⁷) lōhitēnā ('dharēṇa ⁸) sāumyēna darśanēna guruṇā ni- tambabimbēna (sitēna hārēṇa ⁹) śanāiścarēṇa pādēna [tamasā kēśapāśēna ¹⁰] (vikacēna lōcanōtpalēna ¹¹) graha(mayām) iva saṁ- sārabhitticitra[65]lēkhām iva trāilōkya(raṁgasya) rasāyanasi- ¹ So also Hall's manuscripts A, B, C, D, E, F, H, and the commentator Narasiṁha. ² So also Hall's manuscripts A, B, C, D, F, G, H, and the commentator Narasiṁha. ³ So also Hall's manuscripts A, B, C, D, E, F, G, H. ⁴ So also Hall's manuscripts A, B, C, D, F, H, and the commentators Jagaddhara and Narasiṁha. ⁵ So also Hall's manuscripts A, B, C, D, E, F, G, and the commentator Narasiṁha. ⁶ Cf. jayaghōṣa in Hall's manuscripts C, D, F. ⁷ Hall's manuscripts C, D, and the commentator Narasiṁha add this after the next phrase. ⁸ So also Hall's manuscripts A, B, C, D, E, F, G, H. ⁹ Similarly also Hall's manuscripts C, D, and the commentator Narasiṁha. ¹⁰ Hall's manuscripts B, C, E, F, G also omit tamasā kēśapāśēna. ¹¹ So also Hall's manuscripts A, B, C, E, F, G, H.

द्धिमिव (यौवनस्य) सङ्कल्प(वृत्तिं १) इव शृङ्गारस्य (सङ्के- तभूमिमिव लावण्यस्य) निधानमिव [६६] कौतुकस्य [त्रिभुवन २]विजयपताकामिव मकरध्वजस्य (आजिभूमिम्) इव [मनसो ऽभिभूतिमिव] मदनस्य (सम्मोहिनीम्) इव (सर्व)- इन्द्रियाणां मोहनशक्तिमिव (मदनस्य) विहारस्थलीमिव सौन्दर्यस्य (मित्रविलासालय)शालाम् इव सौभाग्यस्य [उत्प- त्तिस्थानमिव लावण्यस्य] आकर्ष[६७]ण(मन्त्र३)सिद्धिमिव (मनसिजस्य) चक्षुर्बन्ध(नमहौषधीं ४) इव मन्म- थेन्द्रजालिनः त्रिभुवनविलोभनसृष्टिमिव प्रजापतेः [क- न्यकां] अष्टादशवर्षदेशीयां ५ (कन्यां) अपश्यत् ६ स्वप्ने। अथ तां प्रीतिविस्फारितेन चक्षुषा पिबन्निव जनितेर्ष्यये ऽव निद्रया चिरसेवितया ७ (स) मुमुचे। (अथ स प्रबुद्धस् ८) तु विषसरसी ऽव दुर्ज[६८]नवचसी ऽव (२६) निमग्नम् आत्मानम् (अव)धारयितुं न शशाक। तथाहि क्षणं (आकाशे तदालिङ्ग- नार्थं) प्रसारितबाहुयुगलः एह्य् एहि प्रियतमे (मा गच्छ मा गच्छे ९) ऽती दिक्षु (विदिक्षु १० च वि)लिखिताम् इवो ऽत्कीर्णामिव चक्षुषि निखातामिव हृदये प्रियतमाम् आजुहाव। ततस् तत्रै ऽव शय्यातले (निलीनो ११) निषिद्धाशेषपरिजनो दत्त(कवाटः) प- रि[६९]हृतताम्बूल[हारा]दिसकलोपभोगस् तं (दिवसम्) अनयत्। तथै ऽव निशाम् अपि स्वप्नसमागमेच्छया (कथम् अप्य्) अनै- षीत्। अथ तस्य प्रियसखो मकरन्दो नाम कथमपि ल- ब्धप्रवेश(दर्शनः) कन्दर्पसायकप्रहारपरवशं कन्- दर्पकेतुम् उवाच। सखे किम् इ[७०]दम् असाम्प्रतम् असाधु- जनोचितम् (आचारम्) आश्रितो ऽसि। तवै ऽतद्[चरितम्] आलोक्य वितर्क- (दोलासु) निवसन्ति सन्तः। खलाः पुनस् (त्वदनुचितम् अनिष्टम् आचारम् आचरन्ति)। अनिष्ट्(ओत्पादन)रसोत्तरं हि (भवति १२) ख- लहृदयम्। को नामा ऽस्य तत्त्वनिरूपणे समर्थः। तथा हि भीमो ऽपि नबकद्वेषी आश्रयाशो ऽपि मातरिश्वा अति(कटु[७१]को) ऽपि १ So also Hall's manuscripts A, B, C, F, H. २ Hall's manuscripts C, D, H also omit tribhuvana. ३ So also Hall's manuscripts A, D, F, G, H. ४ Cf. bandhamahāuṣadhīm in Hall's manuscripts C, D, G, H. ५ Tel. ed. 61 and Grantha ed., varṣīyām. ६ Tel. ed. 61 and Grantha ed., dadarśa. ७ Trichinopoly ed., ciraṃ sēvitayā. ८ So also Hall's manuscript D. ९ So also Hall's manuscript D. १० So also Hall's manuscripts A, B, D, E, F, G, H. ११ So also Hall's manuscripts A, B, C, E. १२ Cf. khalahṛdayaṃ bhavati in Hall's manuscripts C, D, E, H.

154 VĀSAVADATTĀ mahārasaḥ sarṣapasnēha iva kara(yuga)lālitō 'pi śirasā dhṛtō 'pi na (kāṭavaṃ ¹) jahāti. tālaphalarasa ivā "pāta(27)madhuraḥ (pari- ṇāmē) virasas tiktaś ca (pādaraja) ivā 'vadhūtō ('pi ²) mūrdhānaṃ kaṣāyayati. viṣataru(prasūnam) iva yathā yathā 'nubhūyatē tathā tathā mōha[72]m ēva (dṛḍhayati. nīcadēśanadyā iva na vārivirahō 'sya jāyatē). nidāghadivasa iva bahumatsaras (suma- nasāṃ saṃtāpaṃ ³) vahati. aṃdhakāra iva dōṣānubamdhadhaca- turaḥ viśvakarmāvalōpanōdyataś ca (rudra iva) virūpākṣaḥ [73] (viṣṇur iva) cakradharaḥ śakrāśva ivō 'ccāiśśravāḥ nadēśajapra- śaṃsī ca (sa)śarasyē 'va [vi]bhinnasyā ⁴ 'pi (satataṃ) snēhaṃ dar- śa(28)yatō 'pi takrāṭa iva hṛdayaṃ [74] vilōḍayati. yakṣabalir ivā "tmaghōṣamukharō maṃḍala(bhramaṇakaś) ca [matta]mā- taṃga iva svavaśālōlamukhō 'dharīkṛtadānaś ca vṛṣabha iva surabhiyānavikalaḥ kāmī 'va gōtraskhalanavi(kalō) vāmādhvā- [75]nuraktaś ca [a]jīrṇa(rōga ⁵) iva kaḷēbarē vacasi maṃdimānam (ud)vahati. vaṃcaka iva (raktaḥ kaṭapalē) vibhāvarīraktaś ca parē(29)ta iva [76] baṃdhutāpadarśanaḥ paraśur iva bhadraś- riyam api khaṃḍayati. kuddāla iva dalitagōtraḥ kṣamābhājaḥ prāṇinaś (ca) nikṛntati. (rati)[77]kīla iva jaghanyakarmalagnō hrēpayati sādhūn. duṣṭaśūrpaśrutir iva kānanarucir anugatam api yavasam (san)tataṃ nā 'numōdatē. abi[78]jād ēva jāyaṃtē akāṃḍāt ⁶ [ēva] prarōhaṃti khalavyasanāṃkurā durucchēdā(30)ś (ca ⁷) bhavaṃti. asatāṃ [hi] hṛdi praviṣṭō dōṣalavaḥ karāḷāyatē satāṃ tu (hṛdayaṃ) na (pra ⁸)viśaty ēva yadi (katham api ⁹ pra-) viśati [79] (tadā ¹⁰) pārada iva (kṣaṇam ¹¹) api na (tiṣṭhati ¹²). mṛgā iva vinōdaviṃdōś (śramagā ¹³ bhavaṃti sādhavaḥ). sukhaṃ janā

¹ So also Hall's manuscripts B, C, D, E, F, G, H. ² So also Hall's manuscripts C, D, E, F, H. ³ So also Hall's manuscripts A, B, C, D, F, G. ⁴ So also Hall's manuscript D. ⁵ So also Trichinopoly ed. and Srirangam text; Tel. ed. 61 and Grantha ed., ajīrṇarōga. ⁶ Cf. akāṇḍāt prasaranti in Hall's manuscripts A, B, C, F, G. ⁷ So also Hall's manuscript D. ⁸ So also Hall's manuscripts A, B, F, G. ⁹ So also Hall's manuscripts A, B, C, D, F, G, H. ¹⁰ So also Hall's manuscripts C, D, E, F, G, H. ¹¹ So also Hall's manuscripts A, B, C, D, F, G, H. ¹² So also Hall's manuscripts A, B, C, F, G, H. ¹³ So also Hall's manuscript D, and the commentator Jagaddhara.

(हि भवादृशाश्) शरत्समया इव [भवादृशा मित्रस्य हृदयम्¹] हरन्ति न च (मित्र)चेतना विसदृशम् उपदिशन्ति। अचेतनानाम् अपि मैत्री समुचितपक्षे निक्षिप्ता [तथा[80]हि] माधुर्यशै- त्यशुचित्वसन्तापशान्तिभिः पयः पय (इति² शब्दसाम्यान्) मित्रताम् उपगतस्य (मत्)सङ्गमाद्³ (वृद्धिम् उपगतस्य क्षीरस्य क्वाथे⁴ पुरतो ममै "व क्षयो युक्त) इति (मत्वे) 'व वारिणा ['पि] क्षीयते। तद् इदम् असांप्रतम् आचरितम् [सखे] गृहाण साधुजनोचितम् अध्वानम्। सा[81]धवो ('पि) दिङ्मोहाद् [परम्] उत्पथप्रवृत्ता (अपि पुनर् गृहीतसत्पथा⁵) भवन्ति। इत्यादि वदति तस्मिन् (मकरन्दे प्रियसखे) कथम् अपि स्म- रशर[निकर]प्रहारपरवशः (कन्दर्पकेतुः) परिमिताक्ष- रम् उवाच। वयस्य दितिरिव शतमन्युसमाकुला भवत्य् (अस्मादृशजनचित्त)वृत्तिः ना 'यम् उपदेशकालः पच्यन्(31)त इव (मे⁶) 'ङ्गानि [82] क्वाथ्यन्त इवे 'न्द्रियाणि [भिद्यन्त इव मर्माणि] निस्सरन्ति 'व प्राणाः उन्मूल्यन्त इव विवेकाः नष्टे ('व⁷) स्मृतिः [तद्] अधुना (तद् अलम् अनया कथया) यदि ('त्थम्) सहपांसु(क्रीडा)सम(सुखदुःखो) 'सि (तन् मया स- मम् आगम्यताम्) इत्य् उक्त्वा परिजनालक्षित (एव) तेन सहै ('व पुरान्⁸) निर्जगाम। (ततो 'नेक)नल्वशत(मात्रम्) अध्वानम् गत्वा (तेना) 'गस्त्यवचनसंहृत[83]ब्रह्माण्ड(खण्ड⁹)- गतशिखरसहस्रः कन्दरान्तर[आल]लता¹⁰गृह(प्रसुप्त¹¹)वि- द्याधरमिथुनगीताकर्णनसुखितचमरी(गण¹²)मारणोत्(सु- क)शबर(कुल)सम्बाधकच्छ(तटः) कटक(तटगत)करिक- राकृष्टभग्नस्यन्दमा[84]नहरिचन्दन(रसा)मोद(गन्ध)- वाहिगन्धवाहशिशिरीतशिलातलः सुदूरपतनभग्नतालफल-

¹ Hall's manuscripts C, D, E, H, and the commentator Jagaddhara also omit mitrasya hṛdayam. ² So also Hall's manuscripts A, B, C, D, H, and the commentators Jagaddhara and Narasimha. ³ So also Hall's manuscripts A, B, C, D, E, F, H, and the commentator Jagaddhara. ⁴ So also Hall's manuscripts C, D, E, G. ⁵ Cf. api punar gṛhītapathā in Hall's manuscript D. ⁶ So also Hall's manuscript D. ⁷ So also Hall's manuscript D. ⁸ So also Hall's manuscripts A, B, C, H. ⁹ So also Hall's manuscripts A, C, G, H, and the commentator Jagaddhara. ¹⁰ So also Hall's manuscripts C, D. ¹¹ Cf. gṛhasukhaprasupta in Hall's manuscripts A, C, D, F, G and gṛhasupta in manuscript B. ¹² So also Hall's manuscripts A, B, C, F, H.

रसार्द्रकरतलास्वादनोत्सुकशाखामृग (कदम्बकः ¹) प्र- लम्बमाननिर्झर्(ओपान्तनि)विष्ट ² जीवं(जीवक)मिथुन(लिह्य- मान)विविधफल[८५]रसामोद(गन्ध)सुरभितपरिसरः स- रभसकेसरिसहस्रखरनखरधाराविदारितमत्तमातङ्ग- कुम्भस्थलविगलित(स्थूल)मुक्ताफल(शबल ³)शिखरतया (शी- खरावा)लग्नं तारागणम् इवो ऽद्वहन् सुग्रीव इव [८६] ऋक्षग- वयशरभकेसरिकुमुद(पनस ⁴)सेव्यमानपादच्छायः प- शुपतिर् इव ना(३२)गनिश्वाससमुत्क्षिप्तभूतिः जनार्दन इव वि- (कच)वनमालः सहस्रकिरण इव सप्तपत्रस्यन्दनोपेतः वि- रूपाक्ष इव [८७] सन्निहितगुहः शिवानुगतश् च कामी ऽव काम- तारोषरसानुगतः समदनश् च श्रीपर्वत इव सन्निहितमल्लि- कार्जुनः नरवाहनदत्त [८८] इव प्रियङ्गुश्यामासनाथः शि- शुर् इव कृतधात्रीधृतिः वासराम्भ इवा [गैरिका⁵]रुणप्रभा- पाटलित(पत्र)वनराजीः कृष्णपक्ष इव बहुलतागहनः कर्ण इवा ऽनुभू(३३)तशतकोटिदानः भीष्म इव शि[८९]खण्डिमुक्तैर् अर्धचन्द्रैर् आचित(तनुः) कामसूत्रविन्यास इव मल्लनाग- (घटितकान्तार)सामोदः हिरण्यकशिपुर् इव शम्बरकुलाश्रयः गैरिकव्याजाद्(उपरि ⁶)रविरथमार्गमार्गणार्थम् इवा ऽरुणेनो ऽपास्य[९०]मानः शिखरगतसूर्याचन्द्रमस्तया विस्तारितलो- चनो ऽगस्त्यमार्गम् इवो ऽद्वीक्षमाणः (कुलिशक्षतरन्ध्र)- स्र(३४)स्तान्त्र(नाल ⁷) इव जरदजगरभोगैः कुम्भकर्ण इव दन्तान्तराल(गतैर् ⁸) वानर(व्यूहैर् ⁸) पिण्डा(लक्त[९१]क⁹र- क्तपद)पङ्क्तिसूचितसम्(चार)शचीपतिवारविलासिनीसङ्केतकेतकी- मण्डपः अकुलीनो ऽपि सद्वंशभूषितः दर्शिताभयो ऽपि मृत्यु- फल(दाया) सप्रस्थो ऽप्य् अपरिमाणः सनादो ऽपि निश्[९२]शब्दः भीमो ऽपि कीचकसुहृत् पिहिताम्बरो ऽपि (वि)लसदंशुकः विन्ध्यो (३५) नाम [महा ¹⁰]गिरिर् अदृश्यत। [९३] यश् च प्रवृद्धगुल्म- तया (रोगी ऽव) दृश्यमानबहुधातुविकारः। (यश् च) साधुर्

पादटिप्पण्यः (Footnotes)

¹ So also Hall’s manuscripts D, H. ² Cf. nirjharaśikharōpāntōpaviṣṭa (निर्झरशिखरोपान्तोपविष्ट) in Hall’s manuscript D. ³ So also Hall’s manuscripts A, B, C, D, H. ⁴ So also Hall’s manuscript D. ⁵ Hall’s manuscripts A, B, C, D, F, H, and the commentators Jagaddhara and Narasiṃha also omit gāirika. ⁶ So also Hall’s manuscripts C, D, E, G, H. ⁷ So also Hall’s manuscripts C, E. ⁸ So also Hall’s manuscripts D, E, G. ⁹ Cf. piṇḍālaktakāṅkita (पिण्डालक्तकाङ्कित) in Hall’s manuscripts A, B, C, D, G, H. ¹⁰ Hall’s manuscripts D, E, G, H, and the commentator Jagaddhara also omit mahā.

A SANSKRIT ROMANCE 157 iva sānugrahapracāraprakaṭitamahimā mīmāṁsānyāya iva pihi- tadigambaradarśanaḥ. yaś ca harivaṁśāir iva puṣkar(ākṣa)prā- durbhāvarama[94]nīyāiḥ rāśibhir iva mīna(makarakulīramithu- na)saṁgatāiḥ karaṇāir iva śakunināgabhadrabālavakulōpētāiḥ (36) dēvakhātāir upaśōbhit(āṁtaḥ ¹). yaś ca kusumavicitrābhiḥ vaṁśapatrapatitābhiḥ sukumāralalitābhiḥ puṣpi[95]tāgrābhiḥ (praharṣiṇībhiḥ śikhariṇībhiḥ) latābhiḥ darśitānēkavṛttavilāsaḥ. yaś ca (samadakala ²)haṁsasārasarasitōdbhrāṁt(ōtkuṭa)vikaṭa- (kuṁjakaccha) vyādhūta[ vikaca ]kamala (ṣaṁḍa) gaḷitamakaram- dabiṁdusaṁdōhasurabhitasalilayā sāyaṁtana (samayamajjat ³) - puḷiṁdarājasuṁdarī [96] (nimna) nābhimaṁḍala (pari)pītasalila- yā[ madamukhararājahaṁsakulakōlāhalamukharitakūlapulinayā ] taṭanikaṭa (sthitavikaṭa ⁴) mattamātaṁgagaṁḍa (sthalavigaḷan ⁵)- madadhārā(biṁduprakara)stabakitasalilayā tīraprarūḍhakētakī- kānana(patitadhūḷinikurumbasaṁjāta)sāikatasukhōpaviṣṭataruṇa- sura[97]mithunanidhuvanalīlāparimaḷasākṣikūlōpavanayā taṭā- (vaṭasthavighaṭitāṁbhōja⁶ṣaṁḍa)maṁḍapāvasthitajaladēvatā(vi)- gāhyamāna(payasā) tīraprarūḍhavētasa(vanā⁷)bhyaṁtara(ni⁸)līna- dātyūha (madōtkaṭakēḷi)[98]kuhakuhārāvakāutukākṛṣṭasurami- thunasaṁstūyamān(ō(37)pa ⁹)bhōgayā upakūlasaṁjāta(naḷina- puṁja ¹⁰)kuṁjapuṁjita[kulāya]kukkuṭaghaṭāghūtkārabhairavatī- rayā (ātapasēvāsamutsuka)jalamānuṣīmṛditasukumāra(tarapuḷi- nayā) upavana(pavanā)mdō[99]ḷitataraḷa(tara)taraṁgayā (naḷinī)- nikuṁjapuṁjaniviṣṭa(duṣṭa¹¹bakōṭa)kakuṭumbinīnirīkṣyamāṇavṛd- dhaśapharayā (pōtō)dhānalubdhakōyaṣṭika(skaṁbhana ¹²)bhīma- ¹ So also Hall's manuscript H, and the commentator Narasiṁha. ² So also Hall's manuscripts C, D, and the commentator Narasiṁha. ³ Cf. sāyantanasamayōnmajjat in Hall's manuscripts A, B, C, E, F, G, and sāyantanasamayamajjana in manuscript D. ⁴ Cf. taṭanikaṭavikaṭa in Hall's manuscripts B, D, F. ⁵ Cf. gaṇḍanirgalita in Hall's manuscripts A, B, D, E, G. ⁶ Cf. taṭāvaṭavighaṭitajambū in Hall's manuscript D (vighaṭita also in manuscript F, ghaṭita in manuscript H). ⁷ So also Hall's manuscripts A, B, F. ⁸ So also Hall's manuscripts A, B, C, E, F, G, H. ⁹ So also Hall's manuscripts C, D, E, F, G, H. ¹⁰ Cf. kuñjapuñjapuñjita in Hall's manuscript D. ¹¹ Cf. naṣṭa in Hall's manuscripts A, B, and dhṛṣṭa in manuscripts C, F ; Trichino- poly ed. omits duṣṭa. ¹² So also Hall's manuscripts A, E, F, G, and the commentator Narasiṁha.

१५८ वासवदत्ता वेतसवन(लतया १) [तरल]तरङ्गमoverflowाला २सं(तरद्)उद्दण्ड- (वाल)द[१००]र्शनधावदतिचपलराजिलराजी(राजितो ३)पकूलसलि- लया (खञ्जरीट ४)मिथुन(निधुवन)दर्शनोपजातनिधिग्रह- णकौतुककिरात[श[१०१]त]खन्यमान(स्थपुटित)तीरया क्रुद्- धये ऽव दर्शितमुख[वि५]भङ्गया मत्तये ऽव (स्खलद्६)ग- त्या दिनारम्भलक्ष्म्ये ऽव वर्धमानवेलया भारतसमर- भूम्ये ऽव नृत्यत्कबन्धा प्रावृषे ऽव विजृम्भमाणशत- (३८)पत्रपिहित[१०२]विषधरया (सकामये) ऽव कृतभूभृत्से- वया रेवया प्रियतमये ऽव प्रसारित(तरङ्ग)हस्तयो ऽपगू- ढः। यश्च हरिखरनखरविदारितकुम्भस्थलविकलवारणध्वानैर् अद्या ऽपि कुम्भसम्भवं (सम्)आह्वयती ऽवो ऽच्चतालभुजः। (तत्रान्तरे) मकरन्दस् तम् उवाच [१०३] पश्यो ऽदञ्चदवाञ्चदञ्चितवपुः (पूर्वार्धपश्चार्- ध)भाक् स्तब्धोत्तानितपृष्ठनिष्ठितमनाग्भुग्नाग्रलाङ्गूलभृत् दंष्ट्राकोटिविशङ्कटास्यकुहरः कुर्वन् सतामुत्कटाम् (उत्)कण्ठः कुरुते क्रमं करिपतौ क्रूराकृतिः केसरी। अपि च उत्कर्णो ऽयम् अकाण्डचण्डिमपटुस् स्फारस्फुरत्के- सरः क्रूराकारकरालवक्त्र (कुहरस्) स्तब्धोर्ध्वलाङ्गूल- भृत् [१०४] (चित्रे चा) ऽपि न शक्यते (वि)लेखितुं सर्वाङ्गसङ्कोच- (भाक् ७) (फीट्)कुर्वद्गिरिकुञ्जकुञ्जरशिरः८कुम्भस्थलस्थोह- रिः। अनन्तरं नीचदेशनद्ये ऽव न्यग्रोधोपचितया उत्तरगो(ग्रह- ण)[१०५]भूम्ये ऽव विजृम्भमाणबृहन्नलया (कुरु)देश(धक्- १ त्रिचिनोपोलि सं., मालया. २ सो ऑल्सो हॉल्स मैन्युस्क्रिप्ट्स ए, बी, सी, एफ, एच. ३ सो ऑल्सो हॉल्स मैन्युस्क्रिप्ट ई. ४ सो ऑल्सो हॉल्स मैन्युस्क्रिप्ट्स सी, एफ. ५ हॉल्स मैन्युस्क्रिप्ट्स ए, बी, सी, एफ, एच, ॲण्ड द कॉमेण्टेटर्स जगद्धर ॲण्ड नर- सिंह ऑल्सो ओमिट् वि. ६ सो ऑल्सो हॉल्स मैन्युस्क्रिप्ट्स सी, डी, एफ. ७ सो ऑल्सो हॉल्स मैन्युस्क्रिप्ट्स ए, बी, सी, डी, एफ, एच. ८ त्रिचिनोपोलि सं. ॲण्ड श्रीरङ्गम् टेक्स्ट्, बृहत्.

कये¹) ऽव घन(३९)सारसार्थवाहिन्या विदग्ध[जन]मधु- [पान]गोष्ठ्ये ऽव नानाविटपी[१०६]तासवया नलकूबरचित्तवृत्त्ये ऽव सततधृतारम्भया मत्तमातंगगत्ये ऽव घंटारवावे- दितमार्गया सदीश्वरसेवये (ऽव) दूरोद्गतबहुफलया विरा- टलक्ष्म्ये ऽवा ऽऽनंदितकीचकशतया विंध्याटव्या (कतिपयदू- रम् अध्वानं²) गत्वा कामिन इव मदनशलाकाङ्कितस्य (विकर्त- नस्ये ऽव (४०) स्निग्धच्छायस्य वैकुंठस्ये ऽव लक्ष्मीभृतः यात्रोद्यतनृपतेर् इव घनपत्रशोभितस्य वेदस्ये ऽव भूरि- शाखालंकृतस्य गाणिक्यस्ये ऽवा ऽनेकपल्लवोज्ज्वलस्य ³) जं- बूबृक्षस्या (ऽधश्) छायायां (स) विशश्राम। [१०७] अत्रांतरे भगवान् अपि मरीचिमाली आतपक्लांत(वन)महिषलोचनपाटल- मंडलं चरमाचल(शिखरम्) आरुरोह। ततो मकरंदः फलमूलान्य् आदाय [कथम्] कथम् ⁴ अपि तम् अभिनंदिताहा- र(म्)[परिचयम्] अकार्षीत्। स्वयं (अपि) तदुपभुक्तशेषम् (अकरोद् अशनम्)। अथ तां एव प्रियतमां हृदयफलके (संकल्पतूलिकया) लिखि[१०८]ताम् इवा [ऽव⁵]लोकयन् निष्पंदकर- णग्रामः कंदर्पकेतुर् मकरंद(विरचिते) पल्लवशयनो सुषवाप। अथ [अर्ध]याममात्रावखंडितायां (यामिन्यां) [तत्र] जंबूतशिखरे (मिथः कलहायमानयोश् शुकशारिक- योः) कलकलं श्रुत्वा कंदर्पकेतुर् मकरंदम् उवाच। वयस्य शृणुवस् तावद् (अनयोर् ⁶) आला[१०९]पम् इति। ततो (जं- बूनिकुंजस्थिता ⁷) शारिका (काचित् चिराद् आगतं शुकं ⁷) प्रको- पतरलाक्षरम् उवाच। कितव शारिकांतरम् अन्विष्य [समा]गतो ऽसि कथम् अन्यथा रात्रिर् इयती तवे ऽति। (अथ) तच् श्रुत्वा शु- कस् तां अवादीत्। भद्रे (मुंच कोपं ⁸) अपूर्वा (बृहत्)कथा (प्रत्यक्षीकृता मया) तेना ऽयं कालातिपात (इति)। अथ समुप- जातकुतूह(४१)लया शारिकया (मुहुर् अनुबध्यमानः कथां⁹) कथयितुम् आरेभे। [११०] अस्ति (मंदरगिरिशृंगैर् इव प्र-

¹ Cf. ḍhakkayē 'va in Hall's manuscript F. ² Cf. katipayam adūram adhvānaṁ in Hall's manuscript E, katipayadūram in manuscript F, and katipayapadam dūram in manuscripts A, B. ³ So also Hall's manuscripts B, C, except rājāvasathasyē 'va bhūriśālālaṁkṛtasya instead of vēdasyē 'va bhūriśākhālaṁkṛtasya. ⁴ Hall's manuscripts C, D, H also omit the first katham. ⁵ Hall's manuscripts C, F, G also omit 'va. ⁶ So also Hall's manuscript F. ⁷ So also Hall's manuscript D. ⁸ Cf. mā prakōpaṁ kuru in Hall's manuscripts B, H. ⁹ So also Hall's manuscript C.

शस्त¹⁾सुधाधवलैः बृहत्कथा(लम्बैर् ²) इव सालभञ्जिक(ओ- पशोभितैः ³) वृत्तैरिव समानवकक्रीडितैः करियूथैरिव समत्तवारणैः सुग्रीवसैन्यैरिव सगवाक्षैः बलिभवनैरिव सुतलसन्निवेशैः वेश्मभि[१११]र् (उद्भासितं ⁴) धनदेना ऽपि प्रचेतसा (गो)पालेना ऽपि रामेण प्रियंवदेना ऽपि पुष्पकेतुना भरतेना ऽपि शत्रुघ्नेन ति(४२)थिपरेणा ऽप्य अति[११२]थिसत्कार- (प्रवणेन ⁵) असंख्येना ऽपि संख्यावता अमर्मभेदिना ऽपि वीरतरेण अपतितेना ऽपि नानासवासक्तेन सुदर्शनेना ऽप्य अच- क्रेण अजात[११३]मदेना ऽपि सुप्रतीकेन (हंसेना ऽप्य अपक्षपा- तिना) अविदितस्ने(४३)हक्षयेणा ऽपि कुलप्रदीपेन अग्रन्थिना ऽपि वंशपोतेन (अग्रहेणा ऽपि काव्यजीवज्ञेन) निदाघदिवसेने ऽव वृष[वि]वर्धितरुचिना माघविरामदिवसेने ऽव तपस्यारम्भिणा [११४] (नभस्वते ऽव सत्पथगामिना विवस्वते ऽव गोपतिना महेश्वरेणे ऽव चन्द्रं दधता निवासि ⁶)जनेना ऽनुगतं (घ- नापगमेने ⁷) ऽव दर्शितखण्डाभ्रेण वेलातटेने ऽव प्र- वाळ(मण्डनेन ⁸) देवाङ्ग(४४)नाजनेने ऽवे ऽन्द्राणीपरिचय- विदग्धेन (गजेन्द्रेणे) ऽव पल्लव११५रुचिना कोकि- लेने ऽव परपुष्टेन भ्रमरेणे ऽव कुसुमेषुलालितेन जलौकसे ऽव रक्ताकृष्टिनिपुणेन (यायजूकेने ⁹) ऽव सुरतार्थिना महानाट- बाहु(वनेने) ऽव (बद्धभुजङ्गाङ्केन ¹⁰) गरुडेने ऽव विला- सिहृ[११६]दयताप(कारिणा अन्धकेने) ऽव शूलानाम् उपरिगतेन वेश्याजनेना ऽधिष्ठितं कुसुमपुरन्नाम नगरम्। यत्र च सुरासुरमौळिमालालालितचरणारविन्दा शु[११७]म्भनिशुम्भ- (महासुरबल¹¹)महावनदाव्(आनल्¹²अ)ज्वाला महिष्[अमह्]आसुरगिरि-

¹ Cf. mandaragiriśikharāir iva praśasta in Hall's manuscript A, and mandaraśṛṅ- gāir iva praśasta in manuscript C. ² Cf. lambhāir in Hall's manuscript F, and the commentator Jagaddhara, and lambhakāir in manuscript D; Trichinopoly ed., lambakāir. ³ So also Hall's manuscripts C, D, F. ⁴ So also Hall's manuscripts A, B, C, D, G, H, and the commentators Jagaddhara and Narasimha. ⁵ So also Hall's manuscripts C, F, H. ⁶ So also Hall's manuscripts A, B, C, F. ⁷ Cf. ghanāpagama in Hall's manuscripts A, D, and ghanāgamēnē 'va in the commentator Jagaddhara. ⁸ So also Hall's manuscripts C, F, H, and the commentator Jagaddhara. ⁹ So also Hall's manuscript D. ¹⁰ Cf. baddhabhujaṅgēna in Hall's manuscripts C, D, H. ¹¹ Trichinopoly ed. omits bala. ¹² So also Hall's manuscript D; cf. mahāsuravanadāvajvālā in manuscript H.

[Header] A SANSKRIT ROMANCE 161

(vara¹)vajra[sāra²]dhārā praṇaya(kalaha³)praṇatagaṁgādhara- jaṭājūṭa(kōṭi⁴)skhalitajāhnavījaladhārādhautapādapadmā bhaga- vatī kātyāyanī (caṁḍā)bhi(45)dhānā svayam (nivasati). yasya ca parisarē surāsura(majjanagalita⁵makuṭa)kusumarajōrājīparima- ḷa[118]vāhinī pitāmahakamamḍaludharmadravadhārā dharāta- la(patita)sāgarasuta[śata]suranagarasamārōhaṇapuṇyarajjuḥ (āirā- vatakapōlagharghaṇa⁶) kampitataṭa(gata)haricaṁdana (syaṁda- mānarasa⁷)surabhitasalilā salilasurasuṁdarīnitambabimbāhatita- raḷitataraṁgā snānāvatīrṇasaptarṣi(maṁḍalavimala⁸)jaṭāṭavīpari- maḷapuṇyavēṇī (ēṇī)tilaka(makuṭavikaṭa)jaṭājūṭakuharabhrāṁti- janita(saṁskārē 'va 'dyā 'pi) kuṭilāvartā dharaṇī 'va sārvabhāu- makarasparśōpabhōgakṣamā jaladakālasarasī 'va gaṁdh(a)[ān- dhō]paribhramad⁹bhramara[119]mālānumīyamānajala(mūla)ma- gnakumudapuṁḍarīkā cchaṁdōvicitir iva mālinīsanāthā (gra- hapaṅktir iva sūryātmajōpa śōbhitā sarājahaṁsā ca¹⁰ śaratkāla- dinaśrīr ivō 'jvalatkōkanadā prabuddhapuṁḍarīkākṣā ca hṛtā)m- dhatamasā 'pi tamasānvitā (vīcikalilā¹¹) 'py (46) (avīcī)durgamā bhagavatī bhāgīrathī (pra¹²)vahati. yac¹³ ca diśi diśi (saṁtāna- katarukusumanikaram iva śikharāvalagnam) tārāgaṇam iva kusu- manikaram udvahadbhiḥ utta[120]mbhitajaladāiḥ anūru[kara]- kaśābhighātaparavaśaravirathaturagagrāsaviṣamit (āgra) pallavāiḥ caṁdracamūrucaraṇasaṁkrāmtāmṛtakaṇanikarasēkasaṁjāta (ba- huḷa) sukumāranava (kusuma) kisalayasahasradarśitākālasaṁdhyā- (kāla)vibhramāiḥ bharatacaritāir iva sadārāmāśritāiḥ mahāvīrāir iva nārikēḷīdharāiḥ asaṁskṛtataruṇāir ivā 'tidūrapra(śrayā)(47)- kṣāiḥ (tapasvibhir iva japāsaktāiḥ prasādhitāir iva kṛtamālōpaśō- bhitāiḥ) [matta]mātaṁgakumbhasthala(vi)dāraṇ(ōtsuka)siṁhāir

[Footnotes] ¹ So also Hall's manuscripts C, F, H. ² Hall's manuscripts B, D, E, H also omit sāra. ³ So also Hall's manuscripts A, B, D, F, H. ⁴ Cf. jūṭakūṭa in Hall's manuscripts A, B, C, F, H. ⁵ So also Hall's manuscript C. ⁶ Grantha ed., garghaṇa; Trichinopoly ed., gharṣaṇa. ⁷ So also Hall's manuscript D. ⁸ Cf. vimala in Hall's manuscripts A, B, E, F, G, H. ⁹ Trichinopoly ed., gandhōparibhramad. ¹⁰ Cf. grahapaṅktir iva sūryānugatā sarājahaṁsā ca in Hall's manuscript C. ¹¹ So also Hall's manuscript H. ¹² So also Hall's manuscripts A, B, G, H. ¹³ Tel. ed. 61 and Grantha ed., yatra. M

१६२ वासवदत्ता इव ('त्फुल्ल १)केसरैः सारिष्टैरपि चिरजीविभिः (मुनियुतैरपि मदनाधिष्ठितैः) उपवनपादपै[१२१]र् उपशोभितम् अदिति- जठरम् इवा 'नेकदेवकुलाध्यासितं पातालम् इव महाबलिशो- भितं भुजङ्गाधिष्ठितं च (ससुरालयम्) अपि पवित्रं (भो- गियुक्तम्) अप्य् (अनुपद्रुतम् २)। (तत्र ३) [च] सुरत(रभस)- खिन्न(प्र)सुप्तसीमन्तिनीरत्नताटङ्क(मुखा)ङ्कितबाहुदण्डः प्रचण्डप्रतिपक्षलक्ष्मीकेशपाशकुसुममाला[१२२] मोद- सुरभितकरकमलः प्रशस्तकेदार इव बहुधान्यकार्य- सम्पा(४८)दकः (पार्थ इव सुभद्रान्वितः सभीमसेनश्च कृष्ण इव सत्यभामानुरक्तः सबलश्च) शृङ्गारशेखरो नाम प्रतिवसति। यो वलभित् पावको धर्मराण् निर्ऋतिः प्रचेताः सदागतिर् धनदश् शङ्कर इत्य् अष्टमूर्ति(धृद् ४) अप्य् अनष्ट- मूर्तिः [पार्थ इव सुभद्रोपेतः सभीमसेनश्च कृष्ण इव सत्यभामोपेतः सबलश्च]। [१२३] सुराणां पातासौ स पुनरतिपुण्यैकहृदयो ग्रहस्तस्या 'स्थाने गुरुरुचितमार्गे स निरतः। करस्तस्या 'त्यर्थं वहति शतकोटिप्रणयितां स सर्वस्वं दाता तृणमिव (४९) (सुरेन्द्रं) विजयते ५॥ [१२४] जीवाकृष्टिं स चक्रे मृधभुवि धनुषः शत्रुरासीद् गतासुर् लक्षाप्तिर्मार्गणानामभवदरिबले (सद् ६)यशस्तेन लब्धं मुक्ता तेन क्षमे 'ति त्वरितमरिबलैरुत्तमाङ्गैः प्रविष्टा पञ्चत्वं द्वेषि(सैन्यैर्गतम्) अवनिपतिर्ना ''प सं- ख्यान्तरं सः॥ [१२५] यत्र [च] राजनि ७ राजनीतिचतुरे चतुर(म्बुधि ८वेला)मे- खलाया भुवो नायके शास(५०)ति वसुमतीं पितृ(कार्येcorporateषु ९) वृषोत्- सर्गः शशिनः कन्यातुलारोहणं (प्रसवेषु) शूलव्याघातचिन्ता

पादटिप्पण्यः (Footnotes): १ So also Hall's manuscripts A, B, C, H. २ Cf. nirupadrutam in Hall's manuscripts A, B, C, F, G, H. ३ So also Hall's manuscripts C, D. ४ Tel. ed. 61 and Grantha ed., dhṛg. ५ Also in Subhāṣitāvalī 2631, reading rasikō for hṛdayō and atyantaṁ spṛśati for atyarthaṁ vahati. ६ So also Hall's manuscript A, and the commentator Jagaddhara. ७ Tel. ed. 61 and Grantha ed. omit rājani. ८ So also Hall's manuscripts A, B. ९ So also Hall's manuscripts D, H.