वेद स्वरूप विमर्श (स्वामी करपात्री जी महाराज - अपौरुषेय वेद-प्रामाण्य एवं वैदिक समन्वय)

ि? No, म सि- wait, is itपृष्ठमसि? Wait, look at मand thenसि: Wait, look at मसिinअग्निचयनविधानस्य: the सhas a left curve. Here, afterम, there is सिorभि? Wait, अपां पृष्ठमसिis the famous mantra for the lotus leaf (puṣkara-parṇa) in Agnicayana: "अपां पृष्ठमसि..." (Śatapatha Brāhmaṇa 7.3.2.14: 'अपां पृष्ठमसि' इति पुष्करपर्णमुपदधाति). Wait, in the print: is it'अपां पृष्ठमसि'ति? Let's look at the character: पृ ष्ठ म सि ’ तिWait, there isम, then सि! The सिis slightly merged withमor justमसि! Yes, 'अपां पृष्ठमसि'ति`!

Line 57: पर्णमुपधाय तस्योपरि अग्नेश्चयनं कर्तव्यम् । तेन तदात्मकेऽमृते अर्चि- Line 58: र्मये आदित्ये अयमुपासिता स्वीयमात्मानं वेदत्रयरूपं चित्याग्निरूपं Line

६४ वेदस्वरूप-विमर्शः तेन "सूर्यमण्डलसम्बन्धेन सौरत्रिलोकीरूपाणि ब्राह्मणेऽत्र व्याख्यातानि । सूर्यमण्डलस्थोऽग्निः सौरप्राणरूपो यो ब्रह्माण्डमभि- व्याप्रोति यश्च सर्वेषां लोकवेददेवभूतादीनां जनकः श्रुतिभिः प्रति- ज्ञायते सोऽत्र पुरुषपदेन यजुःपदेन श्रुतः” इत्यादिकमपास्तम् । सर्व- स्यैतस्य प्रकरणासम्बद्धत्वात् । "गायत्री वा इदं सर्वभूतं यदिदं किञ्च । वाग्वै गायत्री, वाग्वा इदं सर्वभूतं गायति च त्रायते च ।' अत्र छन्दोमात्रायाः सर्वभूतत्वमनुपपन्नमिति गायत्रीकारणं वाचं शब्दरूपामापादयति- 'वाग्वा इदं सर्वं भूतं गायति, अयं गौरयमश्वः त्रायति च मा भैषीः। अत्र सर्वस्य गानात् त्राणाच्च वाचः सर्वरूपत्व- मुक्तम् । 'असौ वाव लोको गौतमाग्निः, योषा वाव गौतमाग्निः' (बृह०) इतिवच्च तेषु तेषु ऋगादिदृष्टिः कर्तव्या, न तत्रा भेदभ्रान्तिः कार्या। "वाग्वाव नाम्नो भूयसी । वाग्वा ऋग्वेदं विज्ञापयति यजुर्वेदम् । स यो वाचं ब्रह्मेत्युपास्ते' (बृहदा०) इत्यादौ - 'एष उ बृहस्पति र्वाग्वै बृहती। एष उ एव ब्रह्मणस्पतिर्वाग्वै ब्रह्म तस्या एष पतिः । त्रयो लोका एत एव । वागेवायं लोको मनो ऽन्तरिक्षलोकः प्राणोऽसौ लोकः । वागेवर्ग्यदो मनो यजुर्वेदः प्राणः सामवेदः । वागेव देवाः, मनः पितरः, प्राणो मनुष्याः । 'मन एव पिता वाङ् माता प्राणः प्रजा वाचं धेनुमुपासीत । तस्याश्चत्वारः स्तनाः स्वाहाकारो वषट्कारो हन्तकारः स्वधा- कारः । तस्यै द्वौ स्तनौ देवा उपजीवन्ति स्वाहाकारञ्च वषट्कारञ्च । हन्तकारं मनुष्याः, स्वधाकारं पितरः । प्राणो ऋषभः, मनो वत्सः।' सर्वथाप्येवंजातीयकैर्वाक्यैर्न कथमपि वागादीनां स्वरूपं निर्धारयितुं शक्यम्, तेषामुपासनादिपरत्वेन तत्त्वतो वागाद्यभेदप्रतिपादने तेषां तात्पर्याभावात् । अन्तरा विज्ञानमनसी क्रमेण तल्लिङ्गादिति चेन्न । 'विशेषात्' (२।३।१५) इति ब्रह्मसूत्रे सेन्द्रियस्य मनसो बुद्धेश्च उत्पत्तिप्रलयौ

वेदस्वरूप-विमर्शः ६५ विचारितौ । तत्र करणानां भौतिकत्वात् भूतोत्पत्तिप्रलयाभ्यामेव तदुत्पत्तिप्रलयावपि व्याख्यातौ । करणानां भौतिकत्वे लिङ्गमुक्तम् - 'अन्नमयं हि सोम्य मनः, आपोमयः प्राणः, तेजोमयी वाक्' (छा० ६।५।४) इति । भूतानां करणानाञ्च पृथग् व्यपदेशो ब्राह्मण- परिव्राजकन्यायेन ज्ञातव्यः। यद्यपि क्वचित् 'स मनोऽसृजत तन्मन एवासीत् । तदात्मानमेवैक्षत् स वाचमसृजत्' इति भूतक्रमात् पृथक् करणक्रमः श्रूयते, तथापि विभक्तत्वान्मनःप्रभृतीनां कारणापेक्षायाम् 'अन्नमयमन' इति लिङ्गश्रवणादपेक्षितार्थ कथनात् विकारार्थत्वमेव मयटो युक्तम् । इतरथा त्वनपेक्षितमेवोक्तं भवेत् । पाठक्रमादर्थक्रमो बलीयानिति न्यायेन भूतानन्तरमेव मनःप्रभृतीनां निवेशो युक्तः । 'तत्पूर्वकत्वाद्वाचः' (ब्र० सू० २।४।४) वाक् प्राण-मनसां ब्रह्मप्रकृतिक-तेजोबन्नपूर्वकत्वाभिधानात् सर्वेषामेव प्राणानां ब्रह्म- प्रभवत्वमुक्तम् । यच्च - "वाक्प्राणमनसां गौणी जनिराख्यायते" इति । तन्न; विकल्पा- सहत्वात् । तथा हि--वागादीनां जीववत् अविकृतब्रह्मात्मतयाऽनुत्पत्ति- र्ब्रह्मणस्तत्त्वान्तरतया वा ? नाद्यः; वागादीनां जडत्वेन तदनुपपत्तेः । नान्त्यः; तत्त्वान्तरत्वे ब्रह्मवेदनेन सर्ववेदनप्रतिज्ञाबाधात् सर्ववेदान्त- व्याकोपाच्च । 'भेदश्रुतेः', 'वैलक्षण्याच्च' ( ब्र० सू० १८, १९ ) इति । मनो वाचं प्राणं तान्यात्मने अकुरुत' इत्यत्र प्राणाद्भेदेन व्यपदेशाद्वैलक्षण्यात् प्राणाद् भिन्नतोक्ता । 'यदेतन्मण्डलं तपति तन्महदुक्थं ता ऋचः स ऋचां लोकः । अथ यदेतदर्चिर्दीप्यते तन्महाव्रतं तानि सामानि स साम्नां लोकः । अथ य एष एतस्मिन् मण्डले पुरुषः सोऽग्निस्तानि यजूंषि स यजुषां लोकः । सैषा त्रय्येव विद्या तपति .....' प्रपञ्चस्तु सायणादिभिरुपासनापरत्वेन वर्णितः-यथा मनो ब्रह्म, आदित्यो ब्रह्मेत्युपासनेषु मनस्यादित्ये च ब्रह्मदृष्टिः क्रियते, तथैव मण्डले ऋगादिदृष्टिरत्र कर्तव्यत्वेन उपदिष्टा । सूर्यमण्डलार्चिः पुरुष-

An exact, line-by-line transcription of both pages:

[पृष्ठ ६६]

६६ वेदस्वरूप-विमर्शः त्रयस्य अधिदैवाधियज्ञाध्यात्मपरत्वेनार्थ उच्यते । तत्र चयनगतमहदुक्थं ( महत् पूज्यम् उक्थम् बृहतीसहस्ररूपेन प्रसिद्धो हौत्रे शस्त्रविशेषः महाव्रतं क्रतुविशेषः ) । 'अथ महाव्रतमिन्द्रो वृत्रं हत्वा महानभवत् यन्महानभवत् तन्महाव्रतस्य महाव्रतत्वम्' (ऐ० आ० १।१।१)। अग्निः = अग्न्याुपलक्षितसर्वदेवात्मकोऽग्निः), त्रयं क्रमेण मण्डलार्चिःपुरुषत्वेन उपासनीयम् । अर्थात् महोक्थमहाव्रताग्निषु मण्डलार्चिःपुरुषदृष्टिः कर्तव्या। एवमेवाधियज्ञम् । चयनगत-रुक्म-पुष्करपर्ण-हिरण्यपुरुषाणां मण्डलादित्रयरूपेण उपासनम् । रुक्मादिश्चयनं तु श्रुतिसूत्रादिषु स्पष्टम् । 'हिरण्यगर्भ' इति मन्त्रेण पुरुषमुपदधाति । अपां पृष्ठमसि पुष्

पृष्ठ ६८

'एतमृग्वेदमभ्यतपन्त्तस्याभितप्तस्य यशस्तेज इन्द्रियं वीर्यमन्नाद्यं रसो जायते ।' कर्मणि प्रयुक्ता ऋचः पुष्पस्थानीयं कर्म अभ्यतपन् । ऋग्भिर्मन्त्रैः शाखाद्यङ्गभावमुपगतैः क्रियमाणं कर्म मधुनिर्वर्तकं भवति । पुष्पाणीव भ्रमरैराचूष्यमाणानि । कोऽसौ रसो यो मधुकाराभितापनिःस्रुत इत्युच्यते ? यशो विश्रुतत्वं तेजो दीप्तिः इन्द्रियवीर्यं इन्द्रियैरवैकल्यं वीर्यं बलम् अन्नाद्यञ्च येनोपयुज्यमानेन अह्रन्यहनि देवानां स्थितिः स्यात् । एष रसोऽजायत यागादिक्रतूनाम् कर्मणः । 'तदुद्यन्नरत् । तदादित्यमभितोऽश्रयत् । तद्वा एतद्यदादित्यस्य रोहितं रूपं तदेवादित्यमभितः पार्श्वतः पूर्वभागं सवितुराश्रितवत् अमुष्मिन्ना- दित्ये सञ्चितं कर्म

Wait, look at the repha: the repha is above the third letter? No, above the second letter: र्व. Then the third letter is 'म' with something? Or is it 'र्भ'? Wait, look at line 52: न च प्राणस्यैव ऋगादित्वेन सर्वार्भतोपपद्यते इति वाच्यम् ; Wait, why did I type "सर्वार्भतोपपद्यते" in the draft? Because looking at it superficially: स - र्वा - र्भ - तो - प - प - द्य - ते. Wait, look closely: is that 'सर्वमतोपपद्यते'? Wait, what if it is "सर्वमुपपद्यते"? Is there a 'तो'? Yes, definitely 'तो' (to) is there: त with o-matra. Wait, before 'तो', what is the letter? It is 'र्भा' or 'र्भ' or 'म'? Wait, could it be "सर्वं तत उपपद्यते"? No, let's look at: स (sa) र्व (rva with anusvara: सर्वं) ? Wait! "सर्वं तत उपपद्यते"? Look at the letters: 1. स 2. र्व with anusvara or repha? It has a repha. 3. Then a letter with a vertical stroke

ऋग्वेदादेः न किञ्चिदन्यत् स्वरूपं विहायते । प्राणस्य अवान्तरकारणत्वे सत्यपि सर्वकारणत्वानुपपत्तेश्च । तेन शालग्रामे विष्णुबुद्धिवत् मनो- ऽन्नादित्यादिषु ऋगादिबुद्धिर्युक्ता । प्रकृतिविकारभावेन सामानाधिकरण्ये विकारोपमर्दबुद्धिरपि जायते । 'आदित्यं ब्रह्मेत्युपासते यो वाचं ब्रह्मेत्युपासते यः सङ्कल्पं ब्रह्मेत्युपासते' इत्यादौ तु शुक्तिकां रजतं प्रत्येतीतिवत् ब्रह्मणि आदित्याध्यासो भवति । न केवलमादित्यस्यैव ऋक्तत्वादिकम्, किन्तु वागादीनामपि ऋक्तत्वा- दिकमुक्तमेव । न ह्यत्र मुख्याभेदाभिप्रायेणायं सामानाधिकरण्यप्रयोगः । आदित्यादीनां ततो भिन्नत्वेन प्रसिद्धत्वात् । नहि ब्रह्मण इव ऋगादीनामपि सर्वात्मकता सम्भवति, येन आदित्यादीनां प्रकृतिविकारभावेन सामाना- धिकरण्यं युज्येत । न च प्राणस्य सर्वकारणत्वात् सर्वरूपत्वं सम्भवति, ब्रह्मण एव सर्वकारणत्वावधारणात्— 'तेन तं बृहस्पतित्युद्गीथमुपासाञ्चक्रे, एतमु एव बृहस्पतिं मन्यते वाग्धि बृहती तस्या एष पतिः' (छा० १ । ३ । ११) । 'इयमेव ऋग्, अग्निः साम । तदेतस्यामृच्यध्यूढं साम । तस्मा- दृच्यध्यूढं साम गीयते । इयमेव साग्निरमस्तत्साम ।' ऋचि पृथिवीदृष्टिः कार्या, सामन्यग्निदृष्टिः । यथा च ऋक्सामनी नात्यन्तं भिन्ने अन्योन्यं तथैतौ पृथिव्यग्नी । भाष्यम्— 'कथमियमेव पृथिवी सा साम नामार्कशब्दवाच्या, इतरार्थशब्दवाक्योऽग्निः । तदेतत्पृथिव्यग्निद्वयं सामैकशब्दाभिधेयत्व- मापन्नम् । तस्मान्नान्योन्यं भिन्नं पृथिव्यग्निद्वयं नित्यं संश्लिष्टमृक्- सामनी इव । तस्माच्च पृथिव्यग्न्योर्ऋक्सामत्वमित्यर्थः । 'अन्तरिक्षमेवर्क् वायुः साम" । द्यौरेवर्क् आदित्यः साम" ।' इत्यादौ एवमेव आदित्यस्य रूपेष्वपि ऋगादिबुद्धिर्विहिता । 'अथ यदेतदादित्यस्य शुक्लं भाः सैवर्क् । अथ यन्नीलं परः कृष्णं तत्साम । तदेतदेतस्यामृच्यध्यूढं साम" । नक्षत्राण्येवर्क्, चन्द्रमाः साम" ।' एवमेव 'वागेवर्क्..., इत्यादिषु सर्वत्र चैवमुपासनार्थमेव सामानाधिकरण्योपदेशो विशेषः । 'ऋक सामयोः शिल्पेस्थः' (शुक्लयजु० ४।६) 'ऋक्सामे वै देवेभ्यो यज्ञार्थं तिष्ठमाने कृष्णरूपं कृत्वाऽपक्रम्य तिष्ठतामेष वा ऋचो वर्णो यच्छुक्लं कृष्णानि यन्मेध्यं साम्नो यत् कृष्णम्' (तै० ६।१।३) तत्साम्नो रूपमुक्तम् । अत्र ऋक्सामभिमानिन्यौ देवते देवानां यज्ञार्थं स्थिते सत्यौ केनापि निमित्तेन कृष्णमृगरूपं कृत्वा देवेभ्यः पलाय्य दूरे कुत्राप्यतिष्ठताम् । नात्र वस्तुतः शुक्लरूपस्य ऋक्त्वं तद्भेदप्रसिद्धिविरोधात् । 'ऋचो नामारिषं यजूंषि नामारिषं सामानि नामारिषं ये अग्नयः पाञ्चजन्याः अस्यां पृथिव्यामधि.....' (शुक्ल यजुः ० १८ । ६७) अनेन मन्त्रेण यजमान आत्मनि वेदत्रयात्मकत्वं सम्पादयति । नात्रापि यजमानस्य ऋगादिनेकत्वं वस्तुभूतम् । तथैव 'ऋचं वाचं प्रपद्ये मनो यजुः प्रपद्ये साम प्राणं प्रपद्ये' इत्यत्रापि ऋगाद्यभेदेन दृष्टेषु वागादिष्वेव प्रपत्तिर्ज्ञेया । 'आयुर्यज्ञेन कल्पताम्.........स्तोमश्च यजुश्च ऋक् च साम च बृहच्च रथन्तरम्' (शुक्लयजुः ० १८ । १६) इत्यादिनापि स्तोम- यजुरादीनां यज्ञकृप्तिरपि भावनार्थैव । 'यस्मिन्नृचः सामयजूंषि यस्मिन् प्रतिष्ठिता रथनाभाविवाराः । यस्मिंश्चित्तं सर्वमोतं प्रजानां तन्मे मनः शिवसङ्कल्पमस्तु ॥' इत्यत्रापि मनसः स्वास्थ्ये त्रयीस्फूर्त्तेः संस्काररूपेण मनस्येव ऋगादयः सन्निहिता भवन्ति । अत एव 'अन्नमयं हि सोम्य मनः' इत्यत्र मनसः स्वास्थ्ये वेदोच्चारणशक्तिः प्रतिपादिता । 'प्रजानां सर्वं चित्तं ज्ञानं मन- स्येव तन्तुषु पट इव ततम्' अत्रापि शब्दात्मका एव ऋगादयो बोध्याः । सर्वथाऽपि 'अनादिनिधना नित्या वागुत्सृष्टा स्वयम्भुवा' इत्यादौ उपदिष्टा वाक् शब्दराशिरूपा वेदत्रय्येव । 'शब्द इति चेन्नातः प्रभवात् प्रत्यक्षानुमानाभ्याम्', 'अत एव च नित्यत्वम्' इत्यादिसूत्रैस्तस्या एव भगवत्पादादिभिर्नित्यत्वसाधनात् । सूत्रेण सर्वस्य शब्दप्रभवत्वं साध्यते, तेन शब्दस्यैव नित्यत्वं स्पष्टमुक्तम् । शब्दात्मिकाया एव वाचः सम्प्रदाय- प्रवर्त्तनरूप उत्सर्गः । तस्या एव वाचो 'वाचा विरूपनित्यया' इति मन्त्रे- णापि नित्यत्वमुक्तम् । न चात्र भूतभौतिकोपादानभूतरूपाया वाचो

यहाँ दोनों पृष्ठों का पंक्ति-दर-पंक्ति मूलपाठ प्रस्तुत है:

[पृष्ठ १०४]

नित्यस्योक्तिः; तस्यः सुष्टुतिसाधनत्वासम्भवात् । शब्दात्मिकयैव वाचा सुष्टुतिः प्रसिद्धा । 'तस्यै नूनमभिद्यवे, वाचा विरूपनित्यया । वृष्णो चोदस्व सुष्टुतिम्' एतदर्थस्तु—हे विरूप नानारूपैत्तन्नामक महर्षे त्वं तस्मै अभिद्यवेऽभिगत- दीप्तये वृष्णे वर्षकाय अग्नये नित्यया उत्पत्तिरहितया वाचा सुष्टुतिं नूनमिदानीं चोदस्व स्तुहि । विरूप एवास्य षोडशर्चस्य द्रष्टा । अतः ऋषिरात्मानमेव ब्रवीति, यजमानो वा होतारम् । एतेन—'तस्माद्यज्ञात् सर्वहुत ऋचः सामानि जज्ञिरे । छन्दांसि जज्ञिरे तस्माद्यजुस्तस्मादजायत ।।' (ऋ० सं० १०।६०।६, यजुः० २१।७ ) इत्यादिमन्त्रैश्च प्रसिद्धानामेव ऋक्सामयजुषां यज्ञपदवाच्यात्पर- मेश्वरादेव आविर्भाववर्णनम् । तस्यैव निःश्वासरूपेणापि प्रसिद्धानाम् ऋग्वेदादीनामेव प्रादुर्भाववर्णनम् । यच्च —"अव्ययपुरुषकला रूपा नित्या मनप्राणवाचः प्रकृतिसम्ब- न्धेन पुनरपरेश रूपेण प्रादुर्भवन्ति । सोऽयं प्रादुर्भावः सर्वहुन्नामका- द्यज्ञात् भवति । छन्दांस्यत्र तत्तत्पदार्थानां मर्यादाबन्धः । सर्वस्य पदार्थ- जातस्य नाभौ केन्द्रे यः प्रजापतिः प्रादुर्भवति तस्य निःश्वासभूता अथात् केन्द्रमभितो वितता इमा ऋगादिरूपा वाच उच्यन्ते । प्रथमः प्रजापतिः स्वयम्भूरित्याख्यायते । तथा चोक्तं मनुना— 'ततः स्वयम्भूर्भगवानव्यक्तो व्यञ्जयन्निदम् । महाभूतादिवृत्तौजाः प्रादुरासीत्तमोनुदः ॥' इति । एतत् स्वयंभू-मण्डलमृग्यजुः सामेति त्रयीमयम् । अत एव ब्रह्मणः प्रादुर्भूता वेदा ब्रह्मरूपा एव, ऋगादीनां कार्यब्रह्मास्वरूपानतिरेकात् । इत एव स्वयम्भूमण्डलात् व्याख्यातपूर्वा वेदत्रयी सर्वत्र जगति प्रसरति, ऋग्यजुःसामान्येव स्वयम्भूमण्डलम्य मनोताः । यस्मान्मण्डलाद्ये प्राणा प्रसरन्ति, सर्वैश्चोपजीव्यन्ते, ते 'मनोता' उच्यन्ते । एवं तिस्र एता ऋगादिरूपा वाच एव स्वयम्भूमण्डलमुत्पादयन्ति । एतद्वाह्यमेव स्वयम्भूमण्डलम् । तदनु च तस्मान्मण्डलादिमा एव अंशरूपेण

[पृष्ठ १०५]

निष्क्रम्य अन्यत्र गच्छन्तीति निःश्वासभूता एता उक्ताः । प्राणो हि शरीरारम्भकः शरीरधारकः । स एव चांशरूपनिःश्वासरूपतामापद्य शरीराद्बहिर्गच्छतीति निःश्वाससादृश्यम् । 'एवं वा अरे अस्य महतो भूतस्य निःश्वसितमेतद्यदृग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽथर्वाङ्गिरसः इतिहासः पुराणं विद्या उपनिषदः श्लोकाः सूत्राणि अनुव्याख्यानानि व्याख्यानानि' (बृह० २।४।१०) इत्यत्र महाभूतपदेन प्रजापतिरेवेष्टव्यः, तस्य प्रतिपाद्यमानात्मब्रह्मस्वरूपानतिरेकात् । यदि तत्र ऋगादिपदेन प्रसिद्धा विज्ञानरूपा ग्रन्थरूपा वा वेदा गृह्यन्ते, तदा तु महद्भूतपदेन प्रक्रान्तः शारीर आत्मैव गृहीतुमुचितः, ब्रह्मानतिरेकात् शारीराद्यात्मन एव विज्ञानघनात् निःश्वासरूपेणानवरतं विज्ञानानां वृत्त्यात्मकानां प्रादुर्भावदर्शनात्, वेदादिग्रन्थानामपि तत एव प्रवृत्तेः । ईश्वरप्रेरितं वेदादिविज्ञानमस्य शरीरस्यान्तः प्रविशति । ततश्च सर्वजन- बोध्यतामाप्नुवद्वाग्रूपेण निष्क्राम्यतीति निःश्वाससादृश्यम् । अत एव श्लोकसूत्रव्याख्यानानुव्याख्यानादीनामपि महाभूतनिःश्वसितत्वमुच्य- मानमाञ्जस्येन उपपद्यते तेषामपि शारीराद्यात्मनः प्रादुर्भावात् । यत्तु- 'श्लोकसूत्रादिकं सर्वमन्त्रोक्तं ब्राह्मण एवान्तर्भवती'ति मतम्, तत्त तत्तद्वेदब्राह्मणानामपि तद्वेदस्वरूपत्वान्तर्भावात् ऋग्यजुःसामपदैरेव ब्राह्मणानामपि सङ्ग्रहणात् नातीव समञ्जसं प्रतीयते । अत एव 'इमे वेदा निर्मिता' इति गोपथश्रुतिरपि सङ्गता स्यात् । तदित्थं वेदानामीश्वरस्व- भावाद् ईश्वरनिःश्वसितत्वप्रवादश्च युक्त्या समर्थितः । शरीरे द्विविधाः क्रिया दृश्यन्ते—( १ ) इच्छाजन्याः, ( २ ) इच्छां विनैव स्वतः प्रवर्तमानाश्च । तत्र श्वासादिकं स्वतःप्रवर्तमानावन्तर्भवति । तेनेदमपि विवक्ष्यते यद् इमा ऋग्यजुःसामाख्या वाचः प्रजापतेः स्वत एव यज्ञप्रक्रियया प्रादुर्भवन्ति, न त्विच्छया उत्थाप्यन्ते । यथा हि निःश्वासेनैव मनुष्यजीवनस्य परिचयः, तथैताभिर्वाग्भिरेव प्रजापतेः परिचयः, स्वतः प्रजापतेरतीन्द्रियत्वात् । महतो भूतस्यात्मनोऽपि वृत्त्यात्मकैर्ज्ञानैरेव परिचयः इत्यादि सादृश्यमुन्नेयम् ।

पृष्ठ १०६

सर्वस्मिंश्च ब्रह्माण्डे मुख्यः प्रजापतिः सूर्यः । तत इमे ऋगादिवेदाः पुनः पुनः प्रादुर्भवन्ति । अत एव सूर्यप्रभवत्वमुक्तमेषाम् । इमे च ऋग्गाथा गायत्रीमातृका वेदा इत्युच्यन्ते वैदिकपरिभाषायाम्" इति । तदेतत्सर्वमपि अविचारितरमणीयम् ; 'शास्त्रयोनित्वात्', 'शब्द इति चेन्नान्तः प्रभवात्' 'अत एव च नित्यत्वम्' इत्यादिसूत्रादिविरोधात् । तथा हि—शङ्करभगवत्पादैरन्यैश्च भाष्यकारैः शास्त्रयोनित्वादिति शास्त्रस्य ऋग्वेदादेः परमात्मप्रभवत्वेन परमेश्वरस्य सार्वज्ञ्यसिद्ध्या 'जन्माद्यस्य यतः' इति जगज्जन्मादिकारणत्वं समर्थितम् । तदुक्तम्— 'महत ऋग्वेदादेः शास्त्रस्यानेकविद्योपबृंहितस्य प्रदीप- वत्सर्वार्थावद्योतिनः सर्वज्ञकल्पस्य योनिः कारणं ब्रह्म । नही- दृशस्य सर्वज्ञादन्यतः सम्भवोऽस्ति । ......' यद्यद्विस्तरार्थं शास्त्रं यस्मात्पुरुषविशेषात् सम्भवति, यथा व्याकरणादि पाणिन्यादे- र्ज्ञैकदेशार्थमपि ततोऽधिकतरविज्ञान इति प्रसिद्धं लोके । किमुत वक्तव्यमनेकशाखाभेदभिन्नस्य सर्वज्ञानाकरस्य अप्रयत्नेनैव लीलान्यायेन पुरुषनिःश्वासवद्यस्मान्महतो भूता- द्योनेः सम्भवः, तस्य महतो भूतस्य निरतिशयं सर्वज्ञत्वं सर्व- शक्तिमत्त्वञ्च" इति । न ह्यत्र वाक्प्राणमनसामुत्पत्तिर्वर्णिता, 'जन्माद्यस्य यतः' इत्यनेनैव तदुक्तत्वात् । न वात्र अवान्तरकारणस्य प्रजापतेः सकाशात् शास्त्रस्य उत्पत्तिर्विवक्षिता, परमकारणस्यैव प्रक्रान्तत्वात् । 'अस्य महतो भूतस्य' इत्यत्रापि परमात्मन एव वेदादिकारणत्वमुक्तम् । ननु तत्र विज्ञानात्मन एव प्रक्रमः, 'आत्मनस्तु कामाय सर्वं प्रियं भवती'त्यादिषु पति-जाया-पुत्र-वित्तादिकं हि भोग्यभूतं जगदात्मार्थतयैव प्रियं भवतीति प्रियसंसूचितस्य भोक्तुरेव उपक्रमात् 'इदं महद्भूत- मनन्तमपारं विज्ञानघन एवैतेभ्यो भूतेभ्यः समुत्थाय तान्येवानु विन- श्यति न प्रेत्यसंज्ञास्ति' इति प्रकृतस्यैव विज्ञानभावेन कथनात् 'विज्ञा- तारमरे केन विजानीयात्' इति कर्तृवचनेन तस्यैवोपसंहाराच्चेति चेन्न ।

पृष्ठ १०७

वाक्यान्वयाधिकरणे बादरायणेन प्रकरणस्यास्य परमात्मप्रकरणत्वाव- धारणात् 'अमृतत्वस्य तु नाशास्ति' इति याज्ञवल्क्यादुपश्रुत्य 'येनाहं नामृता स्यां किमहं तेन कुर्याम्' इत्यमृतत्वमाशासानाया मैत्रेय्या अमृतत्वसाधनोपदेशात् । न च परमात्मविज्ञानादन्यत्र अमृतत्वं सम्भवति ; 'तमेव विदित्वाति- मृत्युमेति नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय' इतिश्रुतेः, 'आत्मनो वा अरे दर्शनेन श्रवणेन मत्या विज्ञानेनेदं सर्वं विदितम्'ति आत्मविज्ञानेन सर्वविज्ञानं चोक्तम् । अत्र आत्मशब्देन परमात्मग्रह एवोपपद्यते, सर्वकारणब्रह्म- विज्ञानेनैव सर्वविज्ञानाय 'तदनन्यत्वमारम्भणशब्दादिभ्यः' ( ब्रह्मसूत्र ) इत्यादिषु प्रतिपादनात् । न चात्र औपचारिकं सर्वविज्ञानं सङ्गतम् ; 'ब्रह्म तं परादाद्योऽन्यत्रात्मनो ब्रह्म वेद' इत्यादौ चात्मनोऽन्यत्र स्वातन्त्र्येण लब्धसद्भावं ब्रह्माक्षत्रादि जगत् पश्यन्तं तदेव ब्रह्माक्षत्रादिकं पराकरोतीति भेददृष्टिमपोद्य 'इदं सर्वं यदयमात्मे'ति सर्वस्य वस्तुजातस्य दुन्दुभ्यादि- दृष्टान्तैरात्माव्यतिरेकप्रतिपादनात् । प्रियसंसूचितस्य द्रष्टव्यत्वसङ्कीर्तनेन आत्मनि विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भवतीत्यस्याः प्रतिज्ञायाः 'सिद्धि- रित्याश्मरथ्यः, उत्क्रमिष्यत एवं भावादित्यौडुलोभिः, अवस्थितेरिति काशकृत्स्नः' इत्यादिसूत्रैरयमर्थो भाष्ये विशदः । न च परमात्मनः पुराणेतिहासश्लोकसूत्रादीनां कुतो निर्माणसम्भवः, तेषां तत्तदृषिकर्तृत्वनिश्चयादिति वाच्यम्; पुराणादिपदैः ब्राह्मण- विशेषाणामेवोत्पत्तेर्भगवत्पादैर्व्याख्यातत्वात् । तथा हि— 'ऋग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽथर्वाङ्गिरस इति चतुर्विधं मन्त्र- जातम् । इतिहास इति उर्वशीपुरूरवसोः संवादादिः । 'उर्वशी हाप्सरा' इत्यादिब्राह्मणमेव । पुराणम् 'असद्वा इदमग्र आसीत्' इत्यादि । विद्या देवजनविद्या सोऽयमित्याद्याः । उपनिषदः 'प्रियमित्येतदुपासीते'त्याद्याः । श्लोका ब्राह्मण- प्रभवा मन्त्राः 'तदेते श्लोका' इत्यादयः । सूत्राणि वस्तुसङ्ग्रह- वाक्यानि यथा 'आत्मेत्येवोपासीते'त्यादीनि, अनुव्याख्यानानि मन्त्रविवरणानि । व्याख्यानानि अर्थवादाः•••• •••इत्यष्टविध

Here is the complete, line-by-line transcription of the provided image into pure, clean Devanagari text with the appropriate line markers:

[पृष्ठ ११०]

शखमभिसंबभूवेत्यन्याः प्रजाः' इति श्रुतिः । 'स मनसा वाचं मिथुनं समभवत्' (बृह० १।२।४) । स्मृतिरपि — 'अनादिनिधना नित्या वागुत्सृष्टा स्वयम्भुवा । आदौ वेदमयी दिव्या यतः सर्वाः प्रवृत्तयः ॥' 'नामरूपञ्च भूतानां कर्मणाञ्च प्रवर्तनम् । वेदशब्देभ्य एवादौ निर्ममे स महेश्वरः ॥' 'सर्वेषां तु स नामानि कर्माणि च पृथक् पृथक् । वेदशब्देभ्य एवादौ पृथक्संस्थाश्च निर्ममे ॥' इति। अत्रापि शब्दराश्यात्मको वेद एव अनादिनिधना वाग् विवक्षिता । अत एव वाचो 'वेदमयी'ति विशेषणं सङ्गच्छते । 'यतः सर्वाः प्रवृत्तय' इत्यपि शब्दात्मकत्व एव सङ्गतं भवति । वत्सर्गोऽप्यं सम्प्रदायप्रवर्त- नात्मकः, अनादिनिधनाया अन्यादृशस्योत्सर्गस्यासम्भवात् द्रष्टव्य इति भगवत्पादाः । 'वेदशब्देभ्य एवादौ निर्ममे स महेश्वरः' इत्यप्युक्त- मेवार्थं पोषयति । नहि विज्ञानात्मकवेदमहणे तदुपपद्यते । लोकेऽपि चिकीर्षितमर्थमनुतिष्ठं स्तस्य वाचकं शब्दं पूर्वं स्मृत्वा पश्चात्तदर्थं- मनुतिष्ठतीति सर्वेषां नः प्रत्यक्षम् । तथैव प्रजापतेरपि सृष्टेः सृष्टेः पूर्वं मनसि वैदिकाः शब्दाः प्रादुर्बभूवुः । पश्चात्तदनुगतानर्थान् ससर्ज । तथा च श्रुतिः — 'स भूरिति व्याहरत् , स भूमिमसृजत' ( तै० ब्रा० २ । २ । ४ । २) । ततश्च नित्येभ्यः शब्देभ्यो देवादिव्यक्तीनां प्रभव इत्यविरुद्धम् । 'अत एव च नित्यत्वम्' (ब्रह्मा० १ । ३ । २६) इत्यत्र स्वतन्त्रस्य कर्तुरस्मरणादिति स्थिते वेदस्य नित्यत्वे देवादिव्यक्तिप्रभवाभ्युपगमेन तस्य विरोधमाशङ्क्य 'अतः प्रभवादिति परिहृत्य तदेव वेदनित्यत्वं द्रढयति । अत एव नियताकृतेर्देवादैर्जगतो वेदशब्दप्रभवत्वात् वेदशब्दे नित्यत्वमपि प्रत्येष्टव्यमिति भगवत्पादाः । तथा च मन्त्रवर्णः—'यज्ञेन वाचः पद- वीयमायन् तामन्वविन्दन्नृषिषु प्रविष्टाम्' ( ऋ० सं० १० । ७१ । ३) इति । मन्त्रार्थस्तु—यज्ञेन वाचः वेदलक्षणयाः, पदवीयं मार्गयोग्यत्वां वेदमहणयोग्यताम्, आयन् आप्नुवन्तः । ततः ऋषिषु प्रविष्टां तां

[पृष्ठ १११]

वाचम्, अन्वविन्दन् अनुब्धघवन्तः । स्थितामेव वाचमनुबिन्नां दर्शय- तीति शाङ्करभाष्यम् । वेदव्यासश्चैवं स्मरति — 'युग न्तेऽन्तर्हितान् वेदान् सेतिहासान् महर्षयः । लेभिरे तपसापूर्वमनुज्ञाताः स्वयम्भुवा ॥' अनेन विद्यमानानेव वेदान् लेभिरे, न स्वातन्त्र्येण निर्मितवन्तः इति स्पष्टम् । महाप्रलयेऽपि वासणारूपेण ब्रह्मणि वेदास्तिष्ठन्त्येव । यदुक्तम् — "विद्यात्मनः शुद्धस्वभावस्य तद्योगः प्रमाणापेक्ष- ज्ञानानामविद्यात्वामेव प्रमाणाश्रयत्वादिति । तन्न; निरविद्यस्य सर्वप्रपञ्चाधिष्ठानतया प्रमाणाधिष्ठानत्वेऽपि प्रमाणवत्स्वरूपतदाश्रयत्वा- योगात्, नहि कालस्य सर्वाधारत्वेऽपि घटादिवद्रूपवत्त्वम् । यद्यपि महाप्रलये अन्तःकरणादयो न समुदाचरद्वृत्तयो भवन्ति, तथापि स्वकारणे अनिर्वाच्यायामविद्यायां लीनाः सूक्ष्मेण शक्तिरूपेण कर्मविक्षेपका विद्यावासनाभिः सहावतिष्ठन्ते । तथा चोक्तम्— 'आसीदिदं तमोभूतमप्रज्ञातमलक्षणम् । अप्रतर्क्यमविज्ञेयं प्रसुप्तमिव सर्वतः ॥' इति । ते चार्वाघि प्राप्य परमेश्वरेच्छाप्रचोदिताः यथा कूर्मदेहे निलीना- न्यङ्गानि ततो निःसरन्ति, यथा वा वर्षापाये प्राप्तमृद्भावाति मण्डूक- शरीराणि तद्वासनावासिततया घनाघनासारव सेकसुहितानि पुन- र्मण्डूकदेहभावमनुभवन्ति तथा, पूर्ववासनावशात् पूर्वसमाननाम- रूपाण्युत्पद्यन्ते । तेनेश्वरः प्राप्तभूतकर्म्माविद्यासहकारी तदनुरूपमेव जगत् सृजति । सर्गप्रलयप्रवाहानादितया सर्वभेद उपपद्यते । यद्यपि 'मन्त्रकृतो वृणीते', संहिताकारः, पदकारः, सूत्रकारः, ब्राह्मणकारः, विश्वामित्रस्य सूक्तं भवती'त्यादिप्रामारयाद्वेदस्य पौरुषे- यत्वशङ्कानिराकरणायैव 'अत एव च नित्यत्वमिति कर्तुरस्मरणेन सिद्धस्यैव अनुमानेन दृढीकरणम् । 'प्रजापतिर्यथा वैदिकान्छब्दान् तेषामसाधारणनामरूपकृत्यविशेषान् अनुसन्धाय तथैव सृजति, ततश्च विश्वामित्रादीनामपि वेदशब्देभ्यः

practice ("जन्मान्तराभ्यासनिहिताऽपि"), then in this birth: "इह जन्मनि अभ्यासेन विनापि"? Wait, look at line 52: "इह जन्मनि [blur] त्रयी मानुषे वि..." Wait, could it be: "इह जन्मनि अनभ्यासेन त्रयी मानुषे विलुप्तेऽपि, तथैव विशिष्टानां मनसि जन्मान्तराभ्यासनिहिताऽपि त्रयी तत्र तिष्ठत्येव" Look at "अनभ्यासेन": Is the first word "अनभ्यासेन"? Let's look at the letters: There is 'अ' or 'य' or 'स'? Wait, look at: "इह जन्मनि" followed by: letter 1: looks like 'अ' with a blot, or 'यथा'? letter 2: 'दा' or 'था'? Wait, could it be "यद्यप्यनभ्यासेन"? Wait, there are only 5-6 syllables before त्रयी: 1, 2, 3, 4, 5: "______ऽभ्यासेन" -> that's 5 letters! Let's see: [letter 1] [letter 2] ऽ भ्या से न If it is "यथाऽभ्यासेन" or "कदाऽप्यनभ्यासेन"? Wait, look at letter 1 and 2: It looks like "

११४ वेदस्वरूप-विमर्शः यदप्युक्तम्—"द्रष्टुर्वाक्यं श्रुतिस्तत्प्रमाणमनपेक्षत्वात् । यथा हि श्रोतुर्वाक्यं स्मृतिरित्युच्यते, तच्च परतः प्रमाणं भवति, स्वप्रामाण्ये श्रुति- सापेक्षत्वात् । न तथाऽयं साक्षात्कृतधर्मा तमर्थमार्थः स्वोक्तिप्रामाण्याय परप्रत्ययमपेक्षते । यश्च तपोयोगप्रभावजनितेन ईश्वरानुग्रहेण सन्देह- विपर्ययादिलेशेनापि कालत्रयेऽस्पृष्टाशेषविशेषविषयकः स्फुटप्रतिभास- लक्षणः साक्षात्कारो यैः प्राप्तस्ते ऋषयः, तेभ्यश्चोपदेशेन यैर्लब्धं ज्ञानं ते भवन्ति मुनयः । ऋषीणां वाक्यं श्रुतिः, मुनीनां तु स्मृतिः तेषां साक्षाद्- द्रष्टृत्वाभावात् । श्रुतीनां स्वतः प्रामाण्यम्, स्मृतीनान्तु श्रुतिमूलकतये"ति । तत्सर्वं निर्मूलम्; पूर्वोत्तरमीमांसादृष्ट्या धर्मापूर्वादिविषयक- साक्षात्कारस्य निराकृतत्वात् । 'नावेदविन्मनुते तं बृहन्तम्', तं त्वौप- निषदं पुरुषं पृच्छामि', 'चोदनालक्षणोऽर्थो धर्मः' इत्यादिविरोधाच्च । नैयायिकादिमतरीत्या तादृक्साक्षात्कारस्य सत्त्वेऽपि न तद्वाक्यानां स्वतः- प्रामाण्यं गुणवद्वक्तृकत्वेन तैः श्रुतिनामपि परतः प्रामाण्याभ्युपगमात् । तथा च श्रुतिस्मृत्योरवैशेष्यमेव स्यात् । अत एवास्मिन्नर्थे वात्स्यायन- भाष्याद्याश्रयणं व्यर्थमेव, तैराप्तवाक्यप्रामाण्यस्य परतस्त्वाभ्युपगमात् । न च नैयायिकरीत्या धर्मादिसाक्षात्कर्तृवेदनिर्मातृत्वं मीमांसकरीत्या च वेदस्य प्रामाण्यस्वतस्त्वम् इत्यर्धं जरतीयं युक्तम् । 'औत्पत्तिकस्तु शब्दस्यार्थेन सम्बन्धस्तस्य ज्ञानमुपदेशोऽव्यतिरेक- श्चार्थेऽनुपलब्धे तत्प्रमाणम् बादरायणस्यानपेक्षत्वात्' इत्यत्र जैमिनिना वेदस्य स्वतःप्रामाण्यमुक्तम् । भगवतो बादरायणस्य अत्रार्थे सम्मतिः प्रदर्शिता । अत्र अनपेक्षत्वादित्यत्र कारणगुणसंवादाद्यर्थ-क्रियाज्ञाना- नधीनत्वे सति कारणदोषबाधकदोषवर्जितत्वे च सति अनधिगताबाधि- तार्थबोधजनकत्वरूपं प्रामाण्यस्वतस्त्वं विवक्षितम् । प्रमाणस्य अर्था- नुसारेणैव प्रामाण्यम् । प्रमाणं स्वविषयेण सहैव स्वप्रामाण्यमपि गृह्णाति । अर्थान्यथात्वमेव अप्रामाण्यम् । तच्च बाधकज्ञानादिभि- र्विज्ञायते । रज्जुसर्पादिविज्ञानस्याप्रामाण्यं दीपादिसापेक्षं दृश्यत एव । यथा गुडस्य माधुर्यं स्वाभाविकमिति पर्यनुयोगानर्हम्, तथैव स्वाभाविकं प्रामाण्यमपि प्रमाणानां पर्यनुयोगानर्हमेव । गुडस्य माधुर्यमिव

वेदस्वरूप-विमर्शः ११५ वेदानां प्रामाण्यमपि स्वाभाविकमिति पारम्पर्येण सिद्धमेव । तदुक्तं भट्टपादैः- "स्वतः सर्वप्रमाणानां प्रामाण्यमिति गम्यताम् । नहि स्वतोऽसती शक्तिः कर्तुमन्येन शक्यते ॥ आत्मलाभे च भावानां कारणापेक्षता भवेत् । लब्धात्मनां स्वकार्येषु प्रवृत्तिः स्वयमेव हि ॥ यस्मात् स्वतःप्रमाणत्वं सर्वत्रौत्सर्गिकं स्थितम् । बाधकारणदुष्टत्वबोधाभ्यां तदपोद्यते ॥' इति । कारणगुणसंवाद्यर्थक्रियाज्ञानानधीनत्वे सति कारणदोषबाधक- दोषवर्जितत्वे सति चानधिगताबाधितार्थबोधजनकत्वमेव प्रामाण्य- स्वतस्त्वम् । बाधकज्ञानकारणदोषविसंवादिज्ञानाधीनत्वाद् अप्रामाण्यस्य परतस्त्वम् । शब्दातिरिक्तं शब्दोपजीविप्रमाणातिरिक्तञ्च यत्प्रमाणं तज्जन्यप्रमितिविषयानतिरिक्तार्थको यो यस्तदन्यत्वे सति आमुष्मिक- सुखजनकोच्चारणकत्वे सति जन्यज्ञानाजन्यो यः प्रमाणान्तरास्तत्त्वं वेदत्वम् । तच्चैतदपौरुषेयत्व एव घटते । आप्तसर्वज्ञपुरुषमूलकत्वेन गुणवद्वक्तृकत्वेन वा प्रामाण्येऽपि प्रामाण्यस्वतस्त्वं भज्यत एव । विचार- स्यापि पुरुषापराधविवृत्तौ एवोपयोगः, प्रामाण्यपरतस्त्वापत्तेः । तदुक्तम्- "पुरुषापराधविनिवृत्तिफलः सकलो विचार इति वेदविदः । अनपेक्षतामनुपरोध्य गिरः ......" इति संक्षेपशारीरके । प्रामाण्यस्वतस्त्ववादिनां तु विरोधश्च प्रदर्शितत्वात् । सर्वेषामपि प्रमाणानां प्रामाण्यस्वतस्त्वमेव, तेन स्मृतीनामपि प्रामाण्यस्वतस्त्वमेव । अनाप्तवाक्यानामप्रामाण्यं तु दुष्टमूलत्वेन परतो- ऽभ्युपेयते । चक्षुषो रूपज्ञापकत्वमिव शब्दस्यापि स्वार्थबोधकत्वं स्वाभाविकमेव । पुरुषाश्रितभ्रमादिदोषेण स्वाभाविकं तदपोद्यते । आप्तवाक्ये, अपौरुषेये वेदे चानाप्ताप्रणीतत्वेन तदनपोदितमेव तिष्ठति । किञ्च-एवं परमेश्वरनिर्मिततन्त्राणामपि द्रष्टृवाक्यत्वाच्छ्रुतित्वं

११६ वेदस्वरूप-विमर्शः भविष्यति । तथा च “श्रुतितन्त्रभेदव्यवहारः किमूलकः ?” इत्यपि विशेषतः चिन्त्यम् । किञ्च-नैयायिकरीत्या तु मन्त्रायुर्वेदवादीनाम् ऋषिकर्तृकत्वं वेदस्य चेश्वरकर्तृकत्वमिति भेदे सत्येव मन्त्रायुर्वेदवच्चेति दृष्टान्तता सम्भवति मन्त्रायुर्वेदादेः । अत एव “य एवायुर्वेदादीनां प्रवक्तारस्त एव वैदिक- मन्त्रादीनां द्रष्टारः” इति वात्स्यायनः ऋषीणामायुर्वेदप्रवक्तृत्वं वेद- मन्त्रद्रष्टृत्वमाह । वेदमन्त्राणामीश्वरो निर्माता, ऋषयस्तु द्रष्टारः । आयुर्वेदस्य तु ऋषय एव निर्मातारः, तावतैव आयुर्वेदे श्रुत्याभावः । भवन्मते तु तेषामेव उभयनिर्मातृत्वेन श्रुतित्वमुभयत्र प्रसज्येत । एतेन यदुक्तम्- “मन्त्रायुर्वेदप्रामाण्यवच्च तत्प्रामाण्यमाप्तप्रामा- ण्यात् इत्याप्तप्रा

पृष्ठ ११८ (वाम पृष्ठ)

११८ वेदस्वरूप-विमर्शः याज्ञवल्क्येन विवादवशात् त्रयीमयं भगवन्तमादित्यं तपसा सन्तोष्य ततश्चत्वारोऽपि वेदाः प्राप्ताः । तथा चोक्तं स्कन्दपुराणे (नागर- खण्डे २७८)— 'स तथेति प्रतिज्ञाय प्रविश्यादित्यवाजिनः । कर्णेऽपठत्ततो वेदान्श्चतुरोऽपि च तन्मुखात् ॥' जाबालसंहितायामपि— 'ब्रह्मणः सम्प्रदायोऽयं व्याससन्दशितोऽभवत् । विमलस्यैव वेदस्य सम्प्रदायो द्विधा मतः ॥ ब्रह्मणः सम्प्रदायस्तु आदित्यस्य तथा मतः । अयातयामसंज्ञोऽयं प्रतिकर्मप्रकाशकः ॥ 'आध्वर्यवं क्वचिद्धोत्रं क्वचिद्वित्यव्यवस्थया । बुद्धिमालिन्यहेतुत्वाद्यजुः कृष्णमितीरितम् ॥ याज्ञवल्क्यस्ततः सूर्यमाराध्यास्मादधीतवान् । व्यवस्थितप्रकरणं यजुः शुक्लं तदीरितम् ॥ इति ॥ किञ्च एतत्सर्वमनपेक्षतया वेदप्रामाण्यमभ्युपगच्छतामेव सिद्धयति । पौरुषेयत्वेन शुकवदूक्तकत्वेन वेदप्रामाण्यमभ्युपगच्छतां भवतां तु मन्त्रदर्शित्वादिकमपि साधनीयम् । तच्च न स्वातन्त्र्येण सिद्धयति । बौद्धार्हतादिसार्वज्ञसिद्धिवत् मन्त्रार्थदर्शनस्यापि सिद्धिदुर्लभै- वेत्युक्तमेव । यदुक्तम्- "यथा विषमद्रव्यविज्ञाने श्वबिडालादीनां विषहरी- परिज्ञाने नकुलादीनां पुरुषारिष्टसन्निधापितभाव्यर्थज्ञाने श्व-शिवा- वायस-पिङ्गलादिशकुनीनां स्वरोगहरोषधिविज्ञाने सर्वेषामारण्य- पशूनां भविष्यद्वृष्टिविज्ञाने मण्डूकानां नैसर्गिकं विचित्रसामर्थ्यं तथैव अपूर्वमतीन्द्रियार्थावगमसामर्थ्यं तपःप्रभावेणोद्भूयमानमनुष्यकुले दृश्यते । स एवर्षिराख्यायते" इति । तन्न; निरुक्तदृष्टान्तैः सामर्थ्यस्य वैचित्र्यसिद्धावपि मनुष्यकुलस्य अतीन्द्रियधर्मादिज्ञानादर्शनेन तद- सिद्धेः । दर्शने सति विवादाभावापत्तेश्च । तथात्वे च महावीर-यीशु- मुहम्मदादीनामपि सार्वज्ञ्यं सिद्ध्येत् । न चेष्टापत्तिरेव ; तद्विरोधे भवदभिमतानामृषीणामप्रामाण्यापत्तेः ।

दक्षिण पृष्ठ

: २ : वैज्ञानिकार्थ-परीक्षणम् वेदानां स्वरूपं कीदृशम् ? कथं तदपरोक्षज्ञानोपायः ? किं वा तत्फलं मिति जिज्ञासायाम् अपौरुषेयो मन्त्रब्राह्मणात्मकः शब्दराशिरव यद्यपि तत्स्वरूपम्, अविच्छिन्नपारम्पर्येण तदभ्यासजन्यसंस्कारसध्रीचीन- मनःसहकृतश्रोत्रेन्द्रियमेव तदापरोक्ष्योपायः, तदर्थज्ञानानुष्ठानसापेक्षस्य तदपरोक्षज्ञानस्य चतुर्वर्गफलप्राप्तिः फलञ्चेति प्रसिद्धमेव; तथापि नवीना- विष्कारप्रधानेऽस्मिन् युगे प्रसिद्धमपरोक्षमपि परित्यज्य किञ्चित् नवीनं वस्तु आविष्कृत्य प्रसिद्धा दृष्टिप्रसारणीयेति कुतूहलवशादेव एतत्प्रश्नत्रयं समुदेति । अत्र केचित् सङ्गिरन्ते- "प्रत्नतत्त्वकोविदा विपश्चितः इतिहास- दृष्ट्या प्राच्यसंस्कृतेर्गवेषणपरा धीमन्तः तत्तत्सम्प्रदायशाखादिभेद- भिन्नाः सनातनधर्मानुसारिणः सर्वेऽपि महानुभावाः तदितरेऽपि विद्वांसो वेदानां महत्त्वं निखिलशास्त्राणामपेक्षया प्राचीनतमत्वञ्च मन्य- मानास्तद्विषयकं विविधं समालोचनादिकं विदधति । अस्माकं यावन्तो धर्ममार्गाः यावच्च वाङ्मयम्, सर्वमेव वेदानुशासितम् । यत्र स्थूलदृष्टिभिः साक्षाद् वेदाश्रितत्वं न संलक्ष्यते, तत्रापि परम्परया द्वारद्वारिभावेन च वेदानां

Here is the complete, line-by-line transcription of the text from both pages:

पृष्ठ १२०

१२२ वेदस्वरूप-विमर्शः मुद्रिता अमुद्रिता वा समुपलभ्यन्ते । के पुनर्नूताः सर्वमेतत् न्यूनाधिक- तया विदुषां सुविदितमेव । वेदानुशीलनकर्शितमतयः पाश्चात्त्यपण्डिताः स्वदेशेष्वाप केचन तादृशमेवासाधर्म्यं कृतधिय। भृशमन्वेषणतत्परा वेदेभ्यो भापातत्त्वं शब्दतत्त्वमाख्यानादिकम् सामाजिकं दार्शनिकम् ऐतिहासिकं भौगोलिकाञ्च तथ्यं जलधिव्यो मध्यमानेभ्यो रत्नखण्टानीव आविष्कुर्वन्तः स्वस्वप्रतिभामनतिक्रम्य, वेदज्ञानस्य समृद्धिं सम्पादयन्ती- त्यतिरोहितं विशेषज्ञानाम् । वेदानां नित्यत्वमनित्यत्वं वा, पौरुषे- यत्वमपौरुषेयत्वं वा, इत्यपि दार्शनिकैः स्वस्वसिद्धान्तानुगुणाभिर्युक्तिभि- स्तत्र तत्र विवेचितम् । वेदप्रामाण्ये विप्रतिपन्नानां सौगताना- मार्हतानाञ्च युक्तिरपाकुर्वद्भिाचार्यैस्तत्प्रामाण्यस्थापने प्रयत्नः कृत एव" इत्यभाणि । तदपि सत्यम् ; एतदपि प्रसिद्धमेव वेदं गमयति, अप्रसिद्धे विप्रतिपत्त्याद्यसम्भवात्, सर्वं ज्ञानं धर्मिण्यभ्रान्तम्, प्रकारे तु विपर्यय इति न्यायात् । यदपि तैः प्रतिपादितम्—"निरुक्तकृतां कालेऽपि वेदार्थनिर्णये पण्डितानां भूयान् मतभेद आसीत् । तदुत्तरकालिकेषु वेदार्थनिर्वचन- परेषु रावण-हरिस्वामि-स्कन्दस्वामि-सायणो-व्वट-महीधराद्याचार्येष्वपि तद् रूपमेव मतवैषम्यं लक्ष्यते" इति । तदपि अकिञ्चित्करम् ; वेदार्थ- विषयकमतभेदस्य वेदस्वरूप-भेद-तदज्ञानाप्रयोजकत्वात् । यदपि प्रसिद्धेभ्यो वेदेभ्य वास्तविकवेद बुद्धिनिरासायोक्तम्— "निखिलमिदं वाङ्मयं कण्ठे धारयतोऽपि वेदार्थमर्मग्रहणे यादृशं छायासु वस्तुत्वमारोपयतां छायाभ्यो वस्तुतत्त्वनिरूपणपराणां वस्तुस्वरूप- विषये परिदृश्यते । प्रतिबिम्बितफलेभ्यो यथा वास्तविक-फलास्वादनजा तृप्तिः तृन्निवृत्तिश्च न संभवति, तथा वैखरीवागात्मकभ्य ऋगादि- मन्त्रेभ्यो वेदत्वेन लोके प्रसिद्धेभ्योऽपि साक्षादेव दैवीवाक्संराधनज- ममृतत्वं सर्वज्ञत्वादिकञ्च नोपलभ्यते" इति । तदपि नाकिञ्चित्; अनुक्तोपालम्भात् । अनुक्तोपारम्भनमेतत्-नहि कण्ठे धारणमात्रा दमृतत्वं सर्वज्ञत्वादिकञ्च वेदे कुत्रचिदुक्तम् । किन्तु वेदार्थग्रहणानुष्ठान- सापेत्तस्यैव कण्ठे धृतस्य वेदस्य तत्तत्पुरुषार्थसाधकत्वं श्रुतम् ।

पृष्ठ १२१

वेदस्वरूप-विमर्शः १२१ यत्तु—"तत्राध्ययनमात्रेण घृतकुल्या-पयःकुल्यादि- फलश्रवणम्, अश्वमेधाध्ययनमात्रेण अश्वमेधफलप्राप्तिश्रवणात्' इति । तदपि धर्मज्ञान।नुष्ठानाश्वमेधोपासनफलपरमिति सायणीये ऋग्वेदीय- भाष्योपोद्धाते स्पष्टमेव । तथा हि, सायणाचार्येण प्रकृतप्रसङ्गे मीमांसोपन्यस्ता—'दर्शपूर्णमासयोर्वेदविमर्शनं प्रकृत्य श्रूयते-'आस्य प्रजायां वाजी जायते य एवं वेद'। 'पूर्णाहुत्या सर्वान् कामानवाप्नोति' 'पशुबन्धयाजी सर्वान् लोकान् जयति', 'तरति मृत्युम्, तरति पाप्मानम्, तरति ब्रह्महत्यां योऽश्वमेधेन यजते य उ चैनं वेद'। अत्रायमर्थेयपूर्णा- हुत्या सर्वकामप्राप्तेरग्निहोत्रादीन्युत्तरकालीनान्यनर्थकान्येव स्युः। तथा निरुढपशुबन्धानुष्ठानेन सर्वलोकाभिजयात् ज्योतिष्टोमा- दीनामानर्थक्यमेव स्यात् । एवमेव अध्ययनकालीनेनैव अश्व- मेघवेदनेन ब्रह्महत्यादितरणात् तदनुष्ठानं व्यर्थमेव स्यात् ? एवं पूर्वपक्षय्य समाहितम्—पूर्णाहुतिं जुहुयादित्यस्य विधेः शेषोऽयमर्थ- वादः । सर्वकामावाप्तिहेतुत्वात् प्रशस्तेयमाहुतिः। यथा सर्वे ब्राह्मणा भोजयितव्या इत्यत्र सर्वत्वं स्वगृहगतब्राह्मणविषयम्, एवं पूर्णाहुत्या सर्वसाङ्गत्वम् । यत्फलं तस्मिन्नधिकारे प्रस्तावे सम्भावितं तद्वि- षयकमेव सर्वत्वं द्रष्टव्यम् । पूर्णाहुतेरभावे सत्याधानरूपं कर्माङ्गं विफलम् भवति । तच्च वैकल्यं पूर्णाहुत्या समाधीयते— इत्येकः कामः, तस्मिन् समाहिते सति आहवनीयाद्यग्नयो अग्निहोत्रादिकर्मसु योग्या भवन्ति —इत्यन्यः कामः । तैश्च कर्मभिस्तत्तत्फलं भवतीति कामन्तरम् । नन्वीदृशी सर्वकामावाप्तिराहुत्यन्तरेष्वपि विद्यत इति चेत् ? भवतु, तथापि पूर्णाहुतिस्तुतेर्न काचिद्धानिः । पृथिव्यादीनां फलानां कर्मान्तरेण परिणामाधिक्यं सारत्वं वा सम्पाद्यते, ततः फलविशेषः स्यात् । यथा निष्केण वस्त्रमात्रमुप- लभ्यते, निष्कद्वयेन तु सारभूतं दुकूलम्, तथैव ब्रह्महत्याया अपि मानस्या मनःकृतायाः स्वल्पाय। वेदनमात्रेण तरणम्, कायिक्यास्तु महत्या अश्वमेधेनेति नानुष्ठानानर्थक्यम् ।

विशेपणाभावात् । उक्तश्रुत्या शब्दमात्रस्य सम्यक् ज्ञातस्य" Wait, "वैदिकविशेषणाभावात्" or "वैदिकविशेपणाभावात्"? In line 42: "वैदिकविशेपणाभावात्" - notice the 'प' instead of 'ष': it looks like "वैदिकविशेषणाभावात्" or "वैदिकविशेपणाभावात्"? Wait, look at 'दि' in 'वैदिक': व ै द ि क = वैदिक! Then: व ि श े ष ण ा भ ा व ा त् = विशेषणाभावात्. It is a 'ष', not 'प'.

Line 43: "सुप्रयुक्तस्य कामदोग्धृत्वमुक्तम् । न ह्यनया श्रुत्या तत्तद्देवतानपेक्षस्य" Line 44: "सुप्रयुक्तमात्रस्य शब्दस्यैव कामपूरकत्वमुक्तम्; तथात्वे तदर्थानुष्ठानस्य" Line 45: "वैयर्थ्यापत्तेः । किन्तु यदर्थं शब्दः प्रयुज्यते तदर्थपूर्तिरेव सम्यक्" Line 46: "ज्ञातेन शास्त्रान्वितेन सुप्रयुक्तेन शब्देन जायते । लोकेऽपि न्यायालयेषु" Line 47: "न्यायवादिभिर्यथायोग्यावसरं स्वरविशिष्टसूफ्न्याक्ष

Here is the complete, line-by-line transcription of the two pages as printed:

१२४ वेदस्वरूप-विमर्शः अविस्तरमसन्दिग्धं - मविलम्बित - मध्यथम् । उरस्थं कण्ठगं वाक्यं वर्तते मध्यमस्वरम् ॥ ३१ ॥ संस्कारक्रमसम्पन्ना मद्भूतामविलम्बिताम् । उच्चारयति कल्याणीं वाचं हृदयहर्षिणीम् ॥ ३२ ॥ अनया चित्रया वाचा त्रिस्थानव्यञ्जनस्थया । कस्य नाराध्यते चेत उद्यतासेररेरपि ॥ ३३ ॥ लेखकस्य वाचोभङ्ग्या ध्वन्यते यद् वैखरीवागात्मका वेदा न वस्तुतो वेदाः, किन्तु परा-पश्यन्त्याद्यात्मका एव मुख्या वेदाः। एवं परा- पश्यन्त्यादिस्वरूपविषयेऽपि आधुनिकवैदिकविद्वन्मानिनामन्यः पन्थाः । सर्वमेतदत्र विमर्शणीयं भवति । तदत्र पूर्वं पर-पश्यन्त्यादिरूपं नव्यमतानुगृहीतं समीक्ष्य कथं परा-पश्यन्त्याद्यात्मका एव न मुख्या वेदा इति विवेचयिष्यते

१२६ वेदस्वरूप-विमर्शः भवति, तदा सा पश्यन्तीनाम्ना व्यपदिश्यते । तत्रापि वाणी अविभाज्या- ऽभिन्ना सर्वथैव चाक्रमा भवति । सैव मध्यमावस्थायाम् अव्यक्तक्रमा वैखर्याञ्च व्यक्तक्रमा भवति । मध्यमावस्थायां शब्दार्थयोः संसृष्टेन अभिन्नेन रूपेण समष्टिरूपेण वा पदार्थप्रकाशनं बुद्धावनयैव क्रियते । पश्यन्त्यवस्थायान्तु सर्वविधस्यैवार्थस्य प्रशान्तिरभावो वा भवति । एवं परिच्छिन्नार्थप्रत्यवभासा संसृष्टार्थप्रत्यवभासा प्रशान्तसर्वार्थ- प्रत्यवभासा चेत्यपरिमाणभेदा सा । पश्यन्त्याः प्रकृष्टं रूपमेव पराया रूपम् । यथा ज्ञानं ज्ञेयाकारे समाविष्टं भवति तथैव शब्दोऽर्थाकारे सन्निहितो भवति । शब्दार्थयोरभिन्नस्थितितया परस्परं विरुद्ध- स्वभावात् गवादिपदार्थान् प्रत्यवभासयति । तदेव पश्यन्तीनाम- निमित्तम् । मध्यमायां बुद्धौ शब्द एकेन विशिष्टेन क्रमेण

'! Then 'व'! Then visarga 'ः'! Then comma ','! So it is "सम्भवः," or "ऽसम्भवः"? Wait, what is at the end of line 15? "वेदत्वविशेषखा-"? Wait, could it be "वेदत्वविशेषख्या-"? Look at the character before the hyphen: Is it 'खा'? Wait! Could it be "वेदत्वविशेषस्या-"? Wait, if it is "वेदत्वविशेषस्या-", then line 16 is "सम्भवः"? "वेदत्वविशेषस्यासम्भवः"!! YES! Look at the sandhi: वेदत्वविशेषस्य + असम्भवः = वेदत्वविशेषस्यासम्भवः! वेदत्वविशेषस्य (of the specific nature of Veda) + असम्भवः (impossibility) = वेदत्वविशेषस्यासम्भवः! In hyphenation across lines: Line 15: "वेदत्वविशेषख्या-" or "वेदत्वविशेषस्या-"? Wait! In Devanagari ligature, 'स्य' has 'स' and 'य': Sometimes 'स्य' looks like 'ख' because 'ख' is written like 'रव' or with a loop, but 'स्य' is स + य! Wait, look at 'स्य' in 'वाक्यपदीकारेणैव' (line 14 has ष्य). Look at 'स्य' in 'प्रणवस्य' (line 10): 'स्य' has the left part of 'स

र्भिश्श्व- it has 'श्' and 'श्व'? Let's look at line 7:साङ्कर्यञ्च. There 'ञ्च' has 'ञ' + 'च'. In line 4: आशीर्भिश्श्चorआशीर्भिश्श्व? It's आशीर्भिश्श्वorआशीर्भिश्च? Wait, look at the letter: 'आ', 'श', 'ी', 'र्', 'भ', 'ि', 'श्', 'च' - wait, is that an extra loop? It's आशीर्भिश्चorआशीर्भिश्श्व? Actually, it looks like आशीर्भिश्श्व- a ligature of 'श्' and 'श्व' or 'श्' and 'च'. Many presses have 'श्च' looking like that. Let's look atकश्चिदर्थज्ञानायon page 131 line 17: 'क', 'श्', 'च', 'ि', 'द'... The 'श्चि' has 'श्' attached to 'च'. On line 4 of 130:आशीर्भिश्श्च- it has a duplicate loop: 'श्' + 'श' + 'व' or 'श्' + 'च'? It really looks likeआशीर्भिश्श्वorआशीर्भिश्श्च`. Let's look at the

१३२ वेदस्वरूप-विमर्शः स्वस्या एकस्यै वेदः स्वकीयां तनुं विसस्रे, वेदार्थप्रकाशनक्षमं सम्यग्ज्ञान- मनया तृतीयपादरूपया वाचा । चतुर्थपादतात्पर्यं दर्शयति--उत्तोत्तमया वाचा जायेव पत्ये कामयमाना सुवासा ऋतुकालेषु सुवासाः कल्याणवासाः कामयमाना ऋतुकालेषु यथा एनां पश्यति, स शृणोतीति अर्थज्ञप्रशंसा । अर्थादुत्तमया चतुर्थपादरूपया वाचा तृतीयपदार्थस्य उपमोच्यते । उशती कामय- माना यद्यपि गृहकृत्यवेलायां मलिनवासाः, तथापि सम्भोगकाले सुवासा भवति । यथा स एनां साङ्कल्पेनऽऽदरयुक्तः पश्यति, तथोक्तमर्थं हितबुद्ध्या शृणोति तथायं चतुर्दशविद्यास्थानपरिशीलनोपेतः पुरुषो वेदार्थरहस्यं सम्यक् पश्यति । वेदोक्तञ्च धर्मब्रह्मरूपमर्थं हितबुद्ध्या स्वीकरोति । सेयं वेदार्थोभिज्ञस्य प्रशंसा । अन्योऽपि मन्त्रो यास्केन तदर्थवैशद्याय उदाहृतः-- 'उत त्वं सख्ये स्थिरपीतमाहुर्नैनं हिन्वन्त्यपि वाजिनेषु । अधेन्वा चरति माययैषा वाचं शुश्रुवामफलामपुष्पाम् ॥' इति पूर्वोक्तस्यार्थस्य भूयसे निर्वचनाय । अपि च--एकं चतुर्दशविद्यास्थानकुशलं पुरुषं वेदरूपाया वाचः सख्ये स्थित्वा स्थैर्यं वेदोक्तार्थामृतपानयुक्तमाहुः अभिज्ञाः कथयन्ति । सखिविदं सखायः । यद्वा स्वर्गलोके वेदानां सख्ये स्थित्वा अतिशयेन पीतामृतमाहुः । वाग्मिना ईश्वरा सभासु प्रागल्भ्यवर्जितास्तेषु मध्ये- ऽप्येनं वेदार्थकुशलं चोदयितुं न हिन्वन्ति न केऽपि प्राप्नुवन्ति, तेन सह विवदितुमसमर्थत्वात् । यस्तु अन्यः पाठमात्रपरः पुष्पफलरहितो वाचं शुश्रुवान् भवति । पूर्वकाण्डोक्तस्य धर्मस्य ज्ञानं पुष्पम्, उत्तरकाण्डोक्तस्यार्थस्य ज्ञानं फलम् । यथा लोके पुष्पं फलोत्पादकं तथा वेदानुवचनादिधर्मज्ञानमनुष्ठानद्वारा फलज्ञात्मकब्रह्मज्ञानेच्छां जनयति । 'तमेतमात्मानं ब्राह्मणा विविदिषन्ति यज्ञेन दानेन तपसाऽनाशकेन' इत्यादिश्रवणात् । यथा फलं तृप्तिहेतुस्तथैव ब्रह्मज्ञानं कृतकृत्यत्वहेतु- रिति भावः ।

वेदस्वरूप-विमर्शः १३३ यदपि समुपस्थापितम्--"वर्णसमुदाये वेदवादिनः पण्डितम्मन्यान् निन्दन्ती श्रुतिराह-- 'ऋचोऽक्षरे परमे व्योमन् यस्मिन् देवा अधि विश्वे निषेदुः । यस्तन्न वेद किमृचा करिष्यति य इत् तद्विदुस्त इमे समासते ॥' ( ऋ० सं० १।१६४।३६ ) एतच्च शब्दरूपं भङ्ग्यैव वेदस्वरूपमिति सिद्धान्तः" इति । तदपि न स्वेष्ट- साधकम् ; शब्दसामान्यस्यैव शब्दब्रह्मरूपत्वे शब्दविशेषभूतानां वेदाना- मपि तत्त्वे विशेषाभावात् । ऋचः ऋग्वेदाः। ऋच इति यजुःसामाथर्वा- ऽऽङ्गिरसामुपलक्षणम् । सर्वे वेदाः परमे व्योमन् परमात्माकाशरूपेऽक्षरे पर्यवसिताः, 'सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति' 'वेदैश्च सर्वैरहमेव वेद्यः' इति श्रुतिस्मृतिभ्याम् । यस्मिन्नधि विश्वेदेवा निषेदुः तस्मिन्नेव वेदानां पर्य- वसानम् । यस्तद् वेदतात्पर्यविषयीभूतं ब्रह्म न वेद न विजानाति किमृचा किमृग्वेदादिभिः करिष्यति ? वेदतात्पर्यविषयीभूतपरमात्मविज्ञानेनैव वेदाध्ययनं फलवद्भवति । अर्थज्ञानहीनवेदाध्ययनं प्रत्यवत्वापनोदन- फलकमेव भवति । ऋचः ब्रह्माधिकरणिकाः प्रसिद्धवेदविलक्षणाः । शब्दब्रह्मरूपता तु समेषां शब्दानां समानैव । किं बहुना, परंब्रह्मरूपताऽपि सर्वस्य शब्दकार्यात्मकस्य प्रपञ्चस्यापि 'अत्र वेदा अवेदा भवन्ती'ति श्रुतेः । कारणाभावमुपगतानां वेदानां परमात्मभावत्वेन अवेदत्वमेव, मृद्भावोपगतानां घटादीनामघटत्वादिकमिवेत्यर्थः । न च शब्दब्रह्माभाव- मुपगतानामपि वेदानां वेदत्वं सूक्ष्मरूपेण भवत्येवेति वाच्यम्; अविकारशब्दानामपि तथात्वाविशेषात् । अत एव सायणाचार्यैर्व्याख्यातम्-ऋचोऽक्षरेति । अत्र ऋक्शब्देन या ऋक्प्रधानभूताः साङ्गाः परविद्यात्मकाश्चत्वारो वेदा उच्यन्ते । ऋचः सम्बन्धिनि अजरे क्षरणरहिते अष्टशब्दादिगुणके नित्ये परमे उत्कृष्टे, व्योमन् व्योमसदृशे अलेपत्व नीरूपत्व व्याप्यपित्वसादृश्येन व्योमेत्युक्तम् । यद्वा- विशेषेण सर्वस्य रक्षके, विपूर्वस्य अवतेर्धातोरर्थानुगमात् स्वाध्यस्तस्य सर्वस्य रक्षकत्वात् सत्तास्फूर्तिप्रदत्वेन सर्वत्र व्याप्ते ब्रह्मणि प्रतिपाद्य-