वेद स्वरूप विमर्श (स्वामी करपात्री जी महाराज - अपौरुषेय वेद-प्रामाण्य एवं वैदिक समन्वय)

[पृष्ठ १५२]

वेदस्वरूप-विमर्शः

सापेक्षा चिद्रूपापत्तिः सञ्जायते । न च मन्त्रमात्रेणैव अधिष्ठानसाक्षा- त्कारोऽपीति वाच्यम्; प्रत्यगभिन्नपरबोधकवेदान्तवाक्यविमर्शासापेक्षस्य जपस्य तद्धेतुत्वेऽपि तदतिरिक्तजपस्य तदहेतुत्वात् । यदप्युक्तम्—"यः कुण्डलिनीशक्तेरुद्बोधप्रकारः, स एव शब्दयोग- क्रम इति संज्ञाभेदेऽपि वेदमार्ग आगममार्गादभिन्न एव । इच्छाजन्य- प्रयत्नेन क्षोभमापन्नात् मूलाधारात् मनःपवनाभ्यां तादात्म्यमापन्ना कुण्डलिनी शक्तिः घोषाख्यं नादभावमुपगच्छति । ब्रह्मबिलमाश्रित्य व्योममार्गेण ऊर्ध्वं सञ्चरति । इदमेवोचारणम् यावदाज्ञान्तचक्रषट्कस्य अतिक्रमो न भवति तावद् वर्णानामुच्चारणकालो मात्राख्यो न केनाप्यु- पायेन अर्थं प्रापयितुं शक

१५४ वेदस्वरूप-विमर्शः परमन्येषां रीत्या द्वादशोत्तर-पञ्चशतलवात्मकमेव मात्रायाः स्वरूपम् । ततश्च मात्राया द्वादशोत्तर-पञ्चशततमो भाग उन्मनाकालः । एतद्रीत्या महाबिन्दावेव कालाभावः । यस्य मन्त्रानुसन्धानं समाधि- भावापन्नं भवेत् तस्यैव महाबिन्दुगभवः पुरुषार्थोपयोगी मनोरोधश्च सम्भवति । तद्बलेनैव च चक्रषटकस्था वर्णशक्तयः बिन्दुभावमापद्यन्ते । परमेतत् सर्वं वैदिक तान्त्रिक तद्भिन्न-बौद्धाऽऽर्हतादिमन्त्रानुसन्धानेष्वपि समानमेव योगक्षेमम् । वेदस्वरूपनिर्णये न किञ्चिदपि तेन निर्वहति । केवलं यथाकथञ्चित् प्रचरितेऽपि वेदस्वाध्याये केषाञ्चित् शैथिल्यमेव जायते । तेनायं विचारो न वेदश्रद्धाविधायकः, किन्तु तदपनोदक एव । यदप्युक्तम्—"पश्यन्त्यादिभेदभिन्ना त्रिविधा वाक् स्थूला सूक्ष्मा

Here is the line-by-line transcription of the Sanskrit text from the provided image:

[पृष्ठ १५६]

१५६ वेदस्वरूप-विमर्शः आविर्भावो भवति । अनात्मनि आत्माभिमानः शिथिलो जायते । अनेन क्रमेण देहादिषु दृढत्वेऽपगते कम्पाख्या तृतीया दशा आविर्भवति । देहतादात्म्यबोधस्य सम्यक्तया निवृत्त्यनन्तरं संविदोन्मुख्ये जायमाने बाह्यवृत्तीनामुपरमात् आन्तरस्य कस्यचनानुभवस्य स्फुटमनुदयात् योगनिद्राख्या तुरीयदशा समुन्मेषमुद्गच्छति । एतदुत्तरमेव चिदात्मनि पूर्णा रूढिः सञ्जायते । तदा सममं विश्वमेव ब्रह्मरूपेण भासते, चिदात्मकतया साक्षात्क्रियते च । अस्यां दशायामधिरूढस्य महायोगिनः स्पन्दाख्याया महाशक्तेः तादात्म्यं भवति । एतदेव च महाव्याप्तिरिति पूर्णेरिति शास्त्रेषु प्रसिद्धा तुर्यातीता परब्रह्मरूपा दशा । अस्यामवस्थितस्य योगिनः सदैव सृष्टिसंहाराधिकारित्वेन परमेश्वर्यमुदेति । महाभावस्वरूपेयं दशा वस्तुतो वाग्वृत्तीनामगोचरत्वादवर्णनीयैव” इति । तत्राप्युच्यते-केवलात्मस्वरूपावाप्तिः नाप्राप्तप्राप्तिः, किन्तु विस्मृत- ग्रैवेयकमणिप्राप्तिरिव ज्ञानमात्रसाध्या प्राप्तप्राप्तिरेव । अज्ञानेन आरोपि- तस्य अकैवत्यस्य ज्ञानेन निवृत्तिरेव कैवल्यप्राप्तिः । तेनैव देहात्मबोध- बाधादिसर्वा अवस्था गतार्था भवन्ति । मुक्तानामेव कैवल्यमुपगतानां सृष्टिसंहाराद्यधिकारिब्रह्मपमैश्वर्यमशास्त्रीयमेव, 'जगद्व्यापारवर्जमिति बादरायणसूत्रविरोधात् । यच्च-“पश्यन्त्येव सूक्ष्मत्वेन परा वाक् । पश्यन्तीमतिक्रान्ता तद्भिन्न- रूपा वा से"तिस्तु विचारस्तु व्यर्थ एव । सगुणनिर्गुणभेदेन परापरभेदेन च द्विविधतया वर्णितस्यापि ब्रह्मणो यथैकत्वं न विरुद्धं तथैवैक प्रत्यवमर्शिनी वाग् गुणभूमिरूपेणेत्य कदाचित् पश्यन्तीति कदाचित् परेति संज्ञया उपवर्ण्यते । परन्तु वर्तते तत्रापि किञ्चिद्रहस्यमिति यथाऽनुभवं तन्नि- वेद्यते । षोडशकले पुरुषे पञ्चदशकलानां परिणामशालित्वेऽपि षोडशीरूपा एका चित्कला परिणामस्य साक्षिभूता परमासृतरस्वरूपा तिष्ठति । अस्यां दृष्टस्वरूपायामधिकारो निवर्तते । इयं देवी वाक् योगिभिर्ज्ञानिभिश्च द्रष्टृत्वेन निर्दिश्यते । अमृतरूपाया अस्या निरोधोऽपि न सम्भवति, कुतस्तु विनाशः ? तथापि वक्तृविवक्षावशान्निरोधे व्यपदिश्यमाने महा- बिन्द्वात्मक-निष्कलासनसमारूढं निष्कलं परमं तत्त्वं तत्त्वोत्तीर्णमपि

[पृष्ठ १५७]

वेदस्वरूप-विमर्शः १५७ परतत्त्वरूपेण उपवर्ण्यमानं नित्यलीलास्रोल्लासपरं स्वात्मनि साक्षा- त्क्रियते । सामरस्यमुपगतमनादिमिथुनं वागर्थयुगलमेव निरञ्जनं परब्रह्मपदमिति अद्वयविदां परिभाषाेभति । तत्राप्युच्यते-यद्यपि केषांचिद्ररीत्या पश्यन्त्येव परा भवति; तथापि कार्यकारणोपाधिको भेवस्तु अभ्युपगन्तव्य एव । सगुण-निर्गुणयोः परा-ऽपरयोश्च तादृग् भेदोऽभ्युपगम्यत एव । अत एव गुणभूम्युपाधि- कत्वेन पश्यन्त्याः सोपाधिकत्वम्, तद्राहित्येन च परस्या निरूपाधिकत्व- मपि आपेक्षिकं वर्णयितुं शक्यते । षोडशी चित्कला तु सर्वसाक्षिभूता निरूपाधिकस्वरूपैव । दृश्यसत्त्वे तत्र द्रष्टृत्वव्यपदेशे सत्यापि वस्तुतो दृशिरूपत्वमेव । 'स भगवः कस्मिन् प्रतिष्ठितः ? स्वे महिम्नि' इति रीत्या अन्तिमाधारस्य निराधारत्वनेव, अन्तिममूलस्य अमूलत्वमिव च सर्वावभासकस्य सर्वाधारस्य सर्वमूलस्य अनावारत्वा दिकमेव मुख्यम् । उपाधिविवक्षायामेव स्वे महिम्नि तस्याऽवस्थानन् । तत्रैव महाबिन्दात्मक- निष्कलासनत्वकल्पनम् । तत्राभिव्यक्ते परस्मिन् तदारूढत्वव्यपदेशः । तस्मिन्नेव स्वात्मनि सामरस्यमुपगतत्वमनादिमिथुनत्वञ्च परिकल्प्यते । 'आत्मरतिरात्मक्रीड आत्ममिथुन' इत्यादिश्रुतेस्तत्रैव पर्यवसानम् । चैतन्यं पुरुषस्य स्वरूपमितिवत् त्रिकल्पारोपेण अभेदेऽपि भेदव्यपदेशसम्भवात् । यथाकथञ्चित् श्रौतमद्वैतसिद्धान्तं तान्त्रिकं शैवं शाक्तं वा मतमाश्रित्य अंशतः विप्रतिपत्तावपि तत्त्वोत्तीर्णे परतत्त्वे सामञ्जस्यं सम्भवति । परं वेदस्वरूपनिरूपणे अस्य भागस्य न कोऽपि उपयोग इति तु निष्प्रपञ्च- मेवेति संक्षेपः ।

: ३ : वेदे ऐतिहासिकघटनादि-विचारः यदुक्तम्—“पौराणिकभुवनकोशवर्णनप्रसङ्गे इतिहासादिप्रसङ्गे च पुराणटीकाकारैः औदासीन्यं प्रदर्शितम् । एवं विकासवादादीनि विज्ञानानि भूस्तरविद्यादयश्च तैरुपेक्षिता” इति । तदपि न ; श्रीधर-नील- कण्ठादिभिः यथाप्रमाणं भुवनकोशाद्युपवर्णनात् । सर्वथा आधुनिक- विज्ञानानुसारेण पुराणादिव्याख्यानन्तु उपहासास्पदमेव—केनचिद् व्याख्यात्रा तरुतारमिति वाक्येन यथा तन्त्रीविज्ञानं साधितं तद्वत् । निरुक्तकृतो विज्ञानानुसारि-वेदार्थव्याख्यानन्तु दुर्गाचार्यादिभिः स्पष्टी- कृतमेव । यदप्युक्तम्—“इतिहाससम्बन्धे ततोऽप्यधिको विप्लवः, वेदाना- मपौरुषेयत्वं समर्थयमानेन भगवता जैमिनिना 'अनित्यदर्शनाच्च' इति पौरुषेयता-पूर्वपक्षमुद्भाव्य 'परन्तु श्रुतिसामान्यमात्रम्' इति समा

upa nitya, then why deny history? "साम्येन इतिहासविलोपे..." or "इतिहासविलोपापक्षस्य" or "इतिहासविलोपोपक्षस्य"? Wait! Look at the words: "इतिहासविलोपे कस्य प्रयोजनं न पश्याम" or: Wait, look at "पक्षस्य": Could it be "इतिहासविलोपात् कस्य प्रयोजनं"? Wait, look at the letters after विलो: Letter 1: प (pa) Wait, does it have an o-matra? No, wait! What if it is: वि (vi) लो (lo) प (pa) क (ka) Wait, "विलोपक"? What about "इतिहासविलोपकपक्षस्य"? VILOPAKA-PAKSHASYA! Let's check letter by letter! वि (vi) लो (lo) प (pa) क (ka) प (pa) क्ष (kṣa) स्य (sya) LOOK AT THAT! वि-लो-प-क-प-क्ष-स्य ! "इतिहासविलोपकपक्षस्य प्रयोजनं न पश्याम" ! (We see no purpose of the side/view that eliminates history!) LOOK AT IT AGAIN: वि (vi) लो (lo) प (pa) - wait, does it have a top stroke? No, it's just 'प'! Then: क (

Here is the precise Sanskrit text transcribed line by line into Devanagari from the provided image:

१६२ वेदस्वरूप-विमर्शः यन्न स्वतन्त्रः । पुरुषास्वातन्त्र्यमात्रं चापौरुषेयत्वं रोचयन्ते जैमिनीया अपि । तच्च अस्माकमपि समानम्, अन्यत्राभि- निवेशात्' इति । एतेन मन्त्रेषु ब्राह्मणेषु च तास्ता आख्यायिका इतिहासाश्च वेदा- पौरुषेयत्वाविरोधिनो ग्राह्या एव । तदभिप्रायेणैव सायणादीनां यथाश्रुतार्थ- व्याख्यानम्, एकत्र निर्दिष्टस्य सिद्धान्तस्य सर्वत्र योजयितुं शक्यत्वात् । एतेन निरुक्ते (अ० २) - 'आर्ष्टिषेणो होत्रमृषिर्निषीदन् देवापि देव- सुमतिं चिकित्वान्' इत्यादिषु देवापि-शन्तनु-प्रभृतीनां चरितं तत्तन्मन्त्र- निदानत्वेन प्रस्तौति । बृहद्देवताकृत् शौनकोऽपि बहूनामृषीणां चरितानि मन्त्रनिदानत्वेन बृहद्देवतायां स्पष्टमाचष्टे इत्यादिकमपि समाहितमेव । यत्तु - "वेदेषु सर्ववेतिहासानभ्युपगमे महान् विप्लवः स्यात्, वेदेषु ऊर्वशी-पुरूरवो-हरिश्चन्द्रप्रभृतीनां बहव इतिहासाः । ते च पुराणे- ष्त्रपि उपबृंहिताः । ततश्च वेदेषु ते यथाऽन्यपराः पुराणेष्वपि ते तथैव सम्भाव्यन्ते । तथा च तद्द्द्वितपौराणिकराजवंशस्य ऐतिहासिकं तथ्यं दूरोत्सारितं स्यात् । ततश्च 'नास्त्येव भारतीयानां कोऽपि इतिहासः । कल्पनामात्रसाराः पौराणिका इतिहासाः । नासीत् कोऽपि रामो युधिष्ठिरो वा' इत्यादिपाश्चात्यानामनर्गला जल्पना एव विजयन्ते । तथा गुहायां दृढदत्तागंलञ्च भारतोयसभ्यतायास्तत्त्वं स्यात् । कुतश्च श्रीशबर- स्वामिना उपबृंहितं मतमेव प्रमाणीकुर्यामहि ? न तु शौनक-यास्क-शङ्कर- माधवादिभिः स्वीकृतवेदेषु स्फुटं भासमानं स्वारसिकसिद्धान्तम्" इति । तदपि निस्सारमेव; भामतोप्रदर्शितरीत्या पूर्वोत्तरमीमांसकाना- मुक्तार्थे विरोधाभावस्य उक्तत्वात् । शौनक-यास्कादीनामपि मतं तदनु- गुणमेव, दुर्गाचार्यैस्तत्र तत्र तथैव व्याख्यातत्वात् । 'यत्परः शब्दः स शब्दार्थः इति न केवलं पूर्वमीमांसकमतम्, उत्तरमीमांसकैरपि तथैवा- भ्युपगमात् । वेदार्थविचारे वाक्य-शास्त्ररूपयोः पूर्वोत्तरमीमांसयोरेव परमादर आवश्यकः । मीमांसा निर्णीतार्थस्यैव पुराणेतिहासादिषु प्रति- पादित्वात् ।

वेदस्वरूप-विमर्शः १६३ यदुक्तम्- "वेदप्रामाण्यसाधनाय बद्धपरिकरा महतो वेदभागस्य मिथ्याप्रतिपादकत्वलक्षणमप्रामाण्यं शब्दान्तरेण प्रसञ्जयेयुरिति महदुप- हासास्पदम्"ति । तदपि निस्सारम्; वाच्यार्थस्य मिथ्यात्वेऽपि यत्परः शब्दस्तस्य अबाध्यत्वेन अप्रामाण्यानुपपत्तेः । किञ्च-येषां शङ्कर-सायण-माधवादीनां सबहुमानं स्वपक्षसाधनाय उपस्थापनं क्रियते, तेषां रीत्या ब्रह्मातिरिक्तस्य सर्वस्यैव मिथ्यात्वेन महतो वेदभागस्य तत्त्वावेदकत्वलक्षण-प्रामाण्यासम्भवेन व्यवहाराबाध्य- बोधकत्वेनैव प्रामाण्यमिष्टमेव । वस्तुतस्तु- 'विरोधे गुणवादः स्यादनुवादोऽवधारिते । भूतार्थवादस्तद्धानादर्थवादस्त्रिधा मतः ॥' इत्यादिर्रीत्या देवताधिकरणदिषु वेदानां नित्यत्वेऽपौरुषेयत्वे सत्यपि तद्विरुद्धानां मन्त्रार्थवादाख्यायिकादीनां स्वार्थेऽवान्तरतात्पर्या- भ्युपगमे न काचिदनुपपत्तिरिति प्रदर्शितमेव । वेदानां नित्यत्वापौरुषे- यत्वादियाधे तु वेदपुराजगतानामितिहासानां स्वार्थपर्यवसायित्वमभ्यु- पगमेऽपि कल्पनामात्रसारत्वादिजल्पनाः सुतरां दुरुत्तरा भविष्यन्ति, बौद्ध-जैनादिजातकादिवद् वेदानापि पौरुषेयत्वापत्त्या तदप्रामाण्य- ध्रौव्यात् । वेदाना मपौरुषेयत्वे नित्यत्वे स्वतःप्रामाण्ये च सिद्धे वेदेषु सर्वथाऽपि घटनापूर्वकशब्दोल्लेखस्वरूपश्चेतिहासः सर्वथा न सम्भव- त्येव, तथात्वे तेषां नित्यत्वादिव्याकोपात् । शब्दपूर्विकास्तु घटना भवन्त्यो न निवार्यन्ते इत्यप्युक्तमेव । सर्वथाऽपि घटनापूर्वक शब्दोल्लेखरूपश्चेतिहासः सर्वथा न संभवत्येव; तथात्वे तेषां नित्यत्वादिव्याकोपात् । शब्दपूर्विकास्तु घटना भवन्त्यो न निवार्यन्ते इत्यप्युक्तमेव, शब्दपूर्वकसृष्टिसिद्धान्ताङ्गीकारात् । तत्र वैदिकशब्दानुसारिण्यो या घटनाः संवृत्तास्ता एवेति वैदिकेतिवृत्त- तद्धितैतिहासिकपुरुषादयो वक्तुं शक्यन्ते । परन्तु तावता आधुनिकेति- हासवत् तद्वलेन तत्तद्धटनाबोधकमन्त्रादीनां कालादिनिर्धारणं शक्य- शङ्कम् । तेन वेदार्थविचारसमये वाक्यशास्त्ररूप-पूर्वोत्तरमीमांसासिद्धान्ता-

१६४ वेदस्वरूप-विमर्शः श्रयणमन्तरा यत्किञ्चिदाश्रयणं समुत्तरणाय कुशकाशावलम्बनमेव । अत एव शङ्करभगवत्पादा अपि श्रीशबरस्वामिनः शास्त्रतात्पर्यविद इति वदन्ति । भट्टपादा अपि तथैवानुसरन्ति । वस्तुतस्तु-पाश्चात्त्यानैतिहासिकांश्च वैज्ञानिकांश्च निन्दन्तोऽपि तदनु- प्राणिता एव वेदेषु विज्ञानानि इतिहास-भूगोल-विकासादींश्चान्वेषमाणाः शब्दसाम्यमात्रेण तत्तदर्थाभिनिविष्टा एते महानुभावा प्राचीनाचार्य- परम्परा-प्राप्तवेदार्थविचारसरणिं परित्यज्य वेदार्थाद् दूराद् दूरमुपगता वेद-नित्यत्वादिकमपि व्यक्तवन्तः । शब्दसाम्येन यदि आधुनिक- विज्ञानसिद्धानि कतिचित् तत्त्वानि वैदिकेषु शब्देषु बाध्यतया बलात्- निवेशितानि भवेयुस्तदापि किं वस्तुतो वैज्ञानिकप्रक्रियया तेषां प्रत्यक्षी- करणं शक्यसम्पादम् ? न च

१९६ वेदस्वरूप-विमर्शः तदपि न; पौर्वापर्यानुरोधेन मन्त्रार्थस्य सायणेन अन्यथा व्याख्या- तत्वात् । तथा हि— 'यो जागार तमृचः कामयन्ते यो जागार तमु सामानि यन्ति । यो जागार तमयं सोम आह तवाह्मस्मि सख्ये न्योकाः ॥' (ऋ० सं० ५.४५.१४) भाष्यम्—यो देवः गृहे विनिद्रः, तम् ऋचा सर्वशाखात्मिकाः कामयन्ते सामानि स्तोत्ररूपाणि यन्ति प्राप्नुवन्ति । अयमभिषुतः सोम आह वक्ति—मां स्वीकुर्विति । तादृशस्य तव सख्ये समानख्याने हितकरणो न्योकाः नियतस्थानः अहमस्मि भवामि । तथा च अग्नेर्जागार तमृचः कामयन्ते आहिताग्नीनां गृहे आहवनी- यादिरूपेण अग्नेरेव विनिद्रतालक्षणं जागरणमुपपद्यते । सख्यहित- करणो न्योकाः इत्यस्यापि निश्चितमोकः स्थानं यस्येति रीत्या नियत- स्थानत्वमेव सोमस्योच्यते । यजूरूपस्य अग्नेः कथं किं जागरणम्, कथञ्च ऋक्सामयोस्तत्काम- यितृत्वम्, कथञ्च तदपेक्षया सोमस्य न्यूनत्वम् ? इत्येतत् सर्वमस्पष्टम्, असङ्गतञ्च । प्राणस्य सर्वकारणत्वात् तत्र ऋगादीनां प्रतिष्ठोक्ता । मन्त्रे तु देवतात्वेन अग्निऋगादयः कामयन्ते । अत्र ऋच इति यजुरादि- शाखामारस्य उपलक्षणम् । अत एव यजुषोऽनिर्देशः । भाष्ये च ऋचः सर्वशाखात्मिका इति व्याख्यातम् । गीतिवैशिष्ट्यात्तु साम्नः पृथग्ग्रहणम् । 'य एतस्मिन् मण्डले पुरुषः सोऽग्निस्तानि यजूंषि स यजुषां लोक' इति ब्राह्मणे तु मण्डलान्तर्गते पुरुषेऽग्निबुद्धिः उपासनार्थमुपदिष्टा । तत्रैव यजुर्बुद्धिरपि कर्तव्येत्यायुक्तमेव । मनुस्तु सर्वान्तर्यामिणं परमेश्वरमेव मनुप्रजापतीन्द्राणां विशब्दवाच्यं तत्तदवस्थाविशेषाभि- प्रायेण वदति । 'प्रशासितारं सर्वेषामणीयांसमणोरपि । रुक्माभं स्वप्नधीगम्यं विद्यात्तं पुरुषं परम् ॥' इति । प्रश्नोपनिषद्यपि प्राणस्य अग्न्यादिरूपतोक्ता, तस्यैव प्रकृतत्वात् । मण्डलब्राह्मणेऽपि मण्डलान्तर्गतपुरुषमेव प्रकृत्य तं यथा यथोपासते वेदस्वरूप-विमर्शः १९७ इति सर्वान्तर्यामिण एव सर्वात्मत्वमुक्तम् । तस्यैव च हिरण्मयस्य पर- मेश्वरत्वम् 'अन्तस्तद्धर्मोपदेशात्' इति बादरायणेनापि निर्णीतम् । 'एष सर्वाणि भूतानि पञ्चभिर्व्याप्य मूर्तिभिः । जन्म-वृद्धि-क्षयैर्नित्यं संसारयति चक्रवत् । स सर्वसमतामेत्य ब्रह्माभ्येति परं पदम् ॥' इत्यन्ते तमेव उपसंहरति मनुः । प्राणस्य तु न परब्रह्मत्वमिति स्पष्टमेव । अपरब्रह्मरूपस्य हिरण्यगर्भात्मकस्य प्राणस्य तु अवान्तरकारणत्वेन अग्न्यादिरूपता युज्यते, 'एषोऽग्निस्तपत्येष सूर्य एष पर्जन्यो मघवानेष वायुः', 'इन्द्रस्त्वं प्राण तेजसा रुद्रोऽसि परिरक्षिता । त्वमन्तरिक्षे चरसि सूर्यस्त्वं ज्योतिषां पतिः इत्यादिबच- नेभ्यस्तत्र तत्र । यदपि च—"लोके स्वज्योतिषः, परज्योतिषः, रूपज्योतिषः, अज्योतिषश्चेति चतुर्विधाः पदार्था उच्यन्ते" इति । तदपि निरर्थकम्; स्वज्योतिषः परज्योतिष इति द्वैविध्यस्यैवोद्यत्तेः । शब्दादिवद् रूप- स्यापि ज्योतिष्ट्वानुपपत्तेः । यथा शब्दस्पर्शौ श्रोत्रत्वग्भ्यां प्रकाश्येते तथैव रूपमपि चक्षुषा प्रकाश्यते । न च रूपस्य ज्योतिष्ट्वं श्रुतम् । शब्दस्य तु विषयप्रकाशकत्वेन ज्योतिष्ट्वं सुप्रसिद्धम् । 'वाचैवायँ ज्योतिषाऽऽस्ते पल्ययते कर्म कुरुते' इति श्रुतेः । वस्तुतस्तु—नेत्र-मन-आत्मा-ज्योतीष्यनपेक्ष्य सूर्यस्यापि प्रकाश- भावात् सूर्यस्यापि परज्योतिष्ट्वमेव, अद्येद्यत्वे सत्यपरोक्षस्य ब्रह्मण एव स्वज्योतिष्ट्वोपपत्तेः 'यत् साक्षादपरोक्षाद् ब्रह्म' इति श्रुतेः । आपेक्षिकं तु स्वयंज्योतिष्ट्वम् अग्न्यादित्यचन्द्रविद्युदादीनां सम्भवेव । रूपापेक्षया शब्दस्यैव ज्योतिष्ट्वम् । रूपस्य आलोकसापेक्षचक्षुर्वेद्यत्वम् । शब्दस्य तु केवलश्रोत्रवेद्यत्वमेव । रूपस्य तु वेद्यत्वमेव । शब्दस्य तु स्ववि- षयवेदकत्वमपीति कुतो न तज्ज्योतिष्ट्वव्यवहारः ? 'एकं सद्विप्रा' इति मन्त्रोऽपि आदित्योपाधिकस्य परमेश्वरस्यैव अग्न्यादिरूपतां वक्ति । तच्च तद्भाष्येणैव स्पष्टम् । यथा—

. It really looks like 'देवान्'! Wait, then what is Word 3? 'पि' 'तु' 'ः' or 'पितृः'? Word 4: 'पत्रित्रमिति' or 'पवित्रमिति'? Word 5: 'पितॄन्'!

Let's look at the transcription very carefully: Let's check line-by-line of Left Page: १९८ वेदस्वरूप-विमर्शः 'एकं इन्द्रं मित्रं वरुणमग्निमाहुरथो दिव्यः स सुपर्णो गरुत्मान् । एकं सद्विप्रा बहुधा वदन्त्यग्निं यमं मातरिश्वानमाहुः ॥' (ऋ० सं० १. २. २. ) भाष्यम्-अमुमादित्यम् ऐश्वर्यविशिष्टम् इन्द्रम् आहुः, तथा मित्रं प्रमीतेर्मरणात् त्रातारम् अहरभिमानिनं मित्रनामकं वरुणं पापस्य वारकं राज्यभिमानिनं देवमाहुः । तथाऽग्निम् अन्नयनादिगुणविशिष्टमाहुः । अथो अपि । अयमेव दिव्यः सुपर्णः सपतन्ः गरुत्मान् गरणवान् पक्षवान् वा एतन्नामको यः प

तेषां देवजनानां वा [R18] अनीकं समूहरूपं चित्रमाश्चर्यकरं सूर्यमण्डलम् उदगात् उदयाचलं [R19] प्राप्तमासीत् । तच्च मित्रस्य वरुणस्य अग्नेस्तदुपलक्षितानां जगतां चक्षुः [R20] प्रकाशकम्, चक्षुःस्थानीयं वा उदयं प्राप्य द्यावापृथिवीमन्तरिक्षञ्च [R21] आप्राः स्वतेजसा समन्तात् । अपूरयत् मण्डलान्तर्वर्ती सूर्यः अन्तर्यामी [R22] सर्वस्य प्रेरकः परमात्मा जगतो जङ्गमस्य तस्थुषः स्थावरस्य आत्मा [R23] स्वरूपभूतः सर्वकारणत्वात्, कार्यस्य तदनन्यत्वाच्च । अथवा सर्वजीवन- [R24] हेतुत्वादात्मा जीवः । उदिते हि सूर्ये मृतप्रायं सर्वं जगत् पुनश्चेतनयुक्तं [R25] सदुपलभ्यते । योऽसौ तपन्नुदेति स सर्वेषां भूतानां प्राणानादायोदेति' [R26] (तै० आ० १.१४ ) इतिश्रुतेः । [R27] यदपि च— [R28] "ऋग्भ्यो जातां सर्वशो मूर्त्तिमाहुः सर्वा गतिर्याजुषी हैव शश्वत् । [R29] सर्वं तेजः साम

(स्वरूपाद्) - look at the bottom, there is 'द्' and 'व्य'! द् + व्य = द्व्य! त - ि - र - ि - क -् - त - म् - ए - व = व्यतिरिक्तमेव! Yes!! "शब्दराशिस्वरूपाद्व्यतिरिक्तमेव वेदस्वरूप माह ।" Wait, "वेदस्वरूप माह" has a space between वेदस्वरूप and माह.

सर्वासां मूर्तीनामृग्जन्यत्वं स्पष्टमेवोक्तम् । मण्डलश्रुतौ तु मण्डलस्यैव ऋक्त्वमाम्नातम् । तत्र यजुपोऽग्निरूपत्वमुक्तम्, इह तु गतेर्यजुर्मयत्व- Wait, 'यजुपो' or 'यजुषो'? In L3: य - ज - ु - ष - ो (यजुषो). It's 'षो', perfectly normal ष.

मुक्तम् । पतेन बैलक्षण्येन प्रतीयते पूर्वोक्तेभ्योऽपि वेदेभ्य एतल्लक्ष्म्युक्ता Wait, 'पतेन' or 'एतेन'? Look at the first letter of L4: It is 'ए'! Look at 'ए' in 'एतल्लक्ष्म्युक्ता'. The first letter has the loop at the top left: wait, is it 'ए' or 'प'? It is 'ए' - 'एतेन बैलक्षण्य

१७४ वेदस्वरूप-विमर्शः 'आत्मा ह्यग्निः तदेतमेते उभे रसो भूत्वाऽपीतः । ऋक् च साम च तदुभे ऋक्सामे यजुरपीतः ( शत० १०.१.१.६) तत्राप्ययं दर्शितः । 'ऋचोऽक्षरे परमे व्योमन्' इति मन्त्रोऽपि परमव्योमपदेन बोधितस्य परब्रह्मण ऋगक्षरे प्रतिष्ठितत्वमाह । तस्य ज्ञानमेव मन्तरूपाणामृचां मुख्यं प्रयोजनम् । तदित्थं ब्रह्मस्वरूपभूता मन्त्राणां वाच एव मुख्या वेदा इति विवृतम् । एते रसवेदाः, पूर्वोक्तमण्डलक्रमेण चक्षुःपर्यन्त- मागत्य तत्तद्वस्तुजनकाः । वस्तुवितननात् वितानपदेन व्यवहार्याः । यैर्वस्तुनो दूरे दूरे लघुत्वं व्याख्यातम्, ते तु छन्दोवेदा इति त्रिविधा वैज्ञानिका वेदाः' इति । अत्रोच्यते—यस्याः श्रुतेर्बलादेतत्सर्वं कल्प्यते, तस्याः पूर्वाचार्यैः [

१०६ वेदस्वरूप-विमर्शः इह वेदविलक्षणशब्दाभिव्यञ्जिका वाग् इन्द्रियरूपैव संस्तुता । सापि प्राणरूपस्य इन्द्रस्य पत्नी । एवमन्यान्यपि तादृशानि श्रुति- वाक्यानि । यथा- 'वाचं धेनुमुपासीत । तस्याश्चत्वारः स्तनाः- स्वाहाकारो वषट्कारो हन्तकारः स्वधाकारः' इति । 'स वा अयमात्मा ब्रह्म विज्ञानमयो मनोमयो वाङ्मयः प्राणमय' इत्यत्रापि न वाय्वाकाशाद्युत्पत्तेः पूर्ववर्तिन्यः कश्चन कला विवक्षिताः । अयमात्माऽपरोक्षः । प्रत्यगात्माऽत्र विवक्षितः, 'यत् साक्षादपरोक्षात्' इति तस्यैवापरोक्षत्वप्रसिद्धेः । तस्यैव च ब्रह्मरूपताऽपि युक्ता सर्वो- पाधिनिरपेक्ष्याभिप्रायेण । तत्तदुपाधिवैशिष्ट्याभिप्रायेण तु विज्ञानमयो मनोमयः वाङ्मयः प्राणमय इत्यादिव्यपदेशः, वागादीनां भौतिकत्व- श्रवणात् । यदुक्तम्- 'ज्ञानञ्च क्रिया च अर्थश्चेति त्रीणि तत्त्वानि उपलभ्यन्ते तदनुकूलं त्रयमेव कारणत्वेनाम्नायतें श्रुतिषु मनः प्राण वाच' इत्यादि । तदपि न क्षोदक्षमम्; मनआदीनां ज्ञानादिकारणत्वे सत्यपि तेषा- मभौतिकत्वानुपपत्तेः । 'अन्नमयं हि सोम्य मनः आपोमयः प्राणस्तेजोमयी वाग्' इत्यादि-छान्दोग्यश्रुतिविरोधात् शब्दमूलत्वात् सृष्टेरर्थस्य वाङ्मूलत्वं वक्तुं शक्यते । कैश्चित्तु शब्दतन्मात्रमूलकत्वात् आकाशादिप्रपञ्चस्य शब्दमूलत्व- मुच्यते । अन्यैस्तु-'वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यम्' 'अतः कविर्नामसु यावदर्थः स्यादप्रमत्तो व्यवसायबुद्धिः' इत्यादिरीत्या विकाराणां कारणातिरेकेणासत्त्वात् नामधेयमात्रत्वमुक्तम् । अन्यैस्तु- स्फोटात्मकज्ञानस्यैव शब्दरूपत्वात् तदात्मकस्य ब्रह्मणो जगत्कारणत्व- मेव शब्दस्य वाचो वा जगत्कारणत्वम् । अपरैस्तु-'ओमिति ब्रह्म'ति रीत्या वाच्यवाचकयोः अभेदात् ओमात्मवागभिन्नब्रह्मकारणत्वमेव जगतः, अर्थस्य वा वाक्कारणत्वम्, नादबिन्द्वादिरूपेण ब्रह्मतच्छक्तिरू- पचिदचिन्मिश्राद्यवस्थारूपेण ब्रह्मण एव विवर्त इति । तदेतत्सर्वं मञ्जूषादिषु स्पष्टमेव । निःश्वसितरूपत्वन्तु शब्दराशिरूपवेदे तद्गत- मन्त्रब्राह्मणोपनिषदादीनामेवेति संक्षेपः ।

: २ : यच्च वेदानाम्पौरुषेयत्व-परमेश्वरप्रणीतत्व-मनुष्यप्रणीतत्वपक्षाणां समन्वयायोक्तम्- "वेदशब्दः तदवान्तरविशेषवाचका ऋग्यजुःसामाथर्व- शब्दाश्च द्वेधा श्रुतिष्वेव व्यवहृताः-वैज्ञानिकार्थपराः, ज्ञानपराश्च । अव्ययपुरुषकलासु अन्यतमा वाक् ऋग्यजुःसामाथर्वरूपा; तद्धितान्तश्चैषां शब्दानां वैज्ञानिकोऽर्थः । ज्ञानपरो वेदशब्दोऽपि ज्ञाने, तत्सम्बद्धे, शब्द- समूहे ज्ञानविषयीभूतेषु लौकिकेषु अलौकिकेषु चार्थेषु व्यासज्यवृत्तिः । सर्वविध लौकिकाऽलौकिकार्थ विषयकं शब्दाभिव्यक्तिप्रयोजकम्, अभि- व्यक्तशब्दप्रयोज्यं वा ज्ञानं वेदः । तादृशज्ञानविषयीभूतास्ते तेऽर्था वेदः । तत्तज्ज्ञानानुवेधकः तत्तदर्थज्ञानप्रयोज्याभिव्यक्तिकः अभिव्यक्तः संस्तत्तदर्थज्ञानप्रयोजको वा शब्दसमूहो वेदः । समुदाये प्रवृत्ताः शब्दा अवयवेष्वपि प्रवर्तन्ते' इति न्यायेन केवले ज्ञाने केवले शब्दसमूहे, केवले अर्थेष्वपि वेदशब्दप्रवृत्तिः । 'वेदनं वेदः, विद्यते (ज्ञायते) अनेन, वेद्यते ज्ञाप्यते अनेनेति वा वेदः, वेद्यन्ते वा ये ते वेदाः' इति विभिन्नाभिः व्युत्पत्तिभिः विभिन्नेष्वर्थेषु विभिन्ना वेदशब्दा वा अभ्युपगम्यन्ते । तत्र केवलज्ञानाभिप्रायेण प्रयुक्ते वेदशब्दे वेदस्य अपौरुषेयत्वम्, ज्ञानस्य स्वरूपेण नित्यत्वात्, केनाप्युत्पादयितुमशक्यत्वाच्च । त एव ईश्वररूपा वेदा इति शक्यं वक्तुम्, ईश्वरस्य ज्ञानरूपतायाः सर्वत्र व्यवहृतत्वात् । ज्ञानविषयीभूतार्थाभिप्रायेण केवलार्थाभिप्रायेण वा प्रयुक्ते वेदशब्दे ईश्वरनिर्मिता वेदाः, अर्थानां परमेश्वरनिर्मितत्वात् । तादृशस्य ज्ञानस्यापि महर्षिभिरीश्वरप्रसादेनैव लब्धत्वात् । तथापि तादृशज्ञानाभिप्रायेण ईश्वरनिःश्वसितं वेदाः, ज्ञानस्य नित्य- त्वेन अर्थोपहितत्वमात्रस्य ईश्वरसम्पादितत्वेन प्रणीतत्वकथनस्यापि सामञ्जस्यात् । निःश्वसितत्वं तु ततो निष्क्रान्तत्वमेव । तत्तदर्थपरत्वे तु ईश्वरप्रणीता इति युक्तम् । ज्ञानानुविद्धशब्दसमूहाभिप्रायेण प्रयुक्ते वेदशब्देऽपि शब्दनित्यत्ववादिनामपौरुषेया वेदाः । अनित्यत्ववादिनां वे० वि० २

१०८ वेदस्वरूप-विमर्शः तु ईश्वरप्रणीताः। पुरुषाणां तु न पश्यन्त्या वाच उत्पादने व्यापार इत्युक्तमेव उपरिष्टात्। अथ आदिश्वक्तॄणां ज्ञानप्रयोज्यशब्दसमूहाभिप्रायेण श्रोतॄणां ज्ञान- प्रयोजकशब्दसमूहाभिप्रायेण वा प्रयुक्ते वेदशब्दे तु ऋषिप्रणीताः वेदाः, ऋषिभिरेव ईश्वरप्रसादेन ज्ञानमवाप्य मन्त्र-ब्राह्मणात्मकशब्दसमूहस्य प्रयुक्तत्वात्। तत्रापि शब्दनित्यतावादे वाक्यरचनाभिप्रायेण प्रणीतत्वम्, अनित्यतावादे तु शब्दाभिप्रायेणापि, वाक्य-स्फोटवादिनां वाक्यनित्यता- पक्षे तादृश-वाक्याभिव्यञ्जकप्रयत्नव्यञ्जिकर्तृत्वमात्रेण प्रणेतृत्वमिति। तदपि पूर्वोक्तरीत्याऽसङ्गतमेव; मन्त्रब्राह्मणात्मकशब्दराशौ तद्विशेष- नियताक्षरपद्य-गद्य-गीति-तन्मिश्रात्मकेषु ऋगादिष्वेव वेद-तद्विशेष- शब्दानां सर्वत्र प्रयोगदर्शनेन उक्तसमुदायवाचकत्वाभावात्, अन्यत्र तु प्रयोगस्य लाक्षणिकत्वात्। यद्यपि 'वेदनं वेदः, विद्यतेऽनेनेति वेदः, वेद्यतेऽनेनेति वेदः, विद्यन्ते वेद्यन्तेवा ये ते वेदा' इत्यादिद्व्युत्पत्तिभिः प्रत्यक्षादिप्रमाणेषु आलोकादि- सहकारिकारणेषु घटादिव्यर्थेषु च वेदशब्दप्रयोगः प्रसज्यते, परं न तथा शिष्टप्रयोगो दृश्यते। वेदशब्दस्य अनेके अर्था भवन्तु नाम, प्रकृते तु रूढिर्योगमपहरतीति न्यायेन योगरूढार्थस्यैव शिष्टैः परिगृहीतत्वात्, तत्रैव पौरुषेयत्वाऽपौरुषेयत्व-जीवेश्वर-कृतत्वाद्विना विप्रतिपत्तिरिति ज्ञानाद्यंशेन अपौरुषेयत्वसमर्थनाभासो व्यर्थ एव, तत्र विप्रतिपत्तेरेवा- भावात्। समुदाये प्रयुक्तस्य शब्दस्य तदवयवेषु प्रवृत्तिः रूढ्यर्थाभिप्राये- णैव, 'पञ्चाल आगतः, ग्रामो दग्धः, ग्राम आगत' इति रूढशब्दानाम् उदाहरणरूपेण ग्रहणात्। नात्र समुदाये वेद-शब्दस्य रूढिः, योगेन तु सम्पाद्यतेऽनेकार्थता। 'त्रयो वेदाः, त्रयी विद्या, त्रयं ब्रह्म' इत्यादि-वेद-ब्रह्म-विद्या-शब्दा अपि शब्दराशिपरा एव। न च शब्दे विद्याशब्दप्रयोगाभावः शङ्कनीयः; "पञ्चाक्षरी-विद्या, पञ्चदशी, षोडशी विद्येत्यादौ मन्त्रेषु विद्याशब्द- प्रयोगदर्शनात्, 'विद्यां जपेत्' इति शिष्टप्रयोगदर्शनाच्च। नहि 'वेदं वेदस्वरूप-विमर्शः १०९ कृत्वा वेदिं करोति' इत्यादौ वेदशब्दस्य व्युत्पत्तिलभ्यास्ते तेऽर्था ग्रहीतुं शक्याः केनापि, पारम्पर्यविरोधात्। यदप्युक्तम्- "मन्त्रशब्दः शब्दोपदिष्टविज्ञाने रूढः शब्देऽपि प्रवर्तते" इति। तदपि न युक्तम्; निष्प्रमाणकत्वात्। 'मन्त्रान् सम्प्राहुरित्यत्र तु शब्दाभिप्रायेणैव तत्प्रयोगस्य युक्तत्वात्, तथैव शिष्टसम्मतत्वाच्च। न च 'यदेतन्मण्डलं तपति तन्महदुक्थम्, 'मण्डलमेवर्च्ः', 'वाग्वा असा- वादित्यः' इत्यादिषु तेषु तेषु वैज्ञानिकेष्वर्थेषु वागादिशब्दप्रयोगेण अस्यैव समुदायवाचकतेति वाच्यम्; 'प्राणो वा अर्णवः, मनो वै समुद्रः' इत्यादिष्वित् उपासनार्थमौपचारिकभेदप्रयोगस्यैव तत्र तत्रोक्तत्वात्। यथा 'प्राणो वा' इत्यादिना प्राणार्णवयोर्न भेदः, न वा अर्णवस्य प्राण- शब्दवाच्यत्वं ज्ञायते, तथैव नोक्थादित्ययोः अभेदो न वा आदित्यस्य उक्थादिशब्दवाच्यत्वम् 'वाग्वा' इत्यादिना विज्ञायते। किन्तु केनचिद् योगेन

निर्विकल्पज्ञानस्य चेद्देदत्वं तर्हि पुराण-काव्यादिरूपत्वं कथं न भवेत्, सर्वस्यैव निर्युक्तिकत्वात् । तत्तन्मन्त्रार्थविशिष्टस्य ज्ञानस्य वेदत्वरुचेत् कुतस्तन्नित्यत्वम्, विशिष्टस्य सर्वस्यैव वेदान्तिनयेऽनित्यत्वाभ्युपगमात् । लौकिकालौकिकार्यविषयकविशिष्टज्ञानेषु वेदशब्दप्रयोगस्तु अनुपलम्भ- पराकृत एव । यदप्युक्तम्—"तपोयोगादिनां परमेशप्रसादमवाप्य समाधौ तत्तत्- स्वर्गापूर्वदेवतादिज्ञानं यज्ञ-स्वर्गादि कार्यकारणभावविज्ञानं च प्रत्यक्ष- रूपमवाप्य महर्षिभिः मन्त्राः ब्राह्मणा ने च प्रकटीकृता.ने । तन्त्रेषु मन्त्रेषु त एव ऋषिनाम्नापि स्मर्यन्ते । ब्राह्मणान्यपि तत्तदृषिनाम्ना प्रसिद्ध्यन्ति । ते च मन्त्र-ब्राह्मणात्मका वेदाः शिष्य प्रशिष्यपरम्परायां प्रकीर्गरूपेण प्रचरन्ति स्म कालेन । व्यासोपज्ञं तेषां संहित

१८२ वेदस्वरूप-विमर्शः षाणामभूतानामपीणामेव वाचः, ऋषीणामेव प्रथमाविर्भूतत्वात्" इति । परं सर्वमिदं कल्पनामात्रम् ; निर्विशेषब्रह्माव्यतिरिक्तस्य सर्वस्यैव कार्यत्वेन भवदभिमतापौरुषेयत्वासम्भवात् 'एकमेवाद्वितीय'मित्यादिश्रुतिविरोधाच्च । ब्रह्मान्तर्गतत्वेऽपि स्वगतभेदापस्त्या न विरोधपरिहारसम्भवः । जीवाना- मपि परमार्थतो ब्रह्मरूपतैवेति न तेन सद्वितीयतापत्तिः । न तथा प्रकृति- तद्विकाराणां ब्रह्मणा मुख्याभेदस्तत्र, बाधसामानाधिकरण्ये 'योऽयं स्थाणुः पुमानेषः इति बाधेनैव अभेदव्यवहारात् । न च उपनिषत्पुराणादिषु न वा तद्विचाररूपे ब्रह्मसूत्रे च तन्निर्णयः, तेषां ब्रह्मभिन्नत्वे कार्यत्वम्, अभिन्नत्वे चिद्रूपता, प्राणादीनामचिद्रूपता- वर्णनविरोधश्च । इन्द्रियरूपाया वाचो वेदलक्षणायाश्च तदधिष्ठात्र्या [

१८४ वेदस्वरूप-विमर्शः वस्तुतस्तु—'स्वाध्यायोऽध्येतव्यः' इति विधिना सार्थस्यैव स्वाध्याय- पदवाच्य-वेदराशेः अध्ययनविधानात् तदर्थमेव पूर्वोत्तरमीमांसात्मकस्य वाक्यशास्त्रस्य प्रवृत्तेश्च आचार्यपारम्पर्येणैव वेदस्वरूपग्रहणवद् वेदार्थ- स्यापि ग्रहणौचित्यम्। यद्यपीदानीं पारम्पर्यविलोपो इव दृश्यते; तथापि वसिष्ठ-मनु-व्यास-जैमिनि-कुमारिल-शङ्कर-मण्डन-पद्मपाद-तोटक-हस्ता- मलक-वाचस्पति-सायणादिभिः पारम्पर्येणैव वेदांस्तदर्थांश्च अधिगंत्यैव तदर्थसम्बन्धे किञ्चिदुदितं लिखितं वा। अतो मन्त्राणां ब्राह्मणानां श्रौत- सूत्राणां पूर्वोत्तरमीमांसासूत्राणां यागोपासनादिपद्धतीनाञ्च अनुष्ठानपार- म्पर्याणाञ्च एकरूप्येण संगतिर्भवति। व्याकरण कोशादिबलेनैव अर्थकरणे तु शतधा सहस्रधा विरुद्धा अपि पण्डितप्रकाण्डैरनेके विस्मापका अर्थाः कर्तुं शक्यन्त एव। यदुक्तम्—'तदानीं भौतिकविज्ञानस्य अनाविर्भूतत्वाद् वैज्ञानिकेऽर्थे तेषां भाष्यकाराणां दृष्टिर्न गता, इदानीन्तनानां विज्ञानसंस्कृतत्वात् वैज्ञानिकार्थाविष्कारः संभवती'ति। तन्न; तथात्वे वेदस्य आधुनिक- विज्ञानैरेव गतार्थत्वात् अनुपादेयत्वापत्तेः। किञ्च—यदि संशय-विपर्यया- नास्कन्दितं यथार्थज्ञानमेव विज्ञानं तदा तु सायणादिभाष्यमपि विज्ञान बोधकमेव भाष्यमिति वक्तुं शक्यत एव। यदप्युक्तम्—"विभिन्नं वस्तुजातमखिलङ्गीकृत्य मूलान्वेषणक्रमेण एकत्वपर्यन्तं गतिर्ज्ञानम्, एकं तत्त्वं निरूढं मत्वा क्रमेण तस्य अनन्त- रूपताप्रतिपत्तिर्विज्ञानम्, विशिष्य ज्ञानं हि विज्ञानम्, विविधं ज्ञानं विभेदेन ज्ञानं वा विज्ञानमिति प्रत्यक्षे प्रत्यक्षायिते वा स्फुटे प्रतिभासे विज्ञानशब्दः प्रवर्तते। 'मोक्षे धीर्ज्ञानमन्यत्र विज्ञानं शिल्पशास्त्रयोः' इति कोषाद्दि'ति। तदंशत एव सत्यम्; मोक्षहेतुज्ञानेऽपि विज्ञानशब्द- प्रयोगदर्शनात्। अत एव 'विज्ञानं शिल्पशास्त्रयोरित्यपि नैकान्तिकम्, किन्तु प्रायिकमेव। 'तमेव धीरो विज्ञाय प्रज्ञां कुर्वीत ब्राह्मणः।' इति बृहदारण्यके मोक्षहेतौ विज्ञानशब्दप्रयोगदर्शनात्। अन्यत्राप्युक्तम्—

वेदस्वरूप-विमर्शः १८५ 'अविज्ञातं विजानतां विज्ञातमविजानताम्।' ( केनोपनिषद् ) 'एवं मुनेर्विजानत आत्मा भवति गौतम।' ( काठके ) 'विज्ञातारमरे केन विजानीयात्।' 'तद्विज्ञानेन परिपश्यन्ति धीराः।' 'वेदान्त-विज्ञान-सुनिश्चितार्थाः ।' ( इति मुण्डके ) 'आनन्दो ब्रह्मेति व्यजानात्। ( तैत्तिरीयके ) 'तद्धास्य विजज्ञाविति विजज्ञाविति।' ( छान्दोग्ये ) 'भूमानं भगवो विजिज्ञासे।' सर्वांश्च लोकानाप्नोति सर्वांश्च कामान् यस्तमनुविद्य विजानाति।' 'विज्ञातारमरे केन विजानीयात्।' ( बृहदारण्यके ) यथा 'सत्यं ज्ञानमिति ज्ञानपदं ब्रह्मपरम्, तथैव 'विज्ञानमानन्दं ब्रह्म'ति विज्ञानपदमपि ब्रह्मपरम्। 'नहि विज्ञातुर्विज्ञातेर्विपरिलोपो विद्यते।' 'तमेव धीरो विज्ञाय प्रज्ञां कुर्वीत ब्राह्मणः।' ( बृहदारण्यके ) 'तयैतन्मोह्यते विश्वं सैव विश्वं प्रसूयते। सा याचिता च विज्ञानं तुष्टा ऋद्धिं प्रयच्छति ॥' (सप्तशती) 'विबुद्धश्च भक्त्यैव कथोपनीतया प्रपेदिरेऽद्धोच्युत ते गतिं पराम्' इति च। विबोधो विज्ञानमित्यनर्थान्तरम्। वस्तुतस्तु—ब्रह्मसाक्षात्कारस्य अपरोक्षरूपत्वात् ब्रह्मज्ञानं प्रत्यक्ष- ज्ञानमेव। तेन तत्र तत्र विज्ञानशब्दप्रयोग एव। अत एव 'ज्ञानं तेऽहं सवि- ज्ञानम्' इत्यत्र ज्ञानपदेन शास्त्रार्थज्ञानं विज्ञानशब्देनापरोक्षज्ञान- मेव विवक्षितम्। तेनैव 'तमेव विदित्वा', ऋते ज्ञानान्न मुक्तिः' इत्यादौ तु ज्ञानशब्देनैव अपरोक्षज्ञानं विवक्षितम्, तस्यैव मोक्षहेतुत्वात्। अत एव श्रीशङ्कराचार्यप्रभृतिभिः विज्ञानसहितमित्यस्य अनुभव- युक्तमिति विवरणं कृतम्। 'नवैकादश पञ्च त्रीन् भावान् भूतेषु येन वै। ईक्षेताथैकमप्येषु तज्ज्ञानं मम निश्चितम् ॥'

पृष्ठ १८४

१८४ वेदस्वरूप-विमर्शः एतदेव हि विज्ञानं न तथैकेन येन तत् । स्थित्युत्पत्त्यप्ययान् पश्येद्भावानां त्रिगुणात्मनाम् ॥' इति भागवत-वचनानामपि श्रीधरस्वामिभिः भेदन्निरसनपूर्वकमेकत्व- दर्शनमेव विज्ञानमित्यर्थ उक्तः । तथा हि—यत् यदा एकेनानु- गतान् एकात्मकान् भावान् पूर्वमैक्षत, ते तथा पूर्ववन्न पश्येत् । तदेकं परमकारणं ब्रह्मव । तदा एतदेव विज्ञानमुच्यते । स्थित्युत्पत्त्यया- नित्यत्वेन तदुत्पत्त्यादिमत्त्वेन तदनन्यत्वं समर्थ्यते, तेन नैकवाक्यताऽपि छिद्यते, न वाऽध्याहारादिकम्, सिद्धस्यैव स्फुटीकरणात् । न चैवं 'ज्ञानं तेऽहं सविज्ञानमिति विज्ञानस्य अप्रधानतादर्शनं विरुद्धयेत इति वाच्यम्; 'यज्ञेन विविदिषन्ति' इत्यादौ शाब्दन्यायेन प्रत्ययार्थस्य प्राधान्येऽपि तेनापि ईप्सिततमत्वेन इष्यमाणवेदनस्य प्राधान्यवत् ज्ञानस्याप्राधान्येऽपि तत्साध्यत्वेन तत्प्राधान्याविरोधात् । वेदान्तिनये महावाक्यादिभिः शब्दैरेव अपरोक्षता भवति । मनना- दिभिस्तु प्रतिबन्धनिवृत्तिरेव । तदुक्तं संक्षेपशारीरके- 'पुरुषापराधमलिना विषया निरवद्यचक्षुरुदयापि यथा । न फलाय भर्तृ विषया भवति, श्रुतिसंभवापि तु तथात्मनिधीः ॥ पुरुषापराधविनिवृत्तिफलः सकलो विचार इति वेदविदः । पुरुषापराधविगमे तु पुनः..................................॥' इति । ज्ञानं विज्ञानमिति परोक्षापरोक्षभेदेन ज्ञानद्वैविध्योक्तिरपि न विरुद्धयते । प्रसङ्गानुसारेण विज्ञानशब्दस्यार्थो यज्ञादिविविधज्ञानमपि न विरुद्धयते । अपरोक्षज्ञानाभिप्रायेण लौकिकविद्यास्वपि विज्ञानपद- प्रयोगे न विरोधः अपरोक्षप्रतिभासत्वस्य सर्वानुगतत्वात् । परोक्षरूपासु विद्यासु तु ज्ञानवैविध्याभिप्रायेणैव विज्ञानपदप्रयोगोऽस्तु । हर्षादि- शब्दवद् अनेकार्थतास्वीकारस्यापि अदोषत्वात् । ननु अनेकार्थतास्वीकारस्य मीमांसकैः कदर्थितत्वाद् विज्ञानशब्दस्य क्रमिको विकास एव सिद्धयतीति चेन्न । 'औत्पत्तिकस्त्वर्थस्य शब्देन सम्बन्ध' इत्यादिसूत्रे शब्दार्थतत्सम्बन्धानाम् औत्पत्तिकत्वाभ्युपगन्तुभिः मीमांसकैः विकासस्य नितरां निरस्तत्वात् ।

पृष्ठ १८५

[R1] वेदस्वरूप-विमर्शः १८५ [R2] अध्यारोपस्य विज्ञानार्थत्वे तेनैव मोक्षः सिद्ध्येत, पूर्वोदाहृतश्रुतिषु [R3] विज्ञानस्य मोक्षहेतुत्वश्रवणात् । यस्मात् अध्यारोपापवादसिद्ध- [R4] मोक्षहेतुभूत-निर्विशेषतत्वप्रतिभासेऽपि विज्ञानशब्दो अकामेनाप्यभ्यु- [R5] पेतव्यः सत्यनेकार्थत्वे विज्ञानशब्दस्य तत्तदाचार्याणां विविधोपयोगोऽपि [R6] समजसा भवन्ति । [R7] निदर्शित-श्रुतिषु निर्विशेष-ब्रह्मसाक्षात्कारे निर्विशेषे ब्रह्मणि च [R8] विज्ञानशब्दप्रयोगः प्रदर्शित एवेति तदन्यप्रमाणानि तदनुसारेणैव [R9] नेयानि । अत एव बौद्धैः ज्ञानसामान्य एव विज्ञानशब्दः प्रयुज्यते । तावतैव [R10] ते विज्ञानवादिन उच्यन्ते । जैनैस्तु अपरोक्षात्मक-सर्वज्ञज्ञानमपि ज्ञान- [R11] शब्देनैव व्यवह्रियते । [R12] 'ज्ञायते विद्द्यतेऽस्मादिति ज्ञानम्, पिता' इति मेदिनी । [R13] 'ज्ञातेयं ज्ञातृत्वम्'—इत्यमरः । [R14] 'विज्ञान-ज्ञान । जानकारी । बुद्धि । प्रतिभा । विवेक । निपु- [R15] णता । पटुता । लौकिक ज्ञान । काम-धन्धा । व्यवसाय । सङ्गीत ।'— [R16] इति संस्कृतशब्दार्थ कौस्तुभः । [R17] 'विवेकविज्ञाने । शास्त्राचार्योपदेशजे, साक्षान्मोक्षफले, आत्म- [R18] निश्चये । तत्त्वज्ञाने । शास्त्रे । मोक्षफलिकायां धियि । जीवेश्वरजगद्भेद- [R19] भ्रमाधिष्ठानभूते, नित्यस्वप्रकाशे, सच्चिदानन्दरूपाद्वितीये, परमार्थसत्ये । [R20] आत्मानात्मसर्वपदार्थावबोधे । विज्ञानं ज्ञानकर्मणोरिति मेदिनी । [R21] विज्ञानं कार्मणे ज्ञाने, इति हेमचन्द्रः । संशयविपर्ययरहिते ज्ञाने । [R22] चिच्छक्तौ । विज्ञप्तिरूपे ब्रह्मणि । अपरोक्षे ज्ञानफले । ब्रह्मात्मैक्या- [R23] नुभवे । विज्ञप्तौ । यज्ञादिधर्मकौशले । विवेकबुद्धौ । उपासने । शास्त्रार्थ- [R24] विषयज्ञाने । शिल्पबुद्धौ । शिल्पकर्मणि ।'—इति शब्दार्थचिन्तामणिः । [R25] "ज्ञानं विशेषेण सामान्येन चावबोधः । 'मोक्षे धीर्ज्ञानमन्यत्र विज्ञानं [R26] शिल्पशास्त्रयोः इत्यमरः (१.५.६) । अस्यार्थः—मोक्षे शिल्पे शास्त्रे [R27] च या धीः सा ज्ञानं विज्ञानञ्चोच्यते । एषा विशेषप्रवृत्तिः । अन्यत्र [R28] घटपटादौ या धीः साऽपि ज्ञानं विज्ञानञ्चोच्यते । एषा सामान्या [R29] प्रवृत्तिः । मोक्षे धीर्ज्ञानं विज्ञानञ्च, यथा-ज्ञानान्मुक्तिः । 'सा याचिता

वेदस्वरूप-विमर्शः (पृष्ठ १८८)

१८८ वेदस्वरूप-विमर्शः च विज्ञानं तुष्टा ऋद्धि प्रयच्छति' । अन्यत्र यथा—'ज्ञानमस्ति समस्तस्य जन्तोर्विषयगोचरे' इति । घटत्वप्रकारकज्ञानमिति केचित् । 'ये केचित् प्राणिनो लोके सर्वे विज्ञानिनो मताः' इति ।'—इति शब्दकल्पद्रुमः। 'चतुर्दशानां विद्यानां धारणं हि यथार्थतः । विज्ञानमितरं विद्याद्येन धर्मो विवर्धते ॥ अधीत्य विधिवद्विद्यामर्थञ्चैवोपलभ्य तु । धर्मकार्यान्निवृत्तश्चेन्न तद्विज्ञानमिष्यते ॥ यथा संदेवो भगवान् विद्यते यत्र विद्यते । साक्षादेव महादेवस्तज्ज्ञानमिति कीर्तितम् ॥' —इति कौर्मे उपविभागे १४ अध्याये । भौतिकविज्ञानवादिभिस्तु प्रमाणैर्ज्ञातस्य युक्तिभिः परीक्षितस्य प्रयोगेणानुभव एव विज्ञानं मन्यते । न च वैदिकविज्ञानवादिनां प्राण- वागादयः प्रयोगेणानुभवितुं शक्यन्ते, शब्दप्रमाणायत्तत्वात्तद्विज्ञानस्य । “यत्त जूः इति शब्दाभ्यां 'इलेक्ट्रोन-प्रोट्रोन' इति वैज्ञानिकप्रसिद्धे तत्त्वे गृह्ये ते” इति कथनन्तु पशुनुकरणमेव । किञ्च—प्रत्यक्षं प्रत्यक्षाश्रितं वा ज्ञानमेव विज्ञानमिति रीत्याऽपि वैदिकार्थज्ञानस्य न विज्ञानपदव्यपदेश्यत्वं संभवति, धर्मादितत्त्वस्य शब्दैकसमधिगम्यत्वेन अपरोक्षत्वासंभवात् । वेदस्य दृष्टार्थपरत्ववर्णनं तु भट्टपादैर्बहुधा खण्डितमेव— 'लोकायतिकमूर्खाणां नैवान्यत् कर्म विद्यते । यावत्किञ्चिद्दृष्टार्थं तद् दृष्टार्थं हि कुर्वते ॥ वैदिकान्यपि कर्माणि दृष्टार्थान्येव ते विदुः । अल्पेनापि निमित्तेन विरोधं योजयन्ति च ॥ तेभ्यश्चेत् प्रसरो नाम दत्तो मीमांसकैः कचित् । न च कश्चन मुञ्चेयुर्धर्ममार्गं हि ते तदा ॥ प्रसरं न लभन्ते हि यावत् कचन मर्कटाः । नाभिद्रवन्ति ते तावत्पिशाचा वा स्वगोचरे ॥

वेदस्वरूप-विमर्शः (पृष्ठ १८९)

वेदस्वरूप-विमर्शः १८९ कश्चिद् दत्तेऽवकाशो हि स्तोकेऽप्यालब्धजन्मभिः । जीवितुं लभते कस्तैस्तन्मार्गपतितः स्वयम् ॥ तस्माल्लोकायतस्थानां धर्मनाशनशालिनाम् । एवं मीमांसकैः कार्यं न मनोरथपूरणम् ॥' इति । नास्तिकतानिकरणायैव भट्टपादानां मुख्यः प्रयत्न आसीत् । यथा- 'प्रायेणैव हि मीमांसा लोके लोकायतीकृता । तामास्तिकपथे कर्तु मयं यत्नो मया कृतः ॥ इति । यदुक्तम्—"वेदेषु विज्ञानसारेव शैली दृश्यते, एकस्मात् मूलात् परस्परायत्त-विलक्षणपदार्थघटितस्य उत्पत्तिः बहुधा प्रपञ्चिता । तत्त- द्वस्तुधर्माश्च करतलामलकवद्विस्पष्टं ग्राहिताः । तस्माद्वैदिकं सर्वमपि विज्ञानम् आत्मविज्ञानं ब्रह्मविज्ञानं धर्मविज्ञानं विज्ञानशब्देनैव उपदेष्टुमर्हम्” इत्यादि । तत्सत्यम् ; विस्पष्टताऽभिप्रायेण तथात्वेऽपि धर्माऽपूर्व-स्वर्गाद्यतीन्द्रियाणां पदार्थानां शास्त्रैकसमधिगम्यत्वेन करतल- गतामलकवत् अपरोक्षत्वासंभवस्य उक्तत्वात् । मोक्षहेतु ज्ञानस्यापि वैदिकत्वेन तस्य च भवदुक्तरीत्या विज्ञान-पदव्यपदेश्यत्वाभावाच्च । धर्मब्रह्मात्मकस्य वेदार्थस्य महता समारम्भेण वशिष्ठ-मनु-व्यास-जैमिनि- शबर-शङ्कर-सायणादिभिः विवरणं कृतमेव । तेन तद्गौरवमपि स्फुटमेव । न चातीन्द्रियाणां पदार्थानामपि प्रत्यक्षतोपपादनमेव गौरवम् ; तस्य भ्रमरूपत्वात् । शास्त्रतात्पर्यविदां शबरस्वामिनां कुमारिलभट्ट- पादानां च वेदादिसकलशास्त्रपाण्डित्यप्राखर्यमपि तद्ग्रन्थपरिशीलना- मतिरोहितमेव । परो

पृष्ठ १६०

मानान्तरसिद्धार्थस्यापि धर्मश्रद्धार्थपर्यवसायिभिः मन्त्रब्राह्मणैर्व्याजेन वर्णनसंभवात् । तथापि वैज्ञानिका यथा यन्त्रादिसाहाय्येन तत्तद्- पदार्थानां प्रयोगेण परिचिन्वन्ति, न तथा वैदिकविज्ञानवादिभिरापरो- क्ष्येण ते ते गुणधर्मा निश्चेतुं शक्यन्ते । उपपत्तियुक्तैरपि शब्दैः सञ्जातं ज्ञानं परोक्षमेव तिष्ठति। अत एव लौकिकमनो-वाक्-प्राणादि- व्यतिरिक्तानां जगन्मूलभूतत्वेनाभिमतानां मनोवाक्प्राणादीनां तद्विशे- षाणां वैज्ञानिकपदार्थत्वेनाभिमतानां वेदानां तद्विशेषाणामृगादीनाञ्च न वैज्ञानिकाथर्वदपरोक्षता संपादयितुं शक्यते । प्राचीनभाष्याकारैस्तु मन्त्रार्थवादानुरोधेन नानाविधलौकिका-ऽलौकिक-यौगिक-शाब्दिकार्थ- जातं विवृण्वद्भिरपि धर्मज्ञानस्यापरोक्षता नोच्यते । ब्रह्मणस्तु साक्षादप- रोक्षप्रत्यगभेदेन तज्ज्ञानस्य अपरोक्षता उच्यते । अत एव ब्रह्मसम्बन्धे 'मन्तव्यश्चोपपत्तिभिरित्युक्तम् । धर्मस्य भव्यत्वाद् ब्रह्मणश्च भूतत्वा- दुभयोर्वैलक्षण्यमिष्टमेव । यत्तूक्तम्— "अग्निमीळे पुरोहितमिति मन्त्रे पार्थिवोऽग्निः स्तूयते, न वैद्युत-सौरा-न्तरिक्ष्यादिव्याग्निः पुरोहितमिति विशेषणात् पुरः स्थितस्यैव अग्नेर्ग्रहणात्” इति। तदपि न रमणीयम्; प्रसिद्धार्थत्यागे मानाभावात् । लोकेषु येष्वर्थेषु ये शब्दाः प्रसिद्धाः वेदेऽपि तेषां शब्दानां त एवार्था इति मीमांसकसिद्धान्तात् । अग्निम् पुरोहितं यज्ञस्य देव- मूर्त्विजं होतारमित्येते सर्वेऽपि शब्दाः प्रसिद्धार्थकाः, तेन तदनुरोधे- नैव सायणोक्तोऽर्थः । यथा— 'अग्निमीळे पुरोहितं यज्ञस्य देवमृत्विजम् । होतारं रत्नधातमम् ।' भाष्यम्-अग्निम् अग्निनामकं देवम्। ईडे स्तौमि। मन्त्रस्य होत्रा- प्रयोज्यत्वात् होतैवात्र स्तोता । कीदृशमग्निम् ? पुरोहितम् । यथा राज्ञः पुरोहितस्तदभीष्टं सम्पादयति, तथाऽग्निरपि यज्ञस्यापेक्षितं होमं सम्पादयति । एवं प्रथमं प्रसिद्धार्थानुरोधेन पुरोहितशब्दं व्याख्याय यौगिकार्था- नुरोधेनाऽऽह-यद्वा पुरः यज्ञस्य सम्बन्धिborder निवर्त्त भागे आहवनीयाग्नि-

पृष्ठ १६१

रूपेण हितं स्थितं पुरोहितम् । यज्ञपदसन्निधानाद् आहवनीयोऽग्निः पुरोहित इति श्लिष्टोऽर्थः । 'पार्थिवोऽग्निः पुरोहित' इति तु वैज्ञानिकाथं- लापनार्था क्लिष्टकल्पनैव, तस्य पुरोहितत्वाननुभवात्, यज्ञासम्बन्धत्वाच्च । यज्ञस्यापि प्रसिद्ध-यज्ञव्यतिरिक्तार्थकल्पनमपिल्पनमेव । किञ्च-यथा शालग्रामरूपेण पुरःस्थितस्यापि विष्णोः स्तवो न शालग्रामपाषाणमात्रस्य स्तवः, किन्तु सर्वकल्याणगुणाकरस्य सर्वेश्वरस्य विष्णोरेव स्तवः, तथैव अग्निनामकस्य देवस्य आहवनीयाग्निरूपेण वा पुरःस्थितस्य संस्कृताग्नेः संस्तवेन पार्थिव-वैद्युत-दिव्याग्न्यादिरूपेण व्यापकस्य पञ्चीकृतस्य अपञ्चीकृतस्य च मूलतेजसस्तदभिमानिनो देवस्य तदन्तर्यामिणश्च संस्तबो भवत्येव । पुनः कीदृशम् ? देवम् = दानादिगुण युक्तम् । पुनः कीदृशम् ? होतारम् ऋत्विजम् । देवानां यज्ञेषु होतृनामक ऋत्विक् अग्निरव । तथा च श्रूयते- 'अग्निर्वै देवानां होता' (ऐ० ब्रा० ३-१४) । पुनः कीदृशम् ? रत्नधातमम्, यागफलरूपाणां रत्नानामतिशयेन धारयि- तारं पोषयितारम् । यास्केन अग्निशब्दस्य बहुधा निर्वचनं कृतमेव—'अथातोऽनुक्रमिष्य- मागोऽग्निः पृथ्वीस्थानस्तं प्रथमं व्याख्यास्यामः । अग्निः कस्मात् अग्रणी- र्भवति ? अग्रम्, यज्ञेषु प्रणीयतेऽङ्गं नयति....' इत्यादिना (नि० ७।१४) । पृथिवीलोके स्थितोऽग्निः व्याख्यायते। कस्मात् प्रवृत्तिनिमित्ताद् देवताऽभिधीयते इति प्रश्नस्य अग्रणीः इत्यादिकमुत्तरम् । देवसेनानमग्रे भवतीत्यग्रणीः, 'अग्निर्देवानां सेनानीः' इति ब्राह्मणम् । 'अग्निर्मुखं प्रथमो देवतानाम् (ऐ० ब्रा० १.४), 'अग्निर्वै देवानांमवमः' ( ऐ० ब्रा० १.१ )। वाजसनेयिनस्तु- 'स वा एषोऽग्रे देवतानामजायत । तस्मादग्निर्नाम यज्ञेषु अग्निहोत्रेष्टिपशुसोमरूपेषु अग्रं पूर्वदिववर्त्याहवनीयदेशं प्रति गार्हपत्यात् प्रणीयते इति द्वितीयं प्रवृत्तिनिमित्तम् । सन्नममानः सम्यक् स्वयमेव प्रह्रीभवन् अङ्गं स्वकीयं शरीरं नयति काष्ठदाहे हविष्पाके प्रेरयतीति तृतीयं प्रवृत्तिनिमित्तम् ।