विक्रमोर्वशीयम् (महाकवि कालिदास - संस्कृत मूल एवं हिन्दी अनुवाद)

चतुर्थोऽङ्कः । १८१ (सानन्दं द्विपदिकया दिशामवलोक्य ।) पिंअवइणीविच्छेदिएण ओ गुम्मओअन्तम्भीरिजए । षादअलम्डएणोज्जणओ परिभ्र मणइ समाटओ ॥ ३८ ॥ (सकरुणम् ।) हा धिक् कष्टम् । मेघश्यामा दिशो दृष्ट्वा मानसोत्सुकचेतसा । कूजितं राजहंसेन नेदं नूपुरशिञ्जितम् ॥ ३९ ॥ भवतु । यावदेते मानसोत्सुका एनं सरः समासादयन्ति तावदेतेभ्यः प्रियाप्रवृत्तिश्रवणमर्थिना । (उपसृत्याञ्जलिं बद्ध्वा) अम्बुविहङ्गमराज, पश्चात्सरः प्रतिगमिष्यसि मानसं त्वं पाथेयमुत्सृज बिसं ग्रहणाय भूयः । मां तावदुद्धर शुचो दयिताप्रवृत्त्या स्वार्थात्सतां गुरुतरा प्रणयिक्रियैव ॥ ४० ॥ (विलोक्याग्रे विलोक्य च ।) यावत्तो मुञ्चेन्न यथा न करिष्यति ममाभ्यर्थनाम् अहम् । १ द्विपद्यां ने विमुक्तो गुम्फन स्तम्भेन दम्भेन कृत चित्तं करोतीत्यर्थः इति मूलम् । ३९ ॥ मेघश्यामा दिशो दृष्ट्वा मानसोत्सुकचेतसा । षा. २. मेघमालां दृष्ट्वा मानसोत्सुकेन चेतसा कूजितं हंसेन । ननु । ३९ इदं नूपुरशिञ्जितम् । इति । ३९ क. इत्येतेभ्यः । ४० क. पश्चात्सरः । ४० ख. मृणालाग्रम् । ४० ग. स्वाथ्र्याद्गुरुतरा । ४० घ. यावन्न मुञ्चति । पञ्चमश्च । ४० च. विलोक्य । हंसमुत्सुकं वीक्ष्य । ४० छ. करिष्यति ममाभ्यर्थनाम् । इति । ४० ज. पृष्टः । तत्रान्तरं । इति । ४० झ.

१०२ विक्रमोर्वशीये (उपविश्य चचरी ।) रे' रे हंसा किं गोइज्झइ (इति मूर्च्छित्वा उत्थाय ।) यदि हंस गता न ते नतभ्रूः सरसो रोधसि दृक्पथे प्रिया मे । मदनोलपदं कथं नु तस्याः सकलं चौरिगतं त्वया गृहीतम् ॥ १२ ॥ (चचरी ।) गोइअणुमारे मइ सविभज्जइ । (चचरीकयेोपगत्याङ्कलिं बद्ध्वा ।) हंस प्रयच्छ मे कान्तां गतिरस्यास्त्वया हृता । विभावितैकदेशेन देयं यदभियुज्यते ॥ १३ ॥ (पुनश्चचरी ।) 'छइ पहु णिमित्तर ए गइलालस मा पहु दिशी नज्जणगणकमा ॥ १४ ॥ १ रे रे हंस किं गोयसे । २ गोपनुसारे मयि संविभज्यते ३ कृतहस्तया निर्निमित्तं ए गतिलालस मा यहु दिशि नज्जनगणकमा । (१४ - १ - ४ र इति ... ... यदि हंसानां स्वाभाविकी गतिः कथं न स्यात् ... ... सा पुनस्तस्या एव सकाशाद् गृहीता इत्युपहासायोक्तिरियम् । ... ... अत्र च अनेकपदैरनेक ... ... इति श्लेष रूपकम् । अत्रानव ... ... इष्टं चानिष्टार्थं ... सम्पादकं चेद् दृष्टं तत् ... तदा विभावितैकदेशेन । उभयत्रार्थे दृष्टान्तोऽयम् । तेन च ... सा दृश्यताम् । इति । कृतेनापह्नवेन किं फलम् । ... नहि सत्यं तिरोधीयते । तिरोधानेऽप्यहं ज्ञास्याम्येवेत्यर्थः । एतन्मध्यस्थश्च श्लोकः कश्चित्क्वचित्पुस्तके दृश्यते । इत्युपहासायोक्तिरियम् । 'पुनश्चचरी' इत्यारभ्य 'ऋतुवर्णनं' यावत् ।

चतुर्थोऽङ्कः । १८३ (पुनर्भ्रान्त्वा । हन्त, प्रत्यक्षं कुसुमानि चिनुवत्या दृश्यते । विलोक्य ।) एषा गोपाङ्गनाङ्गी मञ्जरी भयात्कम्पिता । यावदस्यास्तदपनयार्थं गमिष्यामि । (परिक्रम्य पश्चाद्भागमागच्छन् ।) कान्ते, विलोकयात्मानं याव- न्निवर्तयामि । तावदेतं शृणोषि । (अकाण्डे कुर्व्वन् पठति) शेषाशेषशिरोमणीश (अपरतः) कुसुमिशतपत्रवनायित । (अपरतः) ईशादिस्तुतपादाम्भो षण्मुखगणेशहृदयस्थ ॥ १५ ॥ (दिक्षां द्वे कवती ?) १ शेषाशेषशिरोमणीश २ कुसुमिशतपत्रवनायित । ३ ईशादिसंस्तुतपादाम्भो षण्मुखगणेशहृदयस्थ ॥ ततश्चारभ्य पद द्वितये न जात्यन्तरता ॥ १ ॥ गद्येऽपि क्वचिद् भव- न्तीत्याहुः तै २३ केवलैः ४ ३ ४ २ ६ मात्राश्चतु- र्विंशत् । अन्येषां तु सप्तानां पदानामेकैकस्य १ ८ ३८ पद द्वये केवलैर्मोपनवेनाक्षरस्य । कश्चिद्भूमेरक्षरस्य १ ७० षां तु षडक्षरस्य ३० ६१३ मरेष्वस्य ६ २ ४३ इत्येकेषां १०८३ + २४० ६ ६ ५ पद अक्षरस्य पूर्वरीतिकरीतिः १४ * * * १ ७ ८२ रूपाणां १४८५६ ५१३५४ ३ ७ ५४ ४ ५४ ५२५६ ३३ ४२ ५ ८ ५ * ४१ ८२ * ५२ ९३६० ११८ ४४ ० ५ ४१३२ ६ ५ इत्थं १४ २ ५ ९८७१ ३४४५४१ ३ ८ २५ १ ३० १३४२४५३४ ५५ ७ १० ५ ६

• ६१३०५८५ ५८६५ * ७ १ ६ २-४ ७४ - ५८०१०१५ । द्वितीयान्तरे ऋगवेऽपि पुनः ६२८७५ ४८३ ३०१

१०४ विक्रमोर्वशीये गोरोअणकुङ्कुमवण्णा चक्क मणइ मह । महुबामर फीरन्ती पणिभा ण दिट्ठी उइ ॥ ३६ ॥ (पदान्तरेणोपसृत्य अनुबध्या स्थिता ।) रथाङ्ग नाम नियतो रथाङ्गश्रोणिविम्बया । अयं त्वां पृच्छति रथी मनोरथशतैर्हृतः ॥ ३७ ॥ कथं कः क इत्याह । मा तावत् । न खलु विदितोऽहमस्य । सूर्याचन्द्रमसौ यस्य मातामहपितामहौ । स्वयं वृतः पतिर्द्वाभ्यामुरवश्या च भुवा च यः ॥ ३८ ॥ कथं तूष्णीं स्थितः । भवतु । उपालभे तावदेनम् । (गत्वा शं ०ए ० ) तनुक तावदासाणुमानीरे वर्णिउर् । पुन्र । सरसि मन्जिरतनाडि हरमाश्रतनिसहा ननु सव्वग्गी दरे मत्ता विशोरि समुगुतः । इति च भवन्ता सावप्रणामवस्थितगीरिन्ता मवि च विपुह भाव काय नहतिरागध्रुव ॥ ३९ ॥

• • चन इमाउ चक मण मइ । मधुवन * * * * ण दिट्ठा ।
• • • • • • • • — इतो श्लोको विश्वरूप
• • • • • • • । नाक्षत्रमपि । यद्
• • • • • • • • । ग्याङ्घ्रिः । अन्यत्रै

चतुर्थोऽङ्कः । १०५ (उपविश्य ।) सर्वथा मदीयानां भाग्यविपर्ययाणामयं प्रभाव । यावदन्यमवकाशमवगाहिष्ये । (दिशोऽवलोक्य परिक्रम्याग्रतोऽवलोक्य च ।) अये, इदं रणद्वि मा पद्ममन्त क्वणितषट्पदम् । मया दष्टाधरं तस्या समीत्कारमिवाननम् ॥ ४० ॥ इतोऽनस्थानुशयो मा भूदित्यस्मिन्नपि कमलसेविनि भ्रमरे प्रणयं करिष्ये । (भणान्तरे अपद्विचतुरस्रकम् ।) ऐक्कसमवद्धिमगुरुअरपेम्मरसे । सरे हंसजुआणओ कीलइ कामरसे ॥ ४१ ॥ १ एक्कसमवर्द्धितगुरुतरप्रेमरसे । सरसि हंसयुवा क्रीडति कामरसे ॥ क्री। पूर्वस्थितिनिर्णावस्थान वन मौदन्या भयगीतनम् । विधुरे विरहिते । भावो ऽभिप्राय । प्रकृतेपराङ्मुख्या बलात्प्रवृत्त । बलात्कारेण हता वलभ्दत स्याद् इति त्रिकाण्डी ॥३९॥ इदमिति। रणद्भि भये सन्तु न प्रयतपति । क्वणितो शन्दो यस्यान्त षटपदोष भ्रमरा । षीत्कार कण्ठाभिम्धअशब्दस्तपन्नाजलितशब्दानुकरणम् ॥४०॥ अथद्विचतुरस्रक इति। मन्दाक्रान्तापराऽन्तक चेस्थानविशेषोऽपरानु रसक । स च द्विवारे कृत्तस्त्वान्यद्विचतुरस्रक इत्युच्यते । लक्षणन्तु-अस्यैव चे चरणस्यारन्तरे स्यात्पहद्वयम् । त्रितलियाम्रयश्चाऽन्योऽन्तरङ्गे समुप्यते ॥ इति। अ स्यैवति प्रकृतसंस्थानस्यसार्थ । अनन्तरश्चाप्यचतुरस्रक इत्याहु । कमलसेविनि भ्र मरे प्रणय करिष्य इत्युपक्रम्यान्त तरे दृढं हसं वर्णयति-एक्ककामेति । पर' इति पदरहिंता वा पाठ । एकसमवर्धितगुरुतरप्रेमरस। सरसि सयुवा क्रीडति कामरसे जाऽबायामिनिवेग्नेत्यर्थ । यद्वा डन्गादारितायद न भ्रमरमेव हंसयुव्या वर्णयति एकति । अथवा कृतान्तोल्या स्वावस्थामाह-एकैति । एकसमवर्धितगुरुतरप्रेमर साऽमरेन हसयुवा नावकीडति कामरसेन॥कामस्य रसोऽभिनिवेशो यस्मिन्नेतादृशेन शरेन विद्ध इतिशेष । एवक्रमेण गुरुपणधान्तचित्त । क्रियाविरहेण त भाव । गुरु तर प्रेमरसो यस्यास्तादृशो हसयुवा नावकीडति । ईषत्क्रीडामपि न करोतीत्यर्थ । यद्वा । हसजुआणओ इत्यकमेव पदम् । कुसुमससायकसायकाचित्तम प्रियाविच्छेद खिन्नप्रया हसयुवा व्रीडतीति विद्धान्तनेऽपि तु कथमपि क्रीडालवमपि न करोती ति भाव । ष्पूङ्-ने'इति धातु । नियतरसे' इति पाठात्तरे कामरसेन कामानि १

१०६ विक्रमोर्व्वशीये (चतुरस्रकेणोपेत्यापह्नुतिं बद्ध्वा ।) मधुकर मदिराक्ष्या शंस तस्या प्रवृत्तिं वरतनुरथ वामौरु नैव दृष्टा त्वया मे । यदि सुरभिमवाप्स्यस्तन्मुखोच्छ्वासगन्धं तव रतिरभविष्यत्पुण्डरीके किमस्मिन् ॥ ४२ ॥ (इति द्विपदिकया परिक्रम्यावलोक्य च ।) अये, करिणिसहायो नागा- धिराजो नीपस्कन्धनिषण्णस्तिष्ठति । यावदेनं गच्छामि । (कुटिला ।) करिणीविरहसन्तणिओ । (मन्दपथी ।) काणणे गअणुआमहुअरा ॥ ४३ ॥ (अन्तोऽन्तरे विलोक्य ।) अथवा न तावदयमुपसर्पणकालः । अयमचिरोद्गतपल्लवमुपनीतं प्रियमनग्रदन्तेन । अभिलषतु तावदासुरभिग्स सल्लकीभङ्गम् ॥ ४४ ॥ १ करिणीविरहमन्तणितः । २ कानने गजदन्तमधुकराः ॥ बद्ध्वा । उपह्रुतं इति शेषः । यथा व्यतिरेकेणान्तेन शंसत गीतिः । दामरसन युगपद्गुञ्जाननमुखमण्डनार्थं मधुकर न मे सुन्दरप्रिया नयनेत्र मे । पश्यन्तमिव वरं दृष्टवान् दृष्टाऽस्तु प्रवशानेन प्राप्स्यन् प्रियमधुसम्भवगन्धं इत्यर्थः इत्यन्वयाद्युक्तत्वात् इदं रिरक्षोः ॥ चतुरस्रकवर्गातः। मथ्यान्तर्गतावर्त्तनु रागक्रमः । यदुक्तम् — नट्यावनावस्थायां रिरक्षो नाट्क्रमः । अथ रिरक्षोः रूपकस्य मञ्जरान्वेषणेऽथ यदनुया श्लिष्टान्वयाख्यापन्नम् इति पुनरपि प्रज्ञान्यापन्नात्—करिणीति । कुटिला लयस्तालो । कानने गजराज- मधुकराः । पुष्पिताद्रुम कानने गजानां मुखगतगन्धित्वात् भ्रमन्तीति शेषः । लये मन्दपथी । रिरक्षावर्त्तते द्विपथया ॥ अथ अय- मिति । अथायं हेतुं न पश्येत् इत्यवधारणम् । आत्मे तु आत्मानं दण्डतु । तावदसौ । आवयोर्मध्यतः । कुतो यमवदग्रदन्तेन । दन्ताग्रविदारितत्वात् इति भावतः । मत्ता गजराजः । अग्रशाखां कङ्कर्ट मत्ता अथ पादपं इत्येवम्

चतुर्थोऽङ्कः । १०७ (स्थानकेनावलोक्य ।) अये, कृताहारकः संवृत्तः । भवतु । समीपमस्य गत्वा पृच्छामि । (अनन्तरे चचरी ।) 'हह पँ पुच्छिमि आअक्खहि गअवर [···] ललिअपहारे णासिअतरुवर । दूरविणिज्जिअससहरकंती [···] दिट्ठी विज पँ संमुहवन्ती ॥ ४५ ॥ (पदद्वयं पुरत उपसृत्य ।) मदकलरुचितैश्चिक्कटा गजयूथप यूथिकाशबलोपदेशी । स्थिरयौवना प्रिया ते दृशलोक सुभागोका ॥ ४६ ॥ (सहर्षमवेक्ष्य ।) अहह, अनेन प्रियोपलब्धिशंसिना मन्द्रकण्ठगर्जि- तेन ममाश्वसितोऽसि । साधर्म्याद्भूयसी मे त्वयि प्रीतिः । मामाहुः पृथिवीभृतामधिपतिं नागाधिराजो भवा- नप्युच्छिन्नपृथुप्रवृत्ति भवतो दानं ममाप्यर्थिषु । १ अह त्वां पृच्छामि आचक्ष्व गजवर ललितप्रहारेण नाशिततरुवर । दूरविनिर्जितशशधरकान्ति दृष्टा प्रिया त्वया सम्मुख यान्ती ॥ स्थानकेनेति । स्थानकधाराविशेषः । तथा चाभाणीश्वरतः — स्थानक सङ्केतं स्थानदृङ्मनुविदारिकम् इति । त० मिति प्रकृतानामवधित्यर्थः ॥ गज प्रति प्रियाप्रवृत्तिं पृच्छति—हह पं इति । अह पं परे त्वां वा पृच्छामि आचक्ष्व गजवर ललितप्रहारेण नाशिततरुवर । दूरविनिर्जितशशधरकान्तिर्दृष्टा प्रिया तया संमुख यान्ती ॥ दूरमत्यन्तं विनिर्जिता पराजिता शशाङ्ककान्तिरतिशयनिष्कळङ्कत्वादियुग मुखेत्यविशेष्यः । छद्मवाण्डनकन्तियथा । इवपरलेखनेन पूर्वय इता चोलते ॥४५॥ मदक० एति । मदेन कटो मधुराव्यश्थदः । कण्ठेषु मधुराव्यश्चशब्देजी । इति शेषन । युवतियादिकेत्येलनेन युवतीनां सारदाजम् धधिकउयनेन च निष्कठ इत्य चोलतं । स्थिरयावनाव तु देवतात्वादेव ॥४६॥ साधम्यादात्मानधर्मत्वाद् । तदेवाह—नामाहुरिति । विशेषेण उच्छिन्ना न भवतीत्यनुच्छिन्ना पृथ्वी म

यहाँ पृष्ठ की देवनागरी प्रतिलिपि दी जा रही है:

१०८ विक्रमोर्वशीये खीरलेपु ममोर्वशी प्रियतमा यूथे तवेयं वशा सर्वं मामनु ते प्रियाविरहजा त्व तु व्यथा मानुषी ॥ ४७ ॥ सुखमास्तां भवान् (द्विपदिकया परिक्रम्यावलोक्य च ।) अये, अय मसौ सुरभिकन्दरो नाम निशेपरमणीय सानुमान् । प्रियश्चायमप्स रसाम् । अपि नाम सुतनूरस्योपत्यकायामुपलभ्येत । (परिक्रम्याव लोक्य च ।) कथमन्धकार । भवतु विद्युत्प्रकाशेनावलोकयामि । कथ मदीयैर्दुश्चरितपरिणामैर्मेघोदयोऽपि शतहदाशून्य संवृत्त । तथापि शिलोच्चयमेनम्पृष्ट्वा न निवर्त्तिष्ये । (अनन्तरे खण्डिक ।) पसरिअखरखुरदारिअमेइणि वणगहणे अविचहु । परिसप्पद् पेच्छह लीणो णिअकज्जुनुत्त कोउ ॥ ४८ ॥ १ प्रसृतखरखुरदारितमेदिनिर्वनगहनेऽविचन् । परिसर्पति पश्यत लीनो निजकार्योन्मुक्त कोऽ ॥ हस्ती प्रभृतिरान्दो यस्मिंस्तत् । पक्षे प्रसृतिदन्तो यस्य । ‘दानं गजमदे त्यागे इषुभवत्र त्रिकाण्डी । वशा करिणी । वशा योषासुतान्वग्वाश्रीगुर्वीकरिणीष्व पि इति शेचन ॥ ४७ ॥ अनन्तरे खण्डिकेति । गीतिविशेषः खण्डिका । यच्चाम्— पथागणं शनस्थितद्वित्तमुखं पुन दिरं । धीरांगडुम्भनाश्चैव विद्या खण्डिका मता ॥ इति । कुम्भनालय— कामवाण्डता यत्र भेषयं दूमनं परम् । दावरामा रुपुवदौ विद्युदाधस्तो भवेत् । दविरामो गपुन्दुदूतो स्पुविरामवा न् ॥ इति वा । यथा— ततवततत्रिभ्येयेतत्रिभ्येयेयतव ॥ यष्टिश्वा • • • • • ४ । • ८ । । ० । गणेन वा । प्रसङ्ग मयथाहरण— गच्छी गजहन्त्वया माननी इत्यादिना । अता हास्यशृङ्गारयो वर्भ मद्रिगंमवा य इति बराहव्यापार नाह—पसरि एनि । प्रसृतभावरगर्गनप्रकम्पिततसहस्रचक्रम् । पश्यतइति पश्यत मीनो निजकार्योन्मुक्त कः ॥ अव्रिवले वीर । वनगहने लीनोऽपि निजकार्योन्मुक्तः रूप तवम्भाव वृताशायः परिसर्पतीत्यर्था भवति । प्रसृतखरखुरैः कृत्वा सुखतनश्च भूदारणम् । बुभुक्षया पीडितः क्रोधशान्तः पृथ्व दारणां करोतीति वः । वराहस्यानुदर्शनं वा । पक्षे धीर कीदृश वनगहन न प्रियतमा मन्बन्दनिकार्य सुखं भ्रमति । प्रकृष्टतरविरहखित्रो दृगपातेन भूम्या

चतुरोऽङ्कः । १०९ अपि वनान्तरमल्पभुजान्तरा श्रयति पर्वत पर्वत संनता । इदमरूक्षपरीतमुदूढया पृथुनितम्ब नितम्बवती तया ॥ ४९ ॥ कथं तूष्णींभावस्थः । अहो विप्रकर्षात् शृणोति । भवतु । समी- पमस्य गत्वा पृच्छामि । (अन्तरे चर्चरी।) पेरिरिणिअग्गन्निमन्झिमर बहुविहकुसुमविरइअसेहर । णिज्झरपुण्डरीअमलोहर दक्खावहि महु पियमम महिहर ॥ ५० ॥ (अन्तरेण योषणामण्डलि बद्धा ।) सुरविहिभूतां गाम दत्ता सव्वङ्गसुन्दरी । रागा रम्मे वना तेऽब्भिग्गदा विरहिता रवणा ॥ ५१ ॥ १ परिरिचितगलन्निमज्झिर्झर बहुविधकुसुमविरचितशेखर । निमज्जनपुण्डरीकमनोहर ६ दर्शय मम प्रियतमां महीधर ॥ स्पष्टम् न करोति । पश्चात्तापमाश्वासादाश्वासनवचनम् । दृष्ट्वा विलोभयदरान प्रत्युत्ता स्वरा इव वराह वर्षयति—परिरिपुडि ॥ ४८ ॥ पर्वत प्रत्याह—अ पीति । अपि प्रश्न । क्रोडे भुजान्तरम् हस्यमर । पर्वतव्यवस्थयां यनु । पर्य स्याद्युरये म्रथा दर्पंणशिरोप्यपि इति लीचन । नितम्बोरोष शिखरं वा । इर्त रख निगत्व स्याच्छिखरे हरुपरोषगो इति श ॥ ४९ ॥ पर्वतं प्रति प्रा र्थयते—परिरिति । परिरिचितागलन्निमज्जनिर्झर बहुविधकुसुमशिर विच्छेखर । निज्झरपुण्डरीतमनाहर दर्शय मम प्रियतमां महीधर ॥ एकस्मिंश्चि गल निज्जरसञ्चन्नं निर्गत । निर्झरेणनिर्झरस्य प्राकृते पूर्वनिपातानियमात्निर्झर गिरीति विषयम् । यद्वा निर्झडसन्तमेक पदम् । निर्झरेक्षारम्य शेखरान्त्तमेकम् । दक्खावहीति दर्शयेत्यर्थ देशी । निर्मतीक्षिर इत्यपि क्वचित्पाठ ॥ ५ ॥ सुरै र्विनिभूतामिति । अत्र प्रश्नवाक्यमथोत्तरत्वेन योजितम् । विगताश्य वीक्ष्य

११० विक्रमोर्वशीये (तथैव प्रतिशब्दं शृणोति । आकर्ण्य सहर्षम् ।) कथं यथाक्रमं दृष्टे- त्याह । भवतु । अन्वेषयामि । (दिशोऽवलोक्य सखेदम् ।) अय ममवै वायं कन्दरान्तरविसर्पी प्रतिशब्दः । (इति मूच्छेति ।) उत्थायोद्विग्नस्य सविषादम् ।) अहह, श्रान्तोऽस्मि । यावदस्या गिरिनद्यास्तीरे तर- ङ्गवातमासेविष्ये । (द्विपदिकया परिक्रम्यावलोक्य च।) इमां नवाम्बु- कलुषां स्रोतोवहां पश्यता मया रतिम्पलभ्यते । कुतः । तरङ्गमूभङ्गा क्षुभितविहगश्रेणिरशना विकर्षन्ती फेनं वसनमिव संरम्भशिथिलम् । पदानिद्धं यान्ती स्खलितमभिसन्धाय बहुशो नदीभावेनेयं ध्रुवमसहना सा परिणता ॥ ५२ ॥ भवतु । प्रसादयामि तावदेनाम् । (अनन्तरे कुटिला ।) पसीअ विअअणं सुन्दरी पणए रुट्ठिआकरणणिद्दंसणए णार । सुरसरितीरसमूसुअगणए जाउज्झङ्कारए णए ॥ ५३ ॥ १ "प्रसीद विजने म(यि) सुन्दरि प्रणय- रुष्टिताकारणनिदर्शनक नया । सुरसरितीरमनुसमुत्सुका यातोर्ध्वङ्कारिता नदी ॥" १ भ्रूभङ्गः अ य प्र । २ । १२ - १ आक्रन्दः । अत एव न २१ इत्य ॥ १० तरङ्गमूभङ्गनि । अ व ५ २ । ५७१ ६ ५० नाहसा सार्थङ्क क्र ५ र सु २ । १ न अ न अन्यतरैक वद न स न । तथा सुरसरित्-वन बहु दु ? ० १ न अह पा यस रेष त प स न ? त व रु ष्ट रु ( । ३१ न ३६ १ ? न- न ३० अ न १६ इत्य भयतो व न । इत्यस्मिन् पूर्ववत्कुटिलया गम् ? व ? विषु दू ? १ न ॥ ५२॥ इति र्इ व कृत्वा दिशो भ्रष्टाद्—पसीदार्थम् । प्रसीद विजनस्थ-सुन्दरि प्रणय रुष्टितादर्शनम

चतुर्थोऽङ्कः। १११ (ततः प्रविशत्यासने मलयवती) पुप्फपरिच्चाएण समप्पिदो देवरणस्साअब्भो णट्ठअंहे पडहं समप्पिअं जगसिदिणाअब्भो। दसहत्थकङ्कणकुसुमआभरण वसिमअराउलवणकमलव आवरण। पत्तम्मि दुट्ठणडिमहत्यिरिणण्णातु ओधत्तु दगदिस रन्धयिसु जवादहमाउ ॥ ५४ ॥ १ पूर्वदिवसनष्टवस्त्रा नैलकट्टु प्रेयान्कश्चित्सूर्य तेज पिरिभ्यः। दशहस्तकङ्कणकुसुमशामरणः वशिमवराकु कुसुमसमूहावरण। पत्रे नष्टे दुष्ट महस्तहस्त्याणे ओव्याते दश दिशः परिक्षिप्तु जवादशहस्ता ॥ ... ... हरि ... प्रियतम ... नापि प्रभुथ ... ... ... ... नर तादृश ... ... ... ... पद्मरागकान्तः ... ... ... ...

११२ विक्रमोर्वशीये (चर्चरीकयोपसृत्य जानुभ्यां स्थित्वा ।) त्वयि निबद्धरते प्रियवादिनि प्रणयभङ्गपराङ्मुखचेतसः । कमपराधलवं मम पश्यसि त्यजसि मानिनि दासजनं यतः ॥ ५५ ॥ कथं तूष्णीमेवास्ते । अथवा परमार्थत मरिदियं नोर्वशी । अन्यथा कथं पुरूरवसमपहाय समुद्राभिसारिणी भवेत् । भूनिर्वेद- प्राप्याणि श्रेयांसि । भवतु । तमेवोद्देशं गच्छामि, यत्र मे नयनयो सा सुनयना तिरोहिता । (परिक्रम्यावलोक्य च ।) इमं तावत्प्रियाप्रवृ- त्तये सारङ्गमासीनमभ्यर्थये । अभिनवकुसुमस्तबकितरुवरस्य परिसरे मदकलकोकिलकूजितमधुरझकारमनोहरे । नन्दनविपिने निजकरिणीविरहानलेन सन्तप्तो विचरति गजाधिपतिरैरावतनामा ॥ ५६ ॥ (गलितकं । जानुभ्यां स्थित्वा ।) कृष्णसारच्छविर्नाऽयं दृश्यते काननश्रिया । नवशष्पावलोकाय कटाक्ष इव पातितः ॥ ५७ ॥ मध्धाल ॥ वेलाया सृष्टिक्ष यदुद्देशिनमापातस्तस्तेन दग्धो ह्यन्तरारो यत स । वृक्षदस्तेलन्न ग्राह्यवे पूर्वविशाला नियम इतद्सतडि विधवम् । सार्यरट् भक्तरतीति वा । रूपयिगुरुद्देशलथे देशी ॥ ५० ॥ रवयीति । निबद्धरतिर्नितरां सक्तचि- त्तस्य । प्रियवाग्नि प्रियभाषणरतस्य । प्रणमस्य जीठभङ्गात्पराङ्मुखं यतो ऽव- करणं यस्य ॥ ५५ ॥ ऐरावतगन्तातवाह— अभिनवेति । एतादृशपरिसर- शिष्ट वने भ्रमन् विरहाडिग्रम द्योतयति ॥ ५६ ॥ गतिहली नाट्यतित् ॥ कृष्णसारेति । कृष्णसारः कृष्णमृगस्तद्वच्छविर्निद्मयः । यनेकृष्णो यः सारो उपादानं यनीनिष्टा तच्छूविदक्रित्। सन्निधान इत्यर्थः । राज वाचदृणं पश-

चतुर्थोऽङ्कः । ११३ (चर्चरी ।) सुरसुन्दरि जहणभरालस पीणुत्तुङ्गघणत्थणि थिरजोव्वण सणुमरीरि हसगइ । गयणुज्जलराण्णे मिअलोअणि भमन्ते दिट्ठी तइ तद्विरहसमुन्दरे उत्तारहि मह ॥ ५८ ॥ (उपसृत्याञ्जलिं बद्ध्वा ।) हंहो हरिणीपते, अपि दृष्टवानसि मम प्रियां वने कथयामि ते तदुपलक्षणं शृणु । पृथुलोचना सहचरी यथैव ते सुभगा तथैव रन्तु सापि वीक्ष्यते ॥ ५९ ॥ कथमनादृत्य मद्वचनं कलत्राभिमुखं स्थितः । सर्वथोपपद्यते परिभवास्पदं निधिविपर्ययः । यावदन्यमवकाशमवगाहिष्ये । (परि- क्रम्यावलोक्य च ।) हन्त, दृष्टमुपलक्षणं तस्या मार्गस्य । रक्तकदम्बः सोऽयं प्रियया धर्मान्तशंशि यस्येदम् । कुसुमसगममकेसरविषममपि कृतं शिराभरणम् ॥ ६० ॥ १ सुरसुन्दरी जघनभरालसा पीनोत्तुङ्गघनस्तनी स्थिरयौवना तनुशरीरा हंसगतिः । गगनोच्चलकानने मृगलोचना भ्रमन्ती दृष्टा त्वया तद्विरहसमुद्रात्तारय माम् ॥ इति त्रिकान्तं ॥ ५७ ॥ सुरममुन्दरि—सुरसुन्दरीति । सुरसुन्दरी जघन- भरालसा पीनोत्तुङ्गघनस्तनी स्थिरयौवना तनुशरीरा हंसगतिः । गगनोच्चलकानने मृगलोचना भ्रमन्ती दृष्टा त्वया तद्विरहसमुद्रादुत्तारय माम् ॥ स्थिरयौवना चेत् सुरसुन्दरी दृष्टा । एतादृशेन रूपेणोपलक्षिता मद्विपिया वने भ्रमन्ती यदि त्वया दृष्टा तत्तर्हि मां विरहपारावारात्समुत्तारयेत्यर्थः । तादृशनेत्रेणेत्याह । काननस्य गगनोच्चलत्वं महदग्रगीतकायतिशयादाश्चर्याद् भ्रमत्ये भ्रमन्त्या त्वयेति वा । तद्वत्तथा । अतिरचणीयादित्यर्थ इति वा ॥ ५८ ॥ अपीति । अपिः प्रश्ने । तदुपलक्षणं तस्याश्चिह्नम् ॥ ५९ ॥ रक्तकदम्ब इति । रक्तोऽर्के कद-

११४ चित्रकर्मविधिः मर्द्देत्तु तत् क्षिपेच्चाम्लं निम्बत्वक्तिक्तकषायतः । पत्ता/षी माय रीतेजालत्रकवत्तिरन् स्फुटिताः स्थानतन्त्वर्थिते घृतलिप्सु । यदि स्यात्त्वक्तवस्त्राणां चेलस्य गङ्गेतुं गुणं सर्वतोऽत्र दृढां विदुः ॥ ६१ ॥ भवन्तु । वाग्दत्तं शृणुध्वम् । (सर्वान् साञ्जलिः) येनक्षणिघटशङ्खाद्यैर्नानाद्रव्यैस्तृणैस्तथा । श्लक्ष्णं श्लक्ष्णं मृत्तिकया परिमृद्य लेपयेत्क्रमशः ॥ ६२ ॥ (द्वितीयवारं मृत्तिकाचालनम् ।) पञ्चाङ्गुष्ठैर्हविषोपलिप्तायां शुद्धायां शिलायामप्यत्र तैलं पित्तं सर्पिषं

चतुर्थोऽङ्कः । ११५ (नेपथ्ये ।) वत्स, गृह्यतां गृह्यताम् । संगमनीयो मणिरिह शैलसुताचरणरागयोनिरयम् । आवहति धार्यमाण संगममाशु प्रियजनेन ॥ ६४ ॥ राजा-(ऊर्ध्वमवलोक्य।) को मामनुशास्ति । (विलोक्य।) कथं भगवान्मृगराजधारी । भगवन्, अनुगृहीतोऽस्म्यमुनोपदेशेन । (मणिमादाय ।) अहो संगममणे, तया वियुक्तस्य निमग्नमध्यया भविष्यसि त्वं यदि संगमाय मे । तत करिष्यामि भवन्तमात्मन शिखामणि बालमिवेन्दुमीश्वरः ॥ ६५ ॥ (परिक्रम्यावलोक्य च ।) अये, किं नु खलु कुसुमरहितामपि लतामिमां पश्यतो मया रतिरुपलभ्यते । अथवा स्थाने मम मनो रमते । इयं हि— तन्वी मेघजलार्द्रपल्लवतया धौताधरेवाश्रुभिः शून्येवाभरणैः स्वकालविरहाद्विश्रान्तपुष्पोद्गमा । चिन्तामौनमिवास्थिता मधुलिहां शब्दैर्विना लक्ष्यते चण्डी मामवधूय पादपतितं जातानुतापेव सा ॥ ६६ ॥ यावदस्यां प्रियानुकारिण्यां लतायां परिष्वङ्गप्रणयी भवामि । १ एए पेक्ख विणु हिअए भमामि जइ विहिजोएण पुणि तहि पाविसि । १ एते प्रेक्षस्व विना हृदयेन भ्रमामि यदि विधियोगेन पुनस्तां प्राप्स्यामि । रुद्राक्षवृक्षरूपधरेण सुमेरुशिखावासिना शुकश्रेष्ठेनाख्याम् । अभूदरत रुन्ध्याद्रि- र्म्या ॥ ६४ ॥ संगमनीय इति । संगमनीयसंज्ञा। आवहति करोति० ॥ ६४ ॥ तदयमिति । निमग्नमध्ययाऽतिसूक्ष्मावलग्नया ॥ ६५ ॥ तन्वीति । चण्डी कोपना । चण्डी तु कार्तिकी हिंस्त्रा कोपनाऽथिरिति सागरः ॥ ६६ ॥ ततो द्रुतपद—एए पेक्खेति । वि० ११

११४ विक्रमोर्वशीये तत्किं नु खलु शिलाभेदगतं नितान्तरक्तमिदमवलोक्यते । प्रभालेपी नायं हरिहतगजव्यासिशकलः स्फुलिङ्गः स्याद्भेर्गहनमभिवृष्टं पुनरिदम् । अरे रक्ताशोकस्तबकसमरागो मणिरयं यमुद्धर्तुं पूषा व्यवसित इवालम्बितकरः ॥ ६१ ॥ भवतु । आदास्ये तावत् । (ग्रहणं नाटयति ।) पेइणिपद्वामाइअओ वाहाउलणिअअणओ । गअवइ गन्ते दुहिअओ परिभमइ णामिभवणओ ॥ ६२ ॥ (द्विपदिकोद्ग्राहं गृहीत्वोपगन्तव्यम् ।) मन्दारपुष्पैरधिवासिताया यस्याः शिखायामयमर्शनीयः । सैव प्रिया संप्रति दुर्लभा मे नैवेनमश्रुकलुषं करोमि ॥ ६३ ॥ (इत्युपसर्पति ।)

• नूनं ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

An accurate line-by-line transcription in Unicode Devanagari:

चतुर्थोऽङ्कः । ११५ (नेपथ्ये ।) वत्स, गृह्यतां गृह्यताम् । संगमनीयो मणिरिष्ट शैलसुताचरणरागरुचिरयम् । आवहति धार्यमाणः संगममाशु प्रियजनेन ॥ ६४ ॥ राजा—(ऊर्ध्वमवलोक्य ।) को मामनुशास्ति । (विलोक्य ।) कथं भगवान्मृगराजधारी । भगवन्, अनुगृहीतोऽहममुनोपदेशेन । (मणिमादाय ।) हहो संगममणे, तया वियुक्तस्य विलग्नमध्यया भविष्यसि त्वं यदि संगमाय मे । तत करिष्यामि भवन्तमात्मनः शिखामणि बालेमिवेन्दुमीश्वरः ॥ ६५ ॥ (परिक्रम्यावलोक्य च ।) अये, किं नु खलु कुसुमरहितामपि लतामिमां पश्यतः मया रतिरुपलभ्यते । अथवा स्थाने मम मनो रमते । इयं हि— तन्वी मेघजलार्द्रपल्लवतया धौताधरेवाश्रुभिः शून्येवाभरणैः स्वकालविरहाद्विश्रान्तपुष्पोद्गमा । चिन्तामौनमिवास्थिता मधुलिहां शब्देर्विना लक्ष्यते चण्डी मामवधूय पादपतितं जातानुतापेव सा ॥ ६६ ॥ यावदस्याः प्रियानुकृत्या लतया परिष्वङ्गप्रणयी भवामि । (उपसृत्य लतामाश्लिष्य समाधाय) अये उद्वेगात्पुनर्निवर्तितमिव मे चक्षुः । न खल्वेषा लता मम प्रिया स्यात् । यदि स्यात्कथं लतात्वेन दृश्यते । १ तव २ वरः ३ यतः ४ तथा ५ कृतामपि । ६ द्रुततरं ७ उद्गमैः ८ संगमनीय इति । ९ ६५ प १० दृश्यते करात् ६१ नमति । ६४ अ १ व इन्दोव ५ न वेत्ति । ७ तौ वास्य । १ वर्ग तु सर्वथा पाहुः २ । १० अ । नि । च न । वेत्ता ५ ६—हस्तं पसारयति । वि ११

११६ विक्रमोर्वशीये ता रण्णे विणु करिमि णिब्भन्ती पुण णइ मेल्लइ ताह फअन्ती ॥ ६७ ॥ (इति चचरीकयोपगृह्य लतामालिङ्गति । ततस्तदीयस्थानमाक्रम्यैव प्रविष्टोर्वशी ।) राजा—(निमीलिताक्ष एव स्पर्शं नाटयित्वा ।) अये, उर्वशीगात्रम्प- र्शादिव निर्वृतं मे हृदयम् । पुनरस्ति विश्वासः । कुतः । समर्थये यत्प्रथमं प्रिया प्रति क्षणेन तन्मे परिवर्ततेऽन्यथा । अतो विनिद्रे सहसा विलोचने करोमि न स्पर्शविभावितप्रियः ॥ ६८ ॥ (निमेषोन्मील्य चक्षुषी ।) कथं सत्यमेवोर्वशी । (इति मूर्च्छितः पतति ।) उर्वशी—समस्ससदु समस्ससदु महाराओ । राजा—(संज्ञां लब्ध्वा ।) प्रिये, अद्य जीवितम् । त्वद्वियोगोद्भवे चण्डि मया तमसि मग्नता । दिष्ट्या प्रत्युपलब्धासि चेतनेव गताधुना ॥ ६९ ॥ उर्वशी—मरिसदु मरिसदु महाराओ । जं मए कोववसं गदाए अवत्थन्तरं पाविदो महाराओ । तद्राज्येन विना करोमि निर्भ्रान्ति पुनर्न प्रवेशयामि तां वृत्तान्ताम् ॥ १ समाश्वसितु समाश्वसितु महाराजः । २ मर्षयतु मर्षयतु महाराजः । यन्मया कोपवशं गतयाऽवस्थान्तरं प्रापितो महाराजः । ततः प्रातश्च विना दृश्यन प्रभाविपर्यय निर्भ्रान्तिश्च पुनर्न प्रवेक्ष्यामि । तद्राज्येन विना करोमि निर्भ्रान्ति पुनर्न प्रवेशयामि तां वृत्तान्तम् । राज्यस्य नो इति पाठे दादृतं तम् । त्रिदश प्रभ्रंशवत्या क्रियाया दया कातर्या । तामरण्येन विना करोमि । इदानीं तरण्डून् रंभाद्यप्सरोभि पुनर्न प्रवेशयामि । पुनर्वाक्य नामकर्मोद्धार्यं । वृत्तान्तां सम्भ्रमेण पीतदुःखितामित्यर्थः । कुतोऽन्यान्तासु यस्य मदेति वा । यद्वा दृष्ट्वाऽप्सरोभिरितो नयतुं ? पुनर्नाव्यानी न प्रवेशयसीत्यर्थः । अथवा पश्चान्तरे दृष्ट्वा विरहव्यथाप्रतिद्वन्द्वम् । क्षेमोगे ०४८११- इति शृङ्गारदा हावस्तदभिमतं दृढि० ॥ ६८ ॥ उर्वशी । समाश्वसितु समाश्वसितु महाराजः ॥ उर्वशी । मर्षयतु मर्षयतु महाराजः ।

चतुर्थोऽङ्कः। ११७ राजा—नाहं प्रसादयितव्यस्त्वया। स्वदर्शनेन प्रसन्नो मे सबाह्यान्तरात्मा। तत्कथय कथमियन्तं कालं मया विरहिता स्थितासि। (अनन्तरे चर्चरी।) मोरो परहुल हंस रहङ्ग अलि गअ पञ्चम सरिस सुरङ्गम्। तुज्झह कारणे रण्ण भमन्ते को णं हु पुच्छिअ मइ रोअन्ते ॥ ७० ॥ उर्वशी—अन्तकरणपच्चक्खी विदवुत्तन्तो महाराओ। राजा—प्रिये, अन्त करणमिति न समवगच्छामि। उर्वशी—सुणादु महाराओ। पुरा भगवदा महासेणेण सा- १ मयूरः परभृद्धंसो रथाङ्गोऽ न्द्विगजः पर्वतः सरित्सुरङ्गः। तव कारणेणारण्यं भ्रमता को न खलु पृष्टो मया रुदता ॥ २ अन्तःकरणप्रत्यक्षीभूतवृत्तान्तो महाराजः। ३ शृणोतु महाराजः। पुरा भगवता महासेनेन शाश्वतं कुमार-

११६ विक्रमोर्वशीये ता रण्णे विणु करिणि णिब्भंती पुण णइ मेलइ ताह कअंती ॥ ६७ ॥ (इति चच्चरिकयोपसृत्य लतामालिङ्गति। ततरूपीसंस्थानमपास्यैव प्रविशत्युर्वशी ।) राजा—(निमीलिताक्ष एवोद्घाटयित्वा ।) अये, उर्वशीगात्रसं- स्पर्शादिव निर्वृतं मे हृदयम् । पुनरस्ति विश्वासः । कुतः । समर्थये यत्प्रथमं प्रियां प्रति क्षणेन तन्मे परिवर्ततेऽन्यथा । अतो विनिद्रे सहसा विलोचने करोमि न स्पर्शविभावितप्रियः ॥ ६८ ॥ (शनैरुन्मील्य चक्षुषी ।) कथं सत्यमेवोर्वशी । (इति मूर्च्छित्वा पतति ।) उर्वशी—समस्ससदु समस्ससदु महाराओ । राजा—(संज्ञां लब्ध्वा ।) प्रिये, अद्य जीवितम् । त्वद्वियोगोद्भवे वह्नौ मया तमसि मग्नता । दिष्ट्या प्रत्युपलब्धासि चेतनेव गतायुषा ॥ ६९ ॥ उर्वशी—मरिंसदु मरिंसदु महाराओ । मं मए कोववसं गदाए अवत्थं तत्त पाविदो महाराओ । तदाऽप्यस्य विना करिणि निर्भ्रान्ति पुनर्न प्रापयति न कृतं तान् । १ समर्थयितुं यत् परिचितुं प्रवृत्तः । २ समाश्वसितु समाश्वसितु महाराजः । यन्मया कोपवशं गतायास्तस्यामवस्थायां न स्थिता महाराजः । ६७ इमां पुनः हृदयाद् प्रियां क्षेपतः [वा] न पुनर्न लभते १९।१४ प्रिया समागमं विज्ञापयन् पुनस्ते १२।१७ म० १ नम्र हृदय मे इति २ अङ्गुल तन्वाङ्गौ प्रभवत्या विकचा यथा कमल वनम् तदा ऽपि रुदन् मे ६९ तन्म० ७ २८८ पृष्ठ मे पुनर्न करोत्येषि । वक्ष्यमाण

• • १ ४ १ १ ४ १९।२१ ३० म० ४ पुनर्न रोचते सायं रात्रिः २ ३ नानाभावेषु १ पुनरप्याश्वस्त प्रत्युपलब्ध वा १ । १८१ म० १ अन्यत्र । १८२ म० १ ४ १८१ कृत म० १ २६ म० तद्वन्तः । ईश्वरी । २७४ ऽङ्कुशच्छाया ४ ईर्ष्या मते धीरूहस्त ।