विक्रमोर्वशीयम् (महाकवि कालिदास - संस्कृत मूल एवं हिन्दी अनुवाद)

द्वितीयोऽङ्कः । ४९ चित्रलेखा—(उर्वशीमुपेत्य ।) हला, इदो एहि । पिसुआणर- भीरणं मयणं पेसिअअ पिअदमस्स दे दूदिमि संवृत्ता । उर्वशी—(तिरस्करिणीमपनीय ।) अयि अववत्थिदे, लहु एव्व जुत्तं परिच्चइदं । चित्रलेखा—(सस्मितम् ।) एदस्मि मुहुत्ते जाणिस्सामो को क सरिस्सदि त्ति । आकारं दाव पडिवज्ज । उर्वशी—(सङ्घर्षगुणवत्तया सव्रीडम् ।) जदु जदु महाराओ । राजा—(सहर्षम् ।) सुन्दरि, यया नाम जितं यस्य त्वयाय समुदीर्यते । जयच्छब्द सहसामादागत पुरषात्तरम् ॥ १६ ॥ (एवं गभीता आसनमुपनयति ।) १ सखि, इत एहि । पिशुनानार भीषणं मदनं प्रेष्य प्रियतमस्य ते दूतीस्मि संवृत्ता । २ अयि अनवस्थिते, लघ्वेव युक्तं परित्यक्तुम् । ३ एतस्मिन्मुहूर्ते ज्ञास्यामः कः कं स्मरिष्यतीति । आकारं तावत् प्रतिपद्यस्व । ४ जयतु जयतु महाराजः । चित्रलेखा । हला इत एहि । पिशुनानार भीषणं मदनं प्रेष्य प्रिय- तमस्य ते दूती संवृत्ता । उर्वशी । अयि अनवस्थिते मदनं प्रेष्य प्रियतमस्य ते दूती संवृत्ता इत्येव वक्तव्यम् । उर्वशी । अयि अनवस्थिते लघ्वेव त्वया परित्य- क्तं मया । चित्रलेखा । एतस्मिन् मुहूर्त्ते ज्ञास्यामः कः कं स्मरिष्यतीति । आकारं तावत्प्रतिपद्यस्व । उर्वशी । उर्वशी नामधेयम् । यद्वा आलिङ्गनार्थं त्वं प्रेरयसी- त्यतिभावः । जयतु जयतु महाराजः ॥ यया नामेति । जिनं यया कश्चि- ज्जितः स जयच्छब्देन सह... । महच्छब्दादिना न पूर्वं त्व- दुक्त्या सा सम्बोधिता । किन्तु तस्य पुरोऽद्य तत्तेऽपि ज्ञातिङ्कयम् । अथ राजा—जयतु इत्यर्थः । राजन पुरस्तात्तरम् इत नमुनागोचरं यावत् राज्ञो जयशब्देन प्राप्तम् । स सहसा मे । अग्रेऽनयोरस्य स्यादुत्तानम् इति

The provided image is completely blank and contains no text to transcribe.

द्वितीयो ऽङ्कः । ५१ द्विपदिका—(गाती है, [मलय-पवनका अभिनय] करके) मलय के शिखरोंपर उत्पन्न होकर तुम जिसके स्पर्शसे शीतल होकर आनन्दित हुए हो वह कहाँ है ? राजा—(सुनकर वयस्यको दिखाकर) अरे मित्र ! यह तो मलय-शिखण्डी ही है, यह लो। विशुद्ध रूपका आनन्द लो। (इसके बाद चेटियाके साथ साभरणवसना वासवदत्ताका प्रवेश होता है) राजा—( देखकर ) देवि ! देवि ! अद्भुत संगति है। विदूषकः—(राजाको दिखाकर) अरे मित्र—(स्वगतम् सोचकर) उचित नामका यह वासवदत्ता-औषधिरूप मलय आ गया तो तुम्हारा मलय- विकार दूर हो ही जायगा । राजा—विरमति मलयपवनः । विदूषकः—भो वयस्य, पश्यैतां बन्धुजीवशेफालिकामिव । क्या अब भी तुम्हारे विकार तुमपर ? किमिदानीं तव हृदयप्रियायाः पुरतस्तिष्ठसि । तो क्या तुम्हारा हृदयप्रियाके सम्मुख ही बैठना चाहिए ? १. द्विपदिका एक छन्द है जिसके द्वारा—गीतका भेद । २. इस श्लोकका भाव यह हुआ । ३. ४. ५. ६. ७. टि० सं०

५० ५२ विक्रमोर्वशीये मन्दा राजा-ममाप्येतदेव मनसि वर्तते। तया संहृत्य मुक्ताने अनीशया शरीरस्य हृदयं स्ववश मयि । सानुकम्पक्रियालक्ष्यैर्न्यस्तं निःश्वसितैरिव ॥ १८ ॥ विदूषकः-(स्वगतम् ।) वेवदि मे हिअअं केत्तिए ववार ण्ण भुज्जवत्तम्म अत्तभवदा वअस्सेण णाम गेण्हिदं त्ति । राजा-वयस्य, केनेदानीं तु मनसमात्मानं विनोदयानि । (स्मृत्वा ।) उपनय भूर्जपत्रम् । विदूषकः-(सर्वतो दृष्ट्वा सविषादम् ।) हा हद्धी हा हि ^-^ दिव्वं वखु तं भुज्जवत्तं गदं उवसीमग्गेण । राजा-(सास्रम् ।) सर्वत्र प्रमादी वैधेय । विदूषकः-ण विखिणु (उपायं ।) इदो मने । एत्थ (इति विधतव्यं नाटयति ।) (ततः प्रविशत्यौशीनरी चेटी च विभवतश्च परिवारः ।) औशीनरी-हंजे णिउणिए, सचं किं लदाघरं णिग्गदो अ ज्जमाणरअस्सहाओ दिट्ठो तुए महाराओ । १ वेपते मे हृदयं कस्या रेखायाः तस्य भूर्जपत्रस्याभवता वयस्येन नाम गृहीतमिति । २ हा धिक् हा धिक् । भो दिव्यं खलु तद् भूर्जपत्रं गतमुर्वशीमार्गेण । ३ ननु विचिनोतु । इतो मन्ये । अत्र वा मन्ये । ४ हञ्जे निपुणिके, सत्यं किं लतागृहं निर्गतोऽवमानितायास्तत्र महारथः / महाराजो महाराज । उर्वशी । न ममा ई तं श नमयुव र द्यानं हृदये ॥ क्षत्रीनयेति । शरीरस्यामातया । इत्यादीनव ~ य । नरा विभवतम् ॥ १८ ॥ वि दूषक । वेपय मे हृदय कस्य व त्तो दृढ भूर्जपत्रभवनता वयस्येन नाम गृहीमिति ॥ राजा । ३ मनसमुत्तीर्य्यादु विदूषक । १ हा हं न दृष्ट्वते। भो दिव्यं खलु भूर्जपत्रेण उर्वशीमार्गेण विभवतश्चरपरिवारः अथकयथ । प्रमारेणप्रमत्तस्त्वम् इति विहस्य । वैधेय मन्द । नृपाङ्ग इत्यन्वयः इति हेर ॥ विदूषक । ननु विचिहुँ ॥ विदूषक । १ वैधेय अत्र वा मन्येदु ॥ औशीनरी हञ्जे निपुणिके अ अ दीर्घात् । १४५० चैत्र

द्वितीयोग्ङ्कः । ५३ चेटी—अलीय किं गए भहिणी विण्णविदपुव्वा । देवी—तेण हि एदाविदव्वउरिदा मुणिग्गे दाय दीवग्भम तिणाद ज तुए कहिद राथ ण पवि । चेटी—जं देवीए रणदि । देवी—(परिक्रम्य पुरस्तावलोक्य च ।) णिंडणिण, किं तु एद गए णवचीअर विम इदो दक्खिरणमग्गेण आणीअदि । चेटी—(विभाव्य) भैट्टिणि, पच्चितणविभाविदवगरं मुक्कइदं वायु दिस्सै । हव, कह देवीए ए व चेट्टखेत्तिव्वाए । (प्रविश्य) कह दाचीअदु एदम् । (देवी—अपलोगिहि दाय बदण। यदि अपरिरदं तदो गुणिस्सम्। १ अलीक नया भ' नी विज्ञापितपूव्वी । २ नत हि एनावियारित्रा सोटेरार्थं माम्मदर्शति कापद यदि। रात्य न पं थ । ३ यद्‌न्या शेवत । विमुक्तेषु १२ २९३ एव दिव्वो यत्तो दूरि ४५ ४१ती

The provided image is completely blank and contains no text.

द्वितीयोऽङ्कः । ५३ चेटी—अलीकं किं गए भट्ठिणी णिष्णाविदुंपुरा । देवी—तेणं हि एदाविवडवन्तरिदा सुणिस्सं दाव धीसम्ब्भम णिग्गहं जं तुए कहिदं सधं णं घेत्ति । चेटी—जं देवीए रच्चदि । देवी—(परिक्रम्य पुरस्तावलोक्य च ।) णिँउणिए, किं णु एदं वत्त णवचीअरं त्रिज्ज इदो दक्खिणमारुदेण आणीअदि । चेटी—(विभाव्य) भट्ठिणी, पडियत्तणविभाविदस्सर मुज्जवत्त वत्तु एदंम् । हंत, कहं देवीए एव्व णेउरकोर्डिलग्गम् । (गृहीत्वा) यह वाचीअदु एदम् । देवी—अवलोएहि दाव एदम्। यदि अविरुद्धं तदो सुणिम्सम्। १ अलीकं मया भट्टिनी निष्णावितुम्परा । २ तेन हि एतद्विटपान्तरिता श्रोष्ये तावद्विश्रम्भप्रतितानि यत्त्वया कथितं सत्यं न वेति । ३ यद्देव्या रोचते । ४ निपुणिक किं नु एतत् नवचीरमिवतो दक्षिणमारुतेना- नीयते । ५ भट्टिनि प्रत्यावर्तनविभावितस्वर मुज्जवत्त एतत्। हन्त, कथं देव्या ...

५४ विक्रमोर्वशीये चेटी—(तथा कृत्वा।) भट्टिणि, तं १एदं कौलीणं विअम्भदि भट्टारअं उद्दिसिअ उव्वसीअक्खरो बन्धणधो त्ति तक्केमि। अय्य- माणवअप्पमादादो अम्हाणं हत्थ आगोदम्। देवी—२ण ग्टिहीदत्था होहि। (धत्री वाचयति।) देवी—३एदेण एव्व उवआरेण तं अच्छरासमुअं पेक्खम्ह। चेटी—४जं देवी आणवेदि। (इति परिजनसहिता उदासङ्गं परिक्रामति।) विदूषक—५भो वयम्स, किं एदं पवणवसगामि पमदवणं मीरगदकीडापव्वदपञ्जते दीसदि। राजा—(उत्थाय।) भगवन् वसन्तसख मल्यानिल, प्रासार्थं हर सम्भृतं सुरभि यत्त्वं परतो वारया र्कि मिथ्या भवतो हतेन दयितास्नेहप्रबन्धोऽनेन मे। १ देवि, तदेतत्कौलीनं विजृम्भते। भट्टारकमुद्दिश्य उर्वश्यक्षर वाक्प्रबन्ध इति तर्कयामि। आर्यमाणवकप्रमादादानयोरुष्मागतम्। २ ननु गृहीतार्था भव। ३ एतनेवोपचारेण तमप्सरः कामुकं प्रेषामः। ४ यद्देव्याज्ञापयति। ५ भो वयस्य किमेतत्पवनवशगामि प्रमदवनं नीरगत क्रीडापर्वतपर्यन्ते दृश्यते। दतत् १ यदि आवरणकृतस्तत्राशङ्का॥ चेटी। *तं तदेतत्कौलीनं विजृम्भते। तत्- त्कालीनं लोकवाद इव तिष्ठति। * भट्टारकमुद्दिश्योर्वश्यक्षरः सान्दर्भ इति तर्कयामि। 'राजा भट्टारको देव इत्यमरः। आर्यमाणवकप्रमादादस्माकं हस्तमाप्र- तम्। देवी। ननु गृहीतार्था भव ॥ दत्ता। एतनेवोपचारेण पश्येव तवान- प्सरःकामुकं प्रेक्षामहे॥चेटी। यद्देव्याज्ञापयति॥ विदूषकः। भो वयस्य किमेत- त्पवनवशगामि प्रमदवनवन्नीरगतक्रीडापर्वतपर्यन्ते पत्तनान्निर्गतमिवेति। ५

द्वितीयोऽङ्कः । ५५ जानीते हि भवांश्चिनोदनपरैरेवंविधैर्धारितं कामार्त्तं जनमङ्गनामिवयितुं नाम्नोचितं साधनम् ॥ १९ ॥ १ निपुणिका—भट्टिणि, एदस्स एव्व अण्णेसणं वट्टदि । देवी—पेक्खामि । विदूषक—भो, दिस्समाणवेसमच्छारिणा मयूरपिच्छेण वि- प्पदोम्हि । राजा—सखे! दृष्टोऽसि मन्दभाग्य । देवी—(सहसोपसृत्य ।) अज्जउत्त, अलं आवेगेण । एदं दुव्वं म गुञ्जरवम् । राजा—(ससम्भ्रमापवारितम् ।) अये, इयं देवी । (प्रकाशम् ।) स्वा- गतं देव्यै । १ भट्टिनि, एतस्यैवान्वेषणं वर्तते । २ प्रेक्षे । ३ भो, दृश्यमानवेषप्रच्छादिना मयूरपिच्छेन विप्रतारितोऽस्मि । ४ आर्यपुत्र अलमावेगेन । एतदेव तद्गुञ्जरवम् । कि जानीथ न त्वां पुनरहमपि प्रवृत्त इति चेत्किं वा वीभित्सुं एतादृशं रङ्ग यत्न कृतोऽप्युदरनयतिध्याहतन विपर्यकं लीजन स मम दयितायां य च दृष्ट्वा न त्वामप्यहं कदापि मन्दारपल्लवेनेव मवत पश्यसि जगति । पूर्व तावत्स हि तं सोऽप्यनभानोऽपि मदन सनु न क च न तान् अयुक्तं सदभ्यवधापमानोऽपि प्रम न त मयि नापि यतः सख्यादीति सर्वतोऽननाट्यन्न प्येन कृतं दुरन्तं अहोदृष्ट्या प्राप्ता येन ष र पुतादनुभवति । सविधावतु क मम न निवर्तते च न स्वयं इतौ नावे । विलोकयितुं लज्जारम्भम् । अथवा अपूर्वस्या श्च निपुणिका । १ एतस्या एव वर्तते । चर्च । ३ विदूषकः भो विप्रलम्भनवेषच्छागप्रच्छादिना मयूरपिच्छेन विप्रलब्धो ऽस्मि । ४ आर्यपुत्र अलमावेगेन । एतदेव तद्गुञ्जरवम् । मा पुनर् इति ऽङ्ग स पर्यन्त उपमानाह विषादसि । आर्यपुत्र विद

५६ विक्रमोर्वशीये देवी—१दुग्गदं दाणिं संवृत्तम् । राजा—(जनान्तिकम् ।) वयस्य, किमत्र प्रतिविधानम् । विदूषक—(जनान्तिकम् ।) २लोप्तेण सुइदस्स कुम्भिलअस्स अत्थि वा पडिवअणम् । राजा—(अपवार्य ।) मूढ, नायं परिहासकालः । (प्रकाशम् ।) नेदं पत्रं मया मृग्यते । तत्खलु मन्त्रपत्रं यदन्वेषणाय ममायमारम्भः । देवी—३जुज्जदि अत्तणो सोहग्गं पच्छादेदुम् । विदूषक—४भोदि, तुवरेहि से भोअणम् । पित्तोवसमणेन सुत्थो होदु । देवी—५णिउणिए, सोहणं खु बह्मणेण आसासिदो वअस्सो । विदूषक—६ण पेक्ख । आसासिदो वअस्सो चित्तभोअणेण । राजा—मूर्ख, बलादपराधीन मामापादयसि । १ दुरागतमिदानीं संवृत्तम् । २ लोप्त्रेण सूचितस्य कुम्भीरकस्यास्ति वा प्रतिवचनम् । ३ युज्यत आत्मनः सौभाग्यं प्रच्छादयितुम् । ४ भवति, त्वरयस्यास्य भोजनम् । पित्तोपशमनेन स्वस्थो भवतु । ५ निपुणिके, शोभनं खलु ब्राह्मणेनाश्वासितो वयस्यः । ६ ननु प्रेक्षस्व । आश्वासितो वयस्यश्चित्रभोजनेन । च जीर्यत नाध साध्वाह वसनम् ॥ इति सागरोक्तम् ॥ देवी । दुरागतमिदानीं संवृत्तम् ॥ प्रतिविधानं प्रतीकारः ॥ विदूषकः । लोप्त्रेण सूचितस्य कुम्भीर- कस्यास्ति वा प्रतिवचनम् । लोप्त्रं चोरितद्रव्यादिभूतं वस्तु । दासी इति भाषायां प्रसिद्धम् । स्तेयद्रव्यं तु यद्द्रव्यम् इति त्रिकाण्डी । कुम्भीरकश्चोरः । कुम्भीरको गण्डपदस्तस्कराद्यमात्स्यु च । इति चौरः ॥ युज्यतऽत्र वध्यताम् आरम्भ उद्योगः ॥ देवी । युज्यत आत्मनः सौभाग्यं प्रच्छादयितुम् ॥ विदूषकः । भवति त्वरयस्यास्य भोजनम् । पित्तोपशमनेन स्वस्थो भवतु ॥ देवी । निपुणिके शोभनं खलु ब्राह्मणेनाश्वासितो वयस्यः । वयस्यो राजा ॥ विदूषकः । ननु प्रेक्षस्व ।

द्वितीयोऽङ्कः। ५७ देवी—णत्थि भवदो अवराहो । अह एव्व अवरद्धा । जा पडिकूलदसणा भविअ अग्गदो चिट्ठामि । इदो गमिस्सम् । (इति कोपं नाटयित्वा प्रस्थिता ।) राजा— अपराधी नामाहं प्रसीद रम्भोरु विरम संरम्भात् । सेव्यो जनश्च कुपितः कथं नु दासो निरपराधः ॥ २० ॥ (इति पादयोः पतति ।) देवी—(आत्मगतम् ।) मा खु लहुहिअआ अणुणअं बहु मण्णे । किं दु दक्खिण्णकिदपच्छादावस्स भाएमि । (इति राजानमपहाय सपरिवारा निष्क्रान्ता ।) विदूषकः—पाउसणदी विअ अप्पसण्णा गदा देवी । णं उट्ठेहि । राजा—(उत्थाय ।) वयस्य, नेदमुपपन्नम् । पश्य । प्रियवचनशतेऽपि योषितां दयितजनानुनयो रसाहते । १ नास्ति भवतोऽपराधः । अहमेवापराद्धा । या प्रतिकूलदर्शना भूत्वा अग्रतस्तिष्ठामि । इतो गमिष्यामि । २ मा खलु लघुहृदया अनुनयं बहु मन्ये । किं तु दाक्षिण्यकृत- पश्चात्तापस्य बिभेमि । ३ प्रावृण्नदीवाप्रसन्ना गता देवी । ननूत्तिष्ठ । आचरितो वयस्याऽप्रभाजनम्॥देवी॥नास्तिभवतोऽपराधः। अहमेवापराद्धा। या प्रतिकूलदर्शना भूत्वा अग्रतस्तिष्ठामि । इतो गमिष्यामि। अपराधा नाम- ति। संरम्भात्क्रोधतः। स्वापराद्धमेव दर्शयति-सेव्यःप्रभुर्भाव्यः जनः कुपितः । कश्चि- दापराधाऽस्यापि कुपितः शोभत इति भावः । तदस्मत्प्रभुत्वात्त्वन्नीति शोभत इति । तदप्य- निरपराधः क नु। तस्यापराधानुगुणमेव युक्तं स्यान्न त्वागताऽस्तीति भावः ॥ २० ॥ देवी। म खलु लघुहृदया अनुनयं बहु मन्ये । किन्तु दाक्षिण्यकृत पश्चात्तापस्य बिभेमि ॥ विदूषकः । प्रावृण्नदीवाप्रसन्ना गता देवी। ननूत्तिष्ठ ॥ प्रियवचनशत इति । प्रियवचनशतेऽपि योषितां दयितजनानुनयः प्रियजन-

५६ विक्रमोर्वशीये देवी—दुराग्द दाणिं संवृत्तम्। राजा—(जनान्तिकम्।) वयस्य, किमत्र प्रतिविधानम्। विदूषक—(जनान्तिकम्।) लोप्तेण सुइदस्स कुम्भिलअस्स अत्थि वा पडिवअणम्। राजा—(अपवार्य।) मूर्ख, नायं परिहासकालः। (प्रकाशम्।) नेदं पत्रं मया मृग्यते। तत्खलु मन्त्रपत्रं यदन्वेषणाय ममायमारम्भः। देवी—जुज्जदि अत्तणो सोहग्गं पच्छादेदुम्। विदूषकः—भोदि, तुवरेहि से भोअणम्। पित्तोवसमणेन सुत्थो होदु। देवी—णिउणिए, सोहणं खु वम्हणेण आसासिदो वअस्सो। विदूषक—ण पेक्ख। आसासिदो वअस्सो चित्तभोअणेण। राजा—मूर्ख, बलादपराधिं मामापादयसि।

१ दुरागतमिदानीं संवृत्तम्। २ लोप्त्रेण सूचितस्य कुम्भीरकस्यास्ति वा प्रतिवचनम्। ३ युज्यत आत्मनः सौभाग्यं प्रच्छादयितुम्। ४ भवति, त्वरयस्वास्म भोजनम्। पित्तोपशमनेन स्वस्थो भवतु। ५ निपुणिके, शोभनं खलु ब्राह्मणेनाश्वासितो वयस्यः। ६ ननु प्रेक्षस्व। आश्वासितो वयस्यश्चित्रभोजनेन।

न जायत नाथ सम्प्याह वञ्चनम् ॥ इति सामगक ॥ देवी। दुरागतमिदानीं संवृत्तम् ॥ प्रतिविधानं प्रतीकारः ॥ विदूषकः । लोप्त्रेण सूचितस्य कुम्भीर कस्यास्ति वा प्रतिवचनम् । लोप्तं चारितद्रव्यांशभूतं वस्तु। दाही इति भाषायां प्रसिद्धम् । स्वयं राजचन्द्रवञ्चनम् इति त्रिकाण्डी । कुम्भीरकश्चोरः । कुम्भीरको गण्डप स्सन्दरश्चाम्बिकुम्भजः । इति कोषः ॥ मून न वचना आरम्भ उद्योगः ॥ देवी। युज्यत आत्मन सौभाग्यं प्रच्छादयितुम् ॥ विदूषकः । भवति त्वरयस्वास्म भोजनम्। पित्तोपशमनेन स्वस्थो भवतु ॥ देवी। निपुणिके शोभनं खलु ब्राह्मणेना श्वासितो वयस्यः । वयस्यः सखा ॥ विदूषक । ननु प्रेक्षस्व ।

देवी—णेत्थि भवदो अवराहो । अह एव्व अवराद्धा । जा पडिकूलदसणा भविअ अग्गदो चिट्ठामि । इदो गमिस्सम् । (इति कोपं नाटयित्वा प्रस्थिता ।) राजा— अपराधी नामाहं प्रसीद रम्भोरु विरम संरम्भात् । सेव्यो जनश्च कुपितः कथं नु दासो निरपराधः ॥ २० ॥ (इति पादयोः पतति ।) देवी—(आत्मगतम् ।) मो क्खु लहुहिअआ अणुणअं बहु मण्णे । किं दु दक्खिण्णकिदपच्छादावस्स भाएमि । (इति राजानमपहाय सपरिवारा निष्क्रान्ता ।) विदूषकः—पाउसणदी विअ अप्पसण्णा गदा देवी । ण उत्थेहि । राजा—(उत्थाय ।) वयस्य, नेदमुपपन्नम् । पश्य । प्रियवचनशतेऽपि योषितां दयितजनानुनयो रसाहते । १ नास्ति भवतोऽपराधः । अहमेवापराद्धा । या प्रतिकूलदर्शना भूत्वा अग्रतस्तिष्ठामि । इतोगमिष्यामि । २ मा खलु लघुकृदया अनुनयं बहु मन्यै । किं तु दाक्षिण्यकृत- पश्चात्तापस्य बिभेमि । ३ प्रावृण्नदीवाप्रसन्ना गता देवी । नोत्तिष्ठ । अ ध नितो वस्त्वाश्चर्यजना त्मा । इत्या । मिनश्च । इतः । इत्यवराद्धः । या प्रतिकू ल ना भूत्वा अग्रतः । गमिष्यामि । अपराधी नामे त्ति । संरम्भात्क्रोधात्। व्यापदः पराध इत्यपराधिनश्चैत्य सर्वो न कुपितः । पति- श्चा । यदि कश्चि दपराधश्चेत् । आत्मगतम्-मो खलु । लघुकृदया निस्नेहहृ दया नानुरूपानुरागा इत्यर्थः । सा तस्येति दाक्षिण्यकृते- त्यथः । ॥ तन्ती । कश्चित् लघुकृ अनुनयं बहु मन्या । दाक्षिण्यकृत- पश्चात्तापस्य बिभेमि । विदूषकः । प्रावृण्नदीवाप्रसन्ना गता गता भवत्या प्रियवचनकृत इति । प्रियवचन कृत इत्यर्थः । दयितजनस्यानुनयः प्रियजन-

५६ विक्रमोर्वशीये देवी—$^१$दुरागदं दाणिं संवृत्तम् । राजा—(जनान्तिकम् ।) वयस्य, किमत्र प्रतिविधानम् । विदूषकः—(जनान्तिकम् ।) $^२$लोत्तेणे सूइदस्स कुम्भिलअस्स अत्थि वा पडिवअणम् । राजा—(अपवार्य ।) मूढ, नायं परिहासकालः । (प्रकाशम् ।) नेदं पत्रं मया सृज्यते । तत्खलु मन्मथपत्रं यदन्वेषणाय ममायमारम्भः । देवी—$^३$जुज्जदि अत्तणो सोइग्गं पच्छादेदुम् । विदूषकः—$^४$भोदि, तुवरेहि से भोअणम् । पित्तोवसमणेन सुत्थो होदु । देवी—$^५$णिउणिए, सोहणं क्खु बह्मणेण आसासविदो वअस्सो । विदूषकः—$^६$णं पेक्ख । आसासविदो वअस्सो चित्तभोअणेण । राजा—मूर्ख, बलादपराधििनं मामापादयसि । १ दुरागतमिदानीं संवृत्तम् । २ लोप्त्रेण सूचितस्य कुम्भीरकस्यास्ति वा प्रतिवचनम् । ३ युज्यत आत्मनः सौभाग्यं प्रच्छादयितुम् । ४ भवति, त्वरयस्वास्म भोजनम् । पित्तोपशमनेन स्वस्थो भवतु । ५ निपुणिके, शोभनं खलु ब्राह्मणेनाश्वासितो वयस्यः । ६ ननु प्रेक्षस्व । आश्वासितो वयस्यश्चित्रभोजनेन । व जायश नाश्च मा याद व$|३$म् ॥ इति सागरोक्त ॥ दर्घा । दुरागतमिदानीं संवृत्तम् ॥ प्रतोवध्रानं प्रतीकारः ॥ विदूषकः । लोप्त्रेण सूचितस्य । मस्ति कस्यास्त वा प्रतिवचनम् । लोप्तं चोरितद्रव्याश [त] बलुः । दापी इति भाषायां प्रसिद्धम् । स्वल्पस्य वचनदन्तम् इति त्रिहाण्डी । कुम्भीरकश्चोरः । कुम्भीरको गन्ध बन्धकश्चमत्स्यत्सुवः । इति कोषः । २४ । १ विवक्षा पारम्न उज्जाव ॥ दर्घा । युज्यत आत्मनः सौभाग्यं प्रच्छादयितुम् ॥ विदूषकः । भवती त्वरयस्वास्म भोजनम् । पित्तोपशमनेन स्वस्थो भवतु ॥ दर्घा । निपुणिके शोभनं खलु ब्राह्मणेनाश्वासितो वयस्यः । वयस्य राशो ॥ विदूषकः । ननु प्रेक्षस्व ।

द्वितीयोऽङ्कः। ५७ देवी—१णत्थि भवदो अवराहो । अह एव्व अवराद्धा । जा पडिकूलदंसणा भविअ अग्गदो चिट्ठामि । २इदो गमिस्सम् । (इति कोपं नाटयित्वा प्रस्थिता ।) राजा— अपराधी नामाहं प्रसीद रम्भोरु विरम संरम्भात् । सेव्यो जनश्च कुपितः कथं नु दासो निरपराधः ॥ २० ॥ (इति पादयोः पतति ।) देवी—(आत्मगतम् ।) मा खु लहुहिअआ अणुणअं बहु मण्णे । किं दु दक्खिण्णकिदपश्चादावस्स भाएमि । (इति राजानमपहाय सपरिवारा निष्क्रान्ता ।) विदूषकः—३दिट्ठणट्ठदी विअ अप्पसण्णा गदा देवी । ण उट्ठेहि । राजा—(उत्थाय ।) वयस्य, नेदमुपपन्नम् । पश्य । प्रियवचनशतोऽपि योषितां दयितजनानुगयो रसादृते । १ नास्ति भवतोऽपराधः । अहमेवापराद्धा । या प्रतिकूलदर्शना भूत्वा अग्रतस्तिष्ठामि । इतः गमिष्यामि । २ मा खलु लघुहृदया अनुनयं बहु मन्ये । किं तु दाक्षिण्यकृत- पश्चात्तापस्य बिभेमि । ३ दृष्टनष्टश्रीरिवानप्रसन्ना गता देवी । ननूत्तिष्ठ । आत्मानमेवापराधिनं मन्यमाना देवीति भावः । या प्रतिकूलदर्शना या प्रतिकूलदर्शना भूत्वा अग्रतस्तिष्ठामि । इतः गमिष्यामि । अपराधी नामे- ति । संरम्भात् क्रोधात् । विरम उपशमं कुरु । सेव्यो जनश्च स्वातन्त्र्यात् कुपितः । दासो भृत्यस्तु कथं नु किमुत निरपराधः । सेव्यस्यापराधो नास्तीति भावः । अत एव निरपराधः कथं न स्यादित्यर्थः । आत्मगतं मनोगतम् । मा खल्वित्यादि ततः । लघुहृदया लघूभवद्धृदया, अनन्यचित्ता । दाक्षिण्यकृत- पश्चात्तापस्य बिभेमि । विदूषकः । ३ दृष्टनष्टप्रणया गता देवी । ननूत्तिष्ठ ॥ प्रियवचनशत इति । शिखरिणी वृत्तम् । दयितजनानुगमः दयितजन-

५६ विक्रमोर्वशीये देवी—१दुरागद दाणिं संवृत्तम्। राजा—(जनान्तिकम्।) वयस्य, किमत्र प्रतिविधानम्। विदूषक —(जनान्तिकम्।) २लोत्तेण सूइदस्स कुम्भिलअस्स अत्थि वा पडिवअणम्। राजा—(अपवार्य।) मूर्ख, नाय परिहासकालः। (प्रकाशम्।) नेदं पत्रं मया मृग्यते। तत्खलु मन्त्रपत्रं यदन्वेषणाय ममायमारम्भः। देवी—३जुज्जदि अत्तणो सोहग्गं पच्छादेदुम्। विदूषकः—४भोदि, तुवरेहि से भोअणम्। पित्तोवसमणेन सुत्थो होदु। देवी—५णिँउणिए, सोहणं खु बह्मणेण आसासिदो वअस्सो। विदूषकः—६णं पेक्ख। आसासिदो वअस्सो चित्तभोअणेण। राजा—मूर्ख, बलादपराधिनं मामापादयसि। १ दुरागतमिदानीं संवृत्तम्। २ लोप्त्रेण सूचितस्य कुम्भीरकस्यास्ति वा प्रतिवचनम्। ३ युज्यत आत्मनः सौभाग्यं प्रच्छादयितुम्। ४ भवति, त्वरयस्वास्म भोजनम्। पित्तोपशमनेन स्वस्थो भवतु। ५ निपुणिके, शोभनं खलु ब्राह्मणेनाश्वासितो वयस्यः। ६ ननु पश्य। आश्वासितो वयस्यश्चित्रभोजनेन। च जन्यं नार्थं न यदि यजेतम् ॥ इति माधवः ॥ नद्यै। त्यागतमीदानीं संवृत्तम् ॥ प्रणावधानं प्रतीकारः ॥ विदूषकः । लोप्त्रेण सूचितस्य कुम्भीर- कस्यास्ति वा प्रतिवचनम् । प्लो चोरितद्रव्यांशभूतं वस्तु। दासी इति भाषायां प्रसिद्धम् । तत्र १ इदम् इति ग्रहाणी। कुम्भीरकश्चोरः । कुम्भीरको गन्धमार्जारमत्स्ययोः। इति कोषः मूर्ख न चायं परिहासकालः इति ॥ देवी । युज्यत आत्मनः सौभाग्यं प्रच्छादयितुम् ॥ विदूषकः । भवति त्वरयस्वाश्य भोजनम्। पित्तोपशमनेन स्वस्थो भवतु ॥ देवी। निपुणिके शोभनं खलु ब्राह्मणेनाश्वासितो वयस्यः । वयस्यः सखा ॥ विदूषकः । ननु पश्य।

द्वितीयोऽङ्कः । ५७ देवी—णत्थि भवदो अवराहो । अह एव्व अपराद्धा । जा पडिकूलदंसणा भविअ अग्गदो चिट्ठामि । इदो गमिस्सम् । (इति कोपं नाटयित्वा प्रस्थिता ।) राजा— अपराधी नामाहं प्रसीद रम्भोरु विरम संरम्भात् । सेव्यो जनश्च कुपितः कथं नु दासो निरपराधः ॥ २० ॥ (इति पादयोः पतति ।) देवी—(आत्मगतम् ।) मो क्खु लहुहिअआ अणुणअं बहु मण्णे । किं दु दक्खिण्णकिदपच्छादाअस्स भाएमि । (इति राजानमपहाय सपरिवारा निष्क्रान्ता ।) विदूषकः—वैडमणदी विअ अव्वमण्‍णा गदा देवी । ण उठ्ठेहि । राजा—(उत्थाय ।) वयस्य, नेदमुपपन्नम् । पश्य । प्रियवचनशतोऽपि योषितां दयितजनानुनयो रसादृते । १ नास्ति भवतोऽपराधः । अहमेवापराद्धा । या प्रतिकूलदर्शना भूत्वा अग्रतस्तिष्ठामि । इतो गमिष्यामि । २ मा खलु लघुहृदया अनुनयं बहु मन्ये । किं तु दाक्षिण्यकृत- पश्चात्तापस्य बिभेमि । ३ प्रावृणदीवासमग्रा गता देवी । ननूत्तिष्ठ । आधारिता वयस्याऽत्र भोजनार्थी । प्रियव... रः । इदं दृश्यते । वा प्रतिकूलदर्शना भूत्वा अग्रतस्तिष्ठामि । ततो गमि... अपराधी नामे- ति । संरम्भात्कोपात् । स्वातन्त्र्यप्रभवेति सेव्यो जनश्च कुपितः । यतः कृत्याऽङ्कुशेन कुपित इत्यर्थः । दासोऽपराधी भवति । यद् निरपराधः कथन्न स्यात् ? अपराधो नामाहमेव । इदानीं मयि प्रसीद ॥ २० ॥ अर्द्धान्तरन्यासोऽलङ्कारः । दक्खिण्य- पच्छत्तापस्स बिभेमि । विदूषकः । प्रावृण्नदीवासमग्रा गता न नद्याः प्रियवचनशत इति । [पश्य ?] [इति ?] प्रसादनक्रमानभिज्ञो

५८ विक्रमोर्वशीये प्रविशति हृदयं न तद्विदा मणिरिव कृत्रिमरागयोजितः ॥ २१ ॥ विदूषकः—अणुकूलं एव्व एदं भवदो। ण हु अस्सिंउक्किण्ण- दस्स पमुहे दीवसिहा सहेदि। राजा—मैवम्। उर्वशीगतमनसोऽपि मम देव्या स एव बहु- मानः। किं तु प्रणिपातलङ्घनादहमस्या धैर्यमवलम्बिष्ये। विदूषकः—चिट्ठदु दाव धीरदा। बुभुक्खिदबम्हणस्स जीविदं अवलम्बदु भवं। समओ खु ण्हाणभोअणे सेविदुम्। राजा—(ऊर्ध्वमवलोक्य।) कथमर्धं गतं दिवसस्य। अतः खलु उष्णार्तं शिशिरे निषीदति तरोर्मूललवाले शिखी निर्भिद्योपरि कर्णिकारमुकुलान्याशेरते षट्पदाः। तप्तं वारि विहाय तीरनलिनीं कारण्डवः सेवते क्रीडावेश्मनि चैष पञ्जरशुकः क्लान्तो जलं याचते ॥ २२ ॥ (इति निष्क्रान्ताः।) द्वितीयोऽङ्कः। १ अनुकूलमेवैतद्भवतः। न खल्वेवं... मदनः। २ तिष्ठतु तावद्धीरता। बुभुक्षितब्राह्मणस्य जीवितमवलम्बतां भवान्। ————— वृत्तं प्रमथिताख्यानमुक्तं वृत्तविद्भिः । कृतं तव रचितं हृदयं मां न मदनः। ३ अयं ... ४ न ... लक्षणम् २३ ... दृष्टान्त रूपकम् ... कुमुदिनीश चन्द्रमसि या ... यतः इतरः—उष्णानशीतैः।

द्वितीयोऽङ्कः । ५९ रे मूलहृतमसाधारे । स्यादालवालमावालमावाप ' इति त्रिकाण्डी । द्विजी पूरः । शिखाबलं शिखी कण्ठी इति शेषः । निर्यान्त्युपविशन्ति । कर्णिकारमुद्र णी परिणाय्यारयदुष्करिया । 'अप हमोत्पलः कर्णिकारः पारव्याध इति काण्डी । निर्भिद्य विशाय । षट्पदाः भ्रमराः । 'हृदिदेशपिदचरणचयरीकानिनो रेशाः स्युः' इति हलायुधः । कारण्डवाः पक्षिविशेषाः । तथा विशेषा हारीतो द्रु कारण्डवः प्लवः' इति त्रिकाण्डी ॥ ३३ ॥ इति श्रीमद्दिण्डुमदपुरं ट्यायजूषप्रवरधीधिम्देवटोपनामक मौनिवुल्लीशमण्डनथीर नाथदीक्षितकुक्षिजविबुधप्रवरधीपादकृष्णदीक्षिताङ्गजहह्रनाथ रचितायां विप्रमोर्षदीपप्रकाशिकायां द्वितीयाङ्को मेषः ॥

तृतीयोऽङ्कः । (ततः प्रविशतो भरतशिष्यौ ।) प्रथमः—सखे पेलव, उपविष्टासनग्रहणे महेन्द्रमन्दिरप्रस्थि- ध्यायिना त्वमासनं ग्राहितः । अहन्त्विदमुदककलशं साधितः । तत् पृच्छामि पुरो प्रयोगेन देवरिषदाराधिता न वेति । द्वितीयः—गालव, ण जाणे कहं आराधिदा होदि । तस्सिं उण सरस्सईकिदिकव्वबन्धे लच्छीसअंवरे उव्वसी तेसु तेसु रसांतरेसु उम्माइदा आसि । प्रथमः—सदोषवकाश इव वाक्यशेषः । द्वितीयः—आम । ताए वअणं पमादक्खलिदं आसि । प्रथमः—किमिव । द्वितीयः—लच्छीभूमिकाए वहमाणा उव्वसी वारुणीभूमिकाए वहमाणाए मेणवाए पुच्छिदा । समागदा तेलोक्कपुरिसा सकेसवा लोअपाला । कदरम्मि दे हिअआहिणिवेसो त्ति । १ गालव, न जाने कथमाराधिता भवति । तस्मिन्पुनः सरस्वतीकृत- काव्यबन्धे लक्ष्मीस्वयंवरे उर्वशी तेषु तेषु रसान्तरेषून्मादितासीत् । २ आम । तस्याः वचनं प्रमादस्खलितमासीत् । ३ लक्ष्मीभूमिकया वर्तमाना उर्वशी वारुणीभूमिकया वर्तमानया मेनकया पृष्टा । समागतास्त्रैलोक्यपुरुषाः सकेशवा लोकपालाः । कतमस्मिंस्ते हृदयाभि- निवेस इति । 'इदानीं पेलवगालवाख्यभरतमुनिशिष्ययुग्मेन राज्ञः पुनरुर्वशीसमागमसम्भावनाय तावदाह—ततः प्रविशत इति। प्रथमः। शरणं गृहम्। 'शरणं गृहरक्षित्रोः शरणं रक्षणे वधः। इति विश्वलोचनः। प्रयोगेण लक्ष्मीस्वयंवर- रूपरूपेण। परिषद्सभा। समज्याः परिषत्' इत्यमरः॥ द्वितीयः। गालव, न जाने कथमाराधिता भवती। तस्मिन्पुनः सरस्वतीकृताव्यबन्धे लक्ष्मी- स्वयंवरे उर्वशी तेषु रसान्तरेषून्मादितासीत्॥ द्वितीयः। आमेति स्मरणे। 'आमानुपूर्व्ये स्मरणे' इति त्रिकाण्डी। तस्या वचनं प्रमादस्खलितमासीत् ॥ द्वितीयः। लक्ष्मीभूमिकया वर्तमाना उर्वशी वारुणीभूमिकया वर्तमानया मेन- 1