विक्रमोर्वशीयम् (महाकवि कालिदास - संस्कृत मूल एवं हिन्दी अनुवाद)

७६ विक्रमोर्व्वशीये परिजन — १जं देवी आणवेदि। अज्ज माणवअ, एदं उस्वा- दिदं सोत्थिवाअणअं। विदूषक — (मोदकशरावं गृहीत्वा।) २सोत्थि भोदीए। बहुप्फ- एदं वदं होदु। चेटी — ३अज्ज कञ्चुइ, इदं तुम्ह। कञ्चुकी — (गृहीत्वा।) स्वस्ति देव्यै। देवी — ४अज्जउत्त, इदो दाव। राजा — अयमस्मि। देवी — (राज्ञ पूजाभभिनीय प्राञ्जलि प्रणम्य च।) ५एसा देवदामिहुणं रोहिणीमिलन्लच्छणं सक्सीरिअ अज्जउत्तं अणुप्पसादेमि। अज्ज प्पहुदि अज्जउत्तो जं इत्थिअं कामेदि, जा अज्जउत्तसङ्गमप्पणइणा, ताए सह अप्पदिबन्धेण वत्तिव्वम्। उर्वशी — ६अम्महे, ण आणामि रिंपरं से वअणम्। मम उण निस्सासविसदं हिअअं सत्तवुत्तम्। १ यद्देव्याज्ञापयति। आर्य माणवक, एतदुपपादितं स्वस्तिवाचनकम्। २ स्वस्ति भवत्यै। बहुफलमेतद्व्रतं भवतु। ३ आर्य कञ्चुकिन् इदं ते। ४ आर्यपुत्र, इतस्तावत्। ५ एषा देवदाम्पत्यं रोहिणीमृगलाञ्छनं साक्षीकृत्य आर्यपुत्रमनुप्रसाद- यामि। अद्यप्रभृति आर्यपुत्रो यां स्त्रियं कामयते, या आर्यपुत्रसङ्गम- प्रार्थिनी तया मयाप्रतिबन्धेन वर्त्तितव्यम्। ६ अहो आश्चर्यं, न जाने किंपरं से वचनम्। मम पुनर्विश्वासविशदं हृदयं प्रवृत्तम्। दम्पत्यं प्रणम्य च परिजन । १ यद्देव्यज्ञापयति। आर्य माणवक, एतदुपपा- दितं स्वस्तिवाचनकम् विदूषक । स्वस्ति भवत्यै । बहुफलमेतद्व्रतं भवतु ॥ चेटी । आर्य कञ्चुकिन् इदं ते ॥ कञ्चुकी । स्वस्ति देव्यै ॥ देवी । आर्यपुत्र इतस्तावत् ॥ देवी । एषा देवदाम्पत्यं रोहिणीमृगलाञ्छनं साक्षीकृत्य आर्यपुत्रमनुप्रसादयामि। अद्यप्रभृति आर्यपुत्रो यां स्त्रियं कामयते या च आर्यपुत्रसङ्गमप्रार्थिनी तया मयाप्रतिबन्धेन वर्त्तितव्यम् । उर्वशी । अम्महे आश्चर्यं। न जाने किंपरमस्या वचनम्। मम

पञ्चमोऽङ्कः । ४७ विदूषकः—भोदि सव्वथा दंसणं दीअदु जस्स बहुमाणदो उप्पण्णो दे पिअवअस्सो भविस्सदि । विदूषक —(अपवार्य) तिष्ठन्त्यो युवानस्तत्र पश्चाद्दे वा ऽपि—'यस्य वचसो भविष्यसी' ति । (प्रकाशम्) भोनि, किं तस्यापिणो गन्तव्यं । देवी—जेदं अहं सुअगुणे गुहावमाणेण अत्तणोअवसरे रमइस्सं । एदिणा वि तर्हि दायं दिआ ण एति । राजा— दानोत्तप्तः प्रकृष्टान्वयो वपुष्मान् वा दानम् । नन पुनरप्यात्मनो यथा हि न सदृशो गौर ॥ १४ ॥ देवी—भोदु गदो वा । जथाणिद्दिष्टे संगदिदं विभववसाइण रमङ्ग । आवसत्थं परिजणा, गच्छह । इति सहा अप्सरा परिजनभावुकशासन्ना पदमो निष्क्रान्तो ऽपरः [ ... ] पुन [...] भवति ग[...] [ ... ] [ ... ] मुक्ता [ ... ] [ ... ]

७८ विक्रमोर्वशीये राजा—प्रिये, न खलु प्रसाधितोऽस्मि यदि संप्रति विहाय गम्यते। देवी—अज्जउत्त, ण लङ्घिदुव्वो सपद् णिअमो। (इति सपरि जना निष्क्रान्ता।) उर्व्वशी—हला, णिव्वकत्तत्तो राएसी। न उण हिअअं णिवत्तेदुं सक्णोमि। चित्रलेखा—कँध णिव्वासो णिवत्तीअदि। राजा—(आसनमुपगत्य।) वयस्य, न खलु दूर गता देवी। विदूषक—भण वीसद्धो जं मि बहुकामो। असाज्झो त्ति परिच्छिदिअ आदुरो णिअ वेज्जेण अइरेण मुक्तो तत्तभव मोदीए। राजा—अपि नामोर्वशी। उर्व्वशी—(आत्मगतम्।) किंदेत्था भवे। राजा— गूढ नूपुरशब्दमात्रमपि मे कान्तं श्रुतौ पातये- त्पश्वादित्य शनैः फरोत्पलवृते कुर्व्वीत वा लोचने। १ आर्यपुत्र, न लङ्घितपूर्वः सांप्रतं नियमः। २ सखि, निर्वक्तव्यो राजर्षिः। न पुनर्हृदयं निवर्तयितुं शक्नोमि। ३ कथं निराशा निर्वर्त्यते। ४ भण विश्रब्धो यत्तेऽभि वक्तुकामः। असाध्य इति परिच्छिद्य आतुर इव स्वदनाचिरेण मुक्तस्तत्रभवत्या नय्या। ५ किमत्रा भवेत्। यद्या न स्पृष्टोऽसि त्तिवप्रसादनप्रयत्नम्। आत्मनश्च परित्यज्य, गच्छामि॥ देवी। आर्य्यपुत्र नलङ्घितपूर्वः सांप्रतं नियमः॥ उर्वशी। सखि निर्वक्तव्यो राजर्षिः। न पुनर्हृदयं निवर्तयितुं शक्नोमि॥ चित्रलेखा। कथं निराशा निर्वर्त्यते॥ वि दूषकः। भण विश्रब्धो यत्तेऽभि वक्तुकामः। असाध्य इति परिच्छिद्य आतुर इव स्वदनाचिरेणमुक्तस्तत्रभवत्या। राजा॥ अपि नामोर्वंशी इति गूढ नूपुर—इत्य नन्तरमस्य वाक्यमासीत् इति पूर्वोक्तम्॥ उर्वशी। आत्मगतम्। कृतार्थो भवेत्। ष्ण्युक्त चैषा राजानमेवम् परवर्त्त्यमानात्मानं स्पृशन्तरेणानन्दमावहेदहम्।

तृतीयोऽङ्कः । ७९ दृष्ट्या स्निग्धतरीकृते साध्यमयोन्मन्दायमानायता दानीयेन पत्रावलि रचतुरया राज्ञ्या गमोशानिषत् ॥ १५॥ चित्रलेखा—हला उव्वसि, इमं दाव से मणोरहं संपादेहि । उव्वसी—(सणालासमितं ।) २ चिट्ठिस्सं दाव । (इति पृष्ठेनागत्य राज्ञो लोयने संछुमोडि ।) (चित्रलेखा विदूषकं रीत्या सञ्जयति ।) राजा—(स्पर्श रूपयित्वा ।) सखे, न खलु नारायणोरुसंभवा वरारूः । विदूषक—कधं भवं अवगच्छदि । राजा—किमत्र ज्ञेयम् । अयामवगच्छेव मुखे वलिलं मम गात्ररुं वरदवद्यात् । तोषमुपैति तथानिरितेण दृग्रेवांगुलि सुमुखम् ॥ १६ ॥ उर्व्वशी—अम्महे, यन्तरेणपडिट्ठं विश मे हृदयंगमत्तं ण राज १ हलि उर्वशि इमं तावदस्य मनोरथं सपादय । २ स्थास्ये तावत् । ३ कथं भवानवगच्छति । ४ अम्महे, यन्तरेणापतितं विश म हृदयंगमत्वं ण राज्ञां सम्पादनम् । गृहाति । अपि नामानि संभावयन्तः । इदं तादृशं दुर्वा ईव च । तदपि नवं यथा तथा कार्यं करोतु मुकुरदृष्यमानप्रति मन्दारद्रुमैः सहभाविनो मे व ! एतदर्थं इमं प्रेक्षंकुरु मुः । प्रविष्टो मुकुरोऽस्मिद्धान् इत्यर्थः । इत्यर्थः । ९६ । दृष्ट्या परिचिता न इत्यार ॥ १५ ॥ चित्रलेखा । १ हलि उव्वसि इमं ताव अस्या मनोरथं सम्पादय । उर्वशी । २ देव्यै ताव लज्जिताऽस्मि ३८ 'अन्तःपुरे रतेति न विवक्षितः । विदूषक । कथं भवं अवगच्छसि ? ॥ अयान्विति । अस्या स्तन्व्या मयि करावयवे स्पृष्टे सति गात्राणाम् प्रसादो न तथा अवगच्छेत् । न च तादृक् संमदं प्राप्नोतु यतः । यं दृष्ट्या च हस्तकमलं स्पृशामि नेदिष्ठतया स्पृशन्त्याः सुमुख्या अंगुलिस्पर्शेन मम गात्रस्य प्रसादो न तथा अवगच्छेत् ततः किं न उपमीयताम् ? न दृष्टान्तेनन्तरम् अवगम्यते इति ।

८० विक्रमोर्वशीये त्थाम्हि अवणेदुम् । (इति मुञ्चन्तीवाङ्गी गच्छन्तो हस्तावारणीयं सबाष्पा तिष्ठति ।) (राजा हस्ताभ्यां गृहीत्वा परिनिवर्तयति ।) उर्वशी—(कथमिवोपगम्य ।) जेदुं जेदु महाराओ । चित्रलेखा—सुहं दे वअस्स । राजा—न चेतदुपपन्नम् । उर्वशी—हँला, देवीए दिण्णो महाराओ । अदो से प्पाय चदी निज सरीरसँगदाम्हि । मा खु म पुरोमाइणी ति समर्थेहि । विदूषक—कँध इह ञ्जेव तुम्हाण अत्यमिदो सूरो । राजा—(उर्वशीमवलोक्य ।) देव्या दत्त इति यदि व्यापारं भजसि मे शरीरेऽस्मिन् । प्रथमं कस्यानुमते चोरितमयि मे त्वया हृदयम् ॥ १७ ॥ चित्रलेखा—वैअस्स, णिरुत्तरा एसा । मम संपद विण्ण- विअं सुणीअदु । राजा—अवहितोऽस्मि । १ जयतु जयतु महाराज । २ सुखं ते वयस्य । ३ सखि, देव्या दत्तो महाराज । अतोऽस्य प्रणयवतीय शरीरसंग तास्मि । मा खलु मां पुरोभागिनीति समर्थय । ४ कथमथैव युवयोरस्तमितः सूरः ।

• ५ वयस्य निरुत्तरैषा । मम सांप्रतं विज्ञापितं श्रूयताम् । उर्वशी । जयतु जयतु महाराज ॥ चित्रलेखा । सुखं ते वयस्य ॥ उर्वशी । सखि देव्या दत्तो महाराजः । अतोऽस्य प्रणयवतीव शरीरसंगतास्मि । मा खलु मां पुरोभागिनीति समर्थय । दोषैकदृक्पुरोभागी इति हैमः ॥ विदूषकः । कथमत्रैव युवयोरस्तमितः सूरः । सूरसूर्यार्यमाशिल्पद्वादशार्य माश्चरा इत्यमरः । सुवो इति पाठे सूर्यः ॥ देव्येति । व्यापारमालिङ्गनाद्यार- म्भम् ॥ १७ ॥ चित्रलेखा । वयस्य, निरुत्तरैषा । मम सांप्रतं विज्ञापितं श्रूय-

तृतीयोऽङ्कः । ८१ चित्रलेखा—वेसन्तानन्तरं उण्णसमए भअव सुज्जो भए उव अरिदव्वो । ता जधा इअ मे पिअसही सग्गस्स ण उकण्ठेदि तहा वयस्सेण कादव्वम् । विदूषक —भोदि, किं वा सग्गे सुमरिदव्वम् । ण तत्थ खाई यदि ण पीयदि । केवलं अणिमिसेहिं अच्छीहिं मीणदा अव- म्बीयदि । राजा—वयस्य, अनिर्देश्यसुखं स्वर्गं कथं विस्मारयिष्यते । अनन्यनारीसामान्यो दासस्त्वस्या पुरूरवा ॥ १८ ॥ चित्रलेखा—अणुगिहीदम्हि । हला उव्वसि, अकादरा भत्तिभ विसज्जेहि मम् । उर्वशी—(चित्रलेखां परिष्वज्य सकरुणम् ।) सेहि, मा खु म वि सुमरेसि । १ वसन्तानन्तरमुष्णसमये भगवान्सूर्यो मयोपचरितव्यः । तथैवेयं मे प्रियसखी स्वर्गस्य नोत्कण्ठते तथा वयस्येन कर्तव्यम् । २ भवति किं वा स्वर्गे स्मर्तव्यम् । न तत्र खाद्यते न पीयते । केवलमनिमिषैरक्षिभिर्मीनकार उप...्यते । ३ अनुगृहीतास्मि सखि उर्वशि अकातरा भूत्वा विसृजय माम् । ४ सखि मा खलु मां विस्मरिष्यसि । ताम् ॥ अवहितः सावधानः । चित्रलेखा । वसन्तानन्तरमुष्णसमय भग- वान्सूर्य्यो मयोपचरितव्यः । यस्मिन् भवनीयः । तथैषा मे प्रियसखी स्वर्गस्य नोत्कण्ठते तथा वयस्येन कर्तव्यम् । अत्रत्यं भार्यायास्सहमुखक्रीडामभिधाय ॥ १८ ॥ ए हाव तोऽयम् ॥ विदूषकः । भवती किं वा स्वर्गे स्मर्तव्यम् । न तत्र खाद्यते न पीयते । केवलमनिमिषैरक्षिभिर्मत्स्यकारमुपगम्यते । अनिर्देश्यमिति । अनिर्देश्यसुखाद्यस्य सुखं यस्याऽसुखमपि या अनन्यनारीसामान्ये मय्यन्यथात्व इत्यर्थः । १ ॥ चित्रलेखा । अनुगृहीतास्मि । सखि उर्वशि अकादरा विसृजय माम् । उर्वशी । सखि मा खलु मां विस्मर कदापि चित्रलेखा

८२ विक्रमोर्वशीये चित्रलेखा—(सस्मितम् ।) वैअस्सेण सगङ्गा तुमं मए पुव्वं जा चिदव्व्रा । (इति राजानं प्रणम्य निष्क्रान्ता ।) विदूषकः—दिट्ठिओ मणोरहसिद्धीए वड्ढदि भवं । राजा—इमां तावन्मनोरथसिद्धिं पश्य । सामन्तमौलिमणिरञ्जितपादपीठ- मेकातपत्रमवनेर्न तथा प्रभुत्वम् । अस्याः सखे चरणयोरहमद्य कान्त माज्ञाकरत्वमधिगम्य यथा कृतार्थः ॥ १९ ॥ उर्वशी—णैरत्थि मे वाआविहवो अदो अवरं मन्निदुम् । राजा—(उर्वशीं हस्तेनावलम्ब्य ।) अहो, अविरुद्धमप्रार्थनमेतदि- दानीमीप्सितलम्भानाम् । यतः । पादास्त एव शशिनः सुखयन्ति गात्रं बाणास्त एव मदनस्य मनोऽनुकूलाः ।

१ वयस्येन सगङ्गा त्वं मया याचितव्या । २ दिष्ट्या मनोरथसिद्ध्या वर्धते भवान् । ३ नास्ति मे वाग्विभवोऽत उत्तरं मन्त्रयितुम् ।

वयस्येन सगङ्गा त्वं मयेति याचितव्या ॥ विदूषकः । दिष्ट्या मनोरथसिद्ध्या वर्धते भवान् ॥ सामन्तमौलिइति । सामन्त ... ... ... ... ...

तृतीयोऽङ्कः । ८३ संरम्भरूक्षमिव सुन्दरि यत्प्रदाक्षी- स्त्वत्संगमेन मम तत्तदिवानुनीतम् ॥ २० ॥ उर्वशी — १अवराद्धाम्हि चिरआरिणा महाराअस्स । राजा—सुन्दरि, मा मैवम् । यदेवोपनतं दुःखात्सुखं तद्रसवत्तरम् । निर्वाणाय तरुच्छाया तप्तस्य हि विशेषतः ॥ २१ ॥ विदूषक — २भोदि, सेविदा पदोसरमणीआ चन्दवादा । ता समओ णु दे गेहप्पवेसस्स । राजा—तेन हि सख्या मार्गमादेशय । विदूषक — ३इदो इदो भोदी । (इति परिक्रामति ।) राजा—सुन्दरि, इयमिदानीं मे प्रार्थना । उर्वशी— ४कीरिसी सा । १ अपराद्धास्मि चिररात्राय महाराजस्य । २ भवति, सेविताः प्रदोषरमणीयाश्चन्द्रपादाः । तत्समयः खलु ते गेहप्रवेशस्य । ३ इत इतो भवती । ४ कीदृशी सा । रोषणदण्डम् । अनुनीतं कृतसान्त्वनमिव ॥ २० ॥ उर्वशी । अपराद्धास्मि चिर- कालिकं महाराजस्य ॥ यद्येति । यदेव सुखं दुःखात्पीडोत्तरमुपनतं प्राप्तं तद् रसवत्तरं स्वादुतरं भवति । रसो रागे तथा वीर्ये तिक्तादौ पारदे द्रवे । रेतस्यास्वा- दने हेम्नि निर्यासेऽमृतरत्नयोः ॥ इति वैजयन्ती । दिवस । तरुच्छायानिर्वाणस्य सुखाय । तप्तस्य विशेषतोऽधिकसुखदत्यर्थः । निर्वाणं निर्वृतौ मोक्षे इति त्रि- काण्डी ॥ २१॥ विदूषकः । भवति सेविताः प्रदोषरमणीयाश्चन्द्रपादाः । तत्स- मयः खलु ते गेहप्रवेशस्य ॥ विदूषकः । इत इतो भवती ॥ उर्वशी । की-

८४ विक्रमोर्वशीये राजा— अनधिगतमनोरथस्य पूर्वं शतगुणितेव गता मम त्रियामा । यदि तु तव समागमे तथैव प्रसरति सुभ्रु ततः कृती भवेयम् ॥ २२ ॥ (इति निष्क्रान्ता सर्वे ।) तृतीयोऽङ्कः । दनी सा ॥ अनधिगतेति । अनधिगतमनोरथस्य अप्राप्तत्वत्समागमसुखस्य स्पष्टम्॥२२॥ इति श्रीमपायजूकप्रवरधीरभिषेकरोपनामक मैलिनि- राल्कारधीरङ्गनाथदीक्षितसुतेनाभियुक्तदत्तपुरंदरश्रीबालकृष्ण- दीक्षिताङ्कजरङ्गनाथविरचितायां विक्रमोर्वशीप्रकाशिकायां तृती- याङ्कोऽमेय् ॥

चतुर्थोऽङ्क । (नेपथ्ये सहजन्याचित्रलेखयो प्रावेशिक्याक्षिप्तिका ।) पिअमहिदिविओअविसणा सहिगदिणा ध्याटणा समुल्लवइ । सुरवरपगरिविकसितामरसे सरवरुच्छङ्गे ॥ १ ॥ (ततः प्रविशति सहजन्या चित्रलेखा च ।) चित्रलेखा—(प्रवेशानन्तरं विचिन्त्याऽऽकाशेऽवेक्ष्य ।) १ प्रियसखीवियोगविमनाः सखीगतिज्ञा ध्यायन्ती समुल्लपति । सुरवरप्रकरविकसितामरसे सरोवोत्सङ्गे ॥

मम च भविताऽयं कश्चित्कालोऽवियोगसुखः सुखम् । निजचरणसञ्चरणप्रतिबद्धमपि चेतः ॥ सहजन्याचित्रलेखयोर्द्वयोर्गीतयोः प्रवेशसूचकत्वादिक्षेपिकाशब्दाभिधेयत्वम्। परी—पियमहीति । प्रियसखीवियोगविमना सखीसहित अनुका समुल्ल पति । सुरवरप्रकरविकसितामरसे सरोवोत्सङ्गे ॥ सखी कीर्तनं १ सा । इतरे १ रहस्यकथा । सहजन्यावैता विज्ञाता यतः शोकलोपविज्ञा विसरेण विप्रय क्तैरर्थः । सखी सहजन्यां प्रति सखी चित्रलेखा कहती भई इति च । उर्वशीदासी उर्वशीप्राप्तवियोगव्यासङ्गोऽवश्यम्भावी यथा तु जातेऽनन्तरं भविष्यति पूर्वं चेय न्मत्तं हृदि सरोविशेषेऽभ्यति । आक्षिप्तिकालक्षणमाह भरतः— यद्यनु पश्चा न्नैव साऽऽश्रमविभूषिता । आक्षिप्तिकामरपदैः परितो युक्ते ष ड् । अथ प्रवेश इवैतस्या निवेद्य । पश्चाल्लक्षणं । तदनन्तरं परिक्रम्य— पश्य व र हु ण्ड वीर अनुरागेण संकुलं । यह पश्चात् लघु गीने हरएककीयुक्त अन्तर । इति इत्यन्तैर्लक्षणैर्युक्तां द्वैतादि स्वरपरं प्रायेण प्रावेशिकीपर्ये । चित्र । इत्यादि व—प्रणयगभीरगुणां कौ च ल्हासानि को विकट रहन्ते द्वौ न टा हु इ लङ्घ्यं विभावितुं । इति । लक्षणयथा द्वम् उपेत्योक्तं पदं ष ड क वि रिक्तयोर्नुपदैश्चलनेन क हैस्तूर्ण त्रिषट्कलनकालः । ळ हेतुश्चतस्रः स्वरस्य इति वृत्तम् २ १ । द्विचतुरश्रा विचित्राद्वितालसहितिः । द्विप दीवत्संकीर्णकैश्च नियन्तेन निष्पदैर्हस्तेन रूपकं पदं त्रिभङ् लोपदं १ द्विपदसहितं षट्पदेन च रूपेण षट् क २ कलासं- दृष्ट कला च ष क षट्पदेन च, कनि' पदं कल्पयेत् तेन स्त्री ऽभिनेतव्ये रसमङ्के तूर्यान्वितं यथोक्तं वा गीतेऽपि दृट् दिप्रयोगेऽपि । अथ द्वैतालयं कथं सम्पाद्यम् इति चेत्

८६ विक्रमोर्वशीये सहअरिदुक्खालिद्धं सव्वरअम्मि सिणिद्धअम् । बाहोग्गिण्णअणअं तम्मइ हंसीजुअलअम् ॥ २ ॥ सहजन्या—(सखेदम् ।) सहि चित्तलेहे, म्लिअमाणसणलच्छ- सणा दे मुहच्छाआ हिअअस्स अमत्थदं सूचेदि । ता कहेहि मे अणिव्विदकारणं जेण दे समाणदुक्खा होमि । चित्रलेखा—सहि, अच्छरावारपज्जाएण तत्तभवदो सुज्जस्स उवट्ठाणे वहन्ती पिअसहीए विणा बलिअं उक्कण्ठिदम्हि । सहजन्या—सहि, जाणामि वो अण्णोण्णगदं पेम्मम् । तदो वदो । १ सहचरीदुःखालिढं सरोवरे स्निग्धम् । बाष्पावगलितनयनं ताम्यति हंसीयुगलम् ॥ २ सखि चित्रलेखे, म्लायमानकमलदृष्ट्या ते मुखच्छाया हृदय- स्यास्वस्थतां सूचयति । तत्कथय मेऽनिर्वृतिकारणं येन ते समानदुःखा भवामि । ३ सखि, अप्सरोवारपर्यायेण तत्रभवतः सूर्यस्योपस्थाने वर्तमाना प्रियसख्या विना बलवदुत्कण्ठितास्मि । ४ सखि, जानामि युवयोरन्योन्यगतं प्रेम । ततस्ततः । शुद्धान्तःपुरसंबन्धिन्या मता ॥ ईदृशं प्रकृते वत्स्या... ... सहचरीति । सहचरीदुःखालिढं सरोवरेऽपि रम्य... हंसीयुगलम् ॥ बाष्पावगलितनय- नम् । ताम्यति । उत्कण्ठितं भवति ॥ २ ॥ सहजन्या । सखि चित्रलेखे, म्लायमानक- मलच्छव्या ते मुखच्छाया हृदयस्यास्वस्थतां सूचयति । तत्कथय मे निर्वृतेः का- रणं येन ते समानदुःखा भवामि ॥ चित्रलेखा । सखि अप्सरोवारपर्यायेण तत्रभवतः सूर्यस्योपस्थाने वर्तमाना प्रियसख्या विना बलवदुत्कण्ठितास्मि । यद्य- प्युपस्थानं कुर्वत्या मया प्रियसख्या विना बलवदुत्कण्ठितं तथापि वर्तते तु यदुपस्थीयते तस्यैव कृतेन मम । यथा तथापि वा परस्येवेति । अत्र सूर्यो वदेत् ॥ सहजन्या । सखि, जानामि युवयोरन्योन्यगतं प्रेम । ततस्ततः ॥ चित्रलेखा । हञ्जे एत्थु

चतुर्थोऽङ्कः। ८७ चित्रलेखा—तदो इमेसु दिवसेसु को णवो वृत्तन्तो वट्टइत्ति प्पणिधाणट्ठिदाए मए अच्चाहिदं उवलद्धम्। सहजञ्जा—सहि, कीरिसं तं। चित्रलेखा—(सखेदम्।) उव्वसी किल रायर्सिं लच्छीसणाहं गेण्हिअ अमच्चेसु णिक्खित्तधुरे कैलाससिहरदेसं गन्धमादणवणं विहरिदुं गदा। सहजञ्जा—(सश्लाघम्।) सहि, सो संभोओ जो तारिसेसु प्पदेसेसु। तदो तदो। चित्रलेखा—तदो तर्हि मन्दाइणीतीरे सिक्तापव्वतेहिं कील- माणा उदयवती णाम विज्जाहरदारिआ तेण रायसिणा चिरं णिज्झाइदेत्ति बहुअं कुविदा मे पिअसही उव्वसी। १ तत एतेषु दिवसेषु को नवो वृत्तान्तो वर्तत इति प्रणिधानस्थितया मयात्याहितमुपलब्धम्। २ सखि, कीदृशं तत्। ३ उर्वशी किल राजर्षिं लक्ष्मीसनाथं गृहीत्वामात्येषु निक्षिप्तधुरं कैलासशिखरदेशं गन्धमादनवनं विहर्तुं गता। ४ सखि स संभोगो यस्तादृशेषु प्रदेशेषु। ततस्ततः। ५ ततस्तत्र मन्दाकिनीतीरे सिकतापर्वतैः क्रीडमानोदयवती नाम विद्याधरदारिका तेन राजर्षिणा चिरं निर्ध्यातेति भृशं कुपिता मे प्रियसख्युर्वशी। दिवसेसु को णवो वृत्तान्तो वर्तत इति प्रणिधानस्थितया मयात्याहितं मुपलब्धम् । अत्याहितं तु अर्थान्तरम् न सह्यते इति विश्वकोषः । सहजञ्जा । सहि कीदृशं तत् ॥ चित्रलेखा । उर्वशी किल राजर्षिं लक्ष्मीसनाथं गृहीत्वा- मात्येषु निक्षिप्तधुरं कैलासशिखरदेशं गन्धमादनवनं विहर्तुं गता ॥ सहज- ञ्जा । सहि स संभोगो यस्तादृशेषु प्रदेशेषु । ततस्ततः ॥ चित्रलेखा । तत- स्तत्र मन्दाकिनीतीरे सिकतापर्वतैः क्रीडमानोदयवती नाम विद्याधरदारिका तेन

८८ विक्रमोर्वशीये सहजन्या—असहणा खु सा। दूरारूढो अ से प्पणओ। ता मदिव्वदा एत्थ बलवदी। तदो तदो। चित्रलेखा—तदो भत्तुणो अणुणअं अप्पडिवज्जमाणा गुरुसा- यसम्मूढहिअआ विसुमरिददेवदाणिअमा अम्मअजणपरिहरणिज्जं कुमारवणं पविट्ठा। पवेसाणन्तरं अ काणणोवन्तवत्तिलदाभावेण परिणदं से रूवम्। सहजन्या—(सशोकम्।) सव्वधा णत्थि विहिणो अलङ्घणीअं णाम। जेण तारिसस्स अण्णारिसो एन्व पलिणामो संवृत्तो। तदो तदो। चित्रलेखा—तदो सो वि तस्सिं एव्व काणणे पिअदमं अण्णेसअन्तो उम्मत्तभूदो इदो उव्वसी तदो उव्वसी त्ति कहुअ १ असहना खलु सा। दूरारूढश्चास्याः प्रणयः। तद्भवितव्यतात्र बलवती। ततस्ततः। २ ततो भर्तुरनुनयमप्रतिपद्यमाना गुरुशापसंमूढहृदया विस्मृतदेवतानि- यमा स्त्रीजनपरिहरणीयं कुमारवनं प्रविष्टा। प्रवेशानन्तरं च काननोपान्त- वर्तुलताभावेन परिणतमस्या रूपम्। ३ सर्वथा नास्ति विधेरलङ्घनीयं नाम। येन तादृशस्यायादृश एव परिणामः संवृत्तः। ततस्ततः। ४ ततः सोऽपि तस्मिन्नेव कानने प्रियतमामन्विष्यन्नुन्मत्तभूत इत उर्वशी तत उर्वशीति कृत्वाहोगणमतिवाहयति। अनेन पुन- राजार्षेण विरचित्तेयमिति कृत्वा कुपिता मयिप्रसक्तपुर्वंशी । निर्यातापरोधिता ॥ सहजन्या। असहना खलु सा । दूरारूढश्च स्याः प्रणयः । तद्भवितव्यतात्र बलवती । ततस्ततः ॥ चित्रलेखा । ततो भर्तुरनुनयमप्रतिपद्यमाना गुरुशापसंमूढहृदया विस्मृतदेवता नियमा स्त्रीजनपरिहरणीयं कुमारवनं प्रविष्टा । प्रवेशानन्तरं च कान नोपा न्तरतुलताभावेन परिणतमस्या रूपम् । अप्रतिपद्यमा नामीकुर्व्वणा । गुरुप्र रित्येव शापस्तत्र । गुरुभरतमुनिशापतयाकेन वा । अम्महाएणं स्त्री धीयाच क ॥ सहजन्या । सर्वथा नास्ति विधारलङ्घनीयं नाम । येन तादृशस्यायादृश एव परिणाम संवृत्तः । ततस्ततः ॥ चित्रलेखा । ततः सोऽपि तस्मिन्नेव कानने प्रिय

चतुर्थोऽङ्कः । ८९ अहोरात्तं अदिवाहेदि । (नभोऽवलोक्य ।) इमिणा उण णिव्विदाण वि उक्कण्ठाकारिणा मेहोदएण अप्पत्तीआरो भविस्सदि त्ति तक्केमि । (अनन्तरे जम्भरिका ।) सहअरिदुक्खालिद्धअ सरवरअम्मि सिणिद्धअम् । अविरलबाप्पकलोलअ तम्मइ हंसीजुअलम् ॥ २ ॥ सहजन्‍या—सहि, अपि कोवि समागमोवाओ । चित्तलेखा—गौरीचरणरागसंभव संगगमणिं वज्जिअ कुदो से समागमोवाओ । सहजन्‍या—णँ तादिसा आकिदिविसेसा चिरं दुक्खभाअणो निर्वृतानामप्युत्कण्ठाकारिणा मेघोदयेनाप्रतीकारो भविष्यतीति तर्कयामि । १ सहचरीदुःखार्दितं सरोवरे स्निग्धम् । अविरलबाष्पकलोलं ताम्यति हंसीयुगलम् ॥ २ सखि, अपि कोऽपि समागमोपायः । ३ गौरीचरणरागसंभवं संगमणिवर्जयित्वा कुतोऽस्य समा- गमोपायः । ४ न तादृशा आकृतिविशेषाश्चिरं दुःखभाजो भवन्ति । तदवश्यं तन्नामस्मिरसुलभतीभूतमन्वर्थं हित्वा अवशिष्टेन होरात्रमतिवाहयति। अने न पुनर्निवृतानामप्युत्कण्ठाकारिणा मेघोदयेनाप्रतीकारो भविष्यतीति तर्कयामि ॥ अनन्तरे जम्भरिकेति । जम्भा वा गीतिर्भेदः । तथा चाह भरतः— सह हो । सहचरीशब्दात् ततोऽयमस्य यत्र श्रुतो । राज्ञो हि मुखे शुचिः सा लम्भनं ॥ इति । तस्याश्च रूपं लभते वारिणा कल्पयन् मुखं कुर्यात्कुर्यात् पूर्वोक्तपदसंकोचात् न हीति श्रीहर्षदेवस्य वचनं पुनः सहचरी इत्येव घटते श्रीहर्षपदमिश्रितत्वं तथा चोक्तम् अचिरप्रणयवत्या इदं क्रोष्टुकी ॥ १ ६९१ ॥ सहजन्या । * अपि कोऽपि समागमोपायः । चित्रलेखा । वि । से इति अस्या अपि न कुतोऽस्य समागमोपायः । सहजन्‍या न तादृशा आकृतिविशेषाः * अपी इत्यादौ ॥२७६८/६६८

९० विक्रमोर्वशीये होन्ति । ता अवस्सं कोवि अणुग्गहणिमित्तभूओ समागमोराओ भविस्सदि त्ति तक्केमि । (प्राचीं दिशं विलोक्य ।) ता एहि । उदआदि- व्वस्स भगवदो सुज्जस्स उवट्ठाणं करेम्ह । (अनन्तरे खण्डधारा ।) चिन्तादुब्भिअमाणसिआ सहअरिदंसणलालसिआ । विसमिअकमकमलोहदं विहरइ हंसी सरवरए ॥ ४ ॥ (इति निष्क्रान्ते ।) प्रवेशकः । (नेपथ्ये पुरूरवसः प्रावेशिकी द्विपदिकोत्थिता ।) गअण गइदगादो पिअविरहुम्माअअणिअविआरो । विसइ तरुगुव्मन्मिलअगुसिअणिअददवक्खारो ॥ ५ ॥

• १ अवश्यमपि कोऽपि अनुग्रहनिमित्तभूतः समागमोत्पन्नो भविष्यतीति तर्कयामि । तदेहि उदयादित्यस्य भगवतः सूर्यस्योपस्थानं कुर्वः । १ चिन्तादुर्भितमानसा सहचरीदर्शनलालसा । विषण्णक्रमक्रमनोहरा विहरति हंसी सरोवरे ॥ ३ गगनं गयन्दगामी प्रियविरहोन्मादजनितविकारः ।

चतुर्थोऽङ्कः । ५१ (ततः प्रविशत्याकाशबद्धलक्ष्य उन्मत्तो राजा) राजा—(सक्रोधम् ।) आः दुरात्मन् रक्षः, तिष्ठ तिष्ठ । क्व मे प्रियतमामादाय गच्छसि । (विलोक्य ।) हन्त, शैलाग्रच्छत्राद्रुङ्गम मुत्पत्य खार्णवाभिमुखं धावति । (इति गृहीत्वा हन्तुं यतते । अथाग्रे दृष्ट्वा यथास्थितोऽवलोक्य ।) दिसाअसिअविसदुल्लभवो वरकन्द भुअङ्गलभो । वादोयगिअमअलमणो लग्गइ हंसतुमाणभो ॥ ६ ॥ (विभाव्य सकरुणम् ) कथम् । नवजलधरः संनद्धोऽयं न दृप्तनिशाचरः सुरधनुमिदं दूराकृष्टं न नाम शरासनम् । अयमपि पटुर्धारासारो न बाणपरम्परा कनकनिकषस्निग्धा विद्युत्प्रियेति ममोदिता ॥ ७ ॥ (इति मूर्च्छित्वा पतति । पुनर्धृतिमालम्ब्योत्थाय विलोक्य ।) सोह जाणिश मिअलोअणि णिरीअह कोह हरेइ । जाव णु अणदिट्ठाणयि धाराहर वरिसइ ॥ ८ ॥ १ दृढवारितविष दुःसहो भुजगः । व्याघ्राद्यैः समाक्रान्तहस्तिसुतः ॥ २ यथा क्षान्त्यागच्छन् क्षिप्रं कोऽप्यहरति । ददात्यल्पदिवसानामन्ते धावतो वर्षम् । विगलद्रूपं समवेतान्तःकरणो ह्येष नोऽपि नापेक्ष्यत एतेन एकस्माद्द्वितीयम् — अजहति हरदन्तं दुःखशीतोष्ण- सहोऽन्यस्यन्दनं ददात्यल्पदिवसानामन्ते धावतो वर्षम् ॥ ६ ॥ एष यदि परं गतो दृढं सा दृश्येत तथा न चेतु दृढं न शक्नोत्यन्यथा नैषा मदनप्रवृत्तैर्विचेतनैः क्रियते यद्वा यन्मत्तमत्तश्चास्य न कश्चिद् दर्शयति स्थित्वा मन्दमुत्कण्ठते इति नो चेत् तपोवनं गत्वा दृष्ट्वैवाऽस्य विकृतिं कश्चिन्न व्याप्रियते । इति हेतुना देव्यास्तदागमनं । तु यत् स्वयम- क्त ।

९२ विक्रमोर्वशीये (इति सक्रुणं विचिन्त्य ।) क्व नु खलु रम्भोरूर्गता स्यात् । तिष्ठेत्कोपवशात्प्रभावपिहिता दीर्घं न सा कुप्यति स्वर्गायोत्पतिता भवेन्मयि पुनर्भावाद्रेमस्या मनः । तां हर्तुं विबुधद्विषोऽपि हि न मे शक्ता पुरोवर्तिनीं सा चात्यन्तमगोचरं नयनयोर्यातेति कोऽयं विधिः ॥ ९ ॥ (इति द्विपदिकया दिशोऽवलोक्य सास्रम् ।) अये, परावृत्तभागधेयानां दुःस- दुःखानुबन्धि । कुतः । अयमेकपदे तया वियोगः प्रियया चोपनतः सुदुःसहो मे । नववारिधरोदयादहोभि- र्भवितव्यं च निरातपत्वरम्यैः ॥ १० ॥ (अनन्तरं चर्चरी।) जलहर संहरएहु कोपमिआढत्तओ अविरलधारासारदिशामुहकन्तओ । १ जलधर संहरान रोषमादत्त अविरलधारामारदिशामुखकान्तः । वपति तावन्मृगलोचनामुर्वशी सोऽपि राक्षस इतीति मया निश्चयेन ज्ञातम् । यपणोत्तरं तु जरुदनिश्चयात्वेन नाता क्व वा गता मत्प्राणप्रिया किमिदानीं करोमि मन्दभाग्य इति । इति क्वापि सक्रुणं विचिन्त्येत्युत्तरश्लोकाद्यगच्छति । मह कोइ इति च सदा को पि इत्यथ तत्रैव ॥ ॥ तिष्ठेदिति । प्रभावपिहिता तिर- स्कहरिण्या विद्याप्रभावान्नच्छत्रा । सप्तायत स्वय प्राप्तं यन्तुमित्यर्थः । विधिः प्र- कारः ॥९॥ अयमिति । एकपदे । तत्समकरुपदं तुल्ये सद्यः सपदि च स्मृतम् इति हरायुधः ॥१०॥ अनन्तर इति । चर्चरीवृत्तो गीतिविशेषः । यदुक्तम्- द्रुतमध्योदयं समाश्रिता पठन्ति भ्रमराष्ट्री यदि । प्रतिमण्डकरासकेन वा द्रुत- मध्या प्रथमा हि चर्चरी ॥ सोमा वा प्रतिमण्डकः । उत्थानिकातो षोडशरा रास इत्यभिधीयते ॥ इति ॥ मय प्रत्याह-जलहरेति । जलधर संहरात्र को- पमाद्दत अविरलधारासारदिशामुखकान्त । एहह पृथ्वीं भ्रमयति प्रियां प्रेक्षिष्ये तदा यथारुचिरिष्यसि हत्त१४दिष्येऽए इति संबोधन एवमर्थे वा । संहर एहु कोपम्

चतुर्थोऽङ्कः । ९१ ए मह पुढविं भमन्ते णइ रिअं पेक्खिस्सिन्ति तच्छे अ जु करीदसं सं तु सहीहिंति ॥ ११ ॥ (विभाव्य ।) वृथा खलु मया मनसः संतापवृद्धिरेत्पाद्यते । यदा मुन- षोऽप्येवं व्याहरति 'राजा कालस्य कारणम्' इति । तत्किमहं जलधरसमयं न प्रत्यादिशामि । (अनन्तरे चचरी ।) गंधुम्माइअमहु मरगीयहि वज्जन्तेहिं पाहुअतूरेहिं । पसरिअघवणु डेलिअपत्तवणेणह सुरभिमविविहपभारोहिं णारह कप्पअरु ॥ १२ ॥ (दिशोऽवलोक्य ।) अथवा न प्रत्यादिशामि यन्म्रातृवेष्येव विदेगम राजोपचारं संप्रति । कथमिव । विद्युल्लेभाकनकरुचिरं श्रीवितानं ममोर्ध्वं व्याधूयन्ते निचुलतरुभिर्मञ्जरीचामराणि । ए अह पृथ्वी भ्रमन्यदि प्रियां प्रक्षियन्ते तदा यथारिप्यति तथासखिभ्यः ॥ गन्धा मान्त्रितमुदवगीते वाद्यमाने दव्यूततूर्यैः । प्रसृतपवनानां प्रसरद्वैश्वह सुरभितविविधप्रभारोभूत्वा कल्पतरुः ॥ श्चिय मया तद् यथा प्रिया वा क्षणं तत काल महतः वा कुर्वितव्य इति वा । य... राज कृतान्तः यदा... अर्थ कल्पतरुः ॥ ११ ॥ पथा विचिन्त्यावधार्य । यदा यदा विमुक्तं तदभिधा दीयते । यन्न विभूतेन ताड- रानं ततः स्वानेन - गन्धुम्माइएति । गन्धेन मद्येनामोदितपुष्परसोद्गीतसमान- य... वादना...न प्रवृत्तपवनैश्च सुरभिताविविधैरेण कल्पयति ... यन्मानुय्यैव पुरः कल्प इति श्लोकार्थः । स्फुरत्प्रनभ्रमन्तं मेघपरता वापना- नो ना... न दण्डकर विप्रस्तमुतो यथार्थम् । ततस्तद् चलचारिकरम्ब करेषु नियतम् ॥ १२ ॥ राजोपचारमेव वर्णयति - विद्युल्लेखेति । विदुल्लक्षण

९४ विक्रमोर्व्वशीये घर्मच्छेदपटुप्रवरगिरो बन्दिनो नीलकण्ठा धारासारोपनयनपरा नैगमाश्चाम्बुवाहाः ॥ १३ ॥ (पुनर्धचरी ।) भवतु । किमेव परिच्छदश्लाघया । यावदस्मिन्कानने तां प्रियामन्वेषयामि । (पाठ्यान्ते भिन्नकः ।) दइआरहिओ अहिअं दुहिओ विरहाणुगओ परिमन्थरओ । गिरिकाणणए कुसुमुज्जलए गजजूदवई तह झीणगई ॥ १४ ॥ (अनन्तरे द्विपदिकया परिक्रम्यावलोक्य च सहर्षम् ।) हन्त हन्त, व्यव- सितस्य मे संदीपनमिव संवृत्तम् । कुतः ।

१ दयितारहितोऽधिक दुःखितो
विरहानुगतः परिमन्थरः ।
गिरिकानने कुसुमोन्ज्वले
गजयूथपतिस्तथा क्षीणगतिः ॥
निर्वैतशकारौहिवश्चापरनामभिद्रुमशिगेरे । निचुडन्तु निचोले स्यान्निचुलो हिम
ण्डुम । निर्माल्येऽप्यश्वकोशम् इति विश्वलोचनः । घर्मच्छेदाद्ग्रीष्मममयना
शात् । प्रावृदप्रवृत्तरित्यर्थः । घर्मं स्यात्पातपे प्रोक्त ऊष्मस्वेदाद्यडपि च इति
विश्वलोचनः । धारासारो वर्षप्रसरः । यत्र धारारूपः सारे धन तद्दानवत्परा । नैगमा
वणिजः । धारा खशातवपने सङ्कटे । अस्त्रि च प्रमङ्गाद्ध्वं जयत्प्रशस्तनेयथ
कं इति विश्वलोचनः । जागारस्तु प्रवरणं धा १०० ०५ ० न ५ तहातन ।
'वाध्ये अले विते इत्यपि सः । तनय इव सर्व्वशाखायनागरे'
॥ १३॥ पाठ्यान्ते भिन्नक इति । पा । वाद्यं रश कर भिन्न
। भिन्नको रागविशेषः । तथा चाह भरतः - षड्जमप्यंशिको यस्तु भिन्नशो भ
बहुः । षड्जग्रहांशो मन्द्रासो मद्रसोऽतोऽथवा भवेत् ॥ पञ्चाग्निपूजने
वि० सङ्गाहकौ । प्रमन्नादिशुनोगरीरे रौद्रे द्रुतरसे ॥ भिन्नः पश्चिमे
यामे प्रयोक्तव्यः सोमदैवतः ॥ इति ॥ गतायतदा स्वावस्थामाह-दइआरहिओ
इति । दयितारहितो धिकदुःखितो विरहानुगतः परिमन्थरः । गिरिकानने कुसुमो
ज्वले गजयूथपतिस्तथा क्षीणगतिः ॥ भ्रमणी वृत्त०-१हारः । गण्यूथपतिरह् क्षीणो प्रा

चतुर्थो ऽङ्कः । १५ आरुणगंभिरिच्छि सुत्तंविअ अज्ज णई णाईं । ओरुदन्ता व सव्वदा । २ । अञ्चने लाअ ॥ १५ । इतो गतोऽपि वर्षं नु गतो मयन्नपि शुभ्रकिरणा । ३८ । पञ्जरे ऽपि द्विजमतीं ऽपि भा शुभं ऽपि गधामिषवृत्यिविनामु बन्धवर्गं सु । पद्मासना गुहातिमग्नतया स १ व्या ददति धारय पङ्कजजन्मवाहाः ॥ १६ । (इति परिक्रम्य परिजनं यद्यथा मया सकृदभ्यस्तस्तदनुरूपं चैतत् ) मौरवायो गाण्डीवगुणीव त । एतं शरणं देय रोदश्चिन्दूभि विवशानामो पलिहङ्कियम् । स्फुरतं क्या बिलाणु देवानां ५ दायोरहरहम् नि ५ ६ १ ६ १ । गमनु । आहादह लावतु । (एवं स... ) सुखद्... (सकृत... ) ( इति चेत् ) मध्यगत... व्या ददतु... पञ्चानां द्विजादू... • ... १४ । आरुडगभीरिच्छि ... ... ४ १५ । ३ ... ... ... ... ... ... ७ । ४ ...