वीरमित्रोदय: राजनीतिप्रकाश (महामहोपाध्याय मित्रमिश्र - प्राचीन भारतीय राजनीति एवं शासन कोष)

प्रतिमासप्रतिसंवत्सराभिषेकौ । ११५ अथ राज्ञो जन्मनक्षत्रे प्रतिमासमभिषेक उक्तो— विष्णुधर्मोत्तरे, पुष्कर उवाच । राजा तु जन्मनक्षत्रे प्रतिमासं समाचरेत् । जन्मनः क्षालकं कर्म यत्तत्पूर्वं मयेरितम् ॥ पुष्यस्नानं तथा कुर्यात्प्रतिमासं नराधिप । सङ्क्रान्तं पूजयेत्सूर्यं बालमिन्दुं तथैव च ॥ ग्रहं सम्पूजयेद्राजा निर्गतं रविमण्डलात् । निर्गतम् उदितम् । अगस्त्यस्योदये कार्या तथा पूजा नराधिपैः ॥ इति प्रतिमासं जन्मनक्षत्रे अभिषेकः । अथ संवत्सराभिषेकः । विष्णुधर्मोत्तरे, राम उवाच । सम्वत्सराभिषेकं च कथयस्व महीक्षितः । तत्र मे संशयो देव त्वं हि सर्वविदुच्यसे ॥ पुष्कर उवाच । राजाभिषेकनक्षत्रे प्रतिसंवत्सरं द्विजैः । पूर्वाभिषेकविधिना कर्त्तव्यमभिषेचनम् ॥ धन्यं यशस्यं रिपुनाशनं च सौभाग्यदं पुष्टिविवर्द्धनं च । वर्षाभिषेकं नृपतेः प्रदिष्टं सौख्यावहं राज्यविवृद्धिदं च ॥ इति। ब्रह्मपुराणेऽपि— राजाभिषेकमुक्त्वा, अनेन विधिना यस्तु कुर्याद्वर्द्धापनं सदा ।

११६ वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे अभिषेकाह्नि यत्नेन प्रतिसंवत्सरं नृपः ॥ इति । इति संवत्सराभिषेकः । अथाभिषिक्तस्य राज्ञो गुणवतो जनपदपरिपालनादीन् धर्मान् वक्तुं यैर्गुणैः प्रजापालनयोग्यो भवति ते गुणा उच्यन्ते । तत्र— शङ्खलिखितौ, राजा दीर्घदर्शी महोत्साहः शक्तिमाननस्र्- युर्भक्तबलस्त्यागी शरण्यः सर्वभूतानां संविभक्तः सत्यवा- ग्मत्सरी गम्भीरो ऽमर्षणो बुधस्तेजस्वी प्रतिविधानकुशलो- ऽदीर्घसूत्रो दक्षः क्षमावान् लक्ष्यज्ञो देशकालद्रव्यप्रयोगस- ङ्ग्रहनिमित्तज्ञानकुशलो गूढमन्त्रप्रचारसंवृतरन्ध्रः पररन्ध्रज्ञो दृढ- प्रहारी लघुहस्तो जितस्थानासनहिमानपो जितकामरागद्वेषलो- भमत्सरः प्रजाभिरामो दीनानुग्रहकर्त्ता ब्राह्मणेष्वन्नप्रदाता श्रीयशोऽर्थी । अस्यार्थः। दीर्घदर्शी अनागतकार्यतत्त्वज्ञः। महोत्साहः, पु- रुषार्थसाधनकर्माध्यवसाय उत्साहः स महान् यस्य सः। बहुवि- षयत्वमविहन्यमानत्वं चोत्साहस्य महत्त्वम् । शक्तिमान् प्रभावो- त्साइमन्त्रशक्तित्रययुक्तः। अनसूयुः, असूया परगुणेषु दोषारो- पस्तद्रहितः । गम्भीरः अनुपलेखितक्रोधहर्षाद्याकारः । अमर्षणः परसमृद्धेरसोढा । प्रतिविधानम्, उपस्थितानिष्टप्रतीकारः, तत्र कुशलः । अदीर्घसूत्रः, अचिराक्रियः, अवश्यकार्याणां कर्मणां प्रारम्भे प्रारब्धानां च परिसमाप्तौ यो न विलम्बते । दीर्घसू- त्रस्य कर्महानिरुक्ता- मत्स्यपुराणे, अदीर्घसूत्रश्च भवेत्सर्वकर्मसु पार्थिवः । दीर्घसूत्रस्य नृपतेः कर्महानिर्ध्रुवं भवेत् ॥ इति

राजगुणाः । ११७ कार्यविशेषे दीर्घसूत्रतापि कर्त्तव्येत्युक्तम्- तत्रैव, दोषे दर्पे च माने च द्रोहे पापे च कर्मणि । अप्रिये चैव कर्त्तव्ये दीर्घसूत्रः प्रशस्यते ॥ इति । लक्ष्यज्ञः तत्कालकर्त्तव्यज्ञः। गूढमन्त्रप्रचारः फलानुमितम- न्त्रतत्त्वः । संवृतरन्ध्रः, रन्ध्रं यत्र परे प्रभवन्ति, तत्संवृतं यस्य। तथा च मनुः, नास्य छिद्रं परो विद्याद्विद्याच्छिद्रं परस्य तु । गूहेत्कूर्म इवाङ्गानि रक्षेद्विवरमात्मनः ॥ इति । तथा यत्नातिशयं कुर्याद्यथाऽस्य छिद्रं शत्रुर्न जानाति, शत्रोस्तु छिद्रं प्रकृतिभेदादिकं चारैर्जानीयात् । यथा कूर्मो मुखचरणादीन्यङ्गानि आत्मदेहे गोपायति, एवममात्यादीनि राज्याङ्गानि दानमानसत्कारैरात्मसात्कुर्यात् । दैवात्प्रकृतिभेदे जाते यत्नतः प्रतीकारं कुर्यात् । जितमत्सर इति पुनर्ग्रहणम् उत्पन्नस्यापि मत्सरस्याप्रकाशनार्थम् । प्रजाभिरामः प्रजानाम- भिरमयिता । गौतमः, राजा सर्वस्येष्टे ब्राह्मणवर्जं साधुकारी साधुवा- दी त्रय्यामान्वीक्षिक्यां चाभिविनीतः शुचिर्जितेन्द्रियो गुणव- त्सहायोपायसम्पन्नः समः प्रजासु स्यात् हितं चासां कुर्वीत । सर्वस्य जनपदस्य, इष्टे, अधिपतिर्भवति निग्रहानुग्रहादिषु, ब्राह्मणवर्जम्, ततस्ते स्वधर्मात् च्यवन्तोऽपि सान्त्वेन धर्मेऽव- स्थाप्याः । सर्वक्रियासु स्वतन्त्रताख्यापनार्थं वचनम् । तथाह- नारदः, अस्वतन्त्राः प्रजाः सर्वाः स्वतन्त्रः पृथिवीपतिः । इति ।

११८ वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे साधुकारी शास्त्राविरुद्धचरणशीलः। साधुवादी, व्यवहा- रकाले सत्यवादी । त्रयी ऋग्यजुःसामवेदाः । अथर्वणस्तु वेद एतेष्वेवान्तर्भवति । ऋग्यजुरात्मकत्वात्तस्य । भेदव्यवहा- रस्तु प्रवचननिमित्तः शान्तिकपौष्टिकप्रमेयभेदनिबन्धनेा वा। आ- न्वीक्षिकी, वेदाद्यविरुद्धा आत्मज्ञानोपयोगिनी न्यायविद्या। तयोरभिविनीतो गुरुभिः सम्यक् शिक्षितः । मनुस्तु, त्रैविद्येभ्यस्त्रयीं विद्याद्दण्डनीतिं च तद्विदः । आन्वीक्षिकीं चात्मविद्भ्यो वार्त्तारम्भांश्च लोकतः ॥ इति। विद्यामिति द्वितीयान्तपाठे पूर्वोक्तमनुश्लोकादधिगच्छेदि- त्यनुषञ्जनीयम् । शुचिः, अन्तः परद्रव्यादिष्वस्पृहः, बहिः स्नानादिपरः । जितेन्द्रियः इन्द्रियजयवान् । अस्य फलमाह- मनुः, इन्द्रियाणां जये योगं समातिष्ठेदिवानिशम् । जितेन्द्रियो हि शक्नोति वशे स्थापयितुं प्रजाः ॥ इति । गुणवत्सहायः, चारित्रादिमन्तोऽमात्याः, उपायाः, सा- मादयः सप्त वक्ष्यन्ते, तैरुपसम्पन्नो युक्तः । समः प्रजासु, प्रिये द्वेष्ये च । हितं, तडागखननादिना । आसां प्रजानाम् । याज्ञवल्क्यः, महोत्साहः स्थूललक्ष्यः कृतज्ञो वृद्धसेवकः । विनीतः सत्त्वसम्पन्नः कुलीनः सत्यवाक् शुचिः ॥ अदीर्घसूत्रः स्मृतिमानक्षुद्रोऽपरुषस्तथा । धार्मिकोऽव्यसनश्चैव प्राज्ञः शूरो रहस्यवित् ॥ स्वरन्ध्रगोप्ताऽऽन्वीक्षिक्यां दण्डनीत्यां तथैव च । विनीतस्त्वथ वार्तायां त्रय्यां चैव नराधिपः ॥

राजगुणाः ११९ स्थूललक्ष्यः बहुदेयार्थदर्शी । तस्य च सर्वा पृथिवी वश्या भवतीत्युक्तम्— मत्स्यपुराणे, भाव्यं धर्मभृतां श्रेष्ठ स्थूललक्ष्येण भूभृता । स्थूललक्ष्यस्य वशगा सर्वा भवति मेदिनी ॥ इति । परकृतोपकारापकारौ न विस्मरतीति कृतज्ञः । वृद्धसेवकः, विनयशिक्षार्थं तपोज्ञानादिवृद्धानां सेवकः । तदुक्तम् — मनुना, वृद्धांश्च नित्यं सेवेत विप्रान् वेदविदः शुचीन् । वृद्धान्, वयस्तः, ब्राह्मणानब्राह्मणान् वा । विप्रानित्यादि व्याख्यातप्रायम्। शुचीन् निरुपधीन् । एतदप्यपूर्वमिति मेधाति- थिः । कुल्लूकभट्टस्तु विप्रानित्यस्य सर्वाणि विशेkey: विशेkey? -> विशेkey? No: विशे- षाणा- (विशेषणा-) Wait, let me transcribe exactly as in the print: थिः । कुल्लूकभट्टस्तु विप्रानित्यस्य सर्वाणि विशेषणा- नीत्याह । वृद्धसेवी च सततं रक्षोभिरपि पूज्यते । रक्षांसि, निर्दयानि महाबलानि सर्वधर्मशून्यानि, तैरपि पूज्यते किमुत मनुष्यैरिति कैमुतिकन्यायद्योतनार्थमिदम् । वृद्धसेवायाः फलमाह— तेभ्योऽधिगच्छेद्विनयं विनीतात्मापि नित्यशः । विनीतात्मापि पाटवातिशयजननार्थं विनयमधिगच्छेत् । विनीतात्मा हि नृपतिर्न विनश्यति कर्हिचित् । बहवोऽविनयाद्भ्रष्टा राजानः सपरिच्छदाः ॥ वनस्थाश्चैव राज्यानि विनयात्प्रतिपेदिरे । वेनो विनष्टोऽविनयान्नहुषश्चैव पार्थिवः ॥ सुदासः पैजवनश्च सुमुखो निमिरेवच । सुदासनामा पैजवनस्य पुत्रः । तथा च-

१२० वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे ब्राह्मणम्, तस्मादु सुदासः पैजवन इति । पृथुश्च विनयाद्राज्यं प्राप्तवान्मनुरेव च । कुबेरश्च धनैश्वर्यं ब्राह्मण्यं चैव गाधिजः ॥ इति । महाभारते, न राज्यं प्राप्तमित्येव वर्तितव्यमसाम्प्रतम् । श्रियं ह्यविनयो हन्ति जरारूपमिवोत्तमम् ॥ विनीतो विनययुक्तः । विनयशब्देनाविरुद्धः पूर्वो- क्तः स्नातकधर्मकलाप उच्यते । " न संशयं प्रपद्येत नाकस्मादप्रियं वदेत् " इत्यादिनोक्तः । सत्त्वसम्प- न्नः सम्पदापदोर्हर्षविषादरहितः । दुर्दशामापन्नोऽपि न न्यायादपैति स सत्त्वसम्पन्न इत्यपरार्कः । मातृतः पितृ- तश्चाभिजनवान् कुलीनः । अवगताविस्मरणशीलः स्मृतिमान्। अनल्पहृदयः, योऽल्पापकारोपकाराभ्यां कोपप्रसादवान् सो- ऽल्पहृदयः, तथा न भवतीत्यर्थः । अपरुषः अकठोरवाक् । धा- र्मिकः प्रसिद्धवर्णाश्रमधर्मान्वितः । पुरुषार्थविक्षेपकं द्यूतादि व्य- सनं तद्रहितोऽव्यसनः । व्यसनानि वक्ष्यन्ते । प्राज्ञो गम्भी- रार्थावधारणक्षमः । शूरो निर्भयः । रहस्यवित् गोपनीयगोपन- चतुरः । स्वरन्ध्रगोप्ता, स्वस्य सप्तसु राज्याङ्गेषु यस्य वैकल्ये परप्रवेशस्तस्य गोप्ता रक्षकः । कात्यायनः, विनीतः शास्त्रसम्पन्नः कोशशौर्यसमन्वितः । ब्रह्मण्यो दानशीलः स्याद्धर्मसत्यपरो नृपः ॥ स्तम्भोपतापपैशुन्यचापलक्रोधवर्जितः । प्रगल्भः सन्नतोदग्रः सम्भाषी प्रियदर्शनः ॥ वश्येन्द्रियं जितात्मानं धृतदण्डं विकारिषु ।

विहिता राजधर्माः । १२१ परीक्ष्य कारिणं धीरमत्यन्तं श्रीर्निषेवते ॥ स्तम्भः पराप्रणतिः । उपतापोऽत्र प्रजापीडनम् । पैशुन्यं परदोषाविष्करणम् । प्रगल्भः अपरिषद्भीरुः । सन्नतोदग्रः, सत्सु नतोऽसत्सु अधृष्यः । सम्भाषी स्मितपूर्वाभिभाषी । तदुक्तम्- मत्स्यपुराणे, स्मितपूर्वाभिभाषी स्यात्सर्वस्यैव महीपतिः । वध्येष्वपि महाभाग भ्रुकुटिं न समाचरेत् ॥ इति । विष्णुरपि राजेत्यनुवृत्तौ, स्मितपूर्वाभिभाषी स्याद्वध्येष्वपि न भ्रुकुटिमाचरेदिति । एतेषु गुणेषु केषां चिद्व्यवस्थामप्याह- मनुः, स्वराष्ट्रे न्यायवृत्तः स्याद्भृशं चण्डश्च शत्रुषु । सुहृत्स्वजिह्मः स्निग्धेषु ब्राह्मणेषु क्षमान्वितः ॥ [L15

१२२ वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे वर्णाश्रमपदे सङ्करपाखण्डादीनामप्युपलक्षके । सङ्कराणां वर्णमूलत्वात्, पाखण्डानामाश्रममूलत्वात् । तथा च- विष्णुपुराणे, यस्तु सन्त्यज्य गार्हस्थ्यं वानप्रस्थो न जायते । परिव्राडपि मैत्रेय स नग्नः पापकृन्नरः ॥ इति । स्वे स्वे धर्म इति वीप्सया सामयिकधर्माणामपि सङ्ग्रहः । देवब्राह्मणगोसाध्वीसाधूनामपि पूजनम् । समता व्यवहारेषु स्वयं चैवान्ववेक्षणम् ॥ व्यवहाराणामिति शेषः । तदुक्तम्- याज्ञवल्क्येन, व्यवहारान्नृपः पश्येत्-इति । राज्ञां धर्मं परं विद्यात्तथा वै चरदृष्टिता । स्वदेशपालनं धर्मः परराष्ट्राभिमर्दनम् ॥ यज्ञदानक्रिया चैव सङ्ग्रामे चापलायनम् । कामादीनामाभ्यन्तराणां स्वविषयवासित्वेनाऽऽभ्यन्तरा- णां भृत्यादीनां च जय उक्तः— तत्रैव, कामः क्रोधो मदो मानो लोभो हर्षस्तथैव च । जेतव्यो रिपुषड्वर्ग आन्तरः पृथिवीक्षिता ॥ स्वस्वविषये व्यवस्थापनं जयः । एतेषां विजयं कृत्वा कार्यों भृत्यजयस्तथा । कृत्वा भृत्यजयं राजा पौरान् जानपदान् जयेत् ॥ कृत्वा च विजयं तेषां शत्रून् बाह्यांस्ततो जयेत् । अन्तिमो जयः पराभवः । बाह्यास्त्रिविधा उक्ताः— तत्रैव,

विहिता राजधर्माः । १२३ बाह्याश्च त्रिविधा ज्ञेयास्तुल्याभ्यन्तरकृत्रिमाः ॥ गुरवस्ते यथापूर्वं तेषु यत्नः सदा भवेत् । अमात्यादिभी राजा रक्ष्यो राज्ञा च ते रक्ष्या इत्युक्तम्- तत्रैव, स्वाम्यमात्यो जनपदो दुर्गं दण्डस्तथैव च । कोशो मित्रं च धर्मज्ञ सप्ताङ्गं राज्यमुच्यते ॥ दण्डो बलम् । सप्ताङ्गस्यापि राज्यस्य मूलं स्वामी प्रकीर्त्तितः । मूलं प्रधानम् । तन्मूलत्वात्तथाङ्गानां स तु रक्ष्यः प्रयत्नतः ॥ अमात्यादिभिरिति शेषः । षडङ्गरक्षा कर्त्तव्या तथा तेन प्रयत्नतः । षडङ्गानि अमात्यादयः । तेन राज्ञा । अङ्गेभ्यश्च तथैकस्तु द्रोहमाचरतेऽल्पधीः ॥ एकः, अङ्गमध्यस्थः कश्चित् । वधस्तस्य तु कर्तव्यः शीघ्रमेव महीक्षिता ॥ तथा, एकस्यैव महीभर्तुर्भूयः कार्ये सुनिश्चिते । ब्राह्मणान् पर्युपासीत त्रय्यां राम सुनिश्चितान् ॥ नासच्छास्त्ररतान्मूढांस्ते हि लोकस्य कण्टकाः । सुनिश्चिते, उपस्थित इति शेषः । उपासीत नियुञ्जीत । तथा, यजेत राजा बहुभिः क्रतुभिः स्वाप्तदक्षिणैः ॥ स्वाप्तदक्षिणैः, ऋत्विग्भिः प्राप्ता दक्षिणा येषु तैः । धर्मार्थं चैव विप्रेभ्यो दद्याद्भोगान् धनानि च ।

१२४ वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे स्याच्चाम्नायपरो लोके वर्तेत पितृवन्नृषु ॥ आवृत्तानां गुरुकुलाद्द्विजानां पूजनं भवेत् । आवृत्तानां कृतसमावर्तनानाम् । नृपाणामक्षयो ह्येष निधिर्ब्राह्मो विधीयते ॥ हिः प्रसिद्धः । तस्माद्राज्ञा निधातव्यो ब्राह्मणेष्वक्षयो निधिः । तथा, सङ्ग्रामेष्वनिवर्त्तित्वं प्रजानां परिपालनम् । शुश्रूषा ब्राह्मणानां च राज्ञां निःश्रेयसं परम् ॥ कृपणानाथवृद्धानां विधवानां च योषिताम् । योगक्षेमं च वृत्तिं च तथैव परिकल्पयेत् ॥ योगः अलब्धलाभः । क्षेमं सिद्धस्य परिपालनम् । वृत्ति- र्जीवनोपायः । तथा, आश्रमेषु यथाकालं तैलं भाजनभोजनम् । स्वयमेव नयेद्राजा सत्कृतानवमन्य च ॥ आश्रमेषु स्थानेषु । सत्कृतान्, कार्येषु नियुक्तान् । अवम- त्य उपेक्ष्य । अनेनादरातिशय उच्यते । तथा, तापसे सर्वकार्याणि राज्यमात्मानमेव च । निवेदयेत्प्रयत्नेन देववच्चैनमर्चयेत् ॥ मनुः, न विश्वसेदविश्वस्ते विश्वस्ते नातिविश्वसेत् । विश्वासाद्भयमुत्पन्नं मूलान्यपि निकृन्तति ॥ १ अयं सार्धश्लोको मुद्रितमनुपुस्तके नोपलभ्यते ।

विहिता राजधर्माः । १२५ विश्वासयेच्चापि परं तत्त्वभूतेन हेतुना । बकवच्चिन्तयेदर्थान् सिंहवच्च पराक्रमेत् । वृकवच्चावलुम्पेत शशवच्च विनिष्पतेत् ॥ यथा वृको मेषादिरक्षकानवधानमासाद्य मेषं हन्ति, एवं शत्रुरक्षकानवधाने शत्रुं हन्यात् । विनिष्पतेत्, शत्रुभिरभिभूत आश्रयान्तरं गच्छेत् । विष्णुधर्मोत्तरे तु, दृढप्रहारी च भवेत्तथा सूकरवन्नृपः । चित्राकारश्च शिखिवद्दृढभक्तस्तथा श्ववत् ॥ भवेच्च मधुराभाषी तथा कोकिलवन्नृपः । काकशङ्की भवेन्नित्यमज्ञातवसतिं वसेत् ॥ काकशङ्की, काकवन्न कमपि विश्वसेत् । विष्णुः, आयद्वाराणि नोच्छिन्द्यान्नापात्रवर्षी स्यात् । आयद्वाराणि, द्रव्योत्पत्तिस्थानानि खानिशुल्कप्रभृतीनि । महाभारते तु विशेषः । चरेद्धर्माणि कटुको मुञ्चेत्स्नेहं न नास्तिकः । आनृशंस्यश्चरेदर्थं चरेत्काममनुद्धतः ॥ प्रियं ब्रूयादकृपणः शूरः स्यादविकत्थनः । दाता नापात्रवर्षी स्यात्प्रगल्भः स्यादनिष्ठुरः ॥ सन्दधीत न चानार्यैर्विगृह्णीयान्न च बन्धुभिः । नाभक्तं चारयेच्चारं कुर्यात्कार्यमपीडया अर्थं ब्रूयान्न चासत्सु गुणान् ब्रूयान्न चात्मनः । आदद्यान्न च साधुभ्यो नासत्पुरुषमाश्रयेत् ॥ नापरीक्ष्य नयेद्दण्डं न च मन्त्रं प्रकाशयेत् । विसृजेन्न च लुब्धेभ्यो विश्वसेनापकारिषु ॥

१२६ वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे अनीर्षुर्गुप्तदारः स्यादृजुः स्यादघृणी नृपः ॥ स्त्रियः सेवेत नात्यर्थं मृष्टं भुञ्जीत नाहितम् । अस्तब्धः पूजयेन्मान्यान् गुरून् सेवेदमयया ॥ अर्चेद्देवानदम्भेन श्रियमिच्छेदकुत्सिताम् । सेवेत प्रणयं हित्वा १ दक्षः स्यान्न त्वकालवित् ॥ सान्त्वयेत्तन्न २ मोघाशमनुगृह्णन् च क्षिपेत् । प्रहरेन्न त्वविज्ञाय हत्वा शत्रून्न शोचयेत् ॥ क्रोधं कुर्यान्न चाकस्मान्मृदुः स्यान्नापकारिषु । तथा, ऊखरेष्वपि वर्षन्तं पात्रेषु मृदु वर्षिणम् । पर्जन्यमपि निन्दन्ति किम्पुनर्वसुधाधिपम् ॥ इति । विष्णुधर्मोत्तरे बालकादीनां धनं राज्ञैव रक्ष्यमित्युक्तम्। बालदायादकं रिक्थं तावद्राजाऽनुपालयेत् । यावत्स स्यात्समावृत्तो यावद्वाऽतीतशैशवः ॥ बालपुत्रासु चैवं स्याद्रक्षणं निष्कुलासु च । पतिव्रतासु च स्त्रीषु विधवास्वातुरासु च ॥ जीवन्तीनां तु तासां ये तद्धरेयुः स्वबान्धवाः । तान् शिष्याच्चौरदण्डेन धार्मिकः पृथिवीपतिः ॥ तथा चौरैरपहृतं प्रजाद्रव्यं राज्ञा स्वकोशाद्दातव्यमित्युक्तम्— तत्रैव, सर्वेषामेव वर्णानां चौरैरपहृतं धनम् । तत्प्रमाणं स्वकात्कोशाद्दातव्यमविचारयन् ॥ ततस्तु पश्चात्कर्त्तव्यं चौरान्वेषणमञ्जसा । चौररक्षाधिकारिभ्यो राजाऽपि तदवाप्नुयात् ॥ १ धृत्वा, धाञो रूपमिदम् । २ न च मोक्षायेत्यपि पाठः।

विहिता राजधर्माः १२७ आहृते च तथा वित्ते हृतमित्येव वेदिनम् । निर्द्धनं पार्थिवः कृत्वा विषयात्स्वाद्विवासयेत् ॥ आहृते, चौरान्वेषिभिरितिशेषः । हृतमित्येव वेदिनम्, चौरैरपहृतं न मया प्राप्तमिति निवेदयितारं चौरान्वेषिणं मि- थ्यावादितया प्रमाणैर्निर्णीय निर्द्धनं कृत्वा स्वदेशाद्विवासये- दिति व्याख्येयम् । अपहृतस्यादाने राज्ञो दोषमाह— याज्ञवल्क्यः, देयं चौरहृतं द्रव्यं राज्ञा जानपदाय तु । अददद्धि समाप्नोति किल्बिषं यस्य तस्य तत् ॥ इति । यत्तु धनस्वामिन एव परिचारकैर्नीतं तत्त राज्ञा न देयमित्युक्तम्— विष्णुधर्मोत्तरे, न तद्राज्ञा प्रदातव्यं गृहे यत्परिचारकैः । प्रचरद्भिर्हृतं द्रव्यं कार्यं तत्रान्ववेक्षणम् ॥ अन्ववेक्षणम्, तर्जनताडनादिना तत्परिचारकेभ्यो दाप- नीयं, न तु स्वयं दातव्यमित्यर्थः । स्वविषये क्षुधाऽवसद्यमानस्य श्रोत्रियस्य वृत्तिकल्पनमपि राज्ञ आवश्यकमित्युक्तम्— तत्रैव, न च क्षुधाऽवसीदेत श्रोत्रियो विषये वसन् । यस्य राज्ञस्तु विषये श्रोत्रियः सीदति क्षुधा ॥ तस्य सीदति तद्राष्ट्रं दुर्भिक्षव्याधितस्करैः । श्रुतवित्ते तु विज्ञाय वृत्तिं तस्य प्रकल्पयेत् ॥ रक्षेच्च सर्वतस्त्वेतान् पिता पुत्रमिवौरसम् । संरक्ष्यमाणो राज्ञा यः कुरुते धर्ममन्वहम् ॥ तेनायुर्वर्द्धते राज्ञो द्रविणं राष्ट्रमेव च । इति ।

१२८ वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे देवतारामादेः पालनं तत्पूजनं चावश्यकमित्युक्तम्- तत्रैव, स्वदेशदेवतार्चायाः कृतारामं पुरातनैः । दायं वित्तं जनं तासां प्रयत्नात्परिपालयेत् ॥ पालयन्ति महीं देवाः पालिताः पृथिवीक्षिता । देवायत्तमिदं सर्वं भूतलं द्विजपुङ्गव ॥ धूपदीपनमस्कारपुष्पमाल्यानुलेपनैः । रत्नानां सम्प्रदानैश्च पूजनीयाः सुरोत्तमाः ॥ पूजिताः पूजयन्त्येते आयुषा यशसा श्रिया । प्राप्यते देवताभक्त्या मनुष्येण महत्पदम् ॥ पूजिताः सम्प्रयच्छन्ति कामान्नृणां मनोगतान् । एकमप्याश्रितो देवं राजा भार्गवनन्दन ॥ सर्वासां पूजनं कुर्याद्देवतानामसंशयम् । ब्राह्मणाश्च नियोक्तव्या वेदोक्तसुरपूजने ॥ ब्राह्मणस्य पूजनं पालनं चोक्तम्- तत्रैव, ब्राह्मणान् पूजयेद्राजा ब्राह्मणान् पालयेत्सदा । ब्राह्मणा हि महाभागा देवानामपि देवताः ॥ ब्राह्मणानां क्षितिं दद्याद्भोगानन्यांश्च पार्थिव । ब्राह्मणानामिति षष्ठी चतुर्थ्यर्थे । ब्राह्मणानां क्षितिं दत्त्वा- स्वमुद्राङ्कितं पत्रमपि दद्यात् । तदुक्तम्— विष्णुना, ब्राह्मणेभ्यो भुवं दद्याद्येषां च प्रतिपादयेत् तेषां स्ववंश्यान् भुवः प्रमाणं दानच्छेदोपवर्णनं च पटे ताम्र- पट्टे वा लिखितं स्वमुद्राङ्कितं चागामिनृपतिपरिज्ञानार्थं द-

विहिता राजधर्माः । १२९ द्यदिति । येषां येभ्य इत्यर्थः । तेषां वंश्यान् । स्ववंश्यांश्चेति क्वचि- त्पाठः । दानच्छेदोपवर्णनम्, दानच्छेदे उपवर्णनं, नरकस्येति शेषः । अथ वा दानच्छेदो दत्तभूमिसिमापरिच्छेदः । तथाच- याज्ञवल्क्यः, दत्त्वा भूमिं निबन्धं वा कृत्वा लेख्यं तु कारयेत् । आगामिभद्रनृपतिपरिज्ञानाय पार्थिवः ॥ पटे वा ताम्रपट्टे वा स्वमुद्रोपरिचिह्नितम् । अभिलेख्यात्मनो वंश्यानात्मानं च महीपतिः ॥ प्रतिग्रहपरिमाणं दानच्छेदोपवर्णनम् । स्वहस्तकालसम्पन्नं शासनं कारयेत्स्थिरम् ॥ इति । व्यासः, स्थानं वंशानुपूर्वी च देशं ग्राममुपागतान् । ब्राह्मणांस्तु तथा चान्यान् याज्यानाधिकृतानपि ॥ कुटुम्बिनोऽथ कायस्थान् दूतवैद्यमहत्तरान् । मेदचण्डालपर्यन्तान् सर्वान् सम्बोधयन्निति ॥ मातापित्रोरात्मनश्च पुण्यायामुकसूनवे । दत्तं मयाऽमुकायाद्य दानं सब्रह्मचारिणे ॥ अनाच्छेद्यमनाहार्यं सर्वभोगविवर्जितम् । चन्द्रार्कसमकालीनं पुत्रपौत्रान्वयागतम् ॥ दातुः पालयितुः स्वर्गं हर्तुर्नर कमेव च । षष्टिवर्षसहस्राणि दानच्छेदे फलं लिखेत् ॥ स्वमुद्रावर्षमासार्द्धदिनाध्यक्षाक्षरान्वितम् । एवंविधं राजकृतं शासनं समुदाहृतम् ॥ इति । स्थानं राजधानी। उपागतान् आगन्तुकान्। महत्तरो ग्रा- १७

१३० वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे मदाता । अर्द्धं पक्षः । दिनाध्यक्षो वारः । तत्र पत्रेऽन्यानपि स्मृत्यन्तरोक्तान् श्लोकान् लिखेत् । ते च श्लोकाः- पूर्वदत्तां द्विजातिभ्यो यत्नाद्रक्ष्युधिष्ठिर । महीं मतिमतां श्रेष्ठ दानाच्छ्रेयोऽनुपालनम् ॥ बहुभिर्वसुधा भुक्ता राजभिः सगरादिभिः । यस्य यस्य यदा भूमिस्तस्य तस्य तदा फलम् ॥ षष्टिवर्षसहस्राणि स्वर्गे मोदति भूमिदः । आक्षेप्ता चावमन्ता च तान्येव नरकं वसेत् ॥ अपानीयेष्वरण्येषु शुष्ककोटरवासिनः । कृष्णाहयोऽभिजायन्ते पूर्वदायं हरन्ति ये ॥ इति । स्मृत्यन्तरे, सन्धिविग्रहकारी तु भवेद्यस्तस्य लेखकः । स्वयं राज्ञा समादिष्टः स लिखेद्राजशासनम् ॥ इति । विष्णुधर्मोत्तरे, ब्राह्मणेपु तु यद्दत्तं विधिवत्पारलौकिकम् । वेदलाङ्गलकृष्टेषु द्विजक्षेत्रेषु भार्गव ॥ उप्तस्य दानबीजस्य फलस्यान्तो न विद्यते । तस्मात्पूज्या नमस्कार्याः संविभाज्यास्तथा द्विजाः ॥ राज्ञा सर्वप्रयत्नेन लोकद्वयमभीप्सता । यद्ब्राह्मणास्तुष्टतमा वदन्ति तद्देवताः प्रत्यभिनन्दयन्ति । तुष्टेषु तुष्टाः सततं भवन्ति प्रत्यक्षदेवेषु परोक्षदेवाः ॥ इति । तथा साध्वीनामपि पालनमुक्तम्- तत्रैव, साध्वीनां पालनं कुर्यात्पूजनं च महीपतिः । एकपत्न्यः स्त्रियः सर्वा धारयन्ति जगत्त्रयम् ॥

विहिता राजधर्माः । १३१ भर्तृव्रता भर्तृपरा भर्तृपूजनतत्परा । यतः स्त्री सा दिवं याति सह भर्त्रा द्विजोत्तम ॥ एकपत्न्यस्तु यद्दुःखं सहन्ते द्विजसत्तम । तेन ताः स्वर्गमासाद्य सुखमायान्त्यनेकधा ॥ तासां प्रभावो हि महांस्तेजश्चैवातिदुःसहम् । न कोपनीया नोपेक्ष्या नैव ताश्च विमानयेत् ॥ नाह्येदपराधेपु दण्ड्यस्तासां पतिर्भवेत् । तथा, अनाथां च सदा साध्वीं बिभृयात्पार्थिवोत्तमः । तस्यां यद्दीयते दानं तदनन्तं प्रकीर्तितम् ॥ साध्वीनामपमानेन कुलं दहति पूरुषः । तासां सम्पूजनाद्राम स्वकुलं चोन्नतं भवेत् ॥ इति । तथा— गवां हि पालनं राज्ञा कर्त्तव्यं भृगुनन्दन । इत्यादिनाध्यायेनौषधान्नघासजलादिदानान्युक्तानि तत्रैव । तथा, गवां प्रचारभूमिं तु वाहयित्वा हलादिना । नरकं महदाप्नोति यावदिन्द्राश्चतुर्दश ॥ इति । मनुः, अलब्धं चैव लिप्सेत लब्धं रक्षेच्च यत्नतः । रक्षितं वर्द्धयेच्चैव वृद्धं पात्रेषु निक्षिपेत् ॥ एतच्चतुष्टयं विद्यात्पुरुषार्थप्रयोजनम् । अस्य सम्यगनुष्ठानं नित्यं कुर्यादतन्द्रितः ॥ इति । महाभारते, सर्वः सर्वं न जानाति सर्वज्ञो नास्ति कश्चन ।

३२ वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे नैकत्र परिनिष्ठाऽस्ति ज्ञानस्य पुरुषे क्वचित् ॥ सर्वस्य ज्ञानस्यैकत्र पुरुषे परिनिष्ठाऽवस्थितिर्नास्तीत्यर्थः अप्युन्मत्तात्प्रलपतो बालाच्च परिजल्पतः । सर्वतः सारमादद्यादश्मभ्य इव काञ्चनम् ॥ धनुर्वेदेतिहासे च यत्नः कार्यो विजानता । हस्तिपृष्ठेऽश्वपृष्ठे च रथचर्यासु चैव हि ॥ द्वौ भागावेतिहासार्थं भागस्त्रय्या विधीयते । इष्वस्त्रादिषु भागोऽन्यश्चतुर्थैवमहः स्मृतम् ॥ येषां त्रीण्यवदातानि योनिविद्या च कर्म च । तान् सेवेतैः समास्या हि शास्त्रेभ्योऽपि गरीयसी ॥ समास्या, सम्यक्प्रकारेण आस्या उपवेशनम् । गुरुपूजां च सततं वृद्धानां पर्युपासनम् । श्रवणं चैव विद्यानां कुर्वन् श्रेयोऽधिगच्छति ॥ न वै श्रुतमविज्ञाय वृद्धाननुपसेव्य च । धर्मार्थौ वेदितुं शक्यौ बृहस्पतिसमैरपि ॥ विद्यावृद्धान् सदैव त्वमुपासीथा नराधिप । शृणुया यच्च ते ब्रूयुः कुर्याश्चैवाविचारयन् ॥ सहस्रमपि मूर्खाणां यद्युपास्ते महीपतिः । अथ वाप्ययुतान्येव नास्ति तेषु सहायता ॥ एकोऽपि शास्त्रवित्प्राज्ञो गुरूणां पर्युपासिता । राजानं राजपुत्रं वा प्रापयेन्महतीं श्रियम् ॥ सदैव हितकामानां सुहृदां न शृणोति यः । प्राज्ञानां कृतविद्यानां स नरः शत्रुन्दनः ॥ शत्रुन्दनः शत्रूणामानन्दजनकः । आदावेव मनुष्येण वर्तितव्यं यथाक्रमम् ।

विहिता राजधर्माः । १३३ यथा नातीतमर्थं वै पश्चात्तापेन शोचति ॥ अर्थानामीश्वरो यः स्यादिन्द्रियाणामनीश्वरः । इन्द्रियाणामनैश्वर्यादैश्वर्याद्भूश्यतीह सः ॥ संनियच्छति योगेन उत्थितं कामहर्षयोः । स श्रियो भाजनं राजन् पश्चाद्यस्तु न मुह्यति ॥ नावमान्या बुद्धिमद्भिरवरोत्कृष्टमध्यमाः । न हि मानप्रदग्धानां कश्चिदस्ति मदः क्वचित् ॥ अवृत्तेर्भयमन्त्यानां मध्यानां मरणाद्भयम् । उत्तमानां तु मर्त्यानामवमानात्परं भयम् ॥ अन्त्यानाम्, अधमानां मर्त्यानाम् । अवृत्तेः, जीविकानाशात् भयम् । कर्मणा मनसा वाचा चक्षुषा च चतुर्विधम् । प्रसादयति यो लोकं तं लोको न प्रसीदति ॥ तमुद्दिश्य लोको न प्रसीदति नावसन्नो भवति । यो नोद्धतं जातु करोति वेषं न पौरुषेणापि विकत्थते च । नीत्या हि किञ्चित्क्षमते विवादं सर्वत्र तादृग्लभते प्रशंसां ॥ इति । राज्ञोऽधिकमित्यनुवृत्तौ— गौतमः, योगश्च विजये भये विशेषेण चर्या च रथधनुर्भ्याम् । इति । योग उपायः । विजये, शत्रूणां तद्राष्ट्रादेश्च । भये विशेषे- , भये शत्रुप्रभृतिभ्य उपस्थिते, विशेषेणोपायः कार्य इत्य- : । चर्या पर्यटनम् । रथधनुर्भ्यामिति वाहनायुधानामुपलक्ष- म्, दृष्टार्थत्वात् । मनुः, नित्यमुद्यतदण्डः स्यान्नित्यं विवृतपौरुषः ।

नित्यं संवृतसंवार्यो नित्यं छिद्रानुसार्यरैः ॥ नित्यमुद्यतदण्डस्य कृत्स्नमुद्विजते जगत् । तस्मात्सर्वाणि भूतानि दण्डेनैव प्रसाधयेत् ॥ अमाययैव वर्त्तेत न कथञ्चन मायया । बुध्येतारिप्रयुक्तां च मायां नित्यं सुसंवृतः ॥ तथा, तीक्ष्णश्चैव मृदुश्च स्यात्कार्यं वीक्ष्य महीपतिः । तीक्ष्णश्चैव मृदुश्चैव राजा भवति संमतः ॥ इति । उद्यतदण्डः, दण्डो हस्त्यश्वादियुद्धादिशिक्षाभ्यासः, स उ- द्यतस्संव्यापारो यस्य स तादृशः । अथ वा दण्डो दण्ड्यानां दण्डनं तदुद्यतं यस्य स तादृशः । विवृतपौरुषः, विवृतं प्रकाशी- कृतं पौरुषम् अस्त्रविद्याप्रकर्षादिकं यस्य स तथा । संवृतसंवा- र्यः, संवृतं परैरज्ञायमानं संवार्यं संवरणार्हं मन्त्राकारचेष्टितादि यस्य स तथा । उद्विजते बिभेति । तेन च प्रतापख्यातिर्भवती- त्यर्थः । अमायया अच्छद्मना । वर्तेत, अमात्यादिष्विति शेषः । अहितेषु तु क्वचिच्छद्मापि विहितमेव । शङ्खलिखितौ, राजा स्वाधीनवृत्तिरात्मप्रत्ययकोशः स्वयं कृत्यानुदर्शी विप्रस्वनिवृत्तश्चिरं भद्राणि पश्यति । इति । आत्मप्रत्ययकोशः, आत्मनः स्वस्य प्रत्ययो विज्ञानं यस्य तादृशकोशवान् । यमः, समः सर्वेषु भूतेषु नयानयविशारदः । नैकः कार्याणि यः कुर्यात्सोऽत्यन्तं पाति मेदिनीम् ॥ अत्यन्तं चिरकालम् । तथा,