वीरमित्रोदय: राजनीतिप्रकाश (महामहोपाध्याय मित्रमिश्र - प्राचीन भारतीय राजनीति एवं शासन कोष)

ऐतरेयब्राह्मणोक्तो राजाभिषेकः । १०१ यन्मध्वाभिषिञ्चति रसमेवास्मिंस्तद्दधाति तेजो वा एतत्पशू- नां यद् घृतं यद् घृतेनाभिषिञ्चति तेज एवास्मिंस्तद्दधात्यमृतं वा एतदस्मिँल्लोके यदापो यदद्भिरभिषिञ्चत्यमृतत्वमेवास्मिं- स्तद्दधाति सोऽभिषिक्तोऽभिषेक्त्रे ब्राह्मणाय हिरण्यं दद्यात्स- हस्रं दद्यात्क्षेत्रं चतुष्पाद्दद्यादथाप्याहुरसङ्ख्यातमैवापरिमितं दद्यादपरिमितो वै क्षत्रियोऽपरिमितस्यावरुद्ध्यै इत्यथास्मै सुराकंसं हस्त आदधाति स्वादिष्ठया मदिष्ठया पवस्व सोम धा- रया ।। इन्द्राय पातवे सुत इति तां पिबेद्यदत्र शिष्टं रसिनः सुतस्य यदिन्द्रो अपिबच्छचीभिः । इदं तदस्य मनसा शिवेन सोमं राजानमिह भक्षयामि । अभि त्वा वृषभा सुते सुतं सृजामि पी- तये । तृम्प व्यश्नुही मदमिति यो ह वाव सोमपीथः सुरायां प्रविष्टः सहैवैतेनैन्द्रेण महाभिषेकेणाभिषिक्तस्य क्षत्रियस्य भ- क्षितो भवति न सुरा तां पीत्वाऽभिमन्त्रयेताऽपाम सोमं शन्नो भवेति तद्यथैवादः प्रियः पुत्रः पितरं प्रिया वा जाया पतिं सुखं शिवमुपस्पृशत्याविस्त्रस एवं हैवैतेनैन्द्रेण महाभिषेकेणाभिषिक्त- स्य क्षत्रियस्य सुरा वा सोमो वाऽन्यद्वाऽन्नाद्यं सुखं शिव- मुपस्पृशत्याविस्त्रसः । (पं० ८ अ० ४ खं० २० ) इन्द्रियमिति । इन्द्रियपाटवहेतुत्वान्मधुन इन्द्रियत्वम् । मधुनः पुष्पजन्यत्वेनौषधिजन्यत्वम् । घृतस्य शुक्लभास्वरत्वेन प- शुतेजस्त्वम् । अपाम् आप्यायनहेतुत्वादमृतत्वम् । हिरण्यस्यैव सहस्रं विशेषणम् । सहस्रनिष्कंमितं हिरण्यं दद्यात् । चतुष्पात् गवादि । असङ्ख्यातमपरिमितं सङ्ख्यारहितं, शक्त्यनुसारेणे- त्यर्थः। अपरिमितो बहुधनः । अवरुद्ध्यै प्राप्त्यै । दक्षिणादानो- त्तरं पुरोहितकर्तव्यम्—अथेति । सुरा औदुम्बरपात्रस्थान्नाङ्कु- राणामभिषुतो रसः, तत्पूर्णं कंसं, कांस्यपात्रं चषकरूपम् ।

१०२ वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे स्वादिष्ठयेति । हे सोम सुराद्रव्य, स्वादिष्ठया स्वादुभूतया, मदि- ष्ठया मदहेतुभूतया, धारया यजमानं पवस्व शोधय । यतः, इन्द्राय पातवे सुतः, इन्द्रस्य पानार्थमभिषुतः । यदिति । अत्र, कांस्यपात्रेषु, सुतस्याभिषुतस्य, रसिनो रसयुक्तस्य, यच्छिष्टं यः स्वल्पभागः, यच्च द्रव्यं, शचीभिः कर्मविशेषैः, संस्कृतम्, इन्द्रोऽपिबत् । तत्, अस्य द्रव्यस्य, इदं स्वरूपं, सोमं राजानं सोमसदृशं, शिवेन शा- न्तियुक्तेन, मनसा भक्षयामि । अभीति । हे वृषभश्रेष्ठ इन्द्र, त्वा त्वामभिलक्ष्य, सुतेऽस्मिन् द्रव्ये सति, पीतये पानार्थं, तत् द्रव्यं, सृजामि त्वद्धस्ते ददामि, तेन पीतेन त्वं तृम्प तृप्तो भव, मदं व्यश्नुहि, हर्षं प्राप्नुहि । पानं प्रशंसति-यो हेति । यो ह वाव, यः खलु, सोमपीथः, सोमस्य पानविशेषः, सुरायामस्मिन् द्रव्ये, प्रविष्टोऽस्ति तत्सदृशोऽस्ति, स क्षत्रियस्य भक्षितो भवति। यथैव पुत्रः पितरं शिवं सुखं यथा भवति तथा स्पृशति, आविश्वसः, देहपातपर्यन्तम्, एवं क्षत्रियस्य सुरादीनि सुखप्रदानि । एतेन ह वा ऐन्द्रेण महाभिषेकेण तुरः कावषेयो जनमेजयं पारिक्षितमभिषिषेच तस्मादु जनमेजयः पारिक्षितः समन्तं स- र्वतः पृथिवीं जयन् परीयायाश्वेन च मेध्येनेजे तदेषाभियज्ञ- गाथा गीयते — आसन्दीवति धान्यादं रुक्मिणं हरितः स्रजम् । अश्वं बन्धसारङ्गं देवेभ्यो जनमेजय इत्येतेन ह वा ऐन्द्रेण महाभिषेकेण च्यवनो भार्गवः शार्यातं मानवमभिषिषेच त- स्मादु शार्यातो मानवः समन्तं सर्वतः पृथिवीं जयन् परीयाया- श्शवेन च मेध्येनेजे देवानां हापि सत्रे गृहपतिरासैतेन ह वा ऐ- न्द्रेण महाभिषेकेण सोमशुष्मा वाजरत्नायनः शतानीकं सात्रा- जितमभिषिषेच तस्मादु शतानीकः सात्राजितः समन्तं सर्वतः

पृथिवीं जयन् परीयायाश्वेन च मेध्येनेज एतेन ह वा ऐन्द्रेण महाभिषेकेण पर्वतनारदावाम्बाष्ठ्यमभिषिषेचतुस्त- स्माद्वाम्बाष्ठ्यः समन्तं सर्वतः पृथिवीं जयन् परीयायाश्वे- न च मेध्येनेज एतेन ह वा ऐन्द्रेण महाभिषेकेण पर्वतनारदौ युधांश्रौष्टिमौग्रसैन्यमभिषिषेचतुस्तस्मादु युधांश्रौष्टिरौग्रसैन्यः समन्तं सर्वतः पृथिवीं जयन् परीयायाश्वेन च मेध्येनेज एते- न ह वा ऐन्द्रेण महाभिषेकेण कश्यपो विश्वकर्माणं भौवनम- भिषिषेच तस्मादु विश्वकर्मा भौवनः समन्तं सर्वतः पृथिवीं जयन् परीयायाश्वेन च मेध्येनेजे भूमिर्ह जगावित्युदाहरन्ति न मा मर्त्यः कश्चन दातुमर्हति विश्वकर्मन् भौवन मां दिदा- सिथ ॥ निमङ्क्ष्येऽहं सालिलस्य मध्ये मोघस्त एष कश्यपाया- ससङ्गर इत्येतेन ह वा ऐन्द्रेण महाभिषेकेण वसिष्ठः सुदासं पैजवनमभिषिषेच तस्मादु सुदासः पैजवनः स- मन्तं सर्वतः पृथिवीं जयन् परीयायाश्वेन च मेध्येनेज एतेन ह वा ऐन्द्रेण महाभिषेकेण संवर्त्त आङ्गिरसो मरुत्त- माविक्षितमभिषिषेच तस्मादु मरुत्त आविक्षितः समन्तं सर्वतः पृथिवीं जयन् परीयायाश्वेन च मेध्येनेजे तदप्येष श्लोको- ऽभिगीतो— मरुतः परिवेष्टारो मरुत्तस्यावसन् गृहे । आविक्षितस्य कामप्रेर्विश्वे देवाः सभासद इति ॥ ( पं० ८ अ० ४ खं० २७ ) एतेन ह वा ऐन्द्रेण महाभिषेकेणोदमय आत्रेयोऽङ्गमभि- षिषेच तस्मादङ्गः समन्तं सर्वतः पृथिवीं जयन् परीयायाश्वेन च मेध्येनेजे सहोवाचालोपाङ्गो दशनागसहस्राणि दशदासी- सहस्राणि ददामि ते ब्राह्मणोपमास्मिन् यज्ञे हयस्वेति तदप्येते

न्तिः समन्तं सर्वतः * Wait, दौष्पन्तिः has ष्प. Look at both occurrences in L15: * दौष्पन्तिमभिषिषेच तस्मादु भरतो दौष्पन्तिः समन्तं सर्वतः * पृथिवीं जयन् परीयायाश्वैश्च मेध्यैरीजे तदप्येते श्लोका * पृथिवीं जयन् परीयायाश्वैश्च मेध्यैरीजे तदप्येते श्लोका * अभिगीताः— * अभिगीताः- * हिरण्येन परीवृतान् कृष्णान्छुक्लरदतो मृगान् । * Wait, is it परीवृतान् or परीवृतान्? परीवृतान्. * कृष्णान्छुक्लरदतो or कृष्णान्छुक्लरदतो? कृष्णान्छुक्लरदतो. * मष्णारे भरतोऽददाच्छतं बद्धानि सप्त च ॥ * Wait, is the end of L19 ॥ or ।? * It looks like ॥ or ।? Look at the vertical strokes: two vertical strokes ॥ or one? * Wait, L19

ऐतरेयब्राह्मणोक्तो राजाभिषेकः । १०५ दिवं मर्त्य इव हस्ताभ्यां नोदापुः पञ्च मानवाः ॥ इत्येतं ह वा ऐन्द्रं महाऽभिषेकं बृहदुक्थ ऋषिर्दुर्मु- पाञ्चालाय प्रोवाच तस्मादु दुर्मुखः पाञ्चालो राजा सन् विद्यया समन्तं सर्वतः पृथिवीं जयन् परीयायैतं ह वा ऐन्द्रं महाभिषेकं वासिष्ठः सात्यहव्योऽत्यरातये जान- न्तपये प्रोवाच तस्मादत्यरातिर्जानन्तपीराजा सन् विद्यया स- मन्तं सर्वतः पृथिवीं जयन् परीयाय स होवाच वासिष्ठः सात्यह- व्यो ऽजैषीर्वे समन्तं सर्वतः पृथिवीं महन्मा गमयेति स होवाचा- त्यरातिर्जानन्तपिर्यदा ब्राह्मणोत्तरकुरूञ्जयेयमथ त्वमुहैव पृथि- व्यै राजा स्याः सेनापतिरेव तेऽहं स्यामिति स होवाच वासिष्ठः सात्यहव्यो देवक्षेत्रं वैतन्न वै तन्मर्त्यो जेतुमर्हत्यद्रुक्षो वै म आ त इदं दद इति ततो हात्यरातिं जानन्तपिमात्तवीर्यं निःशुक्र- मामित्रतपनः शुष्मिणः शैब्यो राजा जघान तस्मादेवंविदुषे ब्राह्मणायैवं चक्रुषे न क्षत्रियो द्रुह्येन्नेद्राष्ट्रादवपद्येयन्नेद्वा मा प्राणो जहादिति जहादिति । ( पं० ८ अ० ४ खं० २३ ) उक्तं महाभिषेकं पुरा शिष्टाचारोदाहरणेन प्रशंसति-एते- नेति । तुरो महर्षिः । सर्वतः,सर्वासु दिक्षु। समन्तं समुद्रपर्यन्तम्, जयन् । अस्य वृत्तान्तस्य वैदिकैर्यज्ञगाथा गीयते-आसन्दीति । आसन्दीवति देशविशेषे । देवेभ्यो देवतार्थम् । धान्यादं, धान्य- मत्ति तम् । रुक्मिणं ललाटगश्वेतलाञ्छनवन्तम् । हरितस्रजं हरितवर्णदेहम् । सारं,कर्मसु श्रेष्ठं यागं गच्छतीति सारङ्गः । अन- याऽभिषेकमाहात्म्यमुक्तम् । न मेति । मा माम् । मर्त्यो मनुष्यः । दिदासित्थ दातुमिच्छसि । निमङ्क्ष्ये, मज्जनं करिष्ये । मोघो व्यर्थः । आस बभूव । सङ्गरः प्रतिग्रहः । एतेन अभिषेकमहिम्ना । मरुत इति । मरुतो देवाः । परिवेष्टारः,परिवेषणकर्तारो भूत्वा अवसन् । १४

... देशविशेषे ।" Often edited as: मशणारे देशविशेषे or मष्णारे देशविशेषे or मण्णारे देशविशेषे? Wait! Look at the letter in the image again: Look at the left loop: it's a circle at the top! Wait, no, it's at the top! A circle at top-left, going down to the right, then a loop at bottom-left? That's श! Then to the right of श: there is ण? Wait, look at ण्ण: in मण्णारे, ण has a loop at top or bottom? ण is an open U-tube or an oval loop. Wait, look at ण in प्राणान् in line 17: In line 17, प्राणान्: ण is a loop like a circle hanging from the top line, then a vertical bar! Look at दक्षिणा in line 5-6, 8: Line 8: गोभिर्दक्षिणारूपाभिः -> look at क्षि: क + ष, then ण + ा: ण is a teardrop/oval loop hanging from the top line, followed by a vertical bar! Now look at line 20 in म...रे: Does the

ऐतरेयब्राह्मणोक्तो राजाभिषेकः । १०७ भहेति । पूर्वे पित्रादयः । अपरे पुत्रादयः । नोदापुः, न श- क्नुयुः । अत्र दृष्टान्तः-दिवमिति । हस्ताभ्यां स्प्रष्टुमशक्तः । एवं पञ्च मानवा निषादपञ्चमाश्चत्वारो वर्णाः । अभिषे- कं स्तौति-एतमिति । विद्यया महाभिषेकज्ञानेन । विद्याज्ञानेनैव फलसिद्धिं दर्शयति-एतमिति । अत्यरातिर्ब्राह्मणः । महत्, म- हत्त्वम् ऐश्वर्यं, मा, मां गुरुं, गमय प्रापय। त्वमिति। त्वमेव पृथि- व्या राजा भव । पुरोहितमभिषेककर्त्तारं न द्रुह्येदित्युक्तम्, त- दतिक्रमफलं दर्शयति । देवक्षेत्रम् उत्तरकुरवः । मे मह्यम् । अद्रुक्षो द्रोहं कृतवान् । मया याचितं महत्त्वं दातुमनिच्छुर्वञ्चनयो- त्तरकुरुजयं प्रार्थितवानसि । अतस्ते तव गुरुद्रोहिण, इदं सा- मर्थ्यम्, आददे अपहरामि । आत्तवीर्यम् अपहृतवीर्यम् । शुष्मि- णो राजा । एवंविदुषे अभिषेकज्ञाय । चकृषे कर्त्रे । अद्रोहे का- रणमाह नेदिति । नैव राष्ट्रादेशाधिपत्याद् भ्रष्टो भूयासम् । जहत् परित्यजतु । अत्र ऋग्विधानोक्तः प्रकारविशेषः । राजानमभिषिञ्चेत तिष्येण श्रवणेन वा । पौष्णसावित्रसौम्याश्विरोहिण्यामुत्तरासु च ॥ हुत्वाऽग्निं राजलिङ्गाभिः सावित्र्या प्रयतः शुचिः । महाव्याहृतिभिश्चैव सम्पाताभिर्हुतो भवेत् ॥ सर्वौषधिरसैः श्लक्ष्णैर्नदीनां सलिलेन च । व्याघ्रचर्मण्यथासीनमासन्‍द्यामभिषिञ्चयेत् ॥ तिष्ठन् प्रत्यङ्मुखो ब्रूयाज्जय त्वं पृथिवीमिमाम् । धर्मस्ते निखिलो राजन् वर्द्धतां पालय प्रजाः ॥ वर्द्धस्व च श्रियै पुष्ट्यै जयायाभ्युदयाय च । राजानः सन्तु ते गोत्रे ततो ऽप्रतिरथं जपेत् ॥

१०८ वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे वैयाघ्रं तु भवेच्चर्म समिद्दौदुम्बरी भवेत् । त्रिरेतमभिषिच्यैवं दुन्दुभीनभिमन्त्रयेत् ॥ प्राच्यां तु दिशि वसवो ह्यभिषिञ्चन्तु तेजसे । दक्षिणस्यां दिशि रुद्रा अभिषिञ्चन्तु वृद्धये ॥ प्रतीच्यां दिशि त्वादित्या अभिषिञ्चन्तु पुष्टये । विश्वेदेवा उदीच्यां तु अभिषिञ्चन्तु श्रेयसे ॥ आंभाषेञ्च च राजानमाशीर्भिरभिनन्द्य च । आत्वाहार्षमन्तरेधीत्यथैनमभिमन्त्रयेत् ॥ पतङ्गमिति नित्यं तु जपेदज्ञानभेदनम् । मायाभेदनमेतद्धि सर्वमाया प्रबाध्यते ॥ आत्वाहार्षमिति षट्चस्य सूक्तस्य आङ्गिरसो ध्रुव ऋ- ‘षिरनुष्टुप्छन्दः आभाषण्तस्य राज्ञः स्तुानरूपार्थो देवता अभिमन्त्रणे विनियोगः । तदुक्तम्— आत्वा षड् ध्रुवो राज्ञः स्तुतिस्त्वानुष्टुभं त्विति । आ त्वा॑हा॒र्षम॒न्तरे॑धि ध्रु॒वस्ति॑ष्ठाविचाचलिः । विशं॑स्त्वा॒ सर्वा॑ वाञ्छन्तु॒ मा त्वद्रा॒ष्ट्रमधि॑भ्रशत् ॥ इ॒हैवैधि॒ मा प॑च्योष्ठाः पर्व॑त इ॒वावि॑चाचलिः । इन्द्र॑ इ॒वेह ध्रु॒वस्ति॑ष्ठे॒ह रा॒ष्ट्रमु॑धारय ॥ इ॒ममिन्द्रो॑ अदीधरद् ध्रु॒वं ध्रु॒वेण॑ ह॒विषां॑ । तस्मै॒ सोमो॒ अधि॑ब्रवत्तस्मा॑ उ॒ ब्रह्म॑ण॒स्पतिः॑ ॥ ध्रु॒वा द्यौर्ध्रु॒वा पृ॑थि॒वी ध्रु॒वासः॒ पर्व॑ता इ॒मे । ध्रु॒वं विश्व॑मि॒दं जग॑द् ध्रु॒वो राजा॑ वि॒शाम॒यम् ॥ ध्रु॒वं ते॒ राजा॒ वरु॑णो ध्रु॒वं दे॒वो बृह॒स्पतिः॑ ।

ऐतरेयब्राह्मणोक्तो राजाभिषेकः । १०९ ध्रु॒वन्त॒ इन्द्रे॒श्चा॒ग्निश्च॑ रा॒ष्ट्रं धा॑रयतां ध्रु॒वम् ॥ ध्रु॒वं ध्रु॒वेण॑ ह॒विषा॒भि सो॒मं मृ॑शामसि । अथो॒ त इन्द्रः॒ केव॑लीर्विशो॑ ब॒लिहृत॑स्करत् ॥ आत्वेति प्रथमा । हे राजन् त्वा त्वाम्, अस्मद्राष्ट्रस्य स्वा- मित्वेनाहार्ष, स त्वमस्मासु अन्तः मध्ये, एधि स्वामी भव, ध्रुवः नित्यः सन्, आविचाचलिः चलनराहितश्च सन्, तिष्ठ राष्ट्रम- धितिष्ठ । सर्वा विशः प्रजाः। त्वा त्वाम्। वाञ्छन्तु, अयमेव सर्व- दाऽस्माकं राजाऽस्त्वितीच्छन्तु । त्वत्, त्वत्तः सकाशात् । राष्ट्रं राज्यम् । माऽधिभ्रशत्, मा भ्रश्यतु, मा वियुक्तं भवतु । इहैवेति द्वितीया । हे राजन्, इहैव अस्मिन्नेव राज्ये। एधि, सदा स्वामी भव । मा पच्योष्ठाः, अपच्युतो मा भूः । पर्वत इव चलनराहितो भव । इह राष्ट्रमुधारय, इह लोके राष्ट्रं च स्वे स्वे कर्मण्यवस्था- पय । इममिन्द्र इति तृतीया।इमम्, अभिषिक्तम् । ध्रुवेण स्थिरेण, हविषा तप्यमानं, ध्रुवं स्थिरम्, इन्द्रः अदीधरत् धारयतु । तस्मै राज्ञे, सोमो ब्रह्मणस्पतिर्मन्त्रप्रतिपालको देवश्च, अधिब्रवत्, मदी- योऽयमिति ब्रवीतु । ध्रुवा द्यौरिति चतुर्थी । यथा द्यौरादयो ध्रुवाः स्थिराः । विश्वं सर्वम् । एवं विशां प्रजानां, राजा, ध्रुवः, स्थिरो भवतु । पञ्चमी ध्रुवं त इति। हे राजन् ते तव राष्ट्रं राजा वरुणो बृहस्पत्यादयश्च धारयन्तु । षष्ठी ध्रुवमिति । वयमृत्विजो यागार्थं, ध्रुवं सोमं, ध्रुवेण, हविषा पुरोडाशादिना युक्तम्। अ- भिमृशामसि संस्पृशाम । अथो अथ, इन्द्रस्ते विशः प्रजाः, केवलीः असाधारणाः, बलिहृतः कामदात्रीः, करत् करोतु । पतङ्गमिति तृचस्य सूक्तस्य प्राजापत्यः पतङ्ग ऋषिः आद्याया जगतीच्छन्दः द्वयोस्त्रिष्टुप्छन्दः मायाभेदनं देवता

११० वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे मायाभेदने विनियोगः । तदुक्तम्-पतङ्गः प्राजापत्यो मायाभेदे जगत्यादीति । पत॒ङ्गम॑क्तमसुर॑स्य मा॒यया॑ हृ॒दा प॑श्यन्ति॒ मन॑सा विप॒श्चित॑ः। स॒मु॒द्रे अ॒न्तः क॒वयो॒ विच॑क्षते मरी॑चीनां प॒दमि॑च्छन्ति वे॒धस॑ः ॥ पत॒ङ्गो वाचं॒ मन॑सा बिभर्त्ति तां ग॑न्ध॒र्वोऽव॑दद्गर्भे॑ अ॒न्तः। तां द्योत॑मानां स्व॒र्यं मनी॒षामृ॒तस्य॑ प॒दे क॒वयो॒ निपा॑न्ति ॥ अप॑श्यङ्गो॒पामनि॑पद्यमानमा च॒ परा॑ च प॒थिभि॒श्चर॑न्तम् । स स॒ध्रीची॑ः स॒विषू॑ची॒र्वसा॑न आ॒वरी॑वर्त्ति॒ भुव॑नेष्व॒न्तः ॥ प्रथमा पतङ्गमिति । असुरस्य सर्वोपाधिरहितस्य परब्रह्म- णः सम्बन्धिन्या, मायया त्रिगुणात्मिकया, अक्तम् अभिव्यक्तं, पतङ्गं सूर्य्यं, विपश्चितो विद्वांसो, हृदा मनसा, हृत्स्थेन मनसा, प- श्यन्ति जानन्ति। कवयः क्रान्तदर्शिनः, समुद्रे, समुद्द्रवन्त्यस्माद्र- श्मय इति समुद्रः सूर्य्यमण्डलं तस्मिन्, अन्तः, मध्ये, विचक्षते विपश्यन्ति । मण्डलान्तर्वर्त्तिनं हिरण्मयं पुरुषमपि जानन्ती- त्यर्थः । अयमेवार्थः- आदित्यपुराणे, ध्येयः सदा सवितृमण्डलमध्यवर्त्ती नारायणः सरसिजासनसन्निविष्टः । केयूरवान्मकरकुण्डलवान किरीटी हारी हिरण्मयवपुर्धृतशङ्खचक्रः ॥ एवंविधा वेधसो विधातारः सूर्योपासनकर्त्तारो, मरीचीनां रश्मीनां, पदं, स्थानं सूर्य्यमण्डलम्, इच्छन्ति प्राप्नुवन्ति । यद्वा मायया प्रज्ञया, अक्तं जीवरूपेणाभिव्यक्तं, विपश्चितो वेदान्त-

ऐतरेयब्राह्मणोक्तो राजाभिषेकः । १११

भिज्ञाः, हृत्स्थेनान्तर्मुखेन मनसा, पतङ्गं परमात्मानं, पश्यन्ति, उपाधिपरित्यागेन जीवात्मनः परमात्मना तादात्म्यं साक्षा- त्कुर्वन्ति । अपिच, ते कवयो वेदान्ताभिज्ञाः, समुद्रद्रवन्त्यस्मि- न्निति समुद्रः परमात्मा तस्मिन्नधिष्ठानभूते, अन्तर्मध्ये, सर्वं दृश्य- मध्यस्तत्वेन पश्यन्ति । अतो दृश्यातिरिक्तस्य मिथ्यात्वात्, वे- धसो विधातारो, मरीचीनां वृत्तिज्ञानानाम्, पदम्, अधिष्ठानभूतं सच्चित्सुखात्मकं यत् परं ब्रह्म, तदेवेच्छन्ति, तद्भावप्राप्तिमेव कामयन्ते । द्वितीया पतङ्गो वाचमिति । पतङ्गः सूर्यः, वाचं त्र- यीरूपां, मनसा प्रज्ञया, बिभर्त्ति धारयति । श्रूयते हि— ऋग्भिः पूर्वाह्ने दिवि देव ईयते यजुर्वेदे तिष्ठति मध्ये अह्नः । सामवेदेनास्तमये महीयते वेदैरशून्यैस्त्रिभिरेति सूर्यः ॥ इति । तामेव वाचं, गर्भे, शरीरस्य मध्ये, वर्त्तमानो, गन्धर्वः, गाः शब्दान् धारयतीति गन्धर्वः प्राणवायुः, अन्तः मध्ये, अवदत्, वदति, प्रेरयति । “मारुतस्तूरसि चरन्मन्द्रं जनयति स्वरम्” इतिस्मरणात् । द्योतमानां, स्वर्यं स्वर्गमयित्रीं, स्वर्गाय हितां वा । मनीषां मनस ईषाम् । तां त्रयीरूपां वाचम् । ऋतस्य यज्ञस्य, सत्यभूतस्य सूर्यस्य वा । पदे स्थाने, कवयो, मेधाविन ऋषयः । निपान्ति, अध्ययनेन नितरां रक्षन्ति । यद्वा पतङ्गः, सर्वोपाधि- शून्यो व्याप्तः परमात्मा, सृष्ट्यादौ वाचं मनसा बिभर्त्ति, कानि कानि सृष्टव्यानीति पर्यालोचनया मनसा सर्वार्थप्रतिपादकं वे- दं परामृष्टवानित्यर्थः । स्मर्यते हि— वेदशब्देभ्य एवादौ निर्ममे स महेश्वरः । इति । गर्भे, हिरण्मये ब्रह्माण्डे, अन्तर्वर्त्तमानो गन्धर्वो हिरण्यगर्भः, तां वाचमवदत्, प्रथममुच्चारितवान् । द्योतमानत्त्वादिगुणविशि-

११२ वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे ष्टां तां वाचं, कवयः, क्रान्तदर्शिनो देवाः, ऋतस्य सत्यस्य ब्र- ह्मणः, पदे स्थाने, निपान्ति निभृतं रक्षन्ति । तृतीया अपश्यं गोपामिति । गोपां गोपायितारमादित्यम् । अपश्यम् अज्ञासिषम्। एष हि सर्वाणि भूतानि उदयास्तमयादिकर्मणा गोपायति । की- दृशम्, अनिपद्यमानम् उच्चैर्गच्छन्तम्, पथिभिराकाशमार्गैः, पूर्वाह्ने आचरन्तं सम्मुखमागच्छन्तं, सायं पराङ्मुखं गच्छन्तम् । प्रका- रद्वयसमुच्चयार्थौ चशब्दौ । स सूर्यः, सध्रीचीः प्राच्यादिमहादि- शः, सविषूचीराग्नेय्याद्यवान्तरदिशो, वसानः प्रकाशयन्, भुव- नेषु, अन्तर्मध्ये, आवरीवर्त्ति उद्यन्नस्तङ्गच्छन्नावर्तते । यद्वा, गोपां शरीरस्य गोपायितारम् । अनिपद्यमानम् अविनाशिनम् । पथिभिः नाडीमार्गैः,

आथर्वणपरिशिष्टोक्तपुष्याभिषेकः । ११३ अभिषेकाय राज्ञस्तु तोयमाहृत्य यत्नतः ॥ एकद्वित्रिचतुर्णां वा सागरस्य तु पञ्चमम् । औषधीस्तेषु सर्वेषु कलशेषूपकल्पयेत् ॥ सहा च सहदेवी च ^....वला तथा । मदयन्ती वचा श्वेता व्याघ्रदन्ती सुमङ्गला ॥ शतावरी जयन्ती च शतपुष्पा सचन्दना । प्रियङ्गुरोचनोशीरममृता च ससारिवा ॥ अश्वत्थप्लक्षबिल्वानां न्यग्रोधपनसस्य च । शिरीषाम्रकपित्थानां पल्लवैः समलङ्कृतान् ॥ हेमरत्नौषधीबिल्वपुष्पगन्धाधिवासितान् । आच्छादितान् सितैर्वस्त्रैरभिमन्त्र्य पुरोहितः ॥ सावित्र्युभयतः कृत्वा शन्नोदेवीस्तथैव च । हिरण्यवर्णासूक्तं च अनुवाकाद्यमेव च ॥ धरणी पादपीठं स्याद्दूर्वामूलाङ्कुराञ्छुभान् । तस्योपरि भवेत्पीठं हैमं रौप्यमथापि वा ॥ अनडुद्याघ्रसिंहानां मृगस्य च यथाक्रमम् । चत्वारि चर्माण्येतानि पूर्वादारभ्य विन्यसेत् ॥ चातुर्होत्रविधानेन जुहुयाच्च पुरोहितः । चतुर्दिक्षु स्थितैर्विप्रैर्वेदवेदाङ्गपारगैः ॥ बिल्वाहारः फलाहारः पयसा वापि वर्त्तयेत् । सप्तरात्रं घृताशी वा ततो होमं प्रयोजयेत् ॥ गव्येन पयसा कुर्यात्सौवर्णेन स्रुवेण तु । वेदानामादिभिर्मन्त्रैर्महाव्याहृतिपूर्वकैः ॥ शर्मवर्मगणश्चैव तथा स्यादपराजितः । आयुष्यश्चाभयश्चैव तथा स्वस्त्ययनो गणः ॥ १५

११४ वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे एतान् पञ्च गणान् हुत्वा वाचयेत्तु द्विजोत्तमान् । हिरण्यैनाक्षताढ्येन फलैश्च मधुसर्पिषा ॥ पुण्याहं वाचयित्वास्य प्रारम्भं कारयेद्बुधः । तिथिनक्षत्रसंयुक्ते मुहूर्त्ते करणे शुभे ॥ उच्चैर्घोषयते तूर्याण्यभिमन्त्र्य पुरोहितः । सर्वतूर्यनिनादेन अभिषिक्तो ह्यलङ्कृतः ॥ सिंहासनं समारुह्य पीठकं वा क्रमागतम् । चामरच्छत्रसंयुक्तं प्रतीहारविभूषितम् ॥ मत्तद्विपचतुष्कं च चतुर्दिक्षु प्रकल्पयेत् । उपविष्टस्ततो राजा प्रजानां कारयेद्धितम् ॥ अकरा ब्राह्मणा गावः स्त्रीबालजडरोगिणः । ततस्तु दर्शनं देयं ब्राह्मणानां नृपेण तु ॥ श्रेणीप्रकृतिमुख्यानां स्त्रीजनं च नमस्करोत् । आशिपस्ते हि दास्यन्ति तुष्टा जनपदा भुवि ॥ एवं प्रजाऽनुरज्येत पृथिवी च वशा भवेत् । पुरोहितं मन्त्रिणं च सेनाध्यक्षं तथैव च ॥ अश्वाध्यक्षं गजाध्यक्षं कोष्ठागारपतिं तथा । भाण्डागारपतिं वैद्यं दैवज्ञं च यथाक्रमम् ॥ यथार्हेण च योगेन सर्वान् सम्पूजयेन्नृपः । राज्यं पुरोहिते न्यस्य शेषाणां च यथाक्रमम् ॥ स्थानान्तराणि चान्यानि दत्त्वा सुखमवाप्नुयात् । दूर्वासिद्धार्थकान् सर्पिः शमी व्रीहियवाँ तथा ॥ शुक्लानि चैव पुष्पाणि मूर्ध्नि दद्यात्पुरोहितः । अथर्वविहितो ह्येष विधिः पुष्याभिषेचने ॥ राजा स्नातो महीं भुङ्क्ते शक्रलोकं स गच्छति । इति पुष्याभिषेकः ।

प्रतिमासप्रतिसंवत्सराभिषेकौ । ११५ अथ राज्ञो जन्मनक्षत्रे प्रतिमासमभिषेक उक्तो— विष्णुधर्मोत्तरे, पुष्कर उवाच । राजा तु जन्मनक्षत्रे प्रतिमासं समाचरेत् । जन्मनः क्षालकं कर्म यत्तत्पूर्वं मयेरितम् ॥ पुष्यस्नानं तथा कुर्यात्प्रतिमासं नराधिप । सङ्क्रान्तं पूजयेत्सूर्यं बालमिन्दुं तथैव च ॥ ग्रहं सम्पूजयेद्राजा निर्गतं रविमण्डलात् । निर्गतम् उदितम् । अगस्त्यस्योदये कार्या तथा पूजा नराधिपैः ॥ इति प्रतिमासं जन्मनक्षत्रे अभिषेकः । अथ संवत्सराभिषेकः । विष्णुधर्मोत्तरे, राम उवाच । सम्वत्सराभिषेकं च कथयस्व महीक्षितः । तत्र मे संशयो देव त्वं हि सर्वविदुच्यसे ॥ पुष्कर उवाच । राजाभिषेकनक्षत्रे प्रतिसंवत्सरं द्विजैः । पूर्वाभिषेकविधिना कर्त्तव्यमभिषेचनम् ॥ धन्यं यशस्यं रिपुनाशनं च सौभाग्यदं पुष्टिविवर्द्धनं च । वर्षाभिषेकं नृपतेः प्रदिष्टं सौख्यावहं राज्यविवृद्धिदं च ॥ इति। ब्रह्मपुराणेऽपि— राजाभिषेकमुक्त्वा, अनेन विधिना यस्तु कुर्याद्वर्द्धापनं सदा ।

११६ वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे अभिषेकाह्नि यत्नेन प्रतिसंवत्सरं नृपः ॥ इति । इति संवत्सराभिषेकः । अथाभिषिक्तस्य राज्ञो गुणवतो जनपदपरिपालनादीन् धर्मान् वक्तुं यैर्गुणैः प्रजापालनयोग्यो भवति ते गुणा उच्यन्ते । तत्र— शङ्खलिखितौ, राजा दीर्घदर्शी महोत्साहः शक्तिमाननस्र्- युर्भक्तबलस्त्यागी शरण्यः सर्वभूतानां संविभक्तः सत्यवा- ग्मत्सरी गम्भीरो ऽमर्षणो बुधस्तेजस्वी प्रतिविधानकुशलो- ऽदीर्घसूत्रो दक्षः क्षमावान् लक्ष्यज्ञो देशकालद्रव्यप्रयोगस- ङ्ग्रहनिमित्तज्ञानकुशलो गूढमन्त्रप्रचारसंवृतरन्ध्रः पररन्ध्रज्ञो दृढ- प्रहारी लघुहस्तो जितस्थानासनहिमानपो जितकामरागद्वेषलो- भमत्सरः प्रजाभिरामो दीनानुग्रहकर्त्ता ब्राह्मणेष्वन्नप्रदाता श्रीयशोऽर्थी । अस्यार्थः। दीर्घदर्शी अनागतकार्यतत्त्वज्ञः। महोत्साहः, पु- रुषार्थसाधनकर्माध्यवसाय उत्साहः स महान् यस्य सः। बहुवि- षयत्वमविहन्यमानत्वं चोत्साहस्य महत्त्वम् । शक्तिमान् प्रभावो- त्साइमन्त्रशक्तित्रययुक्तः। अनसूयुः, असूया परगुणेषु दोषारो- पस्तद्रहितः । गम्भीरः अनुपलेखितक्रोधहर्षाद्याकारः । अमर्षणः परसमृद्धेरसोढा । प्रतिविधानम्, उपस्थितानिष्टप्रतीकारः, तत्र कुशलः । अदीर्घसूत्रः, अचिराक्रियः, अवश्यकार्याणां कर्मणां प्रारम्भे प्रारब्धानां च परिसमाप्तौ यो न विलम्बते । दीर्घसू- त्रस्य कर्महानिरुक्ता- मत्स्यपुराणे, अदीर्घसूत्रश्च भवेत्सर्वकर्मसु पार्थिवः । दीर्घसूत्रस्य नृपतेः कर्महानिर्ध्रुवं भवेत् ॥ इति

राजगुणाः । ११७ कार्यविशेषे दीर्घसूत्रतापि कर्त्तव्येत्युक्तम्- तत्रैव, दोषे दर्पे च माने च द्रोहे पापे च कर्मणि । अप्रिये चैव कर्त्तव्ये दीर्घसूत्रः प्रशस्यते ॥ इति । लक्ष्यज्ञः तत्कालकर्त्तव्यज्ञः। गूढमन्त्रप्रचारः फलानुमितम- न्त्रतत्त्वः । संवृतरन्ध्रः, रन्ध्रं यत्र परे प्रभवन्ति, तत्संवृतं यस्य। तथा च मनुः, नास्य छिद्रं परो विद्याद्विद्याच्छिद्रं परस्य तु । गूहेत्कूर्म इवाङ्गानि रक्षेद्विवरमात्मनः ॥ इति । तथा यत्नातिशयं कुर्याद्यथाऽस्य छिद्रं शत्रुर्न जानाति, शत्रोस्तु छिद्रं प्रकृतिभेदादिकं चारैर्जानीयात् । यथा कूर्मो मुखचरणादीन्यङ्गानि आत्मदेहे गोपायति, एवममात्यादीनि राज्याङ्गानि दानमानसत्कारैरात्मसात्कुर्यात् । दैवात्प्रकृतिभेदे जाते यत्नतः प्रतीकारं कुर्यात् । जितमत्सर इति पुनर्ग्रहणम् उत्पन्नस्यापि मत्सरस्याप्रकाशनार्थम् । प्रजाभिरामः प्रजानाम- भिरमयिता । गौतमः, राजा सर्वस्येष्टे ब्राह्मणवर्जं साधुकारी साधुवा- दी त्रय्यामान्वीक्षिक्यां चाभिविनीतः शुचिर्जितेन्द्रियो गुणव- त्सहायोपायसम्पन्नः समः प्रजासु स्यात् हितं चासां कुर्वीत । सर्वस्य जनपदस्य, इष्टे, अधिपतिर्भवति निग्रहानुग्रहादिषु, ब्राह्मणवर्जम्, ततस्ते स्वधर्मात् च्यवन्तोऽपि सान्त्वेन धर्मेऽव- स्थाप्याः । सर्वक्रियासु स्वतन्त्रताख्यापनार्थं वचनम् । तथाह- नारदः, अस्वतन्त्राः प्रजाः सर्वाः स्वतन्त्रः पृथिवीपतिः । इति ।

११८ वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे साधुकारी शास्त्राविरुद्धचरणशीलः। साधुवादी, व्यवहा- रकाले सत्यवादी । त्रयी ऋग्यजुःसामवेदाः । अथर्वणस्तु वेद एतेष्वेवान्तर्भवति । ऋग्यजुरात्मकत्वात्तस्य । भेदव्यवहा- रस्तु प्रवचननिमित्तः शान्तिकपौष्टिकप्रमेयभेदनिबन्धनेा वा। आ- न्वीक्षिकी, वेदाद्यविरुद्धा आत्मज्ञानोपयोगिनी न्यायविद्या। तयोरभिविनीतो गुरुभिः सम्यक् शिक्षितः । मनुस्तु, त्रैविद्येभ्यस्त्रयीं विद्याद्दण्डनीतिं च तद्विदः । आन्वीक्षिकीं चात्मविद्भ्यो वार्त्तारम्भांश्च लोकतः ॥ इति। विद्यामिति द्वितीयान्तपाठे पूर्वोक्तमनुश्लोकादधिगच्छेदि- त्यनुषञ्जनीयम् । शुचिः, अन्तः परद्रव्यादिष्वस्पृहः, बहिः स्नानादिपरः । जितेन्द्रियः इन्द्रियजयवान् । अस्य फलमाह- मनुः, इन्द्रियाणां जये योगं समातिष्ठेदिवानिशम् । जितेन्द्रियो हि शक्नोति वशे स्थापयितुं प्रजाः ॥ इति । गुणवत्सहायः, चारित्रादिमन्तोऽमात्याः, उपायाः, सा- मादयः सप्त वक्ष्यन्ते, तैरुपसम्पन्नो युक्तः । समः प्रजासु, प्रिये द्वेष्ये च । हितं, तडागखननादिना । आसां प्रजानाम् । याज्ञवल्क्यः, महोत्साहः स्थूललक्ष्यः कृतज्ञो वृद्धसेवकः । विनीतः सत्त्वसम्पन्नः कुलीनः सत्यवाक् शुचिः ॥ अदीर्घसूत्रः स्मृतिमानक्षुद्रोऽपरुषस्तथा । धार्मिकोऽव्यसनश्चैव प्राज्ञः शूरो रहस्यवित् ॥ स्वरन्ध्रगोप्ताऽऽन्वीक्षिक्यां दण्डनीत्यां तथैव च । विनीतस्त्वथ वार्तायां त्रय्यां चैव नराधिपः ॥

राजगुणाः ११९ स्थूललक्ष्यः बहुदेयार्थदर्शी । तस्य च सर्वा पृथिवी वश्या भवतीत्युक्तम्— मत्स्यपुराणे, भाव्यं धर्मभृतां श्रेष्ठ स्थूललक्ष्येण भूभृता । स्थूललक्ष्यस्य वशगा सर्वा भवति मेदिनी ॥ इति । परकृतोपकारापकारौ न विस्मरतीति कृतज्ञः । वृद्धसेवकः, विनयशिक्षार्थं तपोज्ञानादिवृद्धानां सेवकः । तदुक्तम् — मनुना, वृद्धांश्च नित्यं सेवेत विप्रान् वेदविदः शुचीन् । वृद्धान्, वयस्तः, ब्राह्मणानब्राह्मणान् वा । विप्रानित्यादि व्याख्यातप्रायम्। शुचीन् निरुपधीन् । एतदप्यपूर्वमिति मेधाति- थिः । कुल्लूकभट्टस्तु विप्रानित्यस्य सर्वाणि विशेkey: विशेkey? -> विशेkey? No: विशे- षाणा- (विशेषणा-) Wait, let me transcribe exactly as in the print: थिः । कुल्लूकभट्टस्तु विप्रानित्यस्य सर्वाणि विशेषणा- नीत्याह । वृद्धसेवी च सततं रक्षोभिरपि पूज्यते । रक्षांसि, निर्दयानि महाबलानि सर्वधर्मशून्यानि, तैरपि पूज्यते किमुत मनुष्यैरिति कैमुतिकन्यायद्योतनार्थमिदम् । वृद्धसेवायाः फलमाह— तेभ्योऽधिगच्छेद्विनयं विनीतात्मापि नित्यशः । विनीतात्मापि पाटवातिशयजननार्थं विनयमधिगच्छेत् । विनीतात्मा हि नृपतिर्न विनश्यति कर्हिचित् । बहवोऽविनयाद्भ्रष्टा राजानः सपरिच्छदाः ॥ वनस्थाश्चैव राज्यानि विनयात्प्रतिपेदिरे । वेनो विनष्टोऽविनयान्नहुषश्चैव पार्थिवः ॥ सुदासः पैजवनश्च सुमुखो निमिरेवच । सुदासनामा पैजवनस्य पुत्रः । तथा च-

१२० वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे ब्राह्मणम्, तस्मादु सुदासः पैजवन इति । पृथुश्च विनयाद्राज्यं प्राप्तवान्मनुरेव च । कुबेरश्च धनैश्वर्यं ब्राह्मण्यं चैव गाधिजः ॥ इति । महाभारते, न राज्यं प्राप्तमित्येव वर्तितव्यमसाम्प्रतम् । श्रियं ह्यविनयो हन्ति जरारूपमिवोत्तमम् ॥ विनीतो विनययुक्तः । विनयशब्देनाविरुद्धः पूर्वो- क्तः स्नातकधर्मकलाप उच्यते । " न संशयं प्रपद्येत नाकस्मादप्रियं वदेत् " इत्यादिनोक्तः । सत्त्वसम्प- न्नः सम्पदापदोर्हर्षविषादरहितः । दुर्दशामापन्नोऽपि न न्यायादपैति स सत्त्वसम्पन्न इत्यपरार्कः । मातृतः पितृ- तश्चाभिजनवान् कुलीनः । अवगताविस्मरणशीलः स्मृतिमान्। अनल्पहृदयः, योऽल्पापकारोपकाराभ्यां कोपप्रसादवान् सो- ऽल्पहृदयः, तथा न भवतीत्यर्थः । अपरुषः अकठोरवाक् । धा- र्मिकः प्रसिद्धवर्णाश्रमधर्मान्वितः । पुरुषार्थविक्षेपकं द्यूतादि व्य- सनं तद्रहितोऽव्यसनः । व्यसनानि वक्ष्यन्ते । प्राज्ञो गम्भी- रार्थावधारणक्षमः । शूरो निर्भयः । रहस्यवित् गोपनीयगोपन- चतुरः । स्वरन्ध्रगोप्ता, स्वस्य सप्तसु राज्याङ्गेषु यस्य वैकल्ये परप्रवेशस्तस्य गोप्ता रक्षकः । कात्यायनः, विनीतः शास्त्रसम्पन्नः कोशशौर्यसमन्वितः । ब्रह्मण्यो दानशीलः स्याद्धर्मसत्यपरो नृपः ॥ स्तम्भोपतापपैशुन्यचापलक्रोधवर्जितः । प्रगल्भः सन्नतोदग्रः सम्भाषी प्रियदर्शनः ॥ वश्येन्द्रियं जितात्मानं धृतदण्डं विकारिषु ।