याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

प्रायश्चित्ताध्यायः ५४५

स्याद् वृषल्यः पञ्च कीर्तिताः ॥' इति स्मृत्यन्तरे चण्डालायां 'वृषलो'शब्दप्रयोग-
दर्शनात् । बन्धकी स्वैरिणी । कथं पुनरत्राभ्यासावगमः ? उच्यते, -'यत्करोत्ये-
करात्रेण' इत्यत्यन्तसंयोगापवर्गवाचिन्यास्तृतीयाया दर्शनात् । एकरात्रेण चात्य-
न्तसंयोगो गमनस्याभ्यासं विनाऽनुपपन्न इति गमनाभ्यासोऽवगम्यते । अंत
एवैकरात्राङ्गहुकालाभ्यासविषयं प्रागुक्तं द्वादशवर्षादिगुरुतल्पव्रतातिदेशिकं मर-
णान्तिकं च । यदा पुनर्ज्ञानतोऽज्ञानतो वा चेण्डालाद्याः सकृद्गच्छति तदा
'चण्डालपुल्कसानां तु भुक्त्वा गत्वा च योषितम् । कृच्छ्राब्दमाचरेज्ज्ञानादज्ञा-
नादैन्दवद्वयम् ॥' इति यमाद्युक्तं संवत्सरं कृच्छ्रानुष्ठानं चान्द्रायणद्वयं यथाक्रमेण
द्रष्टव्यम् । 'स्वयोनिष्वन्त्यजासु च' इत्येकवाक्यसमभिव्याहाराद्भगिन्यादिष्वपीथ-
मेव व्यवस्था वेदितव्या । मरणान्तिकं चात्राग्निप्रवेशनम् । 'जनन्यां च भगिन्यां
च स्वसुतायां तथैव च । स्नुषायां गमनं चैव विज्ञेयमतिपातकम् ॥ अतिपात-
किनस्त्वेते प्रविशेयुर्हुताशनम् ॥' इति कात्यायनस्मरणात् । जनन्यां सकृद्गमने
भगिन्यादिषु चासकृद्गमने अग्निप्रवेश इति द्रष्टव्यम् ; महापातकस्य जननी-
गमनस्य तदतिदेशविषयभूतातिपातकस्य भगिन्यादिगमनस्य च तुल्यत्वा-
योगात् । यत्तु बृहद्यमेनोक्तम्-'चाण्डालीं पुल्कसीं म्लेच्छीं स्नुषां च भगिनीं
सखीम् । मातापित्रोः स्वसारं च निक्षिप्तां शरणागताम् ॥ मातुलानीं प्रव्रजितां
स्वगोत्रां नृपयोषितम् । शिष्यभार्यां गुरोर्भार्यां गत्वा चान्द्रायणं चरेत् ॥' इति;
यच्चाङ्गिरोवचनम्-'पतितान्त्यस्त्रियो गत्वा भुक्त्वा च प्रतिगृह्य च । मासोपवासं
कुर्वीत चान्द्रायणमथापि वा ॥' इति,-तदुभयमपि गुरुतल्पातिदेशविषयेषु का-
मतः प्रवृत्तस्य रेतःसेकादर्वाङ्निवृत्तौ द्रष्टव्यम् ; यदपि संवर्तवचनम्-'भगिनीं
मातुराप्तां च स्वसारं चान्यमातृजाम् । एता गत्वा स्त्रियो मोहात्सकृच्छ्रं
समाचरेत् ॥' इति,-तदनन्तरोक्त एव विषये अकामतः प्रवृत्तस्य रेतःसेकाद-
र्वाङ्निवृत्तौ द्रष्टव्यम् । यदा पुनरेता एवात्यन्तव्यभिचारिणीर्गच्छति तदापोदमेव
प्रायश्चित्तयुगलं चान्द्रायणतप्तकृच्छ्रात्मकं क्रमेण कामतोऽकामतश्च प्रवृत्तौ द्रष्टव्यम् ;
साधारणस्त्रीषु तु गुरुणोपभुक्तास्वपि गमने गुरुतल्पत्वदोषो नास्ति । 'जात्युक्तं
पारदार्यं च कन्यादूषणमेव च । साधारणस्त्रियां नास्ति गुरुतल्पत्वमेव च ॥'
इति व्याघ्रस्मरणात् । एवमन्यान्यपि स्मृतिवचनान्युच्चावचप्रायश्चित्तप्रतिपत्ति-
पराण्यन्विष्य विषयव्यवस्थोहनीया, ग्रन्थगौरवभयान्न लिख्यन्ते ॥ २६० ॥

**भाषा—**अथवा गुरुपत्नी का भोग करने वाला तीन वर्ष तक प्राजापत्य
कृच्छ्र व्रत करे अथवा तीन मास तक वेदसंहिता का जप करता हुआ
चान्द्रायण व्रत करे ॥ २६० ॥

इति गुरुतल्पप्रायश्चित्तप्रकरणम् ।

१. चाण्डालाद्याम् ।

२४६ | याज्ञवल्क्यस्मृतिः
एवं ब्रह्महादिमहापातकिप्रायश्चित्तमभिधायावसरप्राप्तं तत्संसर्गिप्रायश्चित्तमाह-
एभिस्तु संवसेद्यो वै वत्सरं सोऽपि तत्समः ।
एभिः पूर्वोक्तैर्ब्रह्महादिभिरेकं संवत्सरं योऽत्यन्तं संवसति सहाचरति सोऽपि
तत्समः । यो येन सहाचरति सोऽपि तदीयमेव प्रायश्चित्तं कुर्यादिति तदीयप्रा-
यश्चित्तातिदेशार्थं तत्समग्रहणम्, न पुनः पातकत्वातिदेशार्थम् । तस्य 'यश्च तैः
सह संवसेत्' (प्रा० २२३) इत्युपदेशत एव सिद्धत्वात् । अत्र च सत्यप्यति-
देशत्वे कृत्स्नमेव द्वादशवार्षिकं कार्यम्, साक्षान्महापातकिस्वात्संसर्गिणः । 'अपि'-
शब्दाच्च केवलं महापातकिसंयोगी तत्समः किन्त्वतिपातकोपपातक्यादीनां
मध्ये यो येन सह संसर्गं करोति, सोऽपि तत्सम इति तदीयमेव प्रायश्चित्तं
कुर्यादिति दर्शयति अत एव मनुना सकलं प्रायश्चित्तजातमध्यायान्तेऽभिधाया-
भिहितम् (११।१८१)-'यो येन पतितेनैषां संसर्गं याति मानवः । स तस्यैव
व्रतं कुर्यात्तत्संसर्गविशुद्धये ॥' इति । विष्णुनापि सामान्येनोपपातक्यादेरेनस्वि-
मात्रसंसर्गे तत्प्रायश्चित्तभावत्वं दर्शितम्-'पापात्मना येन सह यः संसृज्येत स
तस्यैव व्रतं कुर्यात्' इति । अत एव मनुना सामान्येनैनस्विमात्रप्रतिषेधः कृतः
(११।१८९)-'एनस्विभिरनिर्णीतैर्नार्थं कंचित्समाचरेत्' इति । तथा-'न
संसर्गं भजेत्सद्भिः प्रायश्चित्ते कृते सति' इति च ।- एतच्च द्वादशवार्षिकादिव्रति-
तप्रायश्चित्तं बुद्धिपूर्वसंसर्गविषयम्; 'पतितेन सहोषित्वा जानन्संवत्सरं नरः ।
मिश्रितस्तेन सोऽब्दान्ते स्वयं च पतितो भवेत् ॥' इति देवलस्मरणात् ।
अज्ञानतः संसर्गे पुनर्वसिष्ठोक्तम् (१९।४५,४६)-'पतितसंप्रयोगे तु ब्राह्मेण
यौनेन वा शौवेन वा यास्तेभ्यः सकाशान्मात्रा उपलभ्येरंस्तासां परित्यागस्तैश्च
न संवसेदुदीचीं दिशं गत्वाऽनश्नन्संहिताध्ययनमधीयानः पूतो भवतीति विज्ञायते'
इति । तथा-'ब्रह्महा मद्यपः स्तेनस्तथैव गुरुतल्पगः । एते महापातकिनो यश्च
तैः सह संवसेत् ॥' इति, तैरिति तृतीया सर्वनामपरामृष्टप्रकृतब्रह्महादिचतुष्ट-
यसंसर्गिण एव महापातकित्ववचनात्तत्संसर्गिणो न महापातकित्वम् । ननु
महापातकिसंसर्ग एव महापातकित्वे हेतुर्न ब्रह्महादिविशेषसंसर्गः, तस्य व्यभि-
चारात् । अतोऽत्र ब्रह्महादिसंसर्गिसंसर्गिणोऽपि महापातकिसंसर्गो विद्यत इति
तस्यापि महापातकित्वं स्याच्च न प्रतिषेधः । उच्यते,-स्यादेवं यदि प्रमाणा-
न्तरगम्यं महापातकित्वं स्यात् । शब्दैकसमधिगम्ये तु तैस्मिन्नैव भवितुमर्हतीति ।
तैरिति प्रकृतविशेषपरामर्शिना सर्वनाम्ना ब्रह्महादिविशेषसंसर्गस्यैव महापातकि-
त्वहेतुत्वस्यावगमितत्वात् । एवं च सति प्रतिषेधाभावोऽप्यहेतुः प्राप्यभावादेव ।

१. पातकिस्वा । २. अतिदेशकत्वे । ३. इति सर्वं निरवद्यम् ।
४. तैरिति सर्वनाम । ५. तस्मिन्नेव ।

भतः संसर्गिसंसर्गिणां द्विजातिकर्मभ्यो हानिर्न भवति, प्रायश्चित्तं तु भवत्येव ।
न च संसर्गिसंसर्गिणः पातित्याभावे कथं प्रायश्चित्तमिति वाच्यम् ; 'एनस्विभि-
रनिर्णिक्तैर्नार्थं कंचित्समाचरेत्' ( ११।१८९ ) इति सामान्येनैनस्विमात्रप्रतिषेधेन
महापातकिसंसर्गिसंसर्गस्यापि प्रतिषिद्धत्वात्पातित्याभावेऽपियुक्तमेव प्रायश्चित्तम् ।
तच्च पादहीनम् ; 'यो येन संवसेद्वर्षं सोऽपि तत्समतामियात् । पादहीनं
चरेत्सोऽपि तस्य तस्य व्रतं द्विजः ॥' इति व्यासोक्तं द्रष्टव्यम् । एवं चतुर्थपञ्च-
मयोरपि कामतः संसर्गिणोरर्धहीनं त्रिपाद्योनं च द्रष्टव्यम् । अतः साक्षाद् ब्रह्महा-
दिसंसर्गीण एव तदीयप्रायश्चित्ताधिकारो न संसर्गिसंसर्गिण इति सिद्धम् । अत्र
च ब्रह्महादिषु यद्यपि कामतो मरणान्तिकमुपदिष्टं तथापि संसर्गिणस्तन्नाति-
दिश्यते । 'स तस्यैव व्रतं कुर्यात्' इति व्रतस्यैवातिदेशात् , मरणस्य च 'व्रत'
शब्दवाच्यत्वाभावात् । अतोऽत्र कामकृतेपि संसर्गे द्वादशवार्षिकमकामतस्तु
तदर्थम् । संसर्गश्च स्वनिबन्धनकर्मभेदादनेकधा भिद्यते । यथाह वृद्धबृहस्पतिः-
'एकशय्यासनं पङ्क्तिर्भाण्डं पङ्क्त्यन्नमिश्रणम् । याजनाध्यापने योनिरतथा च
सहभोजनम् ॥ नवधा संकरः प्रोक्तो न कर्तव्योऽधमैः सह ॥' इति । देवलोऽपि-
'संलापस्पर्शनिःश्वाससहयानासनाशनात् । याजनाध्यापनाद्यौनात्पापं संक्रमते
नृणाम्॥' इति । एकशय्यासनमेकखट्वावासनमेकपङ्क्तिभोजनमेकभाण्डपचनमन्नेन
मिश्रणं संसर्गस्तदीयान्नभोजनमिति यावत् । याजनं पतितस्य स्वस्य वा तेन,
अध्यापनं तस्य स्वस्य वा तेन, यौनं तस्मै कन्यादानं तत्सकाशाद्वा कन्यायाः
प्रतिग्रहः, सहभोजनमेकामन्नभोजनम् , संलापः संभाषणम् , स्पर्शो गात्रसंमर्दः,
निःश्वासः पतितमुखवायुसंपर्कः, सहयानमेकतुरगाद्यारोहणम् , एतेषां मध्ये केन
कर्मणा कियता कालेन पातित्यमित्यपेक्षायां बृहद्विष्णुनोक्तम्- 'संवत्सरेण
पतति पतितेन सहाचरन्नेकयानभोजनासनशयने, यौनस्रौवमुख्यैस्तु संबन्धैः
सद्य एव' इति । अत्रैकभोजनमेकपङ्क्तिभोजनम् । एकासन्नभोजने तु
सद्यःपातित्यम् ; 'याजनं योनिसंबन्धं स्वाध्यायं सहभोजनम् । कृत्वा
सद्यः पतत्येव पतितेन न संशयः ॥' इति देवलस्मरणात् । 'स्रौव'शब्देन याजन-
मभिधीयते । 'मुख्य'शब्देन मुखभवत्वेनाध्यापनम् । यौनस्रौवमुख्यैरिति सत्यपि
द्वन्द्वनिर्देशे प्रत्येकमेव तेषां सद्यःपतनहेतुत्वम् ; 'यः पतितैः सह यौनमुख्य-
स्रौवानां संबन्धानामन्यतमं संबन्धं कुर्यात्तस्याप्येतदेव प्रायश्चित्तम्' इति
सुमन्तुस्मरणात् । एकयानादिचतुष्टयस्य तु समुदितस्यैव पतनहेतुत्वम् ; 'एकया-
नभोजनासनशयनैः' इति इतरेतरयुक्तानां निर्देशात् । प्रत्येकानुष्ठानस्य तु पतन-
हेतुत्वाभावेऽपि दोषहेतुत्वमस्त्येव; 'आसनाच्छयनाद्यानात्संभाषात्सहभोजनात् ।
संक्रामन्ति हि पापानि तैलबिन्दुरिवाम्भसि ॥' इति पराशरवचनेन निरपेक्षा-
णामपि पापहेतुत्वावगमात् । संलापस्पर्शनिःश्वासानां तु यानादिचतुष्टयेनानुषङ्गि-
३५ या०

५४८ याज्ञवल्क्यस्मृतीः

कतया समुच्चितानामेव पतनहेतुत्वं न पृथग्भूतानामल्पत्वात्, पापहेतुत्वं
पुनरस्त्येव; 'संलापस्पर्शनिश्वास' इति देवलवचनस्य दर्शितत्वात् । अतः संलापा-
दिरहिते सहयानादिचतुष्टये कृते पञ्चमभागेन द्वादशवार्षिकं प्रायश्चित्तं कुर्यात् ।
तत्सहिते तु पूर्णम् । एवं च सति एभिस्तु संवसेद्यो वै वत्सरं सोऽपि तत्समः' इति
योगीश्वरवचनमपि सहयानादिचतुष्टयपरमेव युक्तम् । यतः संलापादीनां पृथक्पा-
नित्यहेतुत्वं नास्ति । अत एव मनुना (११।१८०) — 'संवत्सरेण पतति पतितेन
सहाचरन् । याजनाध्यापनाद्यौनान्न तु यानासनाशनात् ॥' इति यानादिचतुष्ट-
यस्यैव संवत्सरेण १पातित्यहेतुत्वमुक्तम् । अत्र 'आसन' ग्रहणं शयनस्याप्युपलक्षणम् ।
अत्र च 'संवत्सरेण पतति पतितेन सहाचरन् ।' 'यानाशनाशनात्' इति व्यवहि-
तेन संबन्धः; प्राग्दर्शितविष्णुवचनानुरोधात्, तथा—'संवत्सरेण पतति
पतितेन सहाचरन् । भोजनासनशय्यादि कुर्वाणः सार्वकालिकम् ॥' इति देवल-
वचनाच्च । न चान्वयदोषः; यानासनाशनादिहेतोराचरन्नाचारं कुर्वन्निति भेद-
विवक्षया संबन्धोपपत्तेः । यथा एतया पुनराधेयसंमितयेष्ट्येष्ट्वेति । यद्वा 'आचरन्'
इति शत्रा हेत्वर्थस्य गमितत्वात् । यानाशनाशनादिति द्वितीयार्थे पञ्चमी ।
याजनाध्यापनाद्यौना (त्सहभोजना) न्न तु संवत्सरेण पतति, किंतु सद्य एव प्राचीन-
वचननिचयानुरोधादेव । अतो यौनादिचतुष्टयेन सद्यः पतति यानादिचतुष्टयेन
तु संवत्सरं निरन्तराभ्यासेनेति युक्तं 'वत्सरं सोऽपि तत्समः' इति अत्यन्तसंयोग-
वाचिन्या द्वितीयया दर्शनादन्तरितदिवसगणना कार्या । यथा षष्ट्यधिकशत-
त्रयदिवसव्यापित्वं संसर्गस्य भवति, ततो न्यूने तु न पतितप्रायश्चित्तं, किंत्वन्य-
देव । तथाह पराशरः—'संसर्गमाचरन्विप्रः पतितादिष्वकामतः । पञ्चाहं वा
दशाहं वा द्वादशाहमथापि वा ॥ मासार्धं मासमेकं वा मासत्रयमथापि वा ।
अब्दार्धमेकमब्दं वा भवेदूर्ध्वं तु तत्समः ॥ त्रिरात्रं प्रथमे पक्षे द्वितीये कृच्छ्रमा-
चरन् । चरेत्सान्तपनं कृच्छ्रं तृतीये पक्ष एव तु । चतुर्थे दशरात्रं स्यात्पराकः
पञ्चमे ततः । षष्ठे चान्द्रायणं कुर्यात्सप्तमे त्वैन्दवद्वयम् ॥ अष्टमे च तथा पक्षे
षण्मासान्कृच्छ्रमाचरेत् ॥' इति । कामतः संसर्गे पुनर्विशेषः स्मृत्यन्तरेऽभिहितः—
सुमन्तुः—'पञ्चाहे तु चरेत्कृच्छ्रं दशाहे तप्तकृच्छ्रकम् । पराकस्त्वर्धमासे स्यान्मासे
चान्द्रायणं चरेत् ॥' इति । 'मासत्रये प्रकुर्वीत कृच्छ्रं चान्द्रायणोत्तरम् । षाण्मा-
सिके तु संसर्गे कृच्छ्रं त्वब्दार्धमाचरेत् ॥ संसर्गे त्वाब्दिक्ये कुर्यादब्दं चान्द्रायणं
नरः ॥' इति । अत्र चाब्दिक्ये संसर्गे इति किंचिन्न्यून इति द्रष्टव्यम्; पूर्णे तु
वत्सरे मन्वादिभिर्द्वादशवार्षिकस्मरणात् । यत्तु बार्हस्पत्यं वचनम्—'षाण्मासिके
तु संसर्गे याजनाध्यापनादिना । एकत्रासनशय्याभिः प्रायश्चित्तार्धमाचरेत् ॥' इति,

१. व्यस्तेनेति । २. मर्थंकृत्वा ।

प्रायश्चित्ताध्यायः ५४६
याजनाध्यापनयोनैकपात्रभोजनानां षण्मासात्पातित्यवचनमेतदकामतोऽत्यन्तापदि
पञ्चमहायज्ञादिप्राये याजनेऽङ्गाध्यापने दुहितृभगिनीव्यतिरिक्ते च योनिसंबन्धे
द्रष्टव्यम्; प्रकृष्टयाजनादिभिः सद्यःपातित्यस्योक्तत्वात् । एतद्दिगवलम्बनेनैव दुहि-
तृभगिनीस्नुषागाम्यतिपातकिसंसर्गिणां कामतो नववार्षिकं, अकामतः सार्धचतुर्वा-
र्षिकं कल्पनीयम् । सखिपतृव्यदारादिगामिपातकिसंसर्गिणां कामतः षड्वार्षिकम्,
अकामतस्त्रैवार्षिकम् । अथोपपातक्यादिसंसर्गीणामपि कामतस्तदीयमेव त्रैमासि-
कम्, अकामतोऽर्धमित्यूहनीयम् । पुरुषवत्स्त्रीणामपि महापातक्यादिसंसर्गात्पा-
तित्यमविशिष्टम् । यथाह शौनकः—'पुरुषस्य यानि पतननिमित्तानि स्त्रीणामपि
तान्येव ।' ब्राह्मणी हीनवर्णसेवायामधिकं पततीति; अतस्तासामपि महापात-
किप्रभृतीनां मध्ये येन सह संसर्गस्तदीयमेव प्रायश्चित्तमर्धं क्लृप्त्यौ योजनीयम् ।
एवं बालवृद्धातुराणामपि कामतोऽर्धम्, अकामतः पादः । तथानुपनीतस्यापि
बालस्य कामतः पादोऽकामतस्तदर्धमित्येषा दिक् ॥
पतितसंसर्गप्रतिषेधेन प्रतिषिद्धस्य यौनसंबन्धस्य क्वचित्प्रतिप्रसवमाह—
कन्यां समुद्वहेदेषां सोपवासामकिंचनाम् ॥ २६१ ॥
एषां पतितानां कन्यां पतितावस्थायामुत्पन्नां सोपवासां कृततत्संसर्गकालो-
चितप्रायश्चित्तामकिंचनामगृहीतवस्त्राद्यलंकारादिपितृधनामुद्वहेत् । 'कन्यां समुद्व-
हेत्'इति वदन्स्वयमेव कन्यां त्यक्तपतितसंसर्गां समुद्वहेन्न पुनः पतितहस्तात्प्रति-
गृह्णीयादिति दर्शयति । एवं च सति पतितयोनिसंसर्गप्रतिषेधविरोधोऽपि परिहृतो
भवति । अयं चार्थो बृहद्धारीतेन स्पष्टीकृत;—'पतितस्य तु कुमारीं विवक्षाम-
होरात्रोषितां प्रातः शुक्लेनाहतेन वाससाच्छादितां नाहमेतेषां न ममैते इति
त्रिरुच्चैरभिदधानां तीर्थे स्वगृहे वोद्वहेत्' इति । तथा 'एषां कन्यां समुद्वहेद्'
इति वचनात्स्त्रीव्यतिरिक्ततदीयापत्यस्य संसर्गानर्हतां दर्शयति । अत एव वसिष्ठः
—'पतितेनोत्पन्नः पतितो भवति अन्यत्र स्त्रियाः, सा हि परगामिनी तामरि-
क्थामुपेयात्' इति ॥ २६१ ॥
भाषा—इन महापातकियों के साथ जो एक वर्ष तक निवास करता है
वह भी इनके समान महापातकी हो जाता है । इन पातकियों की कन्या से
उन्हें उपवास करा के पिता का ( वस्त्रादि ) कुछ भी न लेते हुए विवाह
किया जा सकता है ॥ २६१ ॥
इति संसर्गप्रायश्चित्तप्रकरणम् ।
निषिद्धसंसर्ग प्रायश्चित्तप्रसङ्गान्नषिद्धसंसर्गोत्पन्नप्रतिलोमवधे प्रायश्चित्तमाह—
चान्द्रायणं चरेत्सर्वानवकृष्टांन्निहत्य तु ।
अवकृष्टाः सूतमागधादयः प्रतिलोमोत्पन्नास्तेषां प्रत्येकं हनने चान्द्राय-
णम् । तथा च शङ्खः—'सर्वेषामवकृष्टानां वधे प्रत्येकं चान्द्रायणम्' इति । यद्वा-

५५० याज्ञवल्क्यस्मृतिः
ङ्गिरसोक्तम्—'सर्वान्त्यजानां गमने भोजने संप्रमापणे । पराकेण विशुद्धिः
स्यादित्याङ्गिरसभाषितम् ॥' इति पराकं कुर्यात् । तत्र कामतः सूतादिवधे
चान्द्रायणम् , अकामतस्तु सूतवधे पराकः, वैदेहकवधे पादोनम् , चण्डालवधे
द्विपादः, मागधवधे पादोनः पराकः, क्षत्तरि द्विपादः, आयोगवे च पादद्वयम्,
अनयैव दिशा चान्द्रायणस्यापि तारतम्यं कल्प्यम् । यत्तु ब्रह्मगर्भद्वचनम्—
'प्रतिलोमप्रसूतानां स्त्रीणां मासावधिः स्मृतः । अन्तरप्रभवानां च सूतादीनां
चतुर्द्विषट् ॥' इति,–तदावृत्तिविषयम् । तत्र सूतवधे षण्मासाः, वैदेहकवधे
चत्वारः, चण्डालवधे द्वाविति योग्यतयान्वयः । तथा मागधवधे चत्वारः, क्षत्तरि
द्वैमासिकं, आयोगवे च द्वैमासिकमिति व्यवस्था ।
नैमित्तिकव्रतानां जपादिसामग्र्यत्वाद्दिद्याविरहिणां च शूद्रादीनां तदनुपपत्ते-
राज्यावेक्षणादिसाध्येऽग्विबान्धानामनधिकारमाशङ्कयाह—
शूद्रोऽधिकारहीनोऽपि कालेनानेन शुद्ध्यति ॥ २६२ ॥
यद्यपि शूद्रो जपाद्यधिकारहीनस्तथाप्यनेन द्वादशवार्षिकादिकालसंपाद्येन
व्रतेन शुद्ध्यति । 'शूद्र'ग्रहणं स्त्रीणां प्रतिलोमजानां चोपलक्षणम् । यद्यपि
तस्य गायत्र्यादिजपासंभवस्तथापि नमस्कारमन्त्रजपो भवति । अत एव
स्मृत्यन्तरेऽभिहितम्—'उच्छिष्टं चास्य भोजनमनुज्ञातोऽस्य नमस्कारो मन्त्रः'
इति । यद्वा वचनबलाज्जपादिरहितमेव व्रतं कुर्यात्—'तस्माच्छूद्रं समासाद्य
सदा धर्मपथे स्थितम् । प्रायश्चित्तं प्रदातव्यं जपहोमविवर्जितम् ॥' इत्याङ्गिरः-
स्मरणात् । तथाऽपरमपि तेनैवोक्तम्—'शूद्रः कालेन शुद्धयेत गोब्राह्मणहिते
रतः । दानैर्वाऽप्युपवासैर्वा द्विजशुश्रूषया तथा ॥' इति । यत्तु मानवम्
( ४।८०)—'न चास्योपदिशेद्धर्मं न चास्य व्रतमाचरेत्' इति शूद्रस्य व्रतोपदे-
शनिषेधपरं वचनं,–तददुपसन्नशूद्राभिप्रायम् । यदपि स्मृत्यन्तरवचनम्—
'कृच्छ्राण्येतानि कार्याणि सदा वर्णत्रयेण तु । कृच्छ्रेष्वेतेषु शूद्रस्य नाधिकारो
विधीयते ॥' इति,–तत्काम्यकृच्छ्राभिप्रायम् । अतः स्त्रीशूद्रयोः प्रतिलोमजानां
च त्रैवर्णिकवद् व्रताधिकार इति सिद्धम् । यत्तु गौतमवचनम् (४।२५)—'प्रति-
लोमा धर्महीनाः' इति,–तदुपयननादिविशिष्टधर्माभिप्रायम् ॥ २६२ ॥
भाषा—सभी अवकृष्टों (सूत, मागध आदि उच्चवर्ण की स्त्री से निम्न-
वर्ण के पुरुष द्वारा उत्पन्न) में किसी की हत्या करने पर चान्द्रायण व्रत करे ।
यद्यपि शूद्र को जप आदि करने का अधिकार नहीं होता तथापि वह निर्धारित
समय तक व्रत करने पर पाप से शुद्ध हो जाता है ॥ २६२ ॥
इति महापातकप्रायश्चित्तप्रकरणम् ।

प्रायश्चित्ताध्यायः ५५१.
महापातकादिपञ्चकमध्ये महापातकातिपातानुपपातकप्रायश्चित्तान्युक्त्वा-
ऽधुनोपपातकप्रायश्चित्तानि व्याचक्षाणः पाठक्रमप्राप्तं गोवधप्रायश्चित्तं तावदाह—
पञ्चगव्यं पिबेद्गोघ्नो मासमासीत संयतः ।
गोष्ठेशयो गोऽनुगामी गोप्रदानेन शुद्ध्यति ॥ २६३ ॥
कृच्छ्रं चैवातिकृच्छ्रं च चरेद्वापि समाहितः ।
दद्यात्त्रिरात्रं २चोपोष्या वृषभैकादशास्तु गाः ॥ २६४ ॥
गां हन्तीति गोघ्नः, मूलविभुजादित्वात्कप्रत्ययः । असौ मासं समाहित
आसीत । किं कुर्वन् ? पञ्च च तानि गव्यानि गोमूत्रगोमयक्षीरदधिघृतानि यथा-
विधि मिश्रितानि पिबन्, आहारान्तरपरित्यागेन भोजनकार्ये तस्य विधानात् ।
तथा गोष्ठेशयः । प्राप्तशयनानुवादेन गोष्ठविधानाद्दिवा च स्वापप्रतिषेधाद्रात्रौ
गोशालायां शयानः । गा अनुगच्छति तदस्य व्रतमिति गोऽनुगामी । व्रते-
ऽणिनिः । अतश्च यासां गोष्ठे शेते सन्निधानात्त एव गाः प्रातर्वनं प्रतिचरन्तीरनु-
गच्छेत् । अनुगच्छेदिति वचनाद्यदा ता गच्छन्ति तदैव स्वयमनुगच्छेत् । यदा
तु तिष्ठन्त्यासते वा तदा पश्चाद्गमनस्याशक्यकरणत्वात्स्वयमपि तिष्ठेदासीत वेति
गम्यते । अनुगमनविधानादेव ताभिः सायं गोष्ठं व्रजन्तीभिः सह गोष्ठप्रवेशोऽ-
प्यर्थसिद्धः । एवं कुर्वन्मासान्ते गोप्रदानेन एकां गां दत्त्वा तावता शास्त्रार्थस्य
संपत्तेर्गोहत्यायाः शुद्ध्यतीत्येकं व्रतम् । मासं गोष्ठेशयो गोऽनुगामीति चानुव-
र्तते । पञ्चगव्याहारस्य तु निवृत्तिः कृच्छ्रविधानादेव । अतश्च मासं निरन्तरं कृच्छ्रं
समाहितश्चरेदित्यपरम् । अत एव जाबालेन मासं प्राजापत्यस्य पृथक् प्रायश्चित्त-
त्वमुक्तम्—'प्राजापत्यं चरेन्मासं गोहन्ता चेदकामतः । गोहितो गोऽनुगामी
स्याद्गोप्रदानेन शुद्ध्यति ॥' (प्रा० २६०) इति । अतिकृच्छ्रं वा तथैव समाच-
रेदित्यन्यत् । कृच्छ्रातिकृच्छ्रयोर्लक्षणमुत्तरत्र वक्ष्यते । अथवा त्रिरात्रमुपवासं
कृत्वा वृषभ एकादशो यासां गवां ता दद्यादिति व्रतचतुष्टयम् । तत्राकामकृते
जातिमात्रब्राह्मणस्वामिकगोमात्रवधे उपवासं कृत्वा वृषभैकादशगोदानसहितत्रि-
रात्रोपवासो द्रष्टव्यः । विशिष्टस्वामिकाया विशिष्टगुणवत्याश्च वधे गुरुप्रायश्चि-
त्तस्य वक्ष्यमाणत्वात् । क्षत्रियसंबन्धिन्यास्तु तादृग्विधे व्यापादने मासं पञ्चगव्या-
शित्वं प्रथमं प्रायश्चित्तम् । अत्र मासपञ्चगव्याशनस्यातिस्वल्पत्वात्तन्मासोपवासतु-
ल्यत्वम् । ततश्च षड्भिः षड्भिरुपवासैरेकैकप्राजापत्यकल्पनया पञ्चकृच्छ्राणां प्रत्या-
म्नायेन पञ्च धेनवो मासान्ते च दीयमाना गौरेकेति षट् धेनवो भवन्तीति वृष-
भैकादशगोदानसहितत्रिरात्रव्रताल्लघीयस्त्वम् । कथं पुनर्ब्राह्मणगवीनां गुरुत्वम् ?
'देवब्राह्मणराज्ञां तु विज्ञेयं द्रव्यमुत्तमम्' इति नारदेन तद्द्रव्यस्योत्तमत्वाभिधा-
१. प्राजापत्यं वाऽतिकृच्छ्रम् । २. वोपोष्य ।

५५२ याज्ञवल्क्यस्मृतिः

नात्, गोषु ब्राह्मणसंस्थास्विति दण्डभूयस्त्वदर्शनाच्च । वैश्यसंबन्धिन्यास्तु तादृ-
ग्विधे व्यापादने मासमतिकृच्छ्रं कुर्यात् । अतिकृच्छ्रे त्वाद्ये त्रिरात्रत्रये पाणिपूरान्न-
भोजनमुक्तम् । अन्त्ये त्रिरात्रेऽनशनम् । अतोऽतिकृच्छ्रधर्मेण मासव्रते क्रियमाणे
षड्रात्रमुपवासो भवति । चतुर्विंशत्यहे च पाणिपूरान्नभोजनम् । ततश्च कृच्छ्रप्रत्या-
म्नायकल्पनया किंचिन्न्यूनं धेनुपञ्चकं भवतीति पूर्वस्माद् व्रतद्वयाल्लघिष्ठत्वेन वैश्य-
स्वामिकगोवधविषयता युक्ता । तादृश एव विषये शूद्रस्वामिकगोहत्यायां मासं
प्राजापत्यव्रतं द्वितीयम् । तत्र च सार्धप्राजापत्यद्वयात्मकेन प्रत्याम्नायेन किंचिद-
धिकं धेनुद्वयं भवतीति पूर्वेभ्यो लघुतमत्वाच्छूद्रविषयतोचिता । अथ चैतत्प्राय-
श्चित्तचतुष्टयं साक्षात्कर्तृनुग्राहकप्रयोजकानुमन्तृषु गुरुलघुभावतारतम्यापेक्षया
पूर्वोक्त एव विषये योजनीयम् । यत्तु वैष्णवं व्रतत्रयम् - 'गोघ्नस्य पञ्चगव्येन
मासमेकं पलत्रयम् । प्रत्यहं स्यात्पराको वा चान्द्रायणमथापि वा ॥' इति, यच्च
काश्यपीयम् - 'गां हत्वा तच्चर्मणा प्रावृतो मासं गोष्ठेशयस्त्रिषवणस्नायी नित्यं
पञ्चगव्याहारः' इति, यच्च शातातपीयम् - 'मासं पञ्चगव्याहारः' इति, तत्प-
ञ्चकमपि याज्ञवल्कीयपञ्चगव्याहारसमानविषयम् । यच्च शङ्खप्रचेतोभ्यामु-
क्तम् - 'गोघ्नः पञ्चगव्याहारः पञ्चविंशतिरात्रमुपवसेत्सशिखं वपनं कृत्वा गोच-
र्मणा प्रावृतो गाश्चानुगच्छन् गोष्ठेशयो गां च दद्यात्' इति । एतच्च याज्ञ-
वल्कीयमासातिकृच्छ्रव्रतसमानविषयम् । 'दद्यात्त्रिरात्रं चोपोष्य' इत्येतद्विषयं
वाऽत्यन्तगुणिनो हन्तुर्वेदितव्यम् । अत्रैव विषये पञ्चगव्याशक्तस्य तु द्वितीयं
काश्यपीयं 'मासं पञ्चगव्येने'ति प्रतिपाद्य 'षष्ठे काले पयोभक्षो वा गच्छन्तीष्व-
नुगच्छेत्तासु सुखोपविष्टासु चोपविशेन्नातिप्लवं गच्छेन्नातिविषमेणावतारयेन्ना-
ल्पोदके पाययेदन्ते ब्राह्मणान्भोजयित्वा तिलधेनुं दद्यात्' इति द्रष्टव्यम् । अन्ना-
प्यशक्तस्य 'गोघ्नो मासं यवागूं प्रसृतितन्दुलशृतां भुञ्जानो गोभ्यः प्रियं कुर्वन्
शुद्ध्यति' इति पैठीनसिनोक्तं वेदितव्यम् । यत्तु सौमन्तम् - 'गोघ्नस्य गोप्रदानं
गोष्ठे शयनं द्वादशरात्रं पञ्चगव्याशनं गवानुगमनं च' इति ; यच्च संवर्तेनो-
क्तम् - 'सक्तुयावकभैक्षाशी पयो दधि घृतं सकृत् । एतानि क्रमशोऽश्नीया-
न्मासार्धं सुसमाहितः ॥ ब्राह्मणान्भोजयित्वा तु गां दद्यादात्मशुद्धये ॥'
इति; यच्च बार्हस्पत्यम् - 'द्वादशरात्रं पञ्चगव्याहारः' इति तत्तितयमपि
याज्ञवल्कीयमासप्राजापत्येन समानविषयं, मृतकल्पगोहत्याविषयं वा, विषमप्र-
देशात्रासेन जनितव्याधितो मरणविषयं वा वेदितव्यम् । तदिदं सर्वं प्रागुक्तमका-
मविषयम् । यदा पुनरीदृग्विधामविशिष्टविप्रस्वामिकामविशिष्टां गां कामतः
प्रमापयति तदा मनुना मासं यवागूपानं, मासद्वयं हविष्येण चतुर्थकालभोजनं,

१. प्रदेशाज्ञानजनित ।

प्रायश्चित्ताध्यायः ५५३
मासत्रयं वृषभैकादशगोदानयुक्तं शाकादिना वर्तनमिति व्रतत्रितयमाम्नातम् ।
यथाह ( ११।१०८-११६ )—'उपपातकसंयुक्तो गोघ्नो मासं यवान्पिबेत् । कृत-
वापो वसेद्गोष्ठे चर्मणार्द्रेण¹ संवृतः। चतुर्थकालमश्नीयादक्षारलवणं मितम् ।
गोमूत्रेण चरेत्स्नानं द्वौ मासौ नियतेन्द्रियः ॥ दिवानुगच्छेत्ता गास्तु तिष्ठन्नूर्ध्वं
रजः पिबेत् । शुश्रूषित्वा नमस्कृत्य रात्रौ वीरासनं वसेत् ॥ तिष्ठन्तीष्वनुतिष्ठेत्तु
व्रजन्तीष्वप्यनुव्रजेत् । आसीनासु तथासीनो नियतो वीतमत्सरः ॥ आतुरामे²-
भिशस्तां वा चौरव्याघ्रादिभिर्भयैः । पतितां पङ्कलग्नां वा सर्वोपायैर्विमोचयेत्³ ॥
उष्णे वर्षति शीते वा मारुते वाति वा भृशम् । न कुर्वीतात्मनस्त्राणं गोरकृत्वा
तु शक्तितः ॥ आत्मनो यदि वाऽन्येषां गृहे क्षेत्रेऽथवा खले । भक्षयन्तीं न कथ-
येत्पिबन्तं चैव वत्सकम् ॥ अनेन विधिना यस्तु गोघ्नो गा अनुगच्छति । स
गोहत्याकृतं पापं त्रिभिर्मासैर्व्यपोहति ॥ वृषभैकादशा गाश्च दद्यात्सुचरितव्रतः ।
अविद्यमाने सर्वस्वं वेदविद्भ्यो निवेदयेत् ॥' ( ११।१०८-११६ ) इति, एत-
त्त्रितयं याज्ञवल्कीयमासप्राजापत्यमासपञ्चगव्याशनवृषभैकादशगोदानयुक्तत्रिरा-
त्रोपवासरूपव्रतत्रितयविषयं यथाक्रमेण द्रष्टव्यम् । यच्चाङ्गिरसा मानवेतिकर्तव्य-
तायुक्तं त्रैमासिकमभिधायाधिकमभिहितम्—'अक्षारलवणं रूक्षं षष्ठे कालेऽस्य
भोजनम् । गोमतीं वा जपेद्विद्यामोङ्कारं वेदमेव च ॥ व्रतवद्धारयेद्दण्डं समन्त्रां
चैव मेखलाम् ॥' इति, तन्मानवविषयम् । एवं पुष्टितारुण्यादिकिंचिद्गुणातिश-
ययोगिन्यां द्रष्टव्यम् । 'अतिबालामतिकृशामतिवृद्धां च रोगिणीम् । हत्वा पूर्व-
विधानेन चरेदधं व्रतं द्विजः ॥' इति पुष्टितारुण्यादिरहितायां गव्यर्धप्रायश्चित्त-
दर्शनात् । यदा तु याज्ञवल्कीयमासातिकृच्छ्रव्रतनिमित्तभूतां गामविशिष्टस्वा-
मिकां जातिमात्रयोगिनीं कामतो व्यापादयति तदा 'विहितं यदकामानां कामात्तद्
द्विगुणं चरेत्'इति न्यायेन पूर्वोक्तमेवाकामविहितं मासातिकृच्छ्रव्रतं द्विगुणं कुर्यात् ।
यत्तु हारीतेन—'गोघ्नस्तच्चर्माध्वर्वालं परिधाय' इत्यादिना मानवीमितिकर्तव्यता-
मभिधायोक्तम्—'वृषभैकादशाश्च गा दत्त्वा त्रयोदशे मासे पूतो भवति' इति
तत्सवनस्थश्रोत्रियगोवधे अकामकृते द्रष्टव्यम् । यत्तु वसिष्ठेन—'गां चेद्धन्या-
त्सस्याश्चर्मणार्द्रेण परिवेष्टितः षण्मासान् कृच्छ्रातिकृच्छ्रान्वातिष्ठेद्दृषभवेहतौ दद्यात्'
इति षाण्मासिकं कृच्छ्रातिकृच्छ्रानुष्ठानमुक्तम् , यदपि देवलेन—'गोघ्नः षण्मासां-
स्तच्चर्मपरिवृतो गोप्रासाहारो गोव्रजनिवासी गोभिरेव सह चरन् प्रमुच्यते'
इति,-तद् द्वयमपि हारीतीयेन समानविषयम् । तत्रैव कामकारकृते कात्याय-
नीयं त्रैवार्षिकम्—'गोघ्नस्तच्चर्मसंवीतो वसेद्गोष्ठेऽथवा पुनः । गाश्चानुगच्छेत्स-
ततं मौनी चीरासनादिभिः ॥ वर्षशीतातपक्लेशवह्निपङ्कभयार्दितः मोचयेत्-
१. तेन । २. अभि । ३. सर्वप्राणैर्विमोचयेत् ।

An exact transcription of the page in Devanagari script:

र्वयत्नेन पूयते वत्सरैस्त्रिभिः ॥' इति द्रष्टव्यम् । यच्च शाङ्खं त्रैवार्षिकम्—'पादं तु
शूद्रहत्यायामुदक्यागमने तथा । गोवधे च तथा कुर्यात्परस्त्रीगमने तथा ॥'
इति,—तदपि कात्यायनीयव्रतसमानविषयम् । यत्तु यमेनाङ्गिरसीमितिकर्तव्य-
तामभिधाय 'गोसहस्रं शतं वापि दद्यात्सुचरितव्रतः । अविद्यमाने सर्वस्वं वेद-
विद्भ्यो निवेदयेत् ॥' इति गोसहस्रयुक्तं गोशतयुक्तं च द्वैमासिकं व्रतद्वयमभि-
हितम् , तत्र यदा सवनस्थश्रोत्रियादिदुर्गतबहुकुटुम्बिव्राह्मणसंबन्धिनीं कपिलां
कर्माङ्गभूतां गर्भिणीं बहुक्षीरतरुणिमादिगुणशालिनीं निर्गुणो धनवान्सप्रयत्नं
खङ्गादिना व्यापादयति तदा गोसहस्रयुक्तं त्रैमासिकं कुर्यात् ; 'गर्भिणीं कपिलां
दोग्ध्रीं होमधेनुं च सुव्रताम् । खङ्गादिना घातयित्वा द्विगुणं व्रतमाचरेत् ॥' इति
विशिष्टायां गवि बार्हस्पत्ये प्रायश्चित्तविशेषदर्शनात् ! अत एव प्रचेतसा—
'स्त्रीगर्भिणीगोगर्भिणीबालवृद्धवधेष्व भ्रूणहा भवति' इति । ईदृग्विधमेव गोवध-
मभिसंधाय ब्रह्महत्याव्रतमतिदिष्टम् । द्वितीयं तु याम्यं गोशतदानयुक्तं त्रैमा-
सिकं व्रतं कात्यायनीयव्रतविषये धनवतो द्रष्टव्यम् । यत्तु गौतमेन ( २२।१८ )
वृषभैकशतगोदानसमुचितं त्रैवार्षिकं प्राकृतं ब्रह्मचर्यं वैश्यवधेऽभिधाय गोवधे-
ऽतिदिष्टम्—'गां च हत्वा वैश्यवत्' इति । एतच्च त्रैवार्षिकव्रतप्रत्याम्नायभू-
तनवतिक्षेनुभिः सार्धं वृषभैकशता गावो नवन्तूनं द्विशतं भवतीति गोसहस्रयु-
क्तत्रैमासिकव्रतान्न्यूनत्वात्पूर्वोक्तविषये एव कामतो वधे । यद्वा तत्रैव विषये
गर्भरहितायाः कामतो वधे द्रष्टव्यम् । तादृग्विधाया एव गर्भरहितायास्त्व-
कामतो हननेऽपि कात्यायनीयमेव त्रैवार्षिकं कल्प्यम् । यत्तु यमेनोक्तम्—
'काष्ठलोष्टाश्मभिर्गावः शस्त्रैर्वा निहता यदि । प्रायश्चित्तं कथं तत्र शस्त्रेऽशस्त्रे
विधीयते ॥ काष्ठे सान्तपनं कुर्यात्प्राजापत्यं तु लोष्टके । तप्तकृच्छ्रं तु पाषाणे
शस्त्रे चाप्यतिकृच्छ्रकम् ॥ प्रायश्चित्ते ततश्चीर्णे कुर्याद् ब्राह्मणभोजनम् । त्रिंशद्गा
वृषभं चैकं दद्यात्तेभ्यश्च दक्षिणाम् ॥' इति,—तत्पूर्वोक्तगोसहस्रशतादिदान-
त्रैवार्षिकादिव्रतविषयेष्वेव काष्ठादिसाधनविशेषजनितवधनिमित्तसान्तपनादि-
पूर्वकत्वप्रतिपादनपरं, नतु निरपेक्षं ; लघुत्वाद् व्रतस्य । तथा वयोविशेषादपि
प्रायश्चित्तविशेष उक्तः—'अतिवृद्धामतिकृशामतिबालां च रोगिणीम् ।
हत्वा पूर्वविधानेन चरेदर्धव्रतं द्विजः ॥ ब्राह्मगान्भोजयेच्छक्त्या दद्याद्धेम
तिलांस्तथा ॥' इति । नीरोगादिवधे यद्विहितं तस्यार्धम् । बृहत्प्रचेतसा-
प्यत्र विशेष उक्तः—'एकवर्षे हते वत्से कृच्छ्रपादो विधीयते । अबुद्धिपूर्वे
पुंसः स्याद् द्विपादस्तु द्विहायने ॥ त्रिहायने त्रिपादः स्यात्प्राजापत्यमतःपरम् ॥'
इति । तथा गर्भिण्या वधे यदा गर्भोऽपि निहतो भवति तदा 'प्रतिनिमित्तं

१. सप्रतिज्ञम् । २. प्रायश्चित्तं पृथक्तत्र धर्मशास्त्रे विधीयते ।

'नैमित्तिकमावर्तते' इति न्यायेनाविशेषेण द्विगुणव्रतप्राप्तौ षट्त्रिंशन्मते
विशेष उक्तः-पाद उत्पन्नमात्रे तु द्वौ पादौ दृढतां गते । पादोनं व्रत-
मुद्दिष्टं हत्वा गर्भमचेतनम् ॥ अङ्गप्रत्यङ्गसम्पूर्णे गर्भे चेतःसमन्विते ।
त्रिगुणं गोव्रतं कुर्यादेषा गोघ्नस्य निष्कृतिः ॥' इति । बहुकर्तृके तु हनने
संवर्तापस्तम्बौ विशेषमाहतुः- 'एका चेद्वहुभिः काचिद्दैवाद्यापादिता क्वचित् ।
पादं पादं तु हत्यायाश्चरेयुस्ते पृथक्पृथक् ॥' इति । यादृग्विधगोहत्यायां
यद्व्रतमुपदिष्टं तत्पादं प्रत्येकं कुर्युर्वचनात् । 'एका चेत्' इत्युपलक्षणम् ; अतो
बहुभिर्द्वयोर्बहूनां च व्यापादने प्रतिपुरुषं पादद्वयं पादोनं वा कल्पनीयम् ।

• एतच्चाकामतो वधे द्रष्टव्यम्; दैवादिति विशेषणोपादानात् । कामकारे तु
  बहूनामपि प्रत्येकं कृत्स्नदोषसंबन्धात्कृत्स्नव्रतसंबन्धो युक्तः, सत्रणामिव प्रति-
  पुरुषं कृत्स्नव्यापारसमवायात्, 'एकं घ्नतां बहूनां तु यथोक्ताद् द्विगुणो दमः' इति
  प्रत्येकं दण्डे द्वैगुण्यदर्शनाच्च । यदा त्वेकेनैव रोधनादिव्यापारेण बहवो गावो
  व्यापादितास्तत्र संवर्तापस्तम्बौ विशेषमाहतुः - 'व्यापन्नानां बहूनां तु रोधने
  बन्धनेऽपि वा । भिषङ्मिथ्योपचारे च द्विगुणं गोव्रतं चरेत् ॥' इति । बहुष्वपि
  व्यापन्नेषु न प्रतिनिमित्तं नैमित्तिकानुष्ठानं, नापि तन्त्रेण किंतु वचनबलाद् द्विगुण-
  मेव । तथा भिषगपि विरुद्धौषधदानेनैकस्या अप्यकामतो व्यापादने द्विगुणं
  गोव्रतं कुर्यात् । भिषग्व्यतिरिक्तस्य केवलम् उपकारार्थं प्रवृत्तस्य स्वकामतः प्रति-
  कूलौषधदाने व्यास आह-'औषधं लवणं चैव पुण्यार्थमपि भोजनम् । अति-
  रिक्तं न दातव्यं काले स्वल्पं तु दापयेत् ॥ अतिरिक्ते विपत्तिश्चेत्कृच्छ्रपादो
  विधीयते ॥' इति ॥ यत्त्वापस्तम्बेनोक्तम्- 'पादमेकं चरेद्रोधे द्वौ पादौ बन्धने
  चरेत् । योजने पादहीनं स्याच्चरेत्सर्वं निपातने ॥' इति, -तद्व्यवहितव्यापारिणो
  निमित्तकर्तुर्विज्ञेयं, न साक्षात्कर्तुः । साक्षात्कर्तृनिमित्तिनोश्च भेदस्तेनैव दर्शितः-
  'पाषाणैलैकुंटैर्वाऽपि शस्त्रेणान्येन वा बलात् । निपातयन्ति ये गास्तु कृत्स्नं कुर्यु-
  र्व्रतं हि ते ॥ तथैव बाहुजङ्घोरुपार्श्वग्रीवाङ्घ्रिमोटनैः ॥' इति । एतदुक्तं भवति-
  पाषाणखङ्गादिभिर्ग्रीवामोटनादिना वा येऽङ्गानि पातयन्ति ते साक्षाद्धन्तारस्ते-
  ष्वेव कृत्स्नं प्रायश्चित्तम् । ये तु व्यवहितरोधबन्धादिव्यापारयोगिनस्ते निमित्ति-
  नस्तेषां न कृत्स्नव्रतसंबन्धः किंतु तदवयवैरेव पादद्विपादादिभिरिति । तत्र च
  रोधादिना व्यवहितव्यापारत्वाविशेषेऽपि वचनात्क्वचित्पादः, क्वचिद् द्विपादः, पादोनं
  क्वचिदिति युक्तम् । अत्राह पराशरः- 'गवां बन्धनयोक्त्रैस्तु भवेन्मृत्युरका-
  मतः । अकामकृतपापस्य प्राजापत्यं विनिर्दिशेत् ॥ प्रायश्चित्ते ततश्चीर्णे कुर्या-
  द् ब्राह्मणभोजनम् । अनडुत्सहितां गां च दद्याद्विप्राय दक्षिणाम् ॥' इति । अयं
  १. बन्धनादि । २. बन्धने तथा । ३. लगुडैर्वापि । ४. तत्रावरोधा-
  दिना !

५४६ याज्ञवल्क्यस्मृतिः
च प्राजापत्यो यदि रोधादिकं कृत्वा तज्जन्यप्रमादपरिजिहीर्षया प्रत्यवेक्षमाण
आस्ते तदा द्रष्टव्यः; 'अकामकृतपापस्य' इति विशेषणोपादानात् । यदा तु न
प्रमादसंरक्षणं¹ करोति, तदा 'पादमेकं चरेद्रोधे द्वौ पादौ बन्धने चरेत् । योजने
पादहीनं स्याच्चरेत्सर्वं निपातने ॥' इत्यङ्गिरोदृष्टं त्रैमासिकपादं किंचिदधिकं वा
²विंशत्यहर्गोवधव्रतं कुर्यात् । आपस्तम्बेनापि विशेष उक्तः- '³अतिदोहाति-
वाहाभ्यां नासिकाच्छेदने तथा । नदीपर्वतसंरोधे मृते पादोनमाचरेत् ॥' इति ।
लक्षणमात्रोपयोगिनि तु दाहे न दोषः; 'अन्यत्राङ्कनलक्ष्माभ्यां वाहने मोचने⁴
तथा । सायं संगोपनार्थं च न दुष्येद्रोधबन्धने ॥' इति पराशरस्मरणात् ।
अङ्कनं स्थिरचिह्नकरणम् , लक्षणं सांप्रतोपलक्षणम् । वाहने शास्त्रोक्तमार्गेण
रक्षणार्थमपि नालिकेरादिभिर्बन्धने भवत्येव दोषः; 'न नालिकेरेण न शाणवा-
लैर्न चापि मौञ्जेनं न बन्धशृङ्खलैः । एतैस्तु गावो न निबन्धनीया बद्ध्वा तु
तिष्ठेत्परशुं गृहीत्वा ॥ कुशैः काशैश्च बध्नीयात्स्थाने दोषविवर्जिते ॥' इति व्यास-
स्मरणात् । तथान्योऽपि विशेषस्तेनैवोक्तः- 'घण्टाभरणदोषेण विपत्तिर्यत्र
गोर्भवेत् । कृच्छ्रार्धं⁶ तु भवेत्तत्र भूषणार्थं हि तत्स्मृतम् ॥ ⁷अतिदोहेऽतिदमने संघाते
चैव योजने । बद्ध्वा शृङ्खलपाशैश्च मृते पादोनमाचरेत् ॥' इति । पालनाकरणा-
दिनोपेक्षायां क्वचित्प्रायश्चित्तविशेषस्तेनैवोक्तः,-'जलौघपल्वले मग्ना मेघविद्यु-
द्धतापि वा । श्वभ्रे वा पतिताऽकस्माद्व्याघ्रेनापि च हिंसिता ॥ प्राजापत्यं चरेत्कृच्छ्रं
गोस्वामी व्रतमूत्तमम् । शीतवाताहता वा स्याद्दुष्टश्वनहताऽपि वा ॥ शून्यागार
उपेक्षायां प्राजापत्यं विनिर्दिशेत् ॥' इति । इदं तु कार्यान्तरविरहेऽप्युपेक्षायां
वेदितव्यम् । कार्यान्तरव्यग्रतयोपेक्षायां त्वर्धम्-'पल्वलोघमृगव्याघ्रश्वापदा-
दिनिपातने । श्वभ्रप्रपातसर्पाद्यैर्मृते कृच्छ्रार्धमाचरेत् ॥ अपालत्वात्तु कृच्छ्रं
स्याच्छून्यागार उपप्लवे ॥' इति विष्णुस्मरणात् । तथा सत्यपि व्यापादने क्वचि-
दुपकारार्थप्रवृत्तौ वचनाद्दोषाभावः । यथाह संवर्तः- 'यन्त्रणे गोचिकित्सार्थे
मूढगर्भविमोचने । यत्ने कृते विपत्तिः स्यान्न स पापेन लिप्यते ॥' इति । यन्त्रणं
¹⁰व्याध्यादिनिर्यातनार्थं संदंशाङ्कुशादिप्रवेशनम् । तथा-'औषधं स्नेहमाहारं
ददद्गोब्राह्मणे द्विजः । दीयमाने विपत्तिश्चेन्न स पापेन लिप्यते ॥ ग्रामघाते
शरोघेण वेश्मभङ्गाग्निपातने । दाहच्छेदशिराभेदप्रयोगैरुपकुर्वताम् ॥ द्विजानां
गोहितार्थं च प्रायश्चित्तं न विद्यते ॥' अत्र पराशरोऽप्याह-'ग्रामघाते
शरोघेण वेश्मभङ्गाग्निपातने । अतिवृष्टिहतानां च प्रायश्चित्तं न विद्यते ॥'

१. संरक्षणम् । २. द्वाविंशत्यहः । ३. अविदोहा । ४. मोचनेऽपि वा ।
५. मौञ्जैर्न च शृङ्खलैश्च । ६. गोकृच्छ्रार्धं भवेत् । ७. अतिदोहातिदमने ।
८. मृतापि वा । ९. गूढगर्भं । १०. व्याघ्रादि ।

प्रायश्चित्ताध्यायः ५५७
इति । तथा—'कूपखाते च धर्मार्थे गृहदाहे च या मृता । ग्रामदाहे तथा घोरे
प्रायश्चित्तं न विद्यते ॥' इति । इदं तु बन्धनरहितस्यैव पशोः कथंचिद् गृहादिदाहेन
मृतविषयम् । इतरथा त्वापस्तम्बेनोक्तम्—'कान्तारेष्वथ दुर्गेषु गृहदाहे
खलेषु च । यदि तत्र विपत्तिः स्यात्पाद एको विधीयते ॥' इति । तथाऽस्थ्या-
दिभङ्गे मरणाभावेऽपि क्वचित्प्रायश्चित्तमुक्तम्—'अस्थिभङ्गं गवां कृत्वा लाङ्गूल-
च्छेदनं तथा । पाटनं दन्तशृङ्गाणां मासार्धं तु यवान्पिबेत् ॥' इति । यत्त्वा-
ङ्गिसम्—'१शृङ्गदन्तास्थिभङ्गे वा चर्मनिर्मोचनेऽपि वा । दशरात्रं पिबेद्वज्रं
स्वस्थापि यदि गौर्भवेत् ॥' इति 'वज्र'शब्दवाच्यं क्षीरादिवर्तनमुक्तं तदशक्त-
विषयम् । इदं च प्रायश्चित्तं गोस्वामिने व्यापन्नगोसदृशीं गां दत्त्वैव कार्यम् ।
तथाह पराशरः—'प्रमापणे प्राणभृतां दद्यात्तत्प्रतिरूपकम् । तस्यानुरूपं
मूल्यं वा दद्यादित्यब्रवीद्यमः ॥' इति । मनुरपि ( ८।२८८ )—'यो यस्य
हिंस्याद् द्रव्याणि ज्ञानतोऽज्ञानतोऽपि वा । स तस्योत्पादयेत्तुष्टिं राज्ञे दद्याच्च
तत्समम् ॥' इति । एतच्च पूर्वोक्तप्रायश्चित्तजातं ब्राह्मणस्यैव हन्तुर्वेदितव्यम् ;
क्षत्रियादेस्तु हन्तुर्बृहद्विष्णुना विशेषोऽभिहितः—'विप्रे तु सकलं देयं पादोनं
क्षत्रिये स्मृतम् । वैश्येऽर्धं पाद एकस्तु शूद्रजातिषु शस्यते ॥' इति । यत्त्वङ्गि-
रोवचनम्—'पर्षद्या ब्राह्मणानां तु सा राज्ञां द्विगुणा मता । वैश्यानां त्रिगुणा
प्रोक्ता पर्षदूच्च व्रतं स्मृतम् ॥' इति,–तत्प्रातिलोम्येन वाग्दण्डपारुष्यादिविषयम् ।
तथा स्त्रीबालवृद्धादीनां वधे, अनुपनीतस्य बालस्य पाद इति च प्रागुक्तमनुसंधे-
यम् । स्त्रीणां पराशरेण विशेषोऽभिहितः—'वपनं नैव नारीणां नानुव्रज्या
जपादिकम् । न गोष्ठे शयनं तासां न वसीरन्गवाजिनम् ॥ सर्वान्केशान्समुद्धृत्य
छेदयेदङ्गुलद्वयम् । सर्वत्रैवं हि नारीणां शिरसो मुण्डनं स्मृतम् ॥' इति । पुरुषेषु
च विशेषः संवर्तेन दर्शितः—'पादेऽङ्गरोमवपनं द्विपादे श्मश्रुणोऽपि च । त्रिपादे
तु शिखावर्जं सशिखं तु निपातने ॥' इति । पादप्रायश्चित्तार्हस्य कण्ठादधस्तना-
ङ्गरोम्णामेव वपनम् । अर्धप्रायश्चित्तार्हस्य तु श्मश्रूणामपि । पादोनप्रायश्चित्तार्हस्य
पुनः शिरोगतानामपि शिखावर्जितानाम् । पादचतुष्टयार्हस्य तु सशिखस्य
सकलकेशजातस्येति । एवमेतद्दिगवलम्बनेनान्येषामपि स्मृतिवचसां विषयो
निरूपणीयः ॥ ३२३-२६४ ॥

भाषा—गाय की हत्या करने वाला पञ्चगव्य ( गोमूत्र, गोबर, दूध,
दही, घृत ) पीवे और एक मास तक संयम के साथ रहे । वह गोशाला में
सोना, गायों के पीछे चलने ( सेवा करने ) और ( मास के अन्त में ) एक
गौ का दान करने पर शुद्ध होता है । अथवा सावधान होकर (एक मास तक)

१. शृङ्गभङ्गेऽस्थिभङ्गे वा । २. द्रव्याणि हिंस्याद्यो यस्य ।

५५८ याज्ञवल्क्यस्मृतिः
कृच्छ्र और अतिकृच्छ्र व्रत करे और तीन दिन-रात तक उपवास करके दस
गायों और एक साँड का दान करे ॥ २६३-२६४ ॥
इति गोवधप्रायश्चित्तप्रकरणम् ।
अधुनाऽन्येषामुपपातकानां प्रायश्चित्तमाह-
उपपातकशुद्धिः स्यादेवं चान्द्रायणेन वा ।
पयसा वापि मासेन पराकेणाथवा पुनः ॥ २६५ ॥
एवमुक्तेन गोवधव्रतेन मासं पञ्चगव्याशनादिनान्येशां व्रात्यतादीनामुपपात-
कानां शुद्धिर्भवेत् । चान्द्रायणेन वा वक्ष्यमाणलक्षणेन मासं पयोव्रतेन
वा पराकेण वा शुद्धिर्भवेत् । अत्रातिदेशसामर्थ्याद्द्रोचर्मवसनगोपरिचर्यादि-
भिर्गोवधासाधारणैः कतिपयैर्न्यूनत्वमवगम्यते ।-एतच्च व्रतचतुष्टयमकामकारे
शक्त्यपेक्षया विकल्पितं द्रष्टव्यम् ; कामकारे तु 'एतदेव व्रतं कुर्यु रुपपातकिनो
द्विजाः । अवकीर्णिवर्ज्य शुद्धयर्थं चान्द्रायणमथापि वा ॥' (मनुः ११।११७)
इति मनूक्तं त्रैमासिकं द्रष्टव्यम् । अत एव वचनादयं प्रायश्चित्तातिदेशः सर्वेषामुप-
पातकगणपठितानामुक्तप्रायश्चित्तानामनुक्तप्रायश्चित्तानां चावकीर्णिवर्जितानामवि-
शेषेण वेदितव्यः । अवकीर्णिनस्तु प्रतिपदोक्तमेव । नन्वनुक्तप्रायश्चित्तविषयतयै-
वातिदेशस्य युक्तः; इतरथा प्रतिपदोक्तप्रायश्चित्तबाधसापेक्षत्वप्रसङ्गात् । मैवम् ;
तथा सत्युक्तनिष्कृतीनामुपपातकगणपाठोऽनर्थकः स्यात् । यदि परमुपपातकमध्ये
सामान्यतः पठितस्यान्यत्र विशेषतः प्रायश्चित्तान्तरमुच्यते । यथा- 'अयाज्यानां
च याजनम् । त्रीन्कृच्छ्रानाचरेद् व्रात्ययाजकोऽविचक्षणपि ॥' इति स एव विषयः
केवलं परिहियेत न पुनर्विशेषतः पठितस्यैवान्यत्रापि विशेषत एव यन्न प्रायश्चित्त-
मुच्यते सोऽपि यथा 'इन्धनार्थं द्रुमच्छेदः' 'वृक्षगुल्मलतावीरुच्छेदने जप्यमृक्-
शतम्' इति । अतो व्रात्यतादिषु अस्मिन् शास्त्रे शास्त्रान्तरे वा दृष्टैः प्रायश्चित्तैः
सह 'उपपातकशुद्धिः स्यादेवम्' इत्यादिना प्रतिपादितव्रतचतुष्टयस्य समविषयता-
कल्पनेन विकल्पो विषयविभागो वाश्रयणीयः । तानि च स्मृत्यन्तरदृष्टप्रायश्चित्तानि
पाठक्रमेण व्रात्यतादिषु योजयिष्यामः । तत्र व्रात्यतायां मनुनेदमुक्तम् (११।१९१)
-'येषां द्विजानां सावित्री नानूच्येत यथाविधि । तांश्चारयित्वा त्रीन्कृच्छ्रान्यथा-
विध्युपनाययेत् ॥' इति, यच्च यमेनोक्तम् (१३।१११)- 'सावित्री पतिता यस्य
दश वर्षाणि पञ्च च । सशिखं वपनं कृत्वा व्रतं कुर्यात्समाहितः ॥ एकविंशतिरात्रं
च पिवेत्प्रसृतियावकम् । हविषा भोजयेच्चैव ब्राह्मणान्सप्त पञ्च च ॥ ततो यावक-
शुद्धस्य तस्योपनयनं स्मृतम् ॥' इति, -तदुभयमपि याज्ञवल्कीयमासपयोव्रतविष-
यम् । यत्तु वसिष्ठेनोक्तम्-'पतितसावित्रीक उद्दालकव्रतं चरेद् द्वौ मासौ याव-
केन वर्तयेन्मासं पयसा पञ्चमामिच्छयाऽष्टरात्रं घृतेन षड्रात्रमयाचितेन त्रिरात्रम्-

प्रायश्चित्ताध्यायः ५५६
ऽभक्षोऽहोरात्रमुपवसेदश्वमेधावभृथं गच्छेद् व्रात्यस्तोमेन वा यजेत' इति । अत्रेयं
व्यवस्था—यस्योपनेत्राद्यभावेन तत्कालातिक्रमस्तस्य याज्ञवल्कीयव्रतानामन्यतमं
शक्त्यपेक्षया भवति । अनापद्यतिक्रमे तु मानवं त्रैमासिकम् । तत्रैव पञ्चदश-
वर्षादूर्ध्वमपि कियत्कालातिक्रमे तूह्दालकव्रतं व्रात्यस्तोमो वेति । येषां तु पित्राद-
योऽप्यनुपनीतास्तेषामापस्तम्बोक्तम् (ध० १।१।३२, ५;१।२।५।६)—'यस्य
पितापितामहावनुपेतौ स्यातां तस्य संवत्सरं त्रैविद्यकं ब्रह्मचर्यम् । यस्य प्रपिता-
महादेर्नानुस्मर्यत उपनयनं तस्य द्वादशवर्षाणि त्रैविद्यकं ब्रह्मचर्यम्' इति व्रात्यता ।
तथा स्तेयेऽप्युपपात कसाधारणप्राप्तव्रतचतुष्टयापवादकं प्रायश्चित्तं मनुनोक्तम्
(११।१६२)—'धान्यान्नधनचौर्याणि कृत्वा कामाद् द्विजोत्तमः । सजातीयगृहा-
देव कृच्छ्रार्धेन विशुद्ध्यति ॥' इति । द्विजोत्तमस्य सजातीयो ब्राह्मण एवातो
विप्रपरिग्रहे ब्राह्मणस्य हर्तुरिदम् । क्षत्रियादेस्त्वल्पं कल्प्यम् । 'अष्टापाद्यं स्तेय-
किल्बिषं शूद्रस्य द्विगुणोत्तराणीतरेषां प्रतिवर्णं विदुषोऽतिक्रमे दण्डभूयस्त्वम्'
( ।३।१५-१७) इति क्षत्रियादेरपहर्तुर्दण्डाल्पत्वस्य दर्शनात् । तथा—'विप्रे
तु सकलं देयं पादोनं क्षत्रिये स्मृतम्' इति पादपादहान्या प्रायश्चित्तदर्शनात् ।
तथा क्षत्रियादिपरिग्रहेणापि दण्डानुसारेण प्रायश्चित्ताल्पत्वं कल्प्यम् । अतः क्षत्रि-
यपरिग्रहे चौर्ये षाण्मासिकम् । वैश्यपरिग्रहे त्रैमासिकं गोवधव्रतम् । शूद्रपरिग्रहे
चान्द्रायणं कल्प्यम् । एवमुत्तरत्राप्यूहनीयम् ।-इदं च दशकुम्भधान्यापहारवि-
षयम् । अधिके तु—'धान्यं दशभ्यः कुम्भेभ्यो हरंतो दम उत्तमः । पलसहस्रा-
दधिके वधः' इति वधदर्शनात् । कुम्भश्च पञ्चसहस्रपलपरिमाणः । धान्यसाहच-
र्यादन्नधने चैतावद्धान्यपरिमित्ते वेदितव्ये । 'अन्न'शब्देन तन्दुलादिकमभिधीयते ।
'धन'शब्देन ताम्ररजतादिकम् । इदं तु प्रायश्चित्तं कामकारविषयम् । अकामतस्तु
त्रैमासिकं गोवधव्रतम् । तथा—'मनुष्याणां च हरणे स्त्रीणां क्षेत्रगृहस्य च ।
कूपवापीजलानां च शुद्धिश्चान्द्रायणेन तु ॥' (मनुः ११।१६३ ) इति । सार्धश-
तद्वयपणलभ्यजलापहार इदं चान्द्रायणं प्राप्तमपीतरगोवधव्रतन्निवृत्त्यर्थं विधीयते;
'तावन्मूल्यजलापहारे पानीयस्य तृणस्य च । तन्मूल्याद् द्विगुणो दण्डः' इति
पञ्चशतदण्डविधानात्तावत्परिमाणदण्डचान्द्रायणयोर्गोवधादौ सहचरितत्वात् ।
तथा 'कृच्छातिकृच्छ्रैन्द्वयोः पणपञ्चशतं तथा' इति चान्द्रायणविषये पञ्चशतप-
णदण्डविधानाच्च । एतच्च क्षत्रियादिद्रव्यापहारे द्रष्टव्यम् ; ब्राह्मणसंबन्धिद्रव्या-
पहारे तु 'निक्षेपस्यापहरणे नराश्वरजतस्य च । भूमिवज्रमणीनां च रुक्म-
स्तेयसमं स्मृतम् ॥' (मनुः ११।५७ ) इति द्रष्टव्यम् । तथा—'द्रव्याणामल्प-
१. यस्योपनयने आपद्भावेन । २. कृच्छाब्देन विशुद्धयति । ३. अष्टपाद्यम् ।
४. हरतोऽभ्यधिको वधः ।

५६० याज्ञवल्क्यस्मृतिः

साराणां स्तेयं कृत्वाऽन्यवेश्मतः । चरेत्सान्तपनं कृच्छ्रं तन्निर्यात्यात्मशुद्धये ॥'
(मनुः ११।१६४) इत्यनेनाल्पप्रयोजनत्रपुसीसादिद्रव्यापहारविशेषेण स्तेनसा-
मान्योपपातकप्रायश्चित्तापवादः । इदं च चान्द्रायणनिमित्तभूतार्धतृतीयशतमू-
ल्यस्य पञ्चदशांशाधैत्रपुसीसाद्यपहारे प्रायश्चित्तम्, चान्द्रायणपञ्चदशांशत्वात्तस्य ।
तथा द्रव्यविशेषेणाप्युपपातकसामान्यप्राप्तव्रतापवादः—'भक्ष्यभोज्यापहरणे
यानशय्यासनस्य च । पुष्पमूलफलानां च पञ्चगव्यं विशोधनम् ॥' (मनुः
११।१६५) इति । एकवारभोजनपर्याप्तभक्ष्यभोज्यापहार इदम् । द्वित्रिवारभोज-
नपर्याप्ताहारे त्रिरात्रम् । यथाह पैठीनसिः—'भक्ष्यभोज्यान्नस्योदरपूरणमात्रहरणे
त्रिरात्रमेकरात्रं वा पञ्चगव्याहरता' इति । यानादीनामप्येतत्साहचर्यादेतावन्मू-
ल्यानामेवापहरणे एतावत्प्रायश्चित्तम् । सर्वत्रापि ह्रियमाणद्रव्यन्यूनाधिकभावेन
प्रायश्चित्तस्यापि लघुगुरुभावः कल्पनीयः । यथा 'तृणकाष्ठद्रुमाणां च शुष्कान्नस्य
गुडस्य च । तैलचर्मामिषाणां च त्रिरात्रं स्यादभोजनम् ॥' (मनुः ११।१६६)
इति । एषां च तृणादीनां भक्ष्यादित्रिगुणत्रिरात्रप्रायश्चित्तस्य दर्शनात् तन्त्रिगुण-
मूल्यार्धाणामेतत्प्रायश्चित्तम् । तथा—'मणिसुक्ताप्रवालानां ताम्रस्य रजतस्य
च । अयस्कांस्योपलानां च द्वादशाहं कंदन्नता ॥' (मनुः ११।१६७) इति ।
अत्रापि भक्ष्यादिद्वादशगुणप्रायश्चित्तदर्शनात् तन्मूल्यद्वादशगुणमूल्यमणिमुक्ताद्य-
पहार एतत्प्रायश्चित्तं द्रष्टव्यम् । तथा—'कार्पासकीटजौर्णानां द्विखुरैकखुरस्य च ।
पक्षिगन्धौषधीनां च रज्ज्वाश्चैव त्र्यहं पयः ॥' (मनुः ११।१६८) इति ।
अत्रापि भक्ष्यादित्रिगुणप्रायश्चित्तदर्शनात्तत्त्रिगुणमूल्यानामपहार एवैतत्प्रायश्चित्तं
ज्ञेयम् । ह्रियमाणद्रव्यन्यूनाधिकभावेन प्रायश्चित्ताल्यत्वमहत्त्वं कल्प्यमेव । इदं
च स्तेयप्रायश्चित्तमपहृतद्रव्यदानोत्तरकालमेव द्रष्टव्यम् । यथाह विष्णुः—
'दत्त्वैवापहृतं द्रव्यं स्वामिने व्रतमाचरेत्' इति । इति स्तेयम् । ऋणापाकरणे
च 'पुत्रपौत्रैर्ऋणं देयम्' (व्य० ५०) इति विहितं तस्यानपाकरणे, तथा
वैदिकस्य च 'जायमानो वै ब्राह्मणः' इत्येतद्वाक्येनर्णसंस्तुतयज्ञादिकरणे च
'उपपातकशुद्धिः स्यादेवम्' (प्रा० २६५) इत्यादिनापपातकसामान्यविहितं
व्रतचतुष्टयं शक्त्यपेक्षया योज्यम् । प्रायश्चित्तान्तरमप्यत्र मनुनोक्तम् (११।
२७)—'इष्टिं वैश्वानरीं चैव निर्वपेदब्दपर्यये । लुप्तानां पशुसोमानां निष्कृत्यर्थ-
मसंभव ॥' इति । अब्दपर्यये संवत्सरान्ते । इति ऋणानपाकरणम् ।

तथाधिकृत्यस्यानाहिताग्नित्वेऽप्येतदेव व्रतचतुष्टयं वत्सरादूर्ध्वमापदि शक्त्य-
पेक्षया योज्यम् । अनापदि तु मानवं त्रैमासिकम् । अर्वाक्पुनर्वत्सरात् कार्ष्णा-
जिनिविशेषमाह—'काले त्वाधाय कर्माणि कुर्याद्विप्रो विधानतः । तदकुर्वंश्चिरा-

१. र्णानामेव । २. कणाम्नाता । ३. क्लृप्तानाम् ।

प्रायश्चित्ताध्यायः ३६१
त्रेण मासि मासि विशुद्ध्यति ॥ अनाहिताग्नौ पित्रादौ यच्यमानः सुतो यदि ।
स हि व्रात्येन पशुना यजेत्तन्निष्क्रयाय तु ॥' इति । एकाग्नेरपि विशेषस्ते-
नैवोक्तः- 'कृतदारो गृहे ज्येष्ठो यो नादध्यादुपासनम् । चान्द्रायणं चरेद्वर्षं
प्रतिमासमहोऽपि वा ॥' इति । अनाहिताग्निता ।
(विक्रये यद् व्रतं प्रोक्तं हरणे द्विगुणं हि तत् । सुराविक्रये सौम्ये चतुष्टयं
लाक्षालवणमांसमध्वउग्रतिलहेमानां चान्द्रायणत्रयं पयःपायसापूपदधिक्षुरस-
गुडखण्डादिस्नेहपक्कादिषु पराकः । सिद्धान्नविक्रये प्राजापत्यम् । पनसस्य
त्रिदिनम् । कदलोनारिकेरजम्बीरबीजपूरकनारङ्गानां पादकृच्छ्रम् । कस्तूरिकाविक्रये
गन्धानां च कृच्छ्रम् । कर्पूरेऽर्धं हिङ्ग्वादिविक्रये दिनमुपवासः । शुक्लकृष्णपीतव-
स्त्रविक्रये त्रिदिनम् । अजानामैन्दवम् । खराश्वतरकरभाणां पराकः । शुनां द्विगुणम् ।
एकाहाद्वेदविक्रये चान्द्रम् । अङ्गानां पराकः । स्मृतीनां कृच्छ्रम् । इतिहासपुराणानां
सांतपनम् । रहस्यानां कृच्छ्रम् । गाथानां शिशिरातश्वविद्यानां पादम् ।) तथा
अपण्यानां विक्रये च स्मृत्यन्तरे प्रायश्चित्तविशेष उक्तः । यथाह हारीतः-
'गुडतिलपुष्पमूलफलपक्वान्नविक्रये सोमापानं सौम्यः कृच्छ्रः । लाक्षालवणमधुमांस-
तैलक्षीरदधितक्रघृतगन्धचर्मवाससामन्यतमविक्रये चान्द्रायणम् । तथा ऊर्णा-
केशकेलरिमूधेनुवेश्माश्मशस्त्रविक्रये च । अभक्ष्यमांसस्नाय्वस्थिशृङ्गनखशुक्तिवि-
क्रये तप्तकृच्छ्रः । हिङ्गुगुग्गुलुहरितालमनःशिलाञ्जनगैरिकक्षारलवणमणिमुक्ता-
प्रवालवैणवतृन्मयेषु च तप्तकृच्छ्रः । आरामतडागोदपानपुष्करिणीसुकृतविक्रये
त्रिशवणस्नाय्यधःशायी चतुर्थकालाहारो दशसहस्रं जपन्संवत्सरेण पूतो भवति ।
हीनमानोन्मानसंकरसंकीर्णविक्रये चेति । एवमन्यैरपि शङ्खविष्णुवाद्युक्तवचनै-
र्यन्न प्रायश्चित्तविशेषो नोक्तस्तत्रानापदि मानवमुपपातकसाधारणतः प्राप्तं
त्रैमासिकम् । आपदि तु याज्ञवल्कीयं व्रतचतुष्टयं शक्त्यपेक्षया योज्यम् । इति
अपण्यविक्रयः । तथा परिवेत्तरि च वसिष्ठेन प्रायश्चित्तविशेष उक्तः (२०।८)—
'परिविविदानः कृच्छ्रातिकृच्छ्रौ चरित्वा तस्मै दत्त्वा पुनर्निविशेत तां चैवो-
पयच्छेत' इति । परिविविदानः परिवेत्तोच्यते । तत्स्वरूपं च प्राग् व्या-
ख्यातम् । असौ कृच्छ्रातिकृच्छ्रौ चरित्वा तस्मै ज्येष्ठाय तां स्वोढां दत्त्वा
ब्रह्मचर्याहृतभैक्षवद्गुरुपरिभवपरिहारार्थं निवेद्य पुनरुद्वहेत् । कामित्यपेक्षाया-
मुक्तं 'तामेवोपयच्छेत' इति । तामेव स्वोढां ज्येष्ठाय निवेदितां तेन चानुज्ञा-
तामुद्वहेत् । यत्तु हारीतेनोक्तम् - ज्येष्ठेऽनिविष्टे कनीयान्निविशमानः परिवेत्ता
भवति, परिवित्तिर्ज्येष्ठः, परिवेदनी कन्या, परिदायी दाता, परियष्टा याजकस्ते
सर्वे पतिताः संवत्सरं प्राजापत्येन कृच्छ्रेण पावयेयुः' इति । यद्यपि शङ्खेनोक्तम्-

१. अधिकमिदम् । २. मानोन्नतसंकीर्ण ।

'परिवृत्तिः परिवेत्ता च संवत्सरं ब्राह्मणगृहेषु भैक्षं चरेयाताम्' इति तदुभयमपि
कामकारेण कन्यापित्राद्यननुज्ञातोद्वाहविषयम् । प्रायश्चित्तस्य गुरुत्वात् । यदा
पुनः कामतः कन्यां पित्रादिदत्तामेव परिणयति तदा मानवं त्रैमासि-
कम् । पूर्वोक्तौ कृच्छ्रातिकृच्छ्रौ याज्ञवल्कीयं च व्रतचतुष्टयमज्ञातविषयम् ।
यमेनाप्यत्र विशेष उक्तः—'कृच्छ्रौ द्वयोः परिवेद्ये कन्यायाः कृच्छ्र एव च ।
अतिकृच्छ्रं चरेद्दाता होता चान्द्रायणं चरेत् ॥' इति । एतच्च पर्याहिताग्न्या-
दीनामपि समानम् । एकयोगनिर्देशात् । यथाह गौतमः ( १५।१८ )—'परिवि-
त्तिपरिवेत्तृपर्याहितपर्याधात्रग्रेदिधिषूपतीनां संवत्सरं प्राकृतं ब्रह्मचर्यम्' इति ।
अत एव वसिष्ठेनाग्रेदिधिषूपत्यादाविदमेव प्रायश्चित्तमुक्तम् ( २०।९, १० )
'अग्रेदिधिषूपतिः कृच्छ्रं द्वादशरात्रं चरित्वा निर्विशेत तां चैवोपयच्छेत । दिधि-
षूपतिः कृच्छ्रातिकृच्छ्रौ चरित्वा तस्मै दत्तां पुनर्निर्विशेत' इति । अग्रेदिधिष्वा-
देर्लक्षणं स्मृत्यन्तरेऽभिहितम्—'ज्येष्ठायां यद्यनूढायां कन्यायामुह्यतेऽनुजा । या
साऽग्रेदिधिषूर्ज्ञेया पूर्वा तु दिधिषूः स्मृता ॥' इति । तत्राऽग्रेदिधिषूपतिः
प्राजापत्यं कृत्वा तामेव ज्येष्ठां पश्चादन्येनोढामुद्वहेत् । दिधिषूपतिस्तु कृच्छ्राति-
कृच्छ्रौ कृत्वा स्वोढां ज्येष्ठां कनीयस्याः पूर्वविवोढे दत्त्वाऽन्यामुद्वहेदिति परिवे-
दनम् । तथा भृतकाध्यापकभृतकाध्यापितयोश्च पयसा ब्रह्मसुवर्चलां पिबेदित्य-
धिकृत्य विष्णुरोक्तम्—'भृतकाध्यापनं कृत्वा भृतकाध्यापितस्तथा । अनुयोग-
प्रदानेन त्रीन्पक्षाञ्छियततः पिबेत् ॥' इति । उत्कर्षहेतोरधीयानस्य किं पठसि
नाशितं त्वयेत्येवं पर्यनुयोगोऽनुयोगप्रदानम् । अत एव स्मृत्यन्तरे—'दत्तानु-
योगानध्येतुः पतितान्मनुरब्रवीत्' इत्युक्तम् । अत्रापि पूर्वोक्तव्रतैः सहास्य
शक्त्यपेक्षया विकल्पः ।
इति भृतकाध्यापकभृतकाध्यापितप्रकरणम् ।
तथा पारदार्येऽप्युपपातकसामान्यप्राप्तमानवत्रैमासिकस्य याज्ञवल्क्यव्रतच-
तुष्टयस्यापि गुरुदारादावपवाद उक्तः । तथाऽन्यत्रापि गौतमादिभिः पारदार्यविशे-
षेणापवाद उक्तः । यथाह गौतमः—'द्वे पारदार्ये त्रीणि श्रोत्रियस्य' इति । तथा
वार्षिकं प्राकृतं ब्रह्मचर्यं प्रस्तूत्य तेनैवेदमभिहितम् 'उपपातकेषु चैवम्' इति ।
तत्रेयं व्यवस्था—ऋतुकाले कामतो जातिमात्रब्राह्मणीगमने वार्षिकं प्राकृतं
ब्रह्मचर्यम् । तस्मिन्नेव काले कर्मसाधनत्वादिगुणशालिन्या ब्राह्मण्या गमने द्वे वर्षे
प्राकृतं ब्रह्मचर्यम् । तादृश्या एव श्रोत्रियभार्याया गमने त्रीणि वर्षाणि प्राकृतं ब्रह्म-
चर्यम् । यद्वा, श्रोत्रियपत्न्यां गुणवत्यां ब्राह्मण्यां त्रैवार्षिकम् । तादृग्विधायामेव
क्षत्रियायां द्वैवार्षिकम् । तादृश्यामेव वैश्यायां वार्षिकमिति व्यवस्था । एतत्स-
१. अधीयानस्य नाशितम् ।

मानदृष्ट्या शूद्रायां षाण्मासिकं प्राकृतं ब्रह्मचर्यं कल्पनीयम् । अत एव शङ्खेन
'वैश्यामवकीर्णः संवत्सरं ब्रह्मचर्यं त्रिषवणं चानुतिष्ठेत्, क्षत्रियायां द्वे वर्षे, त्रीणि
ब्राह्मण्यां वैश्यावच्च शूद्रायां ब्राह्मणपरिणीतायाम्' इति वर्णक्रमेण ह्रासो दर्शितः ।
एवं क्षत्रियस्यापि क्षत्रियादिषु स्त्रीषु क्रमेण द्विवार्षिकैकवार्षिकैकषाण्मासिकानि
पूर्वोक्त एव विषये योजनीयानि । वैश्यस्य च वैश्याशूद्रयोर्वार्षिकषाण्मासिके ।
शूद्रस्य शूद्रायां परभार्यायां षाण्मासिकमेव । यत्त्वापस्तम्बीयम्—'सवर्णायामनान्य-
पूर्वायां सकृत्संनिपाते पादः, पतत्येवमभ्यासे पादः, पादश्चतुर्थे सर्वम्' इति,
तद्गौतमीयत्रिवार्षिकेन समानविषयम् । अन्यपूर्विकायां चतुरभ्यासे द्वादशवार्षि-
कपायश्चित्तविधानादेकस्यामेव गमनाभ्यासे नेदं प्रायश्चित्तं, किंतु प्रतिगमनं
पादपादन्यूनं कल्प्यम् । एतत्सर्वं कामकारविषयम् । अकामतः पुनरेतदेवार्ध-
क्लृप्त्या पूर्वोक्तविषये योजनीयम् । अनुतुकाले तु जातिमात्रब्राह्मण्यां कामतो-
गमने मानवं त्रैमासिकम् । जातिमात्रक्षत्रियादिक्षीषु पुनरस्मिन्नेव विषये तदी-
यान्येव द्वैमासिकचान्द्रायणमासिकानि योजनीयानि । क्षत्रियादीनां च क्षत्रिया-
दिक्षीषु द्वैमासिकादीन्येव । अकामतः पुनरेतासु क्षत्रियादितैर्वर्णिकानां याज्ञव-
ल्कीयमृषभैकादशगोदानं मासं पञ्चगव्याशनं मासं प्राजापत्याचरणं च क्रमेण
द्रष्टव्यम् । शूद्रागमने तु कामतो विहितं मासवतमेवार्थक्लृप्त्या योजनीयम् ।
अत एव संवर्तः—'शूद्रां तु ब्राह्मणो गत्वा मासं मासार्धमेव वा । गोमूत्रयावका-
हारस्तिष्ठेत्तैत्पापमुक्तये ॥' इति । अकामतोऽर्धमासिकमित्यभिप्रेतम् । 'ब्राह्मणश्वेदं
प्रेक्षापूर्वकं ब्राह्मणदारानभिगच्छेत्तन्निवृत्तधर्मकर्मणः कृच्छ्रोऽनिवृत्तधर्मकर्मणोऽति-
कृच्छ्र' इति तद्ब्राह्मणभार्यायां शूद्रायां द्रष्टव्यम् । द्विजातिस्त्रीषु च विप्रोढासु
द्वित्रिपर्यभिचारितासु अबुद्धिपूर्वगमने वा । तथा च संवर्तः—'विप्रामस्वजनां
गत्वा प्राजापत्यं समाचरेत्' इति । कामतस्तु—'राज्ञीं प्रव्रजितां धात्रीं साध्वीं
वर्णोत्तमामपि । कृच्छ्रद्वयं प्रकुर्वीत सगोत्रामभिगम्य च ॥' इति यमोक्तं कृच्छ्रद्वयं
द्रष्टव्यम् । चतुराद्यभ्यासे तु 'व्यभिचारस्य स्वैरिण्यां वृषल्यामवकीर्णः सचैलस्नात
उदकुम्भं दद्याद् ब्राह्मणाय, वैश्यायां च चतुर्थकालाहारो ब्राह्मणान्भोजयेद्यवसभांरं
च गोभ्यो दद्यात् , क्षत्रियायां त्रिरात्रोपोषितो यवाढकं । दद्यात् । ब्राह्मण्यां
त्रिरात्रोपोषितो गां दद्याद्रोध्रववकीर्णः प्राजापत्यं चरेत् । 'अनूढायामवकीर्णः
पलालभारं सीसमाषकं च दद्यात्' इति शङ्खोक्तं वेदितव्यम् । चतुराद्यभ्यास-
विषयत्वं चास्य 'चतुर्थे स्वैरिणी प्रोक्ता पञ्चमे बन्धकी मता' इति
स्मृत्यन्तरादवगम्यते । अत्रैव विषये षट्त्रिंशन्मतेऽप्युक्तम्—'ब्राह्मणों बन्धकीं

१. मवकीर्णी । २. द्विवार्षिकवार्षिकषाण्मासिकानि । ३. त्रैवार्षिकाणाम् ।
४. तिष्ठेत्तत्पापमोक्षतः इति । ५. भार्यायां द्रष्टव्यम् ।
३६ या०

गत्वा किंचिद्दद्याद्द्विजातये । राजनयां चेदनुर्दद्याद्वैश्यां गत्वा तु चैल कम् ॥ शूद्रां
गत्वा तु वै विप्र उदकुम्भं द्विजातये । दिवसोपोषितो वा स्याद्दद्याद्विपाय भोज-
नम् ॥' इति ( अनुलोमव्यवाये गर्भे द्विगुणं, यदि सा अतिदूषिता न प्रतिलो-
मगा भवति तदैव । अन्त्यजातिगमने द्वैगुण्यं, प्रतिलोमदूषितासु अन्त्यावसा-
यिनीषु च चाण्डालीगमें यथा गुरुतल्पत्वं तथा किंचिन्न्यूनं तारतम्यं कल्प्यम् ।
चाण्डालीगमने वार्षिकम् । गर्भे गुरुतल्पत्वं तथैव ज्ञेयम् ।) इदं प्रायश्चित्तजातं
गर्भाऽनुत्पत्तिविषयम् । तदुत्पत्तौ तु यद्विशेषेण यत्प्रायश्चित्तमुक्तं तदेव तत्र द्विगुणं
कुर्यात् ।—'गमने तु व्रतं यत्स्याद्गर्भे तद्द्विगुणं चरेत्' इत्युशनःस्मरणात् ।
शूद्र्यां गर्भमादधतश्चतुर्विंशतिमते विशेष उक्तः—'वृषल्यामभिजातस्तु-
त्रीणि वर्षाणि चतुर्थकालसमये नक्तं भुञ्जीत' इति । यत्तु मनुवचनम्
(३।१७)—'शूद्रां शयनमारोप्य ब्राह्मणो यात्यधोगतिम् । जनयित्वा सुतं
तस्यां ब्राह्मण्यादेव हीयते ॥' इति,—तस्यापगौरवख्यापनपरम् । प्रातिलोम्य-
व्यवाये तु सर्वत्र पुरुषस्य वध एव—'प्रातिलोम्ये वधः पुंसो नार्याः कर्णा-
दिकर्तनम्' इति वचनात् ॥ यत्तु वृद्धप्रचेतोवचनम्—'शूद्रस्य ब्राह्मणीं
मोहाद्गच्छतः शुद्धिरिच्छतः । पूर्णमेतद् व्रतं देयं माता यस्माद्धि तस्य सा ॥ पाद-
हान्याऽन्यवर्णासु गच्छतः सार्ववर्णिकम् ॥' इति । द्वादशवार्षिकातिदेशकं, तच्च-
भार्य्याभ्रान्त्या गच्छतो वेदितव्यम्; मोहादिति विशेषणोपादानात् । यत्तु संवर्त-
वचनम्—'कथंचिद् ब्राह्मणीं गच्छेत्क्षत्रियो वैश्य एव वा । कृच्छ्रं सान्तपनं वा स्यात्प्रा-
जाप्त्यं विशुद्धये ॥ शूद्रस्तु ब्राह्मणीं गच्छेद्वकथंचित्काममोहितः । गोमूत्रयावकाहारो
मासेनेकेन शुद्ध्यति ॥' इति,—तदत्यन्तव्यभिचरितब्राह्मणीविषयम् । अन्त्यजा-
गमनेऽपि प्रायश्चित्तं बृहत्संवर्तेनोक्तम्—'रजकव्याधशैलूषवेणुचर्मापजीविनीः ।
एतास्तु ब्राह्मणो गत्वा चरेच्चान्द्रायणद्वयम् ॥' इति । इदं ब्राह्मणस्य कामतः
सकृद्गमनविषयम्, क्षत्रियादीनां तु पादपादहीनं कल्प्यम् । अत्रैवापस्तम्बे-
नोक्तम्—'म्लेच्छीं नटीं चर्मकारी रजको बुरुंडी तथा । एतास्तु गमनं कृत्वा
चरेच्चान्द्रायणद्वयम् ॥' इति । अन्त्यजाश्च तेनैव दर्शिताः—'रजकश्चर्मकारश्च
नटो बुरुड एव च । कैवर्तमेदभिल्लाश्च सप्तैते अन्त्यजाः स्मृताः ॥' इति । ये तु
चाण्डालादयोऽन्त्यावसायिनस्तत्स्त्रीगमने गुरुतरं प्रायश्चित्तं गुरुतल्पप्रकरणे दर्शि-
तम् । एतासां चान्त्यजस्त्रीणां मध्ये यदेकस्यां व्यवाये प्रायश्चित्तमभिहितं तत्सर्वासु
भवति; सर्वासां सदृशत्वात् । यथाङ्गिरसाः—'बहूनामेकधर्माणा मेकस्यापि
यदुच्यते । सर्वेषां तद्भवेत्कार्यमेकरूपा हि ते स्मृताः ॥' इति । अकामतस्तु
गमने—'चण्डालमेदश्वपचकपालव्रतचारिणाम् । अकामतः स्त्रियो गत्वा पराक-

१. कोष्ठान्तर्गतः क्वचिन्नास्ति । २. वहडी तथा ।