भारतकोश
संग्रह पर लौटें

गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi

महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा

स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished600 पृष्ठ

कण्डिका ७ ॥

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ५ । क० ७ ४६७ अहन् वृ॒त्रं वृ॑त्र॒तरं॒ व्यं॑सम॒िन्द्रो वज्रे॑ण मह॒ता व॒धेन॑ । स्कन्धा॑ंसीव कुलि॒शेना॒ विवृ॑क्णाऽहिः॑ शयत उप॒पृक् पृ॑थि॒व्याः—ऋ० १ । ३२ । ५ ॥ (इन्द्रः) इन्द्र [ सूर्य वा बिजुली ] ने (वृत्रतरम्) अत्यन्त ढक लेने वाले (वृत्रम्) वृत्र [ रोकने वाले मेघ ] को (महता वधेन) बड़े हथियार, (वज्रेण) वज्र [ कुल्हाड़े के समान छेदने वाले किरण समूह ] से (व्यंसम्) बिना कन्धे करके (अहन्) मार डाला (कुलि- शेन) कुल्हाड़े से (विवृक्णा) काट डाले गये (स्कन्धांसि इव) वृक्ष दण्डों के समान (अहिः अहि [ सब ओर चलता हुआ मेघ ] (पृथिव्याः) पृथिवी से (उपपृक्) छूता हुआ (शयते) सोता है [ अर्थात् सूर्य की किरणों से मेघ छिन्न_भिन्न होकर पृथिवी पर बरसता है ] ॥ कण्डिका ७ ॥ अथ साम गायति ब्रह्मा, क्षत्रं वै साम, क्षत्रेणैवैवं तदभिषिञ्चति । अथो साम्राज्यं वै साम, साम्राज्येनैवैनं तत् साम्राज्यं गमयति । अथो सर्वेषां वा एष वेदानां रसः, यत् साम, सर्वेषामेव तद्वेदानां रसेनाभिषिञ्चति । बृहत्यां गायन्ति, बृहत्यां वा असावादित्यः श्रियां प्रतिष्ठायां प्रतिष्ठितस्तपति । ऐन्द्र्यां बृहत्यां गायति । ऐन्द्रो वा एष यज्ञऋतुर्यत् सौत्रामणिः । ऐन्द्रायतन एष एतर्हि यो यजते, स्व एवैनं तदायतने प्रीणाति । अथ कस्मात् संश्यानानि नाम, एतैर्वै सामभिर्देवा इन्द्रमिन्द्रियेण वीर्येण समश्यन्, तथैवैतद्यजमाना एतैरेव साम- भिरिन्द्रियेणैव वीर्येण संश्यन्ति । संश्रवसे विश्रवसे सत्यश्रवसे श्रवस इति सामानि भवन्ति । एष्वेवैनं लोकेषु प्रतिष्ठापयति । चतुर्निधनं भवति, चतस्रो वै दिशः, दिक्षु तत् प्रतितिष्ठन्ते । अथो चतुष्पादः पशवः, पशूनामाप्त्यै । तदाहुः, यदेतत् साम गीयते, अथ क्वैतस्य साम्न उक्थं, का प्रतिष्ठा । त्रयो देवा एका- दशेत्यूहुः, एतद्वा एतस्य साम्न उक्थमेषा प्रतिष्ठा । त्रयस्त्रिंशं ग्रहं गृह्णाति, साम्नः प्रतिष्ठायै प्रतिष्ठायै ॥ ७ ॥ कण्डिका ७ ।, साम सब वेदों का रस है, सौत्रामणी यज्ञ में साम गान ॥ ( अथ ब्रह्मा साम गायति ) फिर ब्रह्मा [ चतुर्वेदी ऋत्विज् ] साम [ वेदों के सा-, मोक्षज्ञान ] को गाता है । ( क्षत्रं वै साम, क्षत्रेण एव एनम् तत् अभिषिञ्चति ) राज्य ही साम [ मोक्ष ज्ञान ] है, राज्य के साथ ही इस [ यजमान ] को तब वह अभिषेक करता है । ( अथो साम्राज्यं वै साम, साम्राजDomain/साम्राज्येन एव एनं तत् साम्राज्यं गमयति ) फिर साम्राज्य [ चक्रवर्ती राज्य ] ही साम गान है, साम्राज्य [ साम्राज्य के समान साम- गान ] के साथ ही इस [ यजमान ] को तब साम्राज्य वह पहुँचाता है । ( अथो सर्वेषां वेदानां वै एषः रसः, यत् साम ) फिर सब वेदों का ही यह रस है, जो साम गान है । ७—(सामं) मोक्षज्ञानम् ( क्षत्रम् ) राज्यम् ( साम्राज्यम् ) सम्राज्— ण्यम् । चक्रवर्त्तिराज्यम् । सार्वभौमराज्यम् ( गमयति ) प्रापयति ( रसः ) सारः

४६८ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ५ । क० ७ ( सर्वेषां वेदानाम् एष रसेन तत् अभिषिञ्चति ) सब ही वेदों के रस से तब वह [ यज- मान को ] अभिषेक करता है । ( बृहत्यां गायन्ति ) बृहती [ बड़े विषय वाली वेद विद्या वा बृहती छन्द ] में वे [ साम ] गाते हैं । ( बृहत्यां वै असौ आदित्यः श्रियां प्रतिष्ठा- याम् प्रतिष्ठितः तपति ) बृहती [ बड़े विषय वाली वेद वाणी ] में ही वह चमकने वाला सूर्य शोभा और प्रतिष्ठा में ठहरा हुआ तपता है । ( ऐन्द्र्यां बृहत्यां गायति ) इन्द्र [ परमेश्वर ] देवता वाली बृहती [ वेदवाणी ] में वह [ साम ] गाता है । ( ऐन्द्रः वै एषः यज्ञक्रतुः यत् सौत्रामणिः ) इन्द्र देवता वाला ही यह यज्ञ कर्म है जो सौत्रामणी [ सुत्रामा बड़े रक्षक इन्द्र परमेश्वर देवता वाली इष्टि ] है । ( ऐन्द्रायतनः एषः, एतर्हि यः यजते, स्वे एव आयतने एनं तत् प्रीणाति ) इन्द्र देवता वाले आश्रय से युक्त यह [ यजमान ] है जो अब यज्ञ करता है, अपने ही आश्रय में इस [ यजमान ] को तब वह [ इन्द्र ] प्रसन्न करता है ॥ ( अथ कस्मात् संश्यानानि नाम, एतैः वै सामभिः. देवाः इन्द्रम् इन्द्रियेण वीर्येण समश्यन्, तथा एव एतत् यजमानाः एतैः एव सामभिः इन्द्रियेण एव वीर्येण संश्यन्ति ) फिर किसलिये संश्यान [ आपस में मिले हुये साम ज्ञान ] प्रसिद्ध हैं । [ उत्तर ] इन ही सामज्ञानों से विद्वानों ने इन्द्र [ बड़े ऐश्वर्य वाले जीव ] को इन्द्रपन [ ऐश्वर्य ] और वीर्य [ पराक्रम ] के साथ अच्छे प्रकार तीक्ष्ण किया है वैसे ही अब यजमानों को इन ही साम ज्ञानों से ऐश्वर्य और पराक्रम के साथ वे सब प्रकार तीक्ष्ण करते हैं । ( संश्रवसे विश्रवसे सत्यश्रवसे श्रवसे इति सामानि भवन्ति ) संश्रव [ अच्छे प्रकार अन्न, धन और यश ] के लिये, विश्रव [ विविध अन्न धन और यश ] के लिये, सत्यश्रव [ सत्य अन्न धन और यश ] के लिये और श्रव [ सामान्यतः अन्न धन और यश ] के लिये यह सामज्ञान होते हैं । ( एषु एव लोकेषु एनं प्रतिष्ठापयति ) इन ही लोकों में इस [ यजमान ] को वह प्रतिष्ठित करता है । ( चतुः निधनं भवति, चतस्रः वै दिशः, दिक्षु तत् प्रतितिष्ठन्ते ) चार बार निधन [ अन्तिम यज्ञ कर्म ] होता है, चार ही दिशायें हैं, दिशाओं में तब वे प्रतिष्ठा पाते हैं । ( अथो चतुष्पादः पशवः, पशूनाम् आप्त्यै ) फिर चार पांव वाले पशु हैं, पशुओं की प्राप्ति के लिये [ साम है ] ॥ ( बृहत्याम् ) बृहद्विषयायां वेदवाण्याम् ( सौत्रामणिः ) सर्वधातुभ्यो मनिन् ( उ० ४ । १४५ ) सु+त्रैङ् पालने-मनिन् । साऽस्य देवता ( पा० ४ । २ । २४ ) सुत्रामन्—अण्, टिलोपो न, ङीप्, अत्र पुंलिङ्गः । सौत्रामणी । महारक्षकयोग्या भक्तिः । इष्टिविशेषः (ऐन्द्रायतनः) इन्द्रदेवताकस्याश्रययुक्तः (संश्यानानि) सम्+श्यैङ् गतौ-क्तः । संगतानि सामानि ( समश्यन् ) शो तनूकरणे—लङ् । सम्यक् तीक्ष्णीकृतवन्तः ( यजमानाः ) यजमानान् ( संश्यन्ति ) सम्यक् तीक्ष्णीकुर्वन्ति ( संश्रवसे ) श्रु श्रवणे—असुन् । श्रवः=अन्नम्—निघ० २ । ७, धनम्—२ । १० । सम्यग् अन्नस्य धनस्य यशसो वा प्राप्तये ( चतुः ) चतुर्वारम् ( निधनम् ) अन्तिमयज्ञकर्म ( साम्नः ) सामन्

कण्डिका ८ ॥ आख्यायिका—वाजपेय यज्ञ का वर्णन ॥

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ५ । क० ८ ४६९ ( तत्, आहुः, यत् एतत् साम गीयते, अथ क्व एतस्य साम्नः उक्थम्, का प्रतिष्ठा ) फिर वे कहते हैं—जो यह साम गाया जाता है, तब कहां इस साम का उक्थ है और क्या प्रतिष्ठा है। ( त्रयः देवाः एकादश इति, आहुः, एतत् वै एतस्य साम्नः उक्थम्, एषा प्रतिष्ठा ) [ उत्तर ] तीन [ तीन बार ] ग्यारह [ तैंतीस ] देवता हैं [ देखो गो० उ० २ । १३ ]—ऐसा कहते हैं, यह ही इस साम का उक्थ है, यही प्रतिष्ठा है। ( त्रयस्त्रिंशं ग्रहं साम्नः प्रतिष्ठायां प्रतिष्ठायै गृह्णाति ) तैंतीस अवयव वाला पात्र वह [ यजमान ] साम से प्रतिष्ठा के लिये, प्रतिष्ठा के लिये ग्रहण करता है ॥ ७ ॥ भावार्थः—बुद्धिमान् चतुर्वेदी ब्रह्मा के वेदज्ञान के उपदेश से मनुष्य चक्रवर्ती राज्य आदि पाकर संसार में प्रतिष्ठा बढ़ाता है ॥ ७ ॥ ॰ कण्डिका ८ ॥ प्रजापतिरकामयत, वाजमाप्नुयाम्, स्वर्गं लोकमिति । स एतं वाजपे- यमपश्यत् । वाजपेयो वा एषः, य .एष तपति, वाजमेतेन यजमानः स्वर्गं लोकमाप्नोति । शुक्रवत्यो ज्योतिष्मत्यः प्रातःसवने भवन्ति, तेजो ब्रह्मवर्चसं ताभिराप्नोति । वाजवत्यो माध्यन्दिने सवने स्वर्गस्य लोकस्य समष्ट्यै । अन्नवत्यो गणवत्यः पशुमत्यस्तृतीयसवने भवन्ति, भूमानं ताभिराप्नोति । सर्वः सप्तदशो भवति, प्रजापतिर्वै सप्तदशः, प्रजापतिमेवाप्नोति । हिरण्यस्रज ऋत्विजो भवन्ति, महस एव तद्रूपं क्रियते । एष मेऽमुष्मिंल्लोके प्रकाशोऽसदिति, ज्योतिर्वै हिरण्यं, ज्योतिषैवेनमन्तर्दधत्याजिं धावन्ति यजमानमुज्जापयन्ति, नाके रोहति, स महसे रोहति, विश्वमहसे रोहति, सर्वमहसे रोहति, मनुष्यलोकादेवैनमन्तर्दधति । देवस्य सवितुः सवं स्वर्गं लोकं वर्षिष्ठं नाकं रोहेयमिति ब्रह्मा रथचक्रं सर्पति, सवितृप्रसूत एवैनं तत् समर्पयति । अथो प्रजापतिर्वै ब्रह्मा, प्रजापतिमेवैनं वज्रादधिप्रसुवति, नाक- स्योज्जित्यै वाजिनां सन्तत्यै । वाजिसामाभिगायति, वाजिमान् भवति । वाजो वै स्वर्गो लोकः, स्वर्गमेव तं लोकं रोहति । विष्णोः शिपिविष्टवतीषु बृहदुत्तमं भवति, स्वर्गमेव तं लोकं रूढ्वा ब्रध्नस्य विष्टपमतिक्रामत्यतिक्रामति ॥ ८ ॥ कण्डिका ८ ॥ आख्यायिका—वाजपेय यज्ञ का वर्णन ॥ ( प्रजापतिः अकामयत, वाजम् आप्नुयाम्, स्वर्गं लोकम् इति ) प्रजापति [ प्रजा- पालक चतुर्वेदी ऋत्विज् ] ने चाहा—मैं वाज [ ज्ञान वा बल ] प्राप्त करूं, और स्वर्गलोक पाऊं । ( सः एतं वाजपेयम् अपश्यत् ) उसने इस वाजपेय [ ज्ञान रक्षक यज्ञ ] को देखा । ( वाजपेयः वै एषः, यः एषः तपति ) वाजपेय ही यह है जो यह तपता है [ हवन —अणु, सामयुक्तस्य (त्रयस्त्रिंशम्) त्रयस्त्रिंशावयवोपेतम् (ग्रहम्) पात्रम् (साम्नः) सामसकाशात् ॥ ८-—( एति ) इयात् । प्राप्नुयात् ( वाजपेयम् ) वज गतौ-—घञ् । अचो यत्

४७० तोपयब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ५ । क० ७ किया जाता है ] । ( एतेन यजमानः वाजं स्वर्गं लोकम् आप्नोति ) इससे यजमान ज्ञानयुक्त स्वर्गलोक पाता है। ( शुक्रवत्यः ज्योतिष्मत्यः प्रातःसवने भवन्ति ) शुक्रवती [ शुक्र शब्द वाली ऋचायें जैसे १—वायो शुक्रो अयामि ते ‥ ऋग्० ४ । ४७ । १] और ज्योतिष्मती [ ज्योतिः शब्द वाली ऋचायें जैसे २—अस्य देवाः प्रदिशि ज्योतिरस्तु ...... अथर्व० १ । ६ । २ ] प्रातःसवन में होती हैं। ( ताभिः ब्रह्मवर्चसं तेजः आप्नोति ) उन [ ऋचाओं ] से ब्रह्मवर्चस् तेज वह पाता है। ( वाजवत्यः माध्यन्दिने सवने स्वर्गस्य लोकस्य समष्टयै ) वाजवती [ वाज शब्द वाली ऋचायें जैसे ३—मरुतां मन्वे अधि मे ब्रुवन्तु प्रेमं वाजं वाजसाते अवन्तु । ..... अथर्व० ४ । २७ । १ ] माध्यन्दिन सवन में स्वर्ग लोक की प्राप्ति के लिये हैं। ( अन्नवत्यः गणवत्यः पशुमत्यः तृतीयसवने भवन्ति, ताभिः भूमानम् आप्नोति ) अन्नवती [ अन्न शब्द वाली ऋचायें जैसे ४—यत् ते अन्नं भूवस्पत आक्षियति पृथिवीमनु । अथर्व० १० । ५ । ४५ ], गणवती [गण शब्द वाली ऋचायें जैसे ५—मरुतो मा गणैरवन्तु ‥‥‥ अथर्व० १६ । ४५ । १०] और पशुमती [पशु शब्द वाली ऋचायें जैसे ६—सं सं स्रवन्तु पशवः—अथर्व० २ । २६ । ३ ] तृतीय सवन में होती है, उन से वह [ उन सबकी ] बहुतायत पाता है। ( सर्वः सप्तदशः भवति, प्रजापतिः वै सप्त- दशः, प्रजापतिम् एव आप्नोति ) यह सब सत्रह अवयवं [ मन्त्र ] वाला होता है, प्रजापति [ प्रजापालक यज्ञ ही ] सत्रह अवयव वाला है, [ उससे ] प्रजापति [ प्रजापालक परमेश्वर ] को ही वह पाता है। ( हिरण्यस्रजः ऋत्विजः भवन्ति, महसे एव तत् रूपं क्रियते ) सुवर्ण की माला वाले ऋत्विज् होते हैं, महत्त्व के लिये ही वह रूप किया जाता है। ( एषः प्रकाशः मे अमुष्मिन् लोके असत् इति ) यह प्रकाश मेरे लिये उस लोक में होवे—यह प्रयोजन है। ( ज्योतिः वै हिरण्यं, ज्योतिषा एव एनम् अन्तः दधति ) ज्योति ही सुवर्ण है, ज्योति के साथ ही इस [ यजमान ] को भीतर धारण करते हैं, ( आजिं धावन्ति यजमानम् उज्जापयन्ति ) संग्राम को वे धावा करते हैं और यजमान को अच्छे प्रकार जिताते हैं। (सः नाके आरोहति,महसे रोहति,विश्वमहसे रोहति,सर्वमहसे रोहति, मनुष्यलोकात् एव एनम् अन्तः दधति ) वह सुख के लिये चढ़ता है, महत्त्व के लिये चढ़ता है, व्यापक महत्त्व ( पा० ३ । १ । ६७ ) पा रक्षणे वा पा पाने—यत् । ईद्यति ( पा० ६ । ४ । ६५ ) आकारस्य ईकारः, गुणश्च । वाजो विज्ञानं बलं च पेयं रक्षणीयं यस्मिन् स वाजपेयः । विज्ञानस्य बलस्य च रक्षकं यज्ञम् ( वाजम् ) । वाज—अर्शआद्यच् । विज्ञानवन्तम् । बलवन्तम् ( शुक्रवत्यः ) शुक्रशब्दयुक्ताः ऋचः, ( भूमानम् ) पृथ्वादिभ्य इमनिज् वा ( पा० ५ । १ । १२२ ) बहु इमनिच् । बहोर्लोपो भू च बहोः ( पा० ६ । ४ । १५८ ) इकारलोपः, बहोर्भूः । बहुत्वम् ( सप्तदशः ) बहुव्रीहौ संख्येये डजबहुगणात् ( पा० ५ । ४ । ७३ ) सप्तदशन्—डच् । सप्तदशावयवयुक्तः ( हिरण्यस्रजः ) सुवर्णमालायुक्ताः (महसे) महत्त्वाय ( असत् ) भवेत् (अन्तः) मध्ये ( आजिम् ) अज्यतिभ्यां च ( उ० ४ । १३१) अज गतिक्षेपणयोः—इण् । संग्रामम्—निघ० २ । १७ (उज्जापयन्ति) जि जये— णिच् । उत्कृष्टजयं कारयन्ति ( विश्वमहसे ) व्यापकमहत्वाय संसारे महत्त्वाय । ( सवितुः ) प्रेरकस्य परमेश्वरस्य ( सवम् ) सव—अर्शआद्यच् । ऐश्वर्योपेतम् ( वर्षि-

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ५ । क० ४ ४७१ के लिये चढ़ता है, सम्पूर्ण महत्त्व के लिये चढ़ता है, मनुष्य लोक से [अलग करके शूरवीरों में]ही इस [यजमान] को भीतर धारण करते हैं। (देवस्य सवितुः सवं स्वर्गं लोके वर्षिष्ठं नाकं रोहे- यम् इति ब्रह्मा रथचक्रं सर्पति, सवितृप्रसूतः एव एनं तत् समर्पयति ) प्रकाशमान प्रेरक परमात्मा के ऐश्वर्य युक्त स्वर्ग लोक और सबसे बड़े सुख में मैं चढूँ-[यह ब्राह्मण वचन बोलकर ] ब्रह्मा रथ के पहिये के पास जाता है, सर्वप्रेरक परमात्मा से प्रेरणा किया हुआ ही वह इस [ यजमान ] को उसे [ रथ ] सौंप देता है। (अथो प्रजापतिः वै ब्रह्मा, प्रजापतिम् एव एनम् वज्रात् नाकस्य उज्जित्यै वाजिनां सन्तत्यै अधि प्रसुवति ) फिर प्रजापति [ प्रजापालक ] ही ब्रह्मा [ चतुर्वेदी ऋत्विज् ] है, प्रजापति [ प्रजापालक ] इस [ यजमान ] को ही वज्र से सुख के लाभ के लिये और ज्ञानियों के विस्तार के लिये वह अधिकार पूर्वक प्रेरणा करता है । ( वाजिसाम अभिगायति, वाजिमान् भवति ) ज्ञानियों का साम वह [ ब्रह्मा ] भली भांति गाता है, ज्ञानी पुरुषों वाला वह [ यजमान ] होता है। (वाजः वै स्वर्गः लोकः, तं स्वर्गं लोकम् एव रोहति ) वाज [ ज्ञान ] ही स्वर्गलोक है, उस स्वर्ग लोक को ही वह [ यजमान ] चढ़ता है। ( विष्णोः शिपिविष्टवतीषु बृहत् उत्तमं भवति, तं स्वर्गं लोकम् एव रूढ्वा ब्रध्नस्य विष्टपम् अतिक्रामति अतिक्रामति ) विष्णु देवता [ सर्वव्यापक परमेश्वर ] की शिपिविष्टवती ऋचाओं में [ शिपिविष्ट, प्रकाशयुक्त परमेश्वर शब्द वाली ऋचाओं में जैसे ७-किमित्ते विष्णो परिचक्ष्यं मूत्......ऋग् ७ । १०० । ६ ] बहुत बड़ा सबसे पिछला [ अन्तिम यज्ञ भाग ] होता है, उस स्वर्ग लोक को ही चढ़कर ब्रघ्न [ लोकों को आकर्षण में बांधने वाले सूर्य ] के लोक को वह [ यजमान ] लांघ जाता है, लांघ जाता है ॥ ८ ॥ भावार्थः-मनुष्य को चाहिये कि महाविद्वानों की सम्मति से ज्ञानपूर्वक पराक्रमी होकर संसार में बड़ी से बड़ी प्रतिष्ठा पावे ॥ ८ ॥ विशेषः-सङ्केतित मन्त्र अर्थ सहित लिखे जाते हैं ॥ १:-शुक्रवती ऋचा-वायो शुक्रो अयामि ते मध्वो अग्रं दिविष्टिषु । आ याहि सोमपीतये स्पार्हो देव नियुत्वता-ऋग् ० ४ । ४७ । १ ॥ ( वायो ) हे वायु ! [ वायु के समान वेग वाले वीर ( शुक्रः ) शुक्र [ शुद्ध-स्वभाव वाला वा वीर्यवान् ] मैं ष्ठम् ) वृद्ध-इष्ठन् । वृद्धतमम् ( सर्पति ) प्राप्नोति ( समर्पयति ) ऋ गतौ-णिच् । सम्प्रददाति ( वाजिनम् ) ज्ञानिनाम् ( वाजिसाम ) वाजिनो ज्ञानिनः परमेश्वरस्य मोक्षज्ञानम् ( वाजिमान् ) ज्ञानिपुरुषैर्युक्तः ( विष्णोः ) व्यापकस्य परमेश्वरस्य ( शिपिविष्टवतीषु ) शिपिविष्टशब्दयुक्तासु । सर्वधातुभ्य इन् ( उ० ४ । ११८ ) शितृ निशाने, छेदने-इन् कित् पुक् च, शिपि + विश प्रवेशने-क्तः । शिपिविष्टोऽस्मीति प्रतिपन्नरश्मिः । शिपयोऽत्र रश्मय उच्यन्ते तैराविष्टो भवति-निरु० ५ । ८ । रश्मि- भिर्युक्तः । प्रकाशयुक्तः परमेश्वरः ( ब्रध्नस्य ) बन्धेर्बंधिबुधौ च ( उ० ३ । १५ ) बन्ध बन्धने-नक्, ब्रधादेशः । लोकानां बन्धकस्य आकर्षणे धारकस्य सूर्यस्य ( विष्टपम् ) विटपविष्टपविशिपोलपाः ( उ० ३ । १४५) विश प्रवेशने-कपनप्रत्ययः तुट् च । भुवनम् । लोकम् ( अतिक्रामति ) अतीत्य गच्छति ॥

४७२ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ५ । क० ८ ॥ (दिविष्टिषु) विजय की इच्छाओं में (ते) तेरे लिये (मध्वः) मधु [तत्त्व ज्ञान] का (अग्रम्) प्रधान अंश (अयामि) लाता हूं। (देव) हे देव ! [विजय चाहने वाले शूर] (स्पार्हंः) चाहने योग्य तू (सोमपीतये) सोम [तत्त्वरस] पीने के लिये (नियुत्वता) नित्य मेल वाले व्यवहार के साथ (आ याहि) आ ॥ २—ज्योतिष्मती ऋचा—अस्य देवाः प्रदिशि ज्योतिरस्तु सूर्यो अग्िनरुत वा हिरण्यम् । सपत्ना अस्मदधरे भवन्तूत्तमं नाकमधि रोहयेमम्—अथर्व० १ । ६ । २ ॥ (देवाः) हे व्यवहार जानने वाले महात्माओ ! (अस्य) इसके [मेरे] (प्रदिशि) शासन में (ज्योतिः) तेज, [अर्थात्] (सूर्यः) सूर्य, (अग्निः) अग्नि, (उत वा) और भी (हिरण्यम्) सुवर्ण (अस्तु) होवे । (सपत्नाः) सब वैरी (अस्मत्) हमसे (अधरे) नीचे (भवन्तु) होवें । (उत्तमम्) अति ऊंचे (नाकम्) सुख में (इमम्) इसको [मुझको] (अधि) ऊपर (रोहय = रोहयत) तुम चढ़ाओ ॥ ३--वाजवती ऋचा—मरुतां मन्वे अधि मे ब्रुवन्तु प्रेमं वाजं वाजसाते अवन्तु । आशून्निव सुयमानह्व ऊतये ते नो मुञ्चन्त्वंहसः—अथर्व० ४ । २७ । १ ॥ (मरुताम्) शत्रुनाशक वीरों का (मन्वे) मैं मनन करता हूं। (मे) मेरे लिये (अधि) अनुग्रह से (ब्रुवन्तु) वे बोलें और (इमम्) इस (वाजम्) बल को (वाजसाते) अन्न के सुख वा दान के निमित्त (प्र) अच्छे प्रकार (अवन्तु) तृप्त करें। (आशून् इव) शीघ्रगामी घोड़ों के समान (सुयमान्) उन सुन्दर नियम वालों को (ऊतये) अपनी रक्षा के लिये (अह्वं) मैंने पुकारा है। (ते) वे (नः) हमें (अंहसः) कष्ट से (मुञ्चन्तु) छुड़ावें ॥ ४--अन्नवती ऋचा—यत् ते अन्नं भुवस्पत आक्षियति पृथिवीमनु । तस्य नस्त्वं भुवस्पत संप्रयच्छ प्रजापते--अथर्व० १० । ५ । ४५ ॥ (भुवः पते) हे भूपति [राजन् !] (यत्) जो (ते) तेरा (अन्नम्) अन्न (पृथिवीम् अनु) पृथिवी पर (आक्षियति) रहा करता है। (भुवः पते) हे भूपति ! (प्रजापते) हे प्रजापति [राजन् !] (त्वम्) तू (.नः) हमें (तस्य) उस [अन्न] का (संप्रयच्छ) दान करता रह ॥ ५--गणवती ऋचा—मरुतो मा गणैरवन्तु प्राणायापानायायुषे वर्चस ओजसे तेजसे स्वस्तये सुभूतये स्वाहा—अथर्व० १६ । ४५ । १० ॥ (मरुतः) शूर पुरुष (मा) मुझे (गणैः) सेना दलों के साथ (अवन्तु) बचावें, (प्राणाय) प्राण के लिये, (अपानाय) अपान के लिये, (आयुषे) जीवन के लिये, (वर्चसे) प्रताप के लिये, (ओजसे) पराक्रम के लिये, (तेजसे) तेज के लिये, (स्वस्तये) स्वस्ति [सुन्दर सत्ता] के लिये और (सुभूतये) बड़े ऐश्वर्य्य के लिये (स्वाहा) स्वाहा [सुन्दर वाणी] हो ॥ ६—पशुमती ऋचा—सं सं स्रवन्तु पशवः समश्वाः समु पूरुषाः । सं धान्यस्य या स्फातिः संस्राव्येण हविषा जुहोमि--अथर्व० २ । २६ । ३ ॥ (पशवः) गो आदि पशु (सम्) मिलकर, (अश्वाः) घोड़े (सम्) मिल कर, (उ) और (पूरुषाः) सब पुरुष (सम् सम्) मिल मिल कर (स्रवन्तु) चलें । और (या) जो (धान्यस्य) धान्य [अन्न] की (स्फातिः) बढ़ती है, [वह भी] (सम् सम् स्रवन्तु) मिल मिलकर

कण्डिका ९ ॥

चले । (संस्त्राव्येण) कोमलता से युक्त (हविषा) भक्ति वा अन्न के साथ [ उन सब को ] ( जुहोमि ) मैं ग्रहण करूं ॥ ७—शिपिविष्टवती ऋचा—किमित्ते विष्णो परिचक्ष्यं भूत् प्र यद् ववक्षे शिपि- विष्टो अस्मि । मा वर्पो अस्मदप गूह एतद् यदन्यरूपः समिथे बभूथ-ऋग्० ७ । १०० । ६ ॥ (विष्णो) हे विष्णो ! [ व्यापक परमेश्वर ] ( किम् इत् ) क्या ही [ अद्भुत वर्णन ] ( ते ) तेरा ( परिचक्ष्यं भूत् ) कथन योग्य है, ( यत् ) जो ( प्र ववक्षे ) तू कहता है ( शिपिविष्टः अस्मि ) मैं शिपिविष्ट [ तेज में प्रवेश किये हुये ] हूं— ( अस्मत् ) हम से ( एतत् वर्पः ) इस रूप को ( मा अप गूहः ) तू मत छिपा, ( यत् ) जब ( समिथे ) संग्राम में ( अन्यरूपः ) दूसरे रूप वाला तू ( बभूथ ) होता है ॥ कण्डिका ९ ॥ अथातो अप्तोर्यामाः, प्रजापतिर्वै यत् प्रजा असृजत, ता वै तां ता असृ- जत । ताः सृष्टाः पराच्य एवासन्नोपावर्तन्त । ता एकेन स्तोमेनोपागृह्णात् । ता अत्यरिच्यन्त, ता द्वाभ्यान्ताः सर्वैः । तस्मात् सर्वस्तोमः, ता एकेन पृष्ठेनोपागृ- ह्णात् । ता अत्यरिच्यन्त, ता द्वाभ्यां ताः सर्वैः, तस्मात् सर्वस्पृष्टः । ता अतिरि- क्तोक्थे वारवन्तीयेनावारयन्, तस्मादेषोऽतिरिक्तोक्थवान् भवति । तस्माद्वार- वन्तीयं ता यदाप्त्वाऽव्यच्छत्, अतो वा अप्तोर्यामाः । अथो प्रजावाप्नुरित्याहुः, प्रजानां यमन इतीहैवैतदुक्थं छं, ता नर्हिः प्रजाः स्नायेरंस्तर्हि हैतेन यजते, स एषोऽष्टापृष्ठो भवति, तद्यथान्यस्मिन् यज्ञे विश्वजितः पृष्ठमनुसञ्चरं भवति, कथमेत- देवमत्रेति । पितैष यज्ञानां तद्यथा श्रेष्ठिनि संवशेयुरपि विद्विषाणाः, एवमेवैतच्छ्रष्ठिनो वशैयान्नमन्नस्यानुचर्याय क्षमन्ते ॥ ६ ॥ कण्डिका ९ ॥ आख्यायिका—अप्तोर्याम यज्ञ का वर्णन ॥ ( अथ अतः अप्तोर्यामाः ) अब यहां अप्तोर्याम [ पायी हुई प्रजा के नियम, यज्ञ विशेष—गो० पू० ५ । २३, कहे जाते हैं ] । ( प्रजापतिः वै यत् प्रजाः असृजत, ताः वै तान् ताः असृजत ) प्रजापति [ प्रजापालक परमेश्वर ] ने जब प्रजाओं को सृजा, और ( ताः ) उन [ प्रजाओं ] को ही ( तान् ) वे [ पुरुष ] और ( ताः ) वे [ स्त्रियां ] बनाया । ( ताः सृष्टाः पराच्यः एव आसन्, न उपावर्तन्त ) वे उत्पन्न हुये [ प्रजायें ] पराङ्मुख [ मुँह फेरे हुये ] ही हुये और न लौटे । ( ताः एकेन स्तोमेन उपागृह्णात् ) उनको एक स्तोम से उस [ प्रजापति ] ने ग्रहण किया । ( ताः अत्यरिच्यन्त ) वे प्रजायें और आगे निकल गये । ( ताः द्वाभ्यां ताः सर्वैः, तस्मात् सर्वस्तोमः ) उनको दो [ स्तोम ] से उनको सबसे [ सब स्तोमों से उसने ग्रहण किया ], इसलिये वह सर्वस्तोम ६—(अप्तोः) गो० पू० ५ । २३ । आप्तायाः प्राप्तायाः प्रजायाः ( यामाः ) गो० पू० ५ । २३ । नियमाः ( ताः ) प्रजाः ( तान् ) पुरुषान् ( ताः ) स्त्रियः ( पराच्यः ) परा + अञ्चु गतिपूजनयोः—क्विन्, ङीप् । पराङ्मुख्यः ( उपावर्तन्त ) निवृत्ता अभवन् ( अत्यरिच्यन्त ) रिच वियोजनसंपर्चनयोः, रिचिर् विरेचने च—लङ् ।

४७४ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ५ । क० १ [ सब स्तोभ वाला यज्ञ ] है । ( ताः एकेन पृष्ठेन उपागृह्णात् ) उनको एक पृष्ठ [ नाम वाले स्तोत्र ] से उसने ग्रहण किया । ( ताः अत्यरिच्यन्त ) वे और आगे निकल गये । ( ताः द्वाभ्यां ताः सर्वैः, तस्मात् सर्वस्पृष्टः ) उनको दो [ पृष्ठ ] से, उनको सबों से [ सब पृष्ठों से उसने ग्रहण किया ], इसलिये वह सर्वस्पृष्ट [ सर्वस्पृष्टों वा पृष्ठों वाला यज्ञ ] है । ( ताः अतिरिक्तोक्थे वारवन्तीयेन अवारयन्, तस्मात् एषः अतिरिक्तोक्थवान् भवति ) उनको अतिरिक्त उक्थ [ औरों से अधिक स्तोत्र वाले यज्ञ ] में वारवन्तीय [ रोकने के कर्म सेचने वाले स्तोत्र ] से उसने रोका, इसलिये वह [ यज्ञ ] और से अधिक स्तोत्र वाला होता है । ( तस्मात् यत् वारवन्तीयं ताः आप्त्वा अयच्छत् अतः वै अतोर्यामाः ) इसलिये जब वारवन्तीय [ स्तोत्र ] से प्राप्त करके [ प्रजाओं ] को उसने नियम में किया, इस- लिये वे अप्तोर्याम [ प्राप्त हुये प्रजा के नियम वाले यज्ञ ] हैं । ( अथो प्रजावाप्नुः इति आहुः, प्रजानां यमनः इति, इह एव एतत् उक्थम् ) फिर वह [ प्रजापति ] प्रजाओं का प्राप्त करने वाला और प्रजाओं का नियम में करने वाला है—ऐसा कहते हैं—इसलिये यहाँ ही यह उक्थ [ अप्तोर्याम ] है । ( ताः प्रजाः बर्हिः स्नायेरन्, तर्हि ह एतेन यजते, सः एषः अष्टापृष्ठः भवति ) उन प्रजाओं ने बर्हि [ वृद्धिकारक कर्म वा कुश तृण ] को शुद्ध किया, तब ही इस [ बर्हि ] से वह यज्ञ करता है, वह ही यह [ यज्ञ ] आठ पृष्ठों [ स्तोत्रों ] वाला होता है । ( तत् यथा अन्यस्मिन् यज्ञे विश्वजितः अनुसञ्चरं पृष्ठं भवति, कथम् एतत् एवम् अत्र इति ) सो जैसे दूसरे यज्ञ में विश्वजित् के पीछे चलने वाला पृष्ठ होता है, कैसे यह [ पृष्ठ ] ऐसा यहाँ है [ उत्तर ] ( एषः यज्ञानां पिता ) यह [ विश्वजित् ] यज्ञों का पिता है । [ देखो गो० पू० ४ । १४ ] ( तत् यथा श्रेष्ठिनि अपि विद्विषाणाः संवशेयुः, एवम् एतत् श्रेष्ठिनः वशेयान्नम् अन्नस्य आनुचर्य्याय क्षमन्ते ) सो जिस प्रकार से श्रेष्ठी [ श्रेष्ठ कर्म वाले महाधनी सेठ ] में ही द्वेष छोड़े हुये पुरुष कामना करते हैं, ऐसे ही यह है, श्रेष्ठी पुरुष के कामना योग्य अन्न को अन्न के अनुचरण [ प्राप्ति के लिये ] सहते हैं ॥ ६ ॥ अतिक्रान्ताः पृथग्भूता अभवन् ( वारवन्तीयेन ) वृञ् वरणे—घञ् । हसिमृगृण्० ( उ० ३ । ८६ ) वन संभक्तौ—तन् । वारवन्त—छ । निवारणसेवनीयेन यज्ञेन ( अयच्छत् ) यम नियमे—लङ् । नियमितवान् ( प्रजावाप्नुः ) दाभाभ्यां नुः ( उ० ३ । ३२ ) प्रजा+अव+आप्लृ लम्भने—नुः । प्रजानां लम्भकः प्रापकः ( यमनः ) यम नियमे—ल्युट् । नियामकः ( स्नायेरन् ) ष्णै वेष्टनशोभाशौचेषु— भ्वा० वि० लि०, सस्य शः । स्नायेयुः । शोधयेयुः ( अनुसञ्चरम् ) पश्चाद्गमनशीलम् ( श्रेष्ठिनि ) श्रेष्ठं कर्म अस्य—इनिः । श्रेष्ठकर्मकारके महाधनिके ( संवशेयुः ) वश कान्तौ—वि० लि० । सम्यक् कामनां कुर्युः ( विद्विषाणाः ) द्विष अप्रीतौ-- शानच् । विगतद्वेषाः ( वशेयान्नम् ) ढश्छन्दसि ( पा० ४ । ४ । १०६ ) वशा--ढप्रत्ययो बाहुलकात् । कामनार्हमन्नम् ( आनुचर्य्याय ) अनुचर--ष्यञ् । अनुचरणाय । प्रापणाय ( क्षमन्ते ) सहन्ते । लभन्ते ॥

कण्डिका १० ॥

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ५ । क० १० ४७५ भावार्थः-जैसे प्रजापति परमात्मा प्रजाओं और अन्नों को उत्पन्न करके सबको अपने वश में रखता है, वैसे ही प्रजापालक वीर पुरुष सब लोगों को अन्न दान आदि से सन्तुष्ट करके परस्पर अनुकूल रक्खे ॥ ६ ॥ कण्डिका १० ॥ तद्यथैवादोऽह्न उक्थानामाग्नेयं प्रथमं भवति, एवमेवैतदत्राप्याग्नेयं प्रथमं भवति । ऐन्द्रे वाव तत्रोत्तरे ऐन्द्रे वा एते ऐन्द्रावैष्णवमच्छावाकस्योक्थं भवति । चतुराहावान्यतिरिक्तोक्थानि भवन्ति, चतुष्टया वै पशवः, अथो चतुष्पादः पशवः, पशूनामाप्त्यै । त एते स्तोत्रियानुरूपास्तृचा अर्द्धर्चशस्याः । प्रतिष्ठा वा अर्द्धर्चः प्रतिष्ठित्यै एव । अथैतेषामेवाश्विनानां सूक्तानां द्वे द्वे समाहावमेकैकमहरहः शंसति, अश्विनौ वै देवानां भिषजौ, तस्मादाश्विनानि सूक्तानि शꣳसन्ति, तदश्विभ्यां प्रददुरिदं भिषज्यतमिति । क्षेत्रवत्यः परिधानीया भवन्ति, यत्र हतस्तत्प्रजा अशनायन्तीः पिपासन्तीः संरुद्धा स्थिता आसन्, ता दीना एताभिर्यथाक्षेत्रं पाययाञ्चकार, तर्पयाञ्चकार, अथो इयं वै क्षेत्रं पृथिवी, अस्यामदीनायामन्ततः प्रतिष्ठास्यामहा इति । त्रिष्टुभो याज्या भवन्ति, यत्र हतस्तत्प्रजा अशनायन्तीः पिपासन्तीः संरुद्धा स्थिता बभूवुः, ता हैवैना एताभिर्यथौकसं व्यवसाययाञ्चकार, तस्मादेता याज्या भवन्ति तस्मादेता याज्या भवन्ति ॥ १० ॥ कण्डिका १० ॥ अप्तोर्याम यज्ञ का अधिक वर्णन ॥ ( तत् यथा एव अह्नः उक्थानाम् अदः आग्नेयं प्रथमं भवति, एवम् एव एतत् अत्र अपि आग्नेयं प्रथमं भवति ) सो जैसे ही दिन के [ यज्ञों के ] उक्थों में अब अग्नि देवता वाला स्तोत्र पहिले होता है, वैसे ही यहां [ अप्तोर्याम में—क० ६ ] भी यह अग्नि देवता वाला स्तोत्र पहिले होता है । ( तत्र ऐन्द्रे वाव, उत्तरे ऐन्द्रे वै एते ) वहां [ उक्थों में ] दो इन्द्र देवता वाले स्तोत्र ही हैं और पिछले [ अप्तोर्याम ] में दो इन्द्र देवता वाले ही यह [ स्तोत्र ] हैं । ( अच्छावाकस्य ऐन्द्रावैष्णवम् उक्थं भवति ) अच्छावाक ऋत्विज् का इन्द्र और विष्णु देवता वाला उक्थ होता है । ( चतुराहावानि अतिरिक्तोक्थानि भवन्ति, चतुष्टयाः वै पशवः, अथो चतुष्पादः पशवः, पशूनाम् आप्त्यै ) चार आवाहन मन्त्र वाले अतिरिक्त उक्थ [ औरों से अधिक मन्त्र वाले उक्थ ] हैं, चार अङ्ग वाले ही पशु यज्ञ हैं, फिर चार पांव वाले पशु हैं, पशुओं की प्राप्ति के लिये [ यह यज्ञ है ] । ( ते एते स्तोत्रियानुरूपाः तृचाः अर्धर्चशस्याः ) सो यह ही स्तोत्रिय और अनुरूप वाले तृच [ सामवेद उत्तराचिक देखो ] आधी आधी ऋचाओं में बोलने योग्य हैं । ( प्रतिष्ठा वै अर्धर्चः, प्रतिष्ठित्यै एव ) प्रतिष्ठा [ स्थिति समान ] ही आधी ऋचा है, प्रतिष्ठा के लिये ही [ यह विधान है ] । ( अथ एतेषाम् एव आश्विनानां सूक्तानां द्वे द्वे, एकैकं संमाहावम् १०—( अदः ) इदानीम् ( आग्नेयम् ) अग्नेर्ढक् ( पा० ४ । २ । ३३ ) अग्नि—ढक् । अग्निदेवताकम् ( चतुराहावानि ) चतुरावाहनयुक्तानि ( चतुष्टयाः ) चतुर्—तयप् । चतुरवयवाः ( पशवः ) पशुनामकयज्ञाः । गवादयः ( समाहावम् )

४७६ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ५। क० ११

अहरहः शंसति ) फिर इन ही आश्विन [ अश्वि देवता वाले ] सूक्तों के दो दो [ स्तोत्र ] हैं, एक एक समाहाव [ आवाहन स्तोत्र ] को दिन दिन वह बोलता है। (अश्विनौ वै देवानां भिषजौ, तस्मात् आश्विनानि सूक्तानि शंसन्ति ) दोनों अश्वी [ दिन रात ] ही विद्वानों के दो वैद्य हैं, इसलिये अश्वियों के सूक्तों को वे बोलते हैं। ( तत् अश्विभ्यां प्रददुः, इदं भिषज्यतम् इति ) वह [ यज्ञकर्म दोनों अश्वियों को उन्होंने दिया--इसकी तुम दोनों ओषधि करो। ( क्षेत्रवत्यः परिधानीयाः भवन्ति ) क्षेत्रवती [ क्षेत्र शब्द वाली ऋचायें जैसे-शं नो देवः सविता......... अथर्व १६ । १० । १० ] परिधानीया [ अन्तिम इष्टि ] होती हैं। ( यत्र हतः तत् प्रजाः अशनायन्तीः पिपासन्तीः संरुद्धाः स्थिता आसन् ) जहां वह [ यज्ञ ] मारा गया [ परिधानीय स्तोत्र ठीक न हुआ ], वहां प्रजायें भूख की मारी और प्यास की मारी रुकी हुई स्थित होती हैं। ( ताः दीनाः एताभिः यथाक्षेत्रं पाययाञ्चकार तर्पयाञ्चकार ) उन दीन [ दुखिया प्रजाओं ] को इन [ परिधानीया ऋचाओं ] से खेत के अनुसार उस [ यजमान ] ने जलपान कराया और तृप्त किया। (अथो इयं वै पृथिवी क्षेत्रम्, अस्याम् अदीनायाम् अन्ततः प्रतिष्ठास्यामहै इति ) फिर यह ही पृथिवी खेत है, इस अदीना [ बलवती और उपजाऊ पृथिवी ] पर अन्त में [ पुरुषार्थ के पीछे ] हम प्रतिष्ठा पावेंगे। ( त्रिष्टुभः याज्याः भवन्ति ) त्रिष्टुप् [ तीन कर्म, उपासना, ज्ञान के सहारे वाली, वा त्रिष्टुप् छन्द वाली स्तुतियां ] याज्या [ यज्ञ करने योग्य ] होती हैं। (यत्र हतः, तत् प्रजाः अशनायन्तीः पिपासन्तीः संरुद्धाः स्थिताः बभूवुः ) जहां वह [ यज्ञ ] मारा गया है [ याज्या स्तोत्र ठीक नहीं होते ], वहां प्रजायें भूख की मारी, प्यास की मारी और रुकी हुई स्थित होती हैं। (ताः ह एव एनाः एताभिः यथौकसं व्यव- साययाञ्चकार ) उन ही इन [ प्रजाओं ] को इन [ याज्या स्तुतियों ] से घर घर के अनुसार उस [ यजमान ] ने उद्यमी बनाया। (तस्मात् एताः याज्याः भवन्ति, तस्मात् एताः याज्याः भवन्ति ) इसलिये यह [ प्रजायें ] याज्या [ पूजने योग्य ] होती हैं इस- लिये यह [ प्रजायें ] याज्या [ पूजनीया ] होती हैं ॥ १० ॥ भावार्थः-विचारशील पुरुष ही अपनी प्रजाओं अर्थात् सन्तानों और अन्य लोगों को उत्तम उत्तम उपायों द्वारा भूख प्यास से बचाकर सुखी रखते हैं ॥ १० ॥ विशेषः-सङ्केतित मन्त्र अर्थ सहित दिये जाते हैं। १- आश्विन सूक्त--इमा उ वां दिविष्ठ्य......। देखो गो० उ० ५ । ३ । विशेषः ४ । २-क्षेत्रवती ऋचा--शं नो॑ दे॒वः स॑वि॒ता त्रा॒य॑माणः शं नो॑ भवन्तू॒षसो॑ वि॒भाती॑ः। शं नः॑ प॒र्जन्यो॑ भवतु प्र॒जाभ्यः॑ शं नः॑ क्षे॒त्रस्य॒ पति॑रस्तु श॒म्भुः-अथर्व० आवाहनमन्त्रयुक्तम् ( क्षेत्रवत्यः ) क्षेत्रपदयुक्ताः ( अशनाय तीः ) अशन-क्यच् शत्, ङीप् । अशनायन्त्यः । बुभुक्षिताः ( पिपासन्तीः ) पिपासन्त्यः । पिपासिताः ( दीनाः ) दुःखिताः ( पाययाञ्चकार ) जलपानं कारितवान् ( तर्पयाञ्चकार ) तर्पितवान् ( अदीनायाम् ) बलवत्याम् । शस्योत्पादिकायाम् ( प्रतिष्ठास्यामहै ) प्रतिष्ठिताः भविष्यामः ( व्यवसाययाञ्चकार ) व्यवसायमुद्योगं कारितवान् ॥

कण्डिका ११ ॥

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ५ । क० ११ ४७७ १६ । १० । १० ॥ (देवः) प्रकाशमान (सविता) लोकों का चलाने वाला सूर्य (त्राय- माणः) रक्षा करता हुआ (नः) हमें (शम्) सुखदायक हो, (विभातीः) जगमगाती हुयी (उषसः) प्रभात वेलायें (नः) हमें (शम्) सुखदायक (भवन्तु) हों। (पर्जन्यः) सींचने वाला मेघ (नः) हमें और (प्रजाभ्यः) प्रजाओं के लिये (शम्) सुख- दायक (भवतु) हो, (शंभुः) मङ्गल दाता (क्षेत्रस्य) खेत का (पतिः) स्वामी (नः) हमें (शम्) सुखदायक (अस्तु) हो ॥ कण्डिका ११ ॥ अथातो नैकाहिकं श्वःस्तोत्रियमद्यस्तोत्रियस्थानुरूपं कुर्वन्ति, प्रातःसवने- ऽहीनमेव तत्सन्तन्वन्त्यहीनस्य सन्तत्यै । तद्यथा ह वा एकाहःसुत एवमहीनः सुतः, तद्यथैकाहस्य सुतस्य सवनानि सन्तिष्ठमानानि यन्ति, एवमहीनस्य सुतस्याहानि सन्तिष्ठमानानि यन्ति । तद्यच्छ्वःस्तोत्रियमद्यस्तोत्रियस्थानुरूपं कुर्वन्ति, प्रातःसवनेऽहरेव तदह्नो रूपं कुर्वन्ति । अपरेणैव तदह्नापरमहरम्यार- भन्ते, तत्तथा न माध्यन्दिने सवने । त्रीवै पृष्ठानि तानि तस्मिन्नेवावस्थितानि भवन्ति । एतेनैव विधिना तृतीयसवने न श्वःस्तोत्रियमद्यस्तोत्रियस्थानुरूपं कुर्वन्ति ॥ ११ ॥ कण्डिका ११ ॥ अनैकाहिक वा अहीन अर्थात् अनेक दिनों में होने वाले यज्ञ का वर्णन ॥ (अथ अतः अनैकाहिकम्) अब यहां अनैकाहिक [वा अहीन अर्थात् अनेक दिनों में होने वाला वा सम्पूर्ण अङ्ग वाला यज्ञ कर्म कहा जाता है ] । (श्वःस्तोत्रियम् अद्यस्तो- त्रियस्य अनुरूपं कुर्वन्ति) आगामी दिन में होने वाले स्तोत्रिय [ स्तोत्र ] को आज होने वाले स्तोत्रिय के अनुरूप [छन्द, देवता आदि से सदृश ] करते हैं । (प्रातःसवने अहीनम् एव तत् अहीनस्य सन्तत्यै सन्तन्वन्ति) प्रातःसवन में अहीन [ बहुत दिनों में होने वाले वा सम्पूर्ण अङ्ग वाले यज्ञ ] को ही तब अहीन के फैलाव के लिये फैलाते हैं [ क० १५ ] । (तत् यथा ह वै एकाहः सुतः एवम् अहीनः सुतः) सो जैसे ही एकाह [ एक दिन में होने वाला यज्ञ ] निचोड़ा जाता है, वैसे ही अहीन [ बहुत दिन में होने वाला यज्ञ ] निचोड़ा जाता है । (तत् यथा एकाहस्य सुतस्य सवनानि सन्तिष्ठमानानि यन्ति, एवम् अहीनस्य सुतस्य अहानि सन्तिष्ठमानानि यन्ति) सो जैसे एकाह यज्ञ के निचोड़े हुए सोम के ११--(अनैकाहिकम्) कालाट्ठञ् (पा० ४।३।११) एकाह्-ठञ्, नञ्समासः । अनेकदिनवर्त्तमानं यज्ञकर्म । अहीननामकयज्ञः (श्वःस्तोत्रियम्) आगामिदिने क्रियमाणं स्तोत्रम् (अद्यस्तोत्रियस्य) अस्मिन् दिने क्रियमाणस्य स्तोत्रस्य (अनुरूपम्) छन्दोदेवतादिना सदृशम् (अहीनम्) गो० ब्रा० उ० २।८। अहर्गणसाध्यसुत्याकम् । बहुदिनेषु क्रियमाणं यज्ञविशेषम् । सम्पूर्णाङ्ग- यज्ञम् (सन्तन्वन्ति) सम्यग् विस्तारयन्ति । अनुतिष्ठन्ति (एकाहः) राजाह- सखिभ्यष्टच् (पा० ५।४।६१) एकाहन्-टच् । उत्तमेकास्याञ्च (पा० ५।

कण्डिका १२ ॥

४७८ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ५ । क० १२ ॥ [ तीन ] सवन साथ साथ वर्तमान होकर चलते हैं, वैसे ही अहीन यज्ञ के निचोड़े हुये सोम के दिन [ दिनों में होने वाले यज्ञ कर्म ] साथ साथ वर्तमान होकर चलते हैं । ( तत् यत् श्वःस्तोत्रियम् अद्यस्तोत्रियस्य अनुरूपं कुर्वन्ति, प्रातःसवने अहः एव तत् अह्रः रूपं कुर्वन्ति ) सो जब आगामी दिन में होने वाले स्तोत्रिय को आज होने वाले स्तोत्रिय के अनुरूप [ समान रूप ] करते हैं, प्रातः सवन में दिन को ही तब दिन के अनुरूप करते हैं । ( अपरेण एव अह्रा तत् अपरम् अहः अभ्यारभन्ते, तत् तथा न माध्यन्दिने सवने ) दूसरे ही दिन के साथ तब दूसरे दिन को आरम्भ करते हैं, सो वैसा माध्यन्दिन सवन में नहीं [ आरम्भ करते ] । ( श्रीः वै पृष्ठानि तानि तस्मिन् एव अवस्थितानि भवन्ति ) श्री ही पृष्ठ [ स्तोत्र ] हैं, वे [ पृष्ठ ] उस [ माध्यन्दिन सवन ] में ही ठहरे हुये हैं । ( एतेन एव विधिना तृतीयसवने श्वःस्तोत्रियम् अद्यस्तोत्रियस्य अनुरूपं न कुर्वन्ति ) इस ही विधि से तीसरे सवन में आगामी दिन में होने वाले स्तोत्रिय को आज होने वाले स्तोत्रिय के अनुरूप नहीं करते हैं ॥ ११ ॥ भावार्थः—यज्ञों को यथा विधान करना चाहिये ॥ ११ ॥ विशेषः १—इस कण्डिका को मिलाओ—ऐ० ब्रा० ६ । १७ ॥ विशेषः २—( प्रातःसवने ऽहीनमेव तत् सन्तन्वन्त्यहीनस्य सन्तत्यै ) ऐसा पाठ राजेन्द्रलाल मित्र एशियाटिक सोसैट़ी के पुस्तक से और आगे वाली कण्डिका १५ के पाठ से ( प्रातःसवनेऽहीनस्य सन्तत्यै ) जीवानन्द विद्यासागर के पाठ के स्थान पर शुद्ध किया है । ( तद्यश्वः ) के स्थान पर ( तद्यच्छ्वः ) ऐतरेय ब्राह्मण में है ॥ कण्डिका १२ ॥ अथात आरम्भणीया एव, ऋजुनीती नो वरुण इति मैत्रावरुणस्य । मित्रो नयतु विद्वानिति, प्रणेता वा एष होत्रकाणां, यन्मैत्रावरुणः, तस्मादेषा प्रणेत्रिमती [ प्रणेतृमती ] भवति, इन्द्रं वो विश्वतस्परीति ब्राह्मणाच्छंसिनः । हवामहे जनेभ्य इति, इन्द्रमेवैतयाहरहर्निंग्र्हीयन्ते, न हैवेषां विह्वेडैऽन्य इन्द्रं वृङ्क्ते, यत्रैवं विद्वान् ब्राह्मणाच्छंस्येतामहरहः शंसति । यत् सोम आ सुते नर इत्यच्छावाकस्य । इन्द्राग्नी अजोहवुरितीन्द्राग्नी एवैतयाहरहर्निंग्र्हीयन्ते, न हैवैषां विह्वेडैऽन्य इन्द्राग्नी वृङ्क्ते । यत्रैवं विद्वानच्छावाक एताम् अहरहः शंसति, ता वा एताः स्वर्गस्य लोकस्य नावः सन्तारण्यः । स्वर्गमेवैताभिर्लोकमनुसञ्चरन्ति ॥ १२ ॥ कण्डिका १२ ॥ अहीन [ अहर्गण यज्ञ ] में आरम्भणीया ऋचाओं का वर्णन ॥ ( अथ अतः आरम्भणीयाः एव ) अब यहां आरम्भणीया [ अहर्गण यज्ञ की पहिली ऋचायें ] ही हैं । ( ऋजुनीती नो वरुणः इति मैत्रावरुणस्य ) ऋजुनीती नो ४।६० ) अहन् इत्यस्य अह्र इत्ययमादेशो न । एकस्मिन् दिने क्रियमाणो यज्ञः ( सन्तिष्ठमानानि ) सहवर्तमानानि ( यन्ति ) गच्छन्ति । अनुष्ठीयन्ते ॥

ब्राह्मणाच्छंसिनः) इन्द्रं वो विश्वतस्परि ... ... २, अथर्व० २० । ३६ । १ । यह

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ५ । क० १२ ॥ ४७६ वरुणः ... १ ऋ० १ । ६० । १ । यह ऋचा मैत्रावरुण ऋत्विज् की [ आरम्भणीया ] है । (मित्रो नयतु विद्वान् इति, एषः वै होत्रकाणां प्रणेता, यत् मैत्रावरुणः ) मित्रो नयतु विद्वान् [ यह उसी मन्त्र का दूसरा पाद है, उसमें नयतु ले चले—यह पद णीञ् = ले चलना, धातु से है ] इससे यह होता लोगों का प्रणेता [ प्रवर्त्तक, ले चलने वाला ] है, जो मैत्रावरुण ऋत्विज् है । ( तस्मात् एषा प्रणेतृमती [ प्रणेतृमती ] भवति ) इसलिये यह ऋचा प्रणेतृ [ ले चलने वाले शब्द ] वाली है । (इन्द्र वो विश्वतस्परि इति ब्राह्मणाच्छंसिनः) इन्द्रं वो विश्वतस्परि ... ... २, अथर्व० २० । ३६ । १ । यह ब्राह्मणाच्छंसी की [ आरम्भणीया ] है । (हवामहे जनेभ्यः इति, इन्द्रम् एव एतया अहरहः निह्व॑यन्ते ) हवामहे जनेभ्यः [ यह उसी मन्त्र का दूसरा पाद है, उसमें हवामहे— हम बुलाते हैं—यह पद है ] इस ऋचा से इन्द्र को ही दिन दिन वे बुलाते हैं । (एषां ह एव विह्ववे अन्यः इन्द्रं न वृङ्क्ते, यत्र एवं विद्वान् ब्राह्मणाच्छंसी एताम् अहरहः शंसति ) इन [ यजमानों ] के विशेष आवाहन में दूसरा कोई इन्द्र को नहीं रोकता है, जहां ऐसा विद्वान् ब्राह्मणाच्छंसी इस ऋचा को दिन दिन बोलता है । ( यत् सोम आ सुते नरः इति अच्छावाकस्य ) यत् सोम आ सुते नरः ... ३, ऋ० ७ । ६४ । १० । यह अच्छावाक ऋत्विज् की [ आरम्भणीया ] है । (इन्द्राग्नी आजोहवुः इति, इन्द्राग्नी एव एतया अहरहः निह्व॑यन्ते ) इन्द्राग्नी आजोहवुः [ यह उस मन्त्र का दूसरा पाद है उसमें आजोहवुः—वे बुलाते हैं—यह पद है ] इससे इन्द्र और अग्नि को ही इस ऋचा से दिन दिन वे बुलाते रहते हैं । (एषां ह एव विहवे इन्द्राग्नी न वृङ्क्ते यत्र एवं विद्वान् अच्छावाकः एताम् अहरहः शंसति ) इन ही [ यजमानों ] के विशेष आवाहन में दूसरा कोई इन्द्र और अग्नि को नहीं रोकता है, जहां ऐसा विद्वान् अच्छावाक इस [ ऋचा ] को दिन दिन बोलता है । (ताः वै एताः स्वर्गस्य लोकस्य सन्तारण्यः नावः ) वे ही यह [ तीनों ऋचायें ] स्वर्ग लोक की तरा देने वाली नावें हैं । (स्वर्गम् एव लोकम् एताभिः अनुसञ्चरन्ति ) स्वर्ग लोक को ही इन [ ऋचाओं ] से वे निरन्तर चले जाते हैं ॥ १२ ॥


१२—( आरम्भणीयाः) अहर्गणे आरब्धुमर्हाः ऋचः (ऋजुनीती ) सुपां सुलुक्० (पा० ७ । १ । ३६ ) तृतीयायाः पूर्वसवर्णदीर्घः । ऋजुनीत्या । सरलनयनेन ( नः ) अस्मान् (वरुणः ) श्रेष्ठः (मित्रः) सर्वोपकारी (नयतु ) गमयतु ( प्रणेता ) प्रवर्त्तकः (प्रणेतृमती ) प्रणेतृवाचकशब्दवती (इन्द्रम् ) परमैश्वर्य्य- वन्तं परमात्मानम् (वः ) युष्मभ्यम् (विश्वतः) सर्वेभ्यः (परि ) सर्वतः (हवा- महे ) आह्वयामः (जनेभ्यः ) प्राणिनां हिताय (निह्व॑यन्ते ) नितराम् आह्वयन्ते (एषाम् ) यजमानानाम् (विहवे ) विशेषाह्वाने (वृङ्क्ते ) वर्जयति (अजो- हवुः ) आहूतवन्तः । आह्वयन्ते ( सन्तारण्यः) सम्पारण्यः । सम्यक् पारण्यः (अनुसञ्चरन्ति ) निरन्तरं गच्छन्ति ॥

कण्डिका १३ ॥

४८० गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ५ । क० १३ भावार्थः—जहां यज्ञ में ऋत्विज् लोग मन्त्रों का प्रयोग ठीक२ करते हैं, वहां यजमान परमानन्द पाते हैं ॥ १२ ॥ विशेषः १—इस कण्डिका को मिलाओ—ऐ० ब्रा० ६ । ६ ॥ विशेषः २--शुद्धिपत्र नीचे है । अशुद्ध शुद्व प्रमाण प्रणेत्रिमंती प्रणेतृमती ऐ० ब्रा० ६ । ६ आ सते आ सुते वेद और ऐ० ब्रा० अच्छावाकस्येता अच्छावाक एता ऐ० ब्रा० ६ । ६ विशेषः ३—प्रतीक वाले मन्त्र अर्थ सहित लिखे जाते हैं ॥ १--ऋजुनीती नो वरुणो मित्रो नयतु विद्वान् । अर्यमा देवैः सजोषाः ॰॰ ऋ० १ । ६० । १ ॥ (वरुणः) श्रेष्ठ गुण वाला (मित्रः) सबका उपकारी, (विद्वान्), जानकार, (अर्यमा) न्यायकारी पुरुष, (देवैः) दिव्य गुण वाले विद्वानों से (सजोषाः) समान प्रीति करता हुआ (नः) हमको (ऋजुनीती) सीधी नीति से (नयतु) ले चले ॥ २—इन्द्रं वो विश्वतस्परि हवामहे जनेभ्यः । अस्माकमस्तु केवल.—अथर्व० २० । ३९ । १, ऋ० १ । ७ । १०, साम० उ० ८ । १ । २ । [हे मनुष्यो !] (इन्द्रम्) इन्द्र [बड़े ऐश्वर्य वाले परमेश्वर] को (वः) तुम्हारे लिये और (विश्वतः जनेभ्यः) सब प्राणियों के लिये (परि) सब प्रकार (हवामहे) हम बुलाते हैं वह (अस्माकम्) हमारा (केवलः) सेवनीय (अस्तु) हो ॥ ३—यत्सोम आ सुते नर इन्द्राग्नी अजोहवुः । सप्तीवन्ता सपर्यवः—ऋ० ७ । ६४ । १० ॥ (यत्) जब (सोमे सुते) सोम [तत्त्वरस] निचोड़ने पर (सप- र्यवः) सत्कार करने वाले (नरः) नर [नेता लोग] (सप्तीवन्ता) उत्तम घोड़ों वाले (इन्द्राग्नी) इन्द्र और अग्नि [सूर्य और अग्नि के समान राजा और मन्त्री] को (आ अजोहवुः) बुलाते हैं [तब वे दोनों सहायता करते हैं] ॥ कण्डिका १३ ॥ अथातः परिधानीया एव, ते स्याम देव वरुणेति, मैत्रावरुणस्य । इषं स्वश्च धीमहीति, अयं वै लोक इषमित्यसौ वै लोकः स्वरिति, उभावेवैनौ तौ लोकाञ्चारभते । व्यन्तरिक्षमतिरदिति ब्राह्मणाच्छंसिनो विवृतृचम् । स्वर्गमेवै- ताभिर्लोकं विवृणोति । मदे सोमस्य रोचनेन्द्रो यदभिनद्व लमिति, सिषासवो ह वा एते यद् दीक्षिताः, तस्मादेषा वलवती भवति । उदगा आजदङ्गिरोभ्य आवि- ष्कृण्वन् गुहासतीः । अवाञ्चं नुनुदे वलमिति, सनिमेतेभ्य एतयावरुन्धे । इन्द्रेण रोचना दिवो दृढानि बृंहितानि च । स्थिराणि न पराणुद इति, स्वर्गमेवैतयाहर-

कण्डिका १३ ॥ अहीन वा अहर्गण यज्ञ में परिधानीया अर्थात्

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ५ । क० १३ ४८१ हलोंकमवरुन्धे । आहं सरस्वतीवतोरित्यच्छावाकस्य । इन्द्राग्न्योरवो वृण इति, एतद् ह वा इन्द्राग्न्योः प्रियं धाम यद्भागिति, प्रियेणैवेनो तद्धाना समद्धंयति । प्रियेणैव धाम्ना समृद्धयते, य एवं वेद ॥ १३ ॥ कण्डिका १३ ॥ अहीन वा अहर्गण यज्ञ में परिधानीया अर्थात् समाप्ति वाली ऋचाओं का वर्णन ॥ ( अथ अतः परिधानीयाः एव ) अब यहाँ परिधानीया ही [ समाप्ति वाली ऋचायें कही जाती हैं ] । ( ते स्याम देव वरुण इति, मैत्रावरुणस्य ) ते स्याम देव वरुण ॰॰॰॰॰१, ऋग्० ७ । ६६ । ६, यह मैत्रावरुण की [ परिधानीया ] है । ( इषं स्वश्च धीमहि इति, अयं वै लोकः इषम् इति, असौ वै लोकः स्वः इति, उभो एव एनौ तौ लोकात् च आरभते ) इषं स्वश्च धीमहि--अन्न और सुख को हम धारण करें [ यह उस मन्त्र का तीसरा पाद है ], यह ही लोक अन्न है, वह ही लोक सुख है, इससे दोनों ही उन [ दो लोकों ] को इस लोक से वह अवश्य पाता है । ( व्यन्तरिक्षमतिरत् इति ब्राह्मणाच्छंसिनःविवृतृचम् ) व्यन्तरिक्षम् अतिरत् ॰॰॰॰॰अथर्व० २० । २८ । १-३, यह ब्राह्मणाच्छंसी का विवृतृच् [ विवृ-खोलना, शब्द वाला तीन मन्त्रों का समूह, परि- धानीया ] है । ( स्वर्गम् एव लोकम् एताभिः विवृणोति ) स्वर्ग ही लोक को इन [ तीन ऋचाओं ] से वह खोल देता है [ विवृ शब्द का अर्थ--खोलना-है, मन्त्र के वि शब्द से विवृ-खोलना-लिया है ] ( मदे सोमस्य रोचना, इन्द्रो यदभिनद् वलम् इति, सिषा- सवः ह वै एते यत् दीक्षिताः, तस्मात् एषा बलवती भवति ) मदे सोमस्य रोचना, इन्द्रः यन् अभिनद् वलम् [ तृच के पहिले मन्त्र के यह दूसरे और तीसरे पाद हैं, तीसरे पाद में वल शब्द है ], देने की इच्छा वाले ही यह सब हैं जो दीक्षा पाये हुये हैं, इसलिये यह ऋचा बलवती [ वल शब्द वाली ] है । ( उद्गा आजदङ्गिरोभ्य आविष्कृण्वन् गुहा सतीः, अवाञ्चं नुनुदे वलम् इति, सनिम् एतेभ्यः एतया १३--( परिधानीयाः ) समाप्तिसाधनभूता ऋचः ( इषम् ) अन्नम् (स्वः) सुखम् ( धीमहि ) धारयामहे ( लोकात् ) अस्माल्लोकात् ( च ) अवधारणे ( आरभते ) आलभते । प्राप्नोति ( वि ) विविधम् । वियुक्तम् । (अतिरत् ) पारं कृतवान् (विवृतृचम् ) विवृशब्दयुक्त तृचम् ( विवृणोति ) विवृतं करोति ( मदे ) आनन्दे ( सोमस्य ) ऐश्वर्यस्य ( रोचना ) विभक्तेराकारः । रोचनया । प्रीत्या ( इन्द्रः ) परमेश्वर्यवान् परमात्मा ( यत् ) यदा ( अभिनत् ) व्यदारयत् ( वलम् ) हिंसकम् । विघ्नम् ( सिषासवः ) षणु दाने वा षण संभक्तौ-सनि उप्रत्ययः । सनीवन्तर्द्धं० ( पा० ७ । २ । ४६ ) इटो विकल्पनाद् अभावपक्षे जनसनखनां० ( पा० ६ । ४ । ४२ ) आत्वम् । सनितुं दातुं वेच्छवः ( वलवती ) वलशब्दयुक्ता ऋक् ( उद् ) ऊर्ध्वम् ( गाः ) वाणीः । विद्याः ( आजत् ) अज गतिक्षेपणयोः-लङ् । अगमयत् ( अङ्गिरोभ्यः ) विज्ञानिभ्यः ( आविष्कृण्वन् ) प्रकटयन् (गुहा ) गुहायाम् । गुप्तावस्थायाम् ( सतीः ) विद्यमानाः ( अर्वाञ्चम् ) ३१

४७२ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ५ । क० १३ अवरुन्धे ) उद्गा आजदङ्गिरोभ्यः......[ यह उस तृच का दूसरा मन्त्र है ] इससे लाभ इन [ दीक्षितों ] के लिये इस [ ऋचा ] से वह प्राप्त करता है । ( इन्द्रेण रोचना दिवो दृळ्हानि दृंहितानि च स्थिराणि न पराणुदे इति, स्वर्गम् एव लोकम् एतया अहरहः अवरुन्धे ) इन्द्रेण रोचना दिवः......[ यह तृच का तीसरा मन्त्र है ] स्वर्ग ही लोक को इस [ ऋचा ] से दिन दिन वह [ यजमान ] प्राप्त करता है । ( आहं सरस्वतीवतोः, इति अच्छावाकस्य ) आहं सरस्वतीवतोः .... ऋग्० ८ । ३८ । १० । यह अच्छावाक की [ परिधानीया ऋचा ] है । ( इन्द्राग्न्योरवो वृणे, इति, एतत् ह वै इन्द्राग्न्योः प्रियं धाम यत् वाक् इति ) इन्द्राग्न्योरवो वृणे, [ यह उसी मन्त्र का दूसरा पाद है ], इन्द्र और अग्नि का यह ही प्रिय धाम है [ मन्त्रोक्त-अवः--रक्षा ही धाम वा स्थान है ], जो वाणी [ सरस्वती ] है । ( प्रियेण एव धाम्ना एनौ तत् समर्धयति ) प्रिय धाम से ही इन दोनों [ इन्द्र और अग्नि ] को तब वह [ अच्छावाक ] समृद्ध [ सफल ] करता है । ( प्रियेण एव धाम्ना समृध्यते यः एवं वेद ) प्रिय धाम से ही वह समृद्ध होता है, जो ऐसा विद्वान् है ॥ १३ ॥ भावार्थ :-कण्डिका १२ के समान है ॥ १३ ॥ विशेष: १-इस कण्डिका को मिलाओ-ऐ० ब्रा० ६ । ७ ॥ विशेष: २-शुद्धिपत्र नीचे दिया जाता है ॥ अशुद्ध शुद्ध प्रमाण इषांश्च इषं वेद तथा ऐ० ब्रा० स्वधी० स्वश्च धी० ,, ,, व्यन्ततरिक्ष व्यन्तरिक्ष ,, ,, धामः धाम ऐतरेय ब्राह्मण विशेषः ३-प्रतीक वाले मन्त्र अर्थ सहित लिखे जाते हैं ॥ १-ते स्याम देव वरुण ते मित्र सूरिभिः सह । इषं स्वश्च धीमहि-ऋ० ७ । ६६ । ६, साम० उ० ४ । १ । ८ ॥ ( देव ) हे देव ! [ विजय चाहने वाले वीर ] ( वरुण ) हे वरुण ! [ श्रेष्ठ ] ( मित्र ) हे मित्र ! [ सर्वोपकारी ] ( सूरिभिः सह ) बुद्धिमानों सहित ( ते ते ) तेरे ही ( स्याम ) हम होवें और ( इषम् ) अन्न ( च ) और ( स्वः ) सुख ( धीमहि । धारण करें ॥ अधोगतम् ( नुतुदे ) प्रेरितवान् ( सनिम् ) लब्धितम् ( इन्द्रेण ) परमेश्वर्यवता परमात्मना ( रोचना ) रोचनानि । प्रकाशाः (दिवः ) व्यवहारस्य (दृळ्हानि ) दृह वृद्धौ-क्तः । दृढीकृतानि ( बृंहितानि ) दृहि वृद्धौ-क्तः । वर्धितानि । विस्ता- रितानि ( स्थिराणि ) स्थितिशीलानि ( न ) निषेधे ( पराणुदे ) परा + णुद प्रेरणे क्विप् । परानोदनाय । दूरे प्रेरणाय ( सरस्वतीवतोः ) वाग्वतोः ( अवः ) रक्षणम् ( आ वृणे ) सर्वतः प्रार्थयामि ( धाम्ना ) स्थानेन ( समर्धयति ) समृद्धौ करोति ॥

कण्डिका १४ ॥

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ५। क० १४ ४५३ २-व्य१न्तरिक्षमतिरन्मदे सोमस्य रोचना । इन्द्रो यदभिनद्वलम्- अथर्व० २० । २८ । १-३, ऋग्० ८ । १४ । ७-६, साम० उ० ८ । १ । तृच ६ ।। (इन्द्रः) इन्द्र [बड़े ऐश्वर्यवान् परमात्मा] ने (सोमस्य) ऐश्वर्य के (मदे) आनन्द में (रोचना) प्रीति के साथ (अन्तरिक्षम्) आकाश को (वि अतिरत्) पार किया है, (यत्) जब कि उसने (वलम्) वल [हिंसक विघ्न] को (अभिनत्) तोड़ डाला ॥ १ ॥ ३-उद्गा आजदङ्गिरोभ्य . आविष्कृण्वन् गुहा सतीः । अवाञ्चं नुनुदे वलम् ।। (गुहा) गुहा [गुप्त अवस्था] में (सतीः) वर्तमान (गाः) वाणियों को (आविः कृण्वन्) प्रकट करते हुये उस [परमेश्वर] ने (अङ्गिरोभ्यः) विज्ञानी पुरुषों के लिये (उत् आजत्) ऊँचा पहुँचाया और (वलम्) वल [हिंसक विघ्न] को (अर्वाञ्चम्) नीचे (नुनुदे) हटाया है ॥ २ ॥ ४--इन्द्रेण रोचना दिवो दृळ्हानि दृंहितानि च । स्थिराणि न पराणुदे ।। (इन्द्रेण) इन्द्र [बड़े ऐश्वर्य वाले परमात्मा] कर के (दिवः) व्यवहार के (स्थि- राणि) ठहराऊ (रोचना) प्रकाश (न पराणुदे) न हटने के लिये (दृळ्हानि) पक्के किये गये (च) और (दृंहितानि) बढ़ाये गये [फैलाये गये] हैं ॥ ३ ॥ ५-आहं सरस्वतीवतोरिन्द्राग्न्योरवो वृणे । याभ्यां गायत्रमृच्यते-ऋ० ८ । ३८ । १० ।। (अहम्) मैं (सरस्वतीवतोः) सरस्वती [विज्ञानवती वेद वाणी] वाले (इन्द्राग्न्योः) इन्द्र और अग्नि [सूर्य और अग्नि के समान तेजस्वी राजा और मन्त्री] की (अवः) रक्षा (आ वृणे) चाहता हूँ, (याभ्यां) जिन दोनों के लिये (गाय- त्रम्) गायत्र [गाने योग्य वैदिक स्तोत्र] (ऋच्यते) गाया जाता है ॥ कण्डिका १४ ॥ उभय्यो होत्रकाणां परिधानीया भवन्ति, अहीनपरिधानीयाश्चैकाहिन्यस्य [न्यश्च] तत एकाहिकीभिरेव मैत्रावरुणः परिदधाति, तेनास्माल्लोकान्न प्रच्च्यवते । आहिनीकीभिरच्छावाकः स्वर्गस्य लोकस्याप्त्यै; उभयीभिर्ब्राह्मणा- च्छंसी, एत्रमसावुभौ व्यन्वारभमाण एतीमञ्च लोकममुञ्च । अथोऽहीनञ्चैकाहश्च, अथो संवत्सरश्चाग्निष्टोमश्च, अथो मैत्रावरुणश्चाच्छावाकश्च, एवमसावुभौ व्यन्वा- रभमाण एति । अथ तत एकाहिकीभिरेव तृतीयसवने होत्रकाः परिद१धति, तेनास्माल्लोकान्न प्रच्च्यवते । आहिनीकीभिरच्छावाकः स्वर्गस्य लोकस्य समष्टयै । कामं तद्धोता शंसेत्, यद्धोत्रकाः पूर्वेद्युः शंसेयुः । यद्वै होता तद्धोत्रकाः, प्राणो वै होता, अङ्गानि होत्रकाः, समानो वा अयं प्राणोऽङ्गान्यनुसञ्चरन्ति । तस्मात् तत् कामं होता शंसेत्, यद्धोत्रकाः पूर्वेद्युः शंसेयुः । यद्वै होता तद्धोत्रकाः, आत्मा वै होता, अङ्गानि होत्रकाः, समानो वा इमेऽङ्गानामन्ताः, तस्मात् तत् कामं होता शंसेत्, यद्धोत्रकाः पूर्वेद्युः शंसेयुः । यद्वै होता तद्धोत्रकाः, सूक्तान्तैर्होता परिदधाति, अथ समान्य एव होत्रकाणां परिधानीया भवन्ति ॥ १४ ॥ १. पू० सं० "परिदधाति" इति पाठः ॥ सम्पा० ॥

कण्डिका १४ ।। अहीन और एकाह यज्ञों में होत्रक लोगों की

Here is the line-by-line transcription of the provided image:

४८४ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ५ । कं० १४ कण्डिका १४ ।। अहीन और एकाह यज्ञों में होत्रक लोगों की दो प्रकार की परिधानीया ऋचायें ।। ( उभय्यः होत्रकाणां परिधानीयाः भवन्ति, अहीनपरिधानीयाः च एका- हिन्यस्य = एकाहिन्यः च ) दो प्रकार की होत्रक लोगों [ तीन सहायक होताओं ] की परिधानीया [ समाप्ति वाली ऋचायें ] होती हैं, अहीनपरिधानीया [ बहुत दिन वाले यज्ञ की परिधानीया ] और एकाहिनी [ एक दिन वाले यज्ञ की ] । ( ततः एकाहिकीभिः एव मैत्रावरुणः परिदधाति, तेन अस्मात् लोकात् न प्रच्यवते ) इसलिये एकाहिकी [ एक दिन में होने वाले यज्ञ की ऋचाओं ] से ही मैत्रावरुण ऋत्विज् परिधानीया बोलता है, इस कारण इस लोक से वह [ यजमान ] नहीं गिरता है । ( आहिनीकीभिः अच्छा- वाकः स्वर्गस्य लोकस्य आप्त्यै ) आहिनीकी [ बहुत दिन में होने वाले यज्ञ की ऋचाओं] से अच्छावाक ऋत्विज् स्वर्ग लोक की प्राप्ति के लिये [ परिधानीया बोलता है ] । ( उभ- यीभिः ब्राह्मणाच्छंसी, एवम् असौ उभौ इमं च अमुं च लोकं व्यन्वारभमाणः एति ) दोनों प्रकार वाली [ ऋचाओं ] से ब्राह्मणाच्छंसी [ परिधानीया बोलता है ], इस प्रकार से वह [ यजमान ] दोनों इस और उस लोक को निरन्तर पाता हुआ चलता है । (अथो अहीनं च एकाहं च, अथो संवत्सरं च अग्निष्टोमं च, अथो मैत्रावरुणं च अच्छावाकं च, एवम् असौ उभौ व्यन्वारभमाणः एति ) फिर अहीन [ बहुत दिनों में होने वाले ] और एकाह [ एक दिन में होने वाले यज्ञ ] को, फिर संवत्सर और अग्निष्टोम [ यज्ञ ] को, फिर मैत्रावरुण और अच्छावाक [ ऋत्विज् ] को, इस प्रकार वह [ यजमान ] दो दो को ग्रहण करता हुआ चलता है ॥ ( अथ ततः एकाहिकीभिः एव तृतीयसवने होत्रकाः परिदधति तेन अस्मात् लोकात् न प्रच्यन्ते ) फिर तब एकाहिकी [ एक दिन में होने वाले यज्ञ की ऋचाओं ] से ही तीसरे सवन में होत्रक लोग परिधानीयायें बोलते हैं, इस कारण इस लोक से वह [ यजमान ] नहीं गिरता । ( आहिनीकीभिः अच्छावाकः स्वर्गस्य लोकस्य समष्टयै ) आहिनीकी [ बहुत दिन में होने वाले यज्ञ की ऋचाओं ] से अच्छावाक स्वर्ग लोक की प्राप्ति के लिये [परिधानीया बोलता है]। (तत् होता कामं शंसेत्, यत् होत्रकाः पूर्वेद्युः शंसेयुः) तब होता चाहे तो [ वे मन्त्र ] बोले, जो होत्रक लोगों ने पहिले दिन बोले थे । ( यत् वै होता, तत् होत्रकाः ) जो ही होता ऋत्विज् है वे ही होत्रक लोग हैं । (प्राणः वै होता,

१४--( उभय्यः ) उभय--ङीप् द्विविधाः ( एकाहिन्यस्य ) लेखप्रमादः । एकाहिन्यश्च । एकाह--इनिः, ङीप्, जसि रूपम् । एकाहिन्यः । एकाहयज्ञे विहिता ऋचः ( एकाहिकीभिः ) एकाह--ठन्, ङीप् । ऐकाहिकाभिः । एका- हविहिताभिः ( परिदधाति ) परिधानीयां शंसति ( आहिनीकीभिः ) अहीन --ठक्, ङीप्, वर्णव्यत्ययः । आहीनीकीभिः । अहीनेषु अहर्गणेषु विहिताभिः ( व्यन्वारभमाणः ) लस्य रः । विविधमालभमानः स्पृशन् ( एति ) गच्छति । प्राप्नोति ( कामम् ) यथाकामम् । यथेष्टम् (समानः ) तुल्यः ( पूर्वेद्युः ) सद्यः

कण्डिका १५ ॥

अङ्गानि होत्रकाः, अयं प्राणः वै समानः अङ्गानि अनुसञ्चरन्ति = अनुसञ्चरति ) प्राण [ के तुल्य ] ही होता ऋत्विज् है, और अङ्ग होत्रक लोग हैं, यह प्राण ही समान [ एक रस फैलने वाला होकर अङ्गों में घूमता रहता है। ( तस्मात् तत् कामं होता शंसेत् यत् होत्रकाः पूर्वेद्युः शंसेयुः ) इसलिये तब होता चाहे तो [ वे मन्त्र ] बोले, जो होत्रक लोगों ने पहिले दिन बोले थे । ( यत् वै होता तत् होत्रकाः ) जो ही होता ऋत्विज् है वे ही होत्रक लोग हैं। ( आत्मा वै होता, अङ्गानि होत्रकाः, अङ्गानां वै इमे अन्ताः समानः = समानाः ) आत्मा ही होता ऋत्विज् है, और अङ्ग होत्रक लोग हैं, अङ्गों के यह अन्त [ हाथ पैर अङ्गुली आदि ] एक से हैं। (तस्मात् तत् होता कामं शंसेत् यत् होत्रकाः पूर्वेद्युः शंसेयुः ) इसलिये तब होता चाहे तो [ वे मन्त्र ] बोले, जो होत्रक लोगों ने पहले दिन बोले थे । ( यत् वै होता तत् होत्रकाः, सूक्तान्तः होता परिदधाति ) जो ही होता ऋत्विज् है, वे ही होत्रक लोग हैं, [ इसलिये ] सूक्त के पिछले [मन्त्रों] से होता परिधानीया बोलता है। ( अथ होत्रकाणाम् एव परिधानीयाः समान्यः भवन्ति ) फिर होत्रक लोगों की परिधानीया भी समान [ एक साथ बोली हुई ] होती हैं ॥ १४ ॥ भावार्थः-जहां विद्वान् ऋत्विज् लोग अपना अपना काम यथाविधि करते हैं, वह यज्ञ सर्वथा सुफल होता है ॥ १४ ॥ विशेषः-इस कण्डिका को क० १३ और ऐतरेय ब्राह्मण ६ । ८ से मिलाओ । कण्डिका १५ ॥ यः श्वःस्तोत्रियमद्यस्तोत्रियस्या नुरूपं कुर्वन्ति प्रातःसवनेऽहीनमेव तत्स- न्तन्वन्ति, अहीनस्य सन्तत्यै । त एते होत्रकाः प्रातःसवने षडहस्तोत्रियं शस्त्वा माध्यन्दिनेऽहीनसूक्तानि शंसन्त्या सत्यो यातु मघवां ऋजीषीति । सत्यवन् मैत्रावरुणो अस्मा इदु प्रतवसे तुरायेति ब्राह्मणाच्छंसी । शासद्वह्निर्दुहितुर्नप्त्य- गादित्यच्छावाकः । तदाहुः कस्मादच्छावाको वह्निवदेतत् सूक्तमुभयत्र शंसति, स पराक्षु चैवाह सर्वाक्षु चेति । वीर्य्यवान् वा एष बहुवृचः, यदच्छावाकः । वहति ह वै वह्नेर्धुरः, यासु युज्यते । तस्मादच्छावाको वह्निवदेतत् सूक्तमुभयत्र शंसति, स पराक्षु चैवाह सर्वाक्षु चेति । तानि पञ्चस्वहःसु शस्यन्ते । चतुर्विंशेऽभिजिति विषुवति विश्वजिति महाव्रते तान्येतान्यहीनसूक्तानीत्याचक्षते । न ह्येषु किञ्चन हीयते, पराञ्चि ह वा एतान्यहान्यभ्यावर्त्तीनि भवन्ति । तस्मादेतान्येतेष्वहःसु शस्यन्ते । यदेतानि शंसन्ति, तत् स्वर्गस्य लोकस्य रूपम् । यद्वेवैतानि शंसति, इन्द्रमेवैतैर्निह्वयन्ते, यथा ऋषभं वासितायै ते वै देवाश्च ऋषयश्चाब्रुवन्, समानेन पश्चापरागैभ्यः० ( पा० ५ । ३ । २२ ) पूर्वं--एद्युस् । पूर्वदिने ( सूक्तान्तैः ) सूक्ता- नाम् अन्तिमाभिऋग्भिः ('समान्यः) तुल्याः ॥ १. पृ. सं. 'सत्यवान्' इति पाठः ॥ सम्पा० ॥

कण्डिका १५ ॥ यज्ञों में अच्छावाक ऋत्विज् के विशेष स्तोत्र ॥

४८६ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ५। क० १५ यज्ञँ सन्तन्वामहा इति । तदेतद्यज्ञस्य समानमपश्यत् । समानां प्रगाथां समानीः प्रतिपदः समानानि सूक्तानि ओकःसारी वा इन्द्रो यत्र वा इन्द्रः पूर्वं गच्छति, गच्छत्येव तत्रापरं यज्ञस्यैव सेन्द्रतायै ॥ १५ ॥ इत्यथर्ववेदस्य गोपथब्राह्मणोत्तरभागे पञ्चमः प्रपाठकः समाप्तः ॥ ५ ॥ कण्डिका १५ ॥ यज्ञों में अच्छावाक ऋत्विज् के विशेष स्तोत्र ॥ ( यः श्वःस्तोत्रियम् अद्यस्तोत्रियस्य अनुरूपं कुर्वन्ति, प्रातःसवने अहीनम् एव तत् अहीनस्य सन्तत्यै सन्तन्वन्ति ) जब आगामी दिन में होने वाले स्तोत्रिय [ स्तोत्र ] को आज होने वाले स्तोत्रिय के अनुरूप [ छन्द, देवता आदि से सदृश ] करते हैं, प्रातःसवन में अहीन [ बहुत दिनों में होने वाले यज्ञ ] को ही तब अहीन [ पूर्ण व्यवहार ] के फैलाव के लिए फैलाते हैं [ कण्डिका ११ तथा ऐ० ब्रा० ६ । १७ ] । ( ते एते होत्रकाः प्रातःसवने षडहस्तोत्रियं शंस्त्वा माध्यन्दिने अहीनसूक्तानि शंसन्ति ) वे ही यह होत्रक लोग प्रातःसवन में छह दिन वाले यज्ञ के स्तोत्रिय बोलकर माध्यंदिन सवन में अहीन [ बहुत दिनों में होने वाले यज्ञ ] के सूक्तों को बोलते हैं— ( आ सत्यो यातु मघवान् ऋजीषी इति, सत्यवत् मैत्रावरुणः, अस्मा इदु प्र तवसे तुराय इति, ब्राह्मणाच्छंसी, शासद् वह्निर्दुहितुर्नप्त्यं गात् इति, अच्छावाकः । आ सत्यो यातु मघवां ऋजीषी ⋯ अथर्व० २० । ७७ । १—८, इस सत्यवत् [ सत्य शब्द वाले आठ मन्त्र के सूक्त ] को मैत्रावरुण [ बोलता है ] । ( अस्मा इदु प्र तवसे तुराय ⋯ अथर्व० २० । ३५ । १—१६ इस [ सोलह मन्त्र वाले सूक्त ] को ब्राह्मणाच्छंसी [ बोलता है ] । ( शासद् वह्निर्दुहितु- र्नप्त्यं गात् इति ⋯ ऋग्० ३ । ३१ । १—२२, इस [ बाईस मन्त्र वाले सूक्त ] को अच्छावाक [ बोलता है ] ॥ ( तद् आहुः, कस्मात् अच्छावाकः वह्निवत् एतत् सूक्तम् उभयत्र शंसति सः पराक्षु च एव सर्वाक्षु च आह इति ) वे कहते हैं—किसलिये अच्छावाक वह्निवत् [ वह्निशब्द वाले ] इस सूक्त को दो जगह बोलता है, [ अर्थात् ] आवृत्ति रहित [ चतुर्विंश आदि यज्ञों ] में और भी आवृत्ति वाले [ षडह आदि यज्ञों ] में बोलता है। [ समाधान ] ( वीर्यवान् वै एषः बहुवृत., यत् अच्छावाकः वह्नेः धुरः ह वै वहति यासु १५—( यः ) यत् । यदा ( मघवान् ) धनवान् ( ऋजीषी ) ऋजीष-इनिः । सरलस्वभावः । ( सत्यवत् ) सत्यशब्दयुक्तं सूक्तम् (अस्मै) संसारहिताय ( इत् ) एव (उ) विचारे ( तवसे ) बलाय ( तुराय ) त्वर त्वरणे—कः । वेगवते ( शासत् ) शासु अनुशिष्टौ—शतृ । जक्षित्यादयः षट् (पा० ६ । १ । ६) अभ्यस्तसंज्ञात्वात् नुमभावः । अनुशासनं कुर्वन् (वह्निः) वोढा । गृहवाहकः (दुहितुः) नप्तृनेष्टृत्वष्टृ० (उ० २ । १५) दुह प्रपूरणे—तृच् । इडागमः । सुखस्य पूरयित्र्याः कन्यायाः (नप्त्यम्) नप्तृ—यत् स्वार्थे । रलोपः । नप्तारम् । दौहित्रम्-निरु० ३ । २१ । दुहितृपुत्रम् ( गात् ) अगमत् । प्राप्नोति । ( पराक्षु ) परा—अञ्चु गतिपूजनयोः-क्विन् । परा अञ्चति गच्छतीति पराक् । आवृत्तिरहितेषु चतुर्विंशादिषु अहस्सु (आह ) ब्रवीति (सर्वाक्षु)