अभिज्ञानशाकुन्तलम् (सन्दर्भदीपिका टीका व हिन्दी अनुवाद सहित)

अभिज्ञानशकुन्तलम् द्वितीयोऽङ्कः 127

विदूषकः-ता कधेहि। (तत्कथय।)
राजा-
ललिताप्सरोभवं किल मुनेरपत्यं तदुज्झिताधिगतम्।
अर्कस्योपरि शिथिलं च्युतमिव नवमालिकाकुसुमम्॥२-९॥
विदूषकः-(विहस्य) भो, जधा कस्स वि पिण्डखजूरेंहिं उव्वेइदस्स तिन्तिडिआए सद्धा भोदि तथा अन्तेउरइत्थीरदणपरिभोइणो भवदो इअं पत्थणा।
(भोः यथा कस्यापि पिण्डखर्जूरैः उद्वेजितस्य तिन्तिडिकायां श्रद्धा भवति, तथा अन्तःपुरस्त्रीरत्नपरिभोगिनः भवतः इयं प्रार्थना।)
राजा-सखे, न तावदेनां पश्यसि येन त्वमेवंवादी।
विदूषकः-तं खु रमणीअं णाम, जं भवदो वि विम्हअं उप्पदेदि। (तत्खलु रमणीयं नाम, यत् भवतः अपि विस्मयम् उत्पादयति।)
राजा-वयस्य किं बहुना।
चित्ते निवेश्य परिकल्पितसर्वयोगा-
रूपोच्चयेन महता मनसा कृता नु।
स्त्रीरत्नसृष्टिरपरा प्रतिभाति सा मे
धातुर्विभुत्वमनुचिन्त्य वपुश्च तस्याः॥२-१०॥
विदूषकः-सव्वधा पच्चादेसो क्खु सा रूववदीणं। (सर्वथा प्रत्यादेशः खलु सा रूपवतीनाम्।)

---

ललितेति०। (२-९) किल निश्चये। प्रसिद्धान्वित्यन्यः। तदुज्झिताधिगतं तया त्यक्तमधिगतं लब्धं मुनिना। अर्कस्य रवेरुपरि च्युतं पतितं शिथिलं वृन्ताच् च्युतम्। उज्झितसाम्यार्थमिदम्। नवमालिका अतिकोमलपुष्पभेदः। वाक्यार्थोपमा कुव्याख्यात्रोपेक्षिता।।

भो यथा पिण्डखर्जूरैः खर्जूरभेदैरुद्वेजितस्य कस्यापि तिन्तितिकायां श्रद्धा भवति तथा स्त्रीरत्नपरिभोगिनो भवत इयं प्रार्थना। तत् खलु रमणीयं नाम यद्भवतोऽपि विस्मयमुत्पादयति।।

चित्ते०।(२-१०)। सा शकुन्तला अपरा द्वितीया स्त्रीरत्नसृष्टिर्लक्ष्मीसृष्टिर्मे प्रतिभाति स्फुरति। यद्वा अन्या स्त्रीश्रेष्ठसृष्टिः प्रतिभाति। अपरा न विद्यते श्रेष्ठा यस्या इत्यमरः। “जगदानन्दिनी पद्मा स्त्रीरत्नम् अच्युत-प्रिये”ति कोषः। जातौ जातौ यदुत्कृष्टं तद्धि “रत्नं” प्रचक्षते इति च। असम्भावनाव्युदासमाह-धातुरिति स्रष्टुर्विभुत्वं सृष्टि-नैपुण्यं तस्याश्च वपुर्जगद्विलक्षणमिति भावः। अनुचिन्त्याकलय्य अत्राकलनस्फुरणयोरेक एव नृपः कर्तेति भिन्नकर्तृत्वभ्रमो न कार्यः। अन्यतो वैलक्षण्यमाह-कीदृशी, चित्ते निवेश्य प्रवेश्य ध्यात्वेति यावत्। परिकल्पितः सर्वेषां करचरणादीनां योगो यत्र परिचिन्त्य कृत इत्यर्थः। सदुपयोगाद् जनितप्राणसम्बन्ध इति शङ्करः। तथापि सृष्टस्य निश्चितकरसम्पर्काद् भव्यत्वेव किञ्चिद् वैसादृश्यमित्याह मनसा चेतसा कृता नु विभुत्वान्मनसः सर्ज्जने भवत्यन्यतो वैलक्षण्यमिति। अत्र करणं रूपोच्चयेन महतेति पूर्वत्रापि सम्बन्धनीयमिदम्।

128 चन्द्रशेखरचक्रवर्तिकृतसन्दर्भदीपिकया समलङ्कृतम्

राजा- इदं च मे मनसि वर्तते।

अनाघ्रातं पुष्पं किसलयमलूनं कररुहै- रनामुक्तं रत्नं मधु नवमनास्वादितरसम्। अखण्डं पुण्यानां फलमिव च तद्रूपमनघं न जाने भोक्तारं कमिह समुपस्थास्यति भुवि।।2-11।।

विदूषकः- तेण हि लहुं लहुं गच्छदु भवं मा दाव सा तवस्सिणी कस्स वि इङ्गुदीतेल्लचिक्कणसीसस्स हत्थे णिवडिस्सदि। (तेन हि लघु लघु गच्छतु भवान्। मा तावत्सा तपस्विनी कस्यापि इङ्गुदीतैलचिक्कणशीर्षस्य हस्ते निपतिष्यति।)

राजा- परवती खलु तत्रभवती न च सन्निहितगुरुजना।

विदूषकः- अध तुह उवरि कीदिसो उण से चित्तराओ। (अथ तवोपरि कीदृशः पुनः अस्याः चित्तरागः।)

राजा- वयस्य, स्वभावादप्रगल्भास्तपस्विकन्यकाः। तथापि

अभिमुखे मयि संवृतमीक्षितं हसितमन्यनिमित्तकथोदयम्। विनयवारितवृत्तिरतस्तया न मदनो विवृतो न च संवृतः।।2-12।।

---

शङ्करस्तु-तथापि मनसो नीरूपतया कथं तादृशरूपसम्पत्तिस्तत्राह। रूपोच्चयेन कृतेत्यनुषङ्गः। तत्रापि विशेषयति महतेत्याह। अन्ये तु मनसा कथमेवं कृतेत्याकाङ्क्षायां चित्ते निवेश्येति हेतुगर्भविशेषणम्। तेन द्विरुक्तिरित्याहुः। उत्प्रेक्ष्यम्। सर्वथा प्रत्यादेशः खण्डनं खलु सा रूपवतीनां।।

अनाघ्रातं०।। (2-11) अनाघ्रातमित्यनेनातिरमणीयत्वं गम्यते। एवमग्रेऽपि बोद्धव्यं पुष्पमिति सकलजनानन्दकारित्वात्। एवमग्रेऽपि यथोचितमुदाहरणीयम्। अनामुक्तं अपरिहितं आकराद् आनीतमात्रमित्यर्थः। मधु क्षौद्रम् अत्यन्तं संपूर्णम्। क्वचित् कदाचित् सुकृतविपाकोऽपि दुःखमिति तत् स्यादित्याह। अनघं प्रत्यवायहेतुरहितं तद्रूपं शकुन्ता(न्तला) सौन्दर्यम्। अत्र पूर्वार्द्धे अधिकारूढ-वैशिष्ट्यरूपकालङ्कारः। अधिकारूढवैशिष्ट्यरूपकं यत्तु देवतदिति लक्षणात् परार्द्धे चोपमेत्युभयसंसृष्टिः। इयञ्चतुर्थी कामावस्था। तदुक्तं चतुर्थं गुणकीर्तनमिति।

तेन हि लघु लघु अतिशीघ्रं परिणयतु भवान् शकुन्तलामर्थात् बीजमाह। मा तावत् सा तपस्विनी अनुकम्प्या कस्यापि इङ्गुदीतैलचिक्कणशीर्षस्य हस्ते निपतिष्यति। तपस्वी तापसे चानुकम्प्यायामिति मेदिनी। शङ्करमते मा तावदिति नास्ति। परवती पराधीना तर्हि गुरुरेव नान्यस्मै दास्यते। यद्वा गुरुरेव प्रार्थ्यतामित्याह “न चे”ति। अथ प्रश्ने, भवन्तमन्तरेण भवन्निमित्तम्। भवन्मध्य इति शङ्करदुर्बोधः। भवोपेवीति(?) पाठान्तरम्। कीदृशः पुनस्तस्याश्चित्तरागः। अन्तरमवकाशावधि परिधानान्तर्दिध भेद तादात्म्य इत्यमरः।।

अ०। (2-12)। हसितं प्रौढस्मितं, किञ्चित् लक्षितदन्तञ्च हसितन्त्वभिधीयत इति भरतः। किं नु खलु दृष्टमात्रेणैव भवतोऽङ्कमारोहतु।

अभिज्ञानशकुन्तलम् द्वितीयोऽङ्कः 129

विदूषकः-किं णु क्खु दिट्ठमेत्तस्स ज्जव भवदो अङ्कं आरोहदु। (किन्नु खलु दृष्टमात्रस्यैव भवतः अङ्कमारोहतु।)

राजा-सखीभ्यां मिथःप्रस्थाने पुनस्तत्रभवत्या मयि भूयिष्ठमाविष्कृतो भावः। तथा हि

दर्भाङ्कुरेण चरणः क्षत इत्यकाण्डे तन्वी स्थिता कतिचिदेव पदानि गत्वा। आसीद्विवृत्तवदना च विमोचयन्ती शाखासु वल्कलमसक्तमपि द्रुमाणाम्॥२-१३॥

विदूषकः-गहिदपाधेओ किदो सि ताए। ता अणुरत्तं तवोवणे तुमं तक्केमि। (गृहीतपाथेयः कृतः असि तया। तदनुरक्तं तपोवने त्वां तर्कयामि।)

राजा-सखे, चिन्तय तावत्केनापदेशेन पुनराश्रमपदं गच्छामः।

विदूषकः-को अवरो अवदेसो। णं भवं राआ। (कः अपरः अपदेशः। ननु भवान् राजा।)

राजा-ततः किम्।

विदूषकः-णीवारछट्ठभाअं मे तावसा उवहरन्तु त्ति। (नीवारषष्ठभागं मे तापसाः उपहरन्तु इति।)

राजा-मूर्ख, अन्यमेव भागमेते तपस्विनो निर्वपन्ति यो रत्नराशीनपि विहायाभिनन्द्यते। पश्य-

यदुत्तिष्ठति वर्णेभ्यो नृपाणां क्षयि तद्धनम्। तपःषड्भागमक्षय्यं ददत्यारण्यका हि नः॥२-१४॥

(नेपथ्ये) हन्त, सिद्धार्थौ स्वः।

राजा-(आकर्ण्य) अये, धीरप्रशान्तः स्वरः। तत्तपस्विभिर्भवितव्यम्।

---

दर्भों०। (२-१३)। काण्डमवसरः। अनवसर इत्यर्थः। अनिमित्तमिति शङ्करः। विवृत्तवदना विवृत्तमुखी मदवलोकनायेति भावः। असक्तम् अलग्नम् अनेनानुरागव्यक्तिरुक्ता। तदुक्तम्-आकारेणात्मनो भावं या नारी तु प्रकाशयेत्। क्षिप्रमेवानुरक्ता सा प्रथमे चापि दर्शने इति। समाधिरलंकारः। बीजस्यालम्बनं यत्तु स समाधिरिति स्मृत इति।

गृहीतपाथेयस्तया कृतोऽसि। पाथेयः सम्बलं, तस्मादनुरक्तं तपोवने त्वां तर्कयामि। अपदेशो व्याजाः। कोऽन्योऽपदेशो, ननु भवान् राजा। नीवारषष्ठभागं मे तापसा उपहरन्त्विति। बीजमाह -

यदति०। (२-१४)। उत्तिष्ठति मिलति उपोऽनूर्ध्व चेष्टायामित्यात्मनेपदं न चेष्टया अभावात्। ग्रामाच्छतमुत्तिष्ठतीति प्रत्युदाहृतं दुर्घटीकायां वर्णेभ्यो ब्राह्मणादिभ्यः। षड्भागं षष्ठभागं पूरणप्रत्ययलोपात् हि हेतौ। हन्त हर्षे अनायासेनैव नृपदर्शनात् कृतार्थौ भवावः आवामिति शेषः। धीरो धैर्यशाली प्रशान्तोऽनुत्कण्ठः।

130 चन्द्रशेखरचक्रवर्तिकृतसन्दर्भदीपिकया समलङ्कृतम्

(प्रविश्य) दौवारिकः—जअदु जअदु भट्टा। एदे क्खु दुवे इसिकुमारआ पडिहारभूमिं उवट्ठिदा।

राजा—अविलम्बितं प्रवेशय।

दौवारिकः—जं भट्टा आणवेदि। (इति निष्क्रम्य ऋषिकुमाराभ्यां सह प्रविश्य च) इदो इदो एध। (यद् भर्ता आज्ञापयति। इतः इतः एतम्।)

एकः—(राजानमवलोक्य) अहो, दीप्तिमतोऽपि विश्वसनीयता वपुषः। अथवा उपपन्नमेवैतद् ऋषिकल्पे राजनि। कुतः—

अध्याक्रान्ता वसतिरमुनाप्याश्रमे सर्वभोग्ये
रक्षायोगादयमपि तपः प्रत्यहं सञ्चिनोति।
अस्यापि द्यां स्पृशति वशिनश्चारणद्वन्द्वगीतः
पुण्यः शब्दो मुनिरिति मुहुः केवलं राजपूर्वः ॥२-१५॥

द्वितीयः—सखे, अयं स बलभित्सखो दुःषन्तः।

प्रथमः—अथ किम्।

द्वितीयः—तेन हि

नैतच्चित्रं यदयमुदधिश्यामसीमां धरित्री-
मेकः कृत्स्नां नगरपरिघप्रांशुबाहुर्भुनक्ति।
आशंसन्ते समितिशु सुराः सक्तवैरा हि दैत्यै-
रस्यान्यधिज्ये धनुषि विजयं पौरहूते च वज्रे ॥२-१६॥

उभौ—(उपेत्य) विजयस्व राजन्।

राजा—(आसनादुत्थाय) अभिवादये भवन्तौ।

---

जयति जयति भर्ता। एतौ खलु द्वावृषिकुमारकौ प्रति(ती)हारभूमिं द्वारमुपस्थितौ। यद् भर्ता आज्ञापयति। इत इत एतम् आगच्छतम्। विश्रेति सौम्यताम्।।

अ०। (2-15)। सर्वभोगार्हे गार्हस्थ्ये। चारणद्वन्द्वं गन्धर्वमिथुनं, यद्वा दिगन्ते ये यशः प्रापयन्ति ते चारणाः। मागधभेदाः तन्मिथुनम्। एतेन राज्ञः परिजनस्यापि निर्विघ्नं अर्द्धगमनागमनमुक्तमिति भावमाह शङ्करः। पुण्यः पुण्यहेतुत्वात् कीर्तिं स्वर्गफलमाहुरिति दर्शनात् व्यतिरेकालंकारः।।

नैतदिति० ।(2-16) उदधीति आसमुद्रादित्यर्थः। नगरेति परिघस्यातिस्थौल्यदैर्घ्ये गम्यते भुनक्तिं पालयति। हेतुमाह। हि यस्मात् युद्धेष्वस्य धनूषि इन्द्रस्य च वज्रे देवा विजयमभिलषन्ति। कीदृशाः, दैत्यैः सह कृतवैराः। शङ्करस्तु यच्च विजयमभिलषन्ति तदप्यस्योचितमित्यर्थः। अत एव दीपकालंकार इत्याह। अपवार्य राजानम् अर्थात्। ऋषिकुमारकावित्यर्थः इत्यन्यस्तद्विचार्यम्। एष इदानीन्तेऽनुकूलो गलहस्तः। यद्देव आज्ञापयति।।

अभिज्ञानशकुन्तलम् द्वितीयोऽङ्कः 131

ऋषी-स्वस्ति भवते। (इति फलान्युपनयतः)
राजा-(सप्रणामं प्रतिगृह्य) आगमनप्रयोजनं ज्ञातुमिच्छामि।
ऋषी-विदितो भवानिह स्थितस्तपस्विभिस्ते च भवन्तमभ्यर्थयन्ते।
राजा-किमाज्ञापयन्ति।
ऋषी-तत्रभवतः कुलपतेरसांनिध्याद्रक्षांसि नस्तपोविघ्नमुत्पादयन्ति। तत्कतिपयरात्रं सारथिद्वितीयेन भवता सनाधीक्रियतामाश्रम इति।
राजा-अनुगृहीतोऽस्मि।
विदूषकः-(अपवार्य) अअं दाणिं दे अणुऊलो गलहत्थो। (अयम् इदानीं ते अनुकूलः गलहस्तः।)
राजा-रैवतक, उच्चतामस्मत्सारथिः सबाणकार्मुकं रथमुपस्थापयेति।
रैवतकः-जं देवो आणवेदि। (यद् देव आज्ञापयति।) (इति निष्क्रान्तः)
ऋषी-

अनुकारिणि पूर्वेषां युक्तरूपमिदं त्वयि।
आपन्नाभयसत्त्वेषु दीक्षिताः खलु पौरवाः॥२-१७॥

राजा-गच्छतां भवन्तौ। अहमप्यनुपदमागत एव।
ऋषी-विजयस्व। (इति निष्क्रान्तौ)
राजा-माधव्य, अप्यस्ति ते शकुन्तलादर्शनं प्रति कुतूहलम्।
विदूषकः-पढमं अपरिबाधं आसि। संपदं रक्खसवृत्तन्तेण सपरिबाधं। (प्रथमम् अपरिबाधमासीत्। साम्प्रतम् राक्षसवृत्तान्तेन सपरिबाधम्।)
राजा-मा भैषीः, ननु मत्समीप एव वर्तिष्यसे।
विदूषकः-एसो क्खु तुह चक्करक्खी भूदो म्हि। (एषः खलु तव चक्ररक्षी भूतोऽस्मि।)
(प्रविश्य) दौवारिकः-सज्जो रधो भट्टिणो विजअपत्थाणं अवेक्खदि। एसो उण णअरादो देवीणं सआसादो करभओ आअदो। (सज्जः रथः भर्तुः विजयप्रस्थानमपेक्षते। एषः पुनः नगरात् देवीनां सकाशात् करभक आगतः।)

---

अनु०। (2-17)। पूर्वपुरुषाणां। सदृशे त्वयि। सर्वेषामुपकारिणीति पाठः शङ्करमतेन समीचीनः। युक्तरूपं योग्यम्। आपन्न आपत् प्राप्तः स्यादित्यमरः। अभयमेव सत्रं यज्ञः। दीक्षिता गृहीतव्रताः कृतप्रतिज्ञा इत्यर्थः। खलु यतः।।
अनुपदं पश्चात्। प्रथममपरिबाधमविघ्नमासीत्, सांप्रतं राक्षसनाम्ग्रहणेन सपरिबाधं कुतूहलमित्यनुषङ्गः। सपरिहासमाह-एष तव चक्ररक्षी भूतोऽस्मि। सज्जो रथो भर्तुर्विजयप्रस्थानमपेक्षते।

132 चन्द्रशेखरचक्रवर्तिकृतसन्दर्भदीपिकया समलङ्कृतम्

राजा-(सादरम्) किमार्याभिः प्रेषितः।

दौवारिकः-अध इं। (अथ किम्।)

राजा-तेन हि प्रवेश्यताम्।

दौवारिकः-(निष्क्रम्य पुनः करभकेण सह प्रविश्य) करभअ। एसो भट्टा उवसप्पदु भवं। (करभक, एषः भर्ता। उपसर्पतु भवान्।)

करभकः-(उपसृत्य प्रणम्य च) जअदु जअदु भट्टा। देवीओ विण्णवेन्ति। (जयतु जयतु भर्ता। देव्यः विज्ञापयन्ति।)

राजा-किमाज्ञापयति।

करभकः-आगामिचउत्थुद्दिअसे पुत्तपिण्डपारणो णाम उववासो भविस्सदि। तत्थ दीहाउणा अवस्सं अम्हे सम्भाविदव्वाओ त्ति। (आगामिचतुर्थदिवसे पुत्रपिण्डपालनो नाम उपवासः भविष्यति। तत्र दीर्घायुषा अवश्यं वयं सम्भावितव्याः इति।)

राजा-इतस्तपस्विकार्यमितो गुरुजनाज्ञा। उभयमप्यनतिक्रमणीयम्। तत्किमत्र प्रतिविधेयम्।

विदूषकः-(विहस्य) भो, तिसङ्कू विअ अन्तरा चिट्ठ। (भोः त्रिशङ्कुः इव अन्तरा तिष्ठ।)

राजा-सत्यमाकुलीकृतोऽस्मि।

कृतयोर्भिन्नदेशत्वाद् द्वैधीभवति मे मनः।
पुरः प्रतिहतं शैले स्रोतः स्रोतोवहं यथा॥२-18॥

(विचिन्त्य) सखे, त्वमार्याभिः पुत्र इव गृहीतः। स भवान् इतः प्रतिनिवृत्य तपस्विकार्यव्यग्रताम् अस्माकं निवेद्य, तत्रभवतीनां पुत्रकार्यमनुष्ठातुमर्हति।

---

एष पुनर्न्नगराद् देवीनां सकाशात् करभक आगतः। आर्याभिर्मातृभिः। अथ किं बाढम्। एष भर्ता उपसर्पतु भवान्। जयति जयति भर्ता। देव्य आज्ञापयन्ति।

आगामिचतुर्थदिवसे पुत्रपिण्डपालना नामोपवासो भविष्यति। पिण्डपर्युपासन इति शङ्करः पठति। पुत्रपिण्डपालनं पुत्रपुष्टिप्रदं व्रतम्, “पुत्रराज” इति ख्यातम्। पिण्डो बले देहमात्रे निवापे च निगद्यते इति मेदिनी। अत्र दीर्घायुषा त्वयावश्यं वयं सम्भावयितव्या इति।।

विहस्येति।। मधुरस्वनं विहसितमिति भरतः। भोस्त्रिशङ्कुरिवान्तरा मध्ये तिष्ठ। त्रिशङ्कु-कथा प्रसिद्धेव। व्याहरनामा नाट्यालंकारोऽयम्। तदुक्तम्-

साकूतं सावलेपञ्च यद्वाक्यं हास्यलेशतः।
प्रत्यक्षार्थतया रूढं व्याहार इति कीर्तितः।।

कृत्य०। (2-18)। कृत्ययोः कार्ययोः। स्रोतोवहं नदीसम्बन्धिस्रोतः प्रवाहः। उपमा।।

अभिज्ञानशकुन्तलम् द्वितीयोऽङ्कः 133

विदूषकः-भो, मा रक्खसभीरुअं मं अवगच्छ। (भोः मा राक्षसभीरुकं मामवगच्छ।)
राजा-(स्मितं कृत्वा) भो महाब्राह्मण, कथमिदं त्वयि सम्भाव्यते।
विदूषकः-तेण हि राआणुणो विअ गन्तुं इच्छामि। (तेन हि राजानुजः इव गन्तुमिच्छामि।)
राजा-ननु तपोवनोपरोधः परिहरणीय इति, सर्वानैवानुयात्रिकांस्त्वयैव सह प्रेषयामि।
विदूषकः-(सगर्वम्) ही ही, जुअरावो म्हि संवुत्तो। (ही ही, युवराजोऽस्मि संवृत्तः।)
राजा-(आत्मगतम्) चपलोऽयं बटुः, कदाचिदिमामस्मत्प्रार्थनामन्तःपुरेभ्यो निवेदयेत्। भवत्वेवं तावत्। (विदूषकं हस्ते गृहीत्वा प्रकाशम्) सखे माधव्य, ऋषिगौरवाद् आश्रमपदं गच्छामि। न खलु सत्यमेव तापसकन्यायामभिलाषो मे। पश्य-
क्व वयं, क्व परोक्षमन्मथो मृगशावैः सह वर्धितो जनः।
परिहासविकल्पितं सखे परमार्थेन न गृह्यतां वचः॥२-19॥
विदूषकः-एवं णेदं। (एवं नु एतत्।)
(इति निष्क्रान्ताः सर्वे)
।। इति द्वितीयोऽङ्कः।।

---

भो मा राक्षसभीरुकं मामवगच्छ। तेन हि राजानुज इव गन्तुमिच्छामि। युवराजोऽस्मि संवृत्तः।
क्व०। (2-19)। परिहस्येति कौतुककल्पितम्। एवमेतत्।।
।। इति द्वितीयाङ्क-विवरणम्।।

।। अथ तृतीयोऽङ्कः ।।

(ततः प्रविशति कुशानादाय यजमानशिष्यः।)

शिष्यः-(विचिन्त्य सविस्मयम्) अहो, महाप्रभावो राजा दुःषन्तः। येन प्रविष्टमात्र एवात्रभवति निरुपप्लवानि नः कार्याणि संवृत्तानि।

का कथा बाणसन्धाने ज्याशब्देनैव दूरतः।
हुङ्कारेणेव धनुषः स हि विघ्नान् व्यपोहति।।3-1।।

यावदिमान् वेदीसंस्तरणार्थं दर्भान् ऋत्विग्भ्य उपहरामि। (परिक्रम्यावलोक्य च आकाशे) प्रियंवदे, कस्येदमुशीरानुलेपनं मृणालवन्ति च नलिनीदलानि नीयन्ते।

(आकर्ण्य) किं ब्रवीषि .....। आतपलङ्घनाद्बलवदसुस्थशरीरा शकुन्तला। तस्याः शरीरनिर्वापणायेति। प्रियंवदे, यत्नादुपचर्यताम्। सा हि तत्रभवतः कुलपतेरुच्छ्वसितम्। अहमपि वैतानं शान्त्युदकमस्यै एव गौतमीहस्ते विसर्जयिष्यामि।

(इति निष्क्रान्तः)

(प्रवेशकः)

(ततः प्रविशति मदनावस्थो राजा)

राजा-(सचिन्तं निःश्वस्य)

जाने तपसो वीर्यं सा बाला परवतीति मे विदितम्।
न च निम्नादिव सलिलं निवर्तते मे ततो हृदयम्।।3-2।।

भगवन्मन्मथ। कुतस्ते कुसुमायुधस्य सतस्तैक्ष्ण्यमेतत्। (स्मृत्वा) आं.... ज्ञातम्।

---

उपप्लवो विघ्नः। का० (3-1) ।। इवोत्प्रेक्षायाम्। व्यपोहति निराकरोति। हूं क्रोधे। ईहर्तिष्विति भरतः। आकाश इति। आकाशभाषित क्वेति ज्ञेयमुत्तरसन्ध्व इति भरतः। किं ब्रवीषीति यन्नाट्ये विना पात्रं प्रयुज्यते। श्रुत्वैवानुक्तमप्यर्थं तत् स्यादाकाशभाषितमिति च।। उशीरं वीरणमूलम्। आतपेति आतपकृतपरिभवात् निर्वापणं स्वास्थ्यम्। उच्छ्वसितं जीवनम्। वैतानं वितानाख्ययागसम्बन्धि शान्त्युदकम्। नैरूज्यप्रदं जलम्।

प्रवेशक इति। प्रवेशकोऽनुदात्तोक्त्या नीचपात्र-प्रयोजितः। अङ्कद्वयान्तर्विज्ञेयः, शेषं विष्कम्भको यथा। अङ्कद्वयान्तरिति प्रथमाङ्केऽस्य निषेधः।

मदनेति०।। उद्वेगाख्या पञ्चमी कामावस्थेयम्। तदुक्तम् भरतेन-उद्वेगः पञ्चमे प्रोक्त इति।

जाने०।। (3-2) तपसो वीर्यमित्यनेन दुष्टापहारो निरस्तः। बाला षोडशवर्षीया। अथ च शिशुः पराधीनेति मयैव ज्ञातम्, एतेन “तया मनोरथो मम पूरणीयः” इत्युक्तम्। तर्हि तदभिलाषाद् विरम्यतामित्याह। न चेति निम्नं गभीरमित्यर्थः। बालेति०। “बालेति गीयते नारी यावत् षोडशवत्सरमिति “भरतः। आमिति स्मरणे।

अद्या०।। (3-3) अद्य नूनम् उत्प्रेक्ष्यं त्वयि यत् और्वो वाडवाग्निः। मद्विधानां विरहिणां

अभिज्ञानशकुन्तलम् तृतीयोऽङ्कः 135

अद्यापि नूनं हरकोपवह्निस्त्वयि ज्वलत्यौर्व इवाम्बुराशौ।
त्वमन्यथा मन्मथ मद्विधानां भस्मावशेषः कथमेवमुष्णः ॥३-३॥

अपि च। त्वया चन्द्रमसा च विश्वसनीयत्वाभ्यामभिसन्धीयते कामिसार्थः। कुतः-

तव कुसुमशरत्वं शीतरश्मित्वमिन्दो-
र्द्वयमिदमयथार्थं दृश्यते मद्विधेषु।
विसृजति हिमगर्भरग्निमिन्दुर्मयूखै-
स्त्वमपि कुसुमबाणान् वज्रसारीकरोषि ॥३-४॥

अथवा-

अनिशमपि मकरकेतुर्मनसो रुजमावहन्नभिमतो मे।
यदि मदिरायत-नयनां तामधिकृत्य प्रहरतीति ॥३-५॥

भगवन्, एवमुपालब्धस्य ते न मां प्रत्यनुक्रोशः।

वृथैव संकल्पशतैरजस्रमनङ्ग नीतोऽसि मयातिवृद्धिम्।
आकृष्य चापं श्रवणोपकण्ठे मय्येव युक्तस्तव बाणमोक्षः ॥३-६॥

क्व नु खलु निरस्तविघ्नैस्तपस्विभिरनुज्ञातः खिन्नमात्मानं विनोदयामि। (निःश्वस्य) न च प्रियादर्शनादृते शरणमन्यत्। (ऊर्ध्वमवलोक्य) इमामुग्रातपां वेलां प्रायेण लतावलयवत्सु मालिनीतीरेषु ससखीजना तत्रभवती गमयति। भवतु, तत्रैव गच्छामि। (परिक्रम्यावलोक्य च) अनया बालपादपवीथ्या सुतनुश्चिरं गतेति तर्कयामि। कुतः-

---

एवम् उपलभ्यमानः। एवं प्रकारेण उत्प्रेक्षेयम्। विश्वसनीयत्वाभ्यामशंकनीयाभ्याम् प्रतिसन्धीयते हिंस्यते²⁹। हिंसा स्याद् अभिसन्धानमि-त्यमरः।

तवेहि(ति)०।। (३-४) अयथार्थम् असत्यम्। वज्रसारीकरोषि। वज्रवद् दृढप्रहारा{हा}न् करोषि। हर्षणः प्रहसनश्चैव मोहनो मूर्च्छनस्तथा। विकर्षणश्च कामस्य शराः पञ्च प्रकीर्तिताः।। इति भरतः।

अनि०।। (३-५) अनिशं निरन्तरं रुजं पीडाम् आवहन् कुर्व्वन् दुःखदत्वेपि कथमित्याह। यदि वेवार्थे इति हेतौ तां शकुन्तलामेवोद्दिश्य प्रहरति यद् इत्यर्थः। मदिरेति। मदिरोपममायतं दीर्घञ्च नयनं यस्याः। शोणत्वान्मदिरोपमानं नयनोपमाप्रकरणे कविकल्पलतायाम्। तथा दर्शनात्, यद्वा मदिरा तरुणे मद इति दृष्टिप्रभेदप्रकरणे त्रिलोचनमिश्रादयः। ततश्च मदिरायामायतं दीर्घञ्च नयनं यस्येत्यर्थः।।

मदिरं सुन्दरमिति तु बहिर्दृशः शङ्करादयः। एवञ्च मदिरो मत्त खञ्जन इति। मदिरं सुन्दरेऽपी(पि) स्यादीषदघूर्णनशील इति च कोष-कल्पनापि मूर्खाणाम्। अनुक्रोशः कृपा।

वृथैव०।। (३-६) सङ्कल्पो ध्यानम्। हे अनङ्ग, कथं व्यर्थत्वमित्याह-कर्णसमीपे चापमानीय मय्येव तव योग्यः शरत्यागो नान्यस्मिन्, यतो मयि बाणं पातयिष्यतो वृथेत्यर्थः। काव्यलिङ्गमलङ्कारः।। शरण्यं रक्षकम्, वलयं समूहः, गमयति। वीथ्या निरावलीः पङ्क्तिरित्यमरः।

---

29. हिंस्यात् इति 4117 इति मातृकायाः पाठः।

136	चन्द्रशेखरचक्रवर्तिकृतसन्दर्भदीपिकया समलङ्कृतम्

संमीलन्ति न तावद्वन्धनकोशास्तयावचितपुष्पाः।
क्षीरस्निग्धाश्चामी दृश्यन्ते किसलयच्छेदाः॥३-७॥

(स्पर्शं रूपयित्वा) अहो, प्रवातसुभगोऽयं वनोदेशः।

शक्योऽरविन्दसुरभिः कणवाही मालिनीतरङ्गाणाम्।
अङ्गैरनङ्गतप्तैर्निर्दयमालिङ्गितुं पवनः॥३-८॥

(विलोक्य) हन्त, अस्मिन्नेव वेतसलतामण्डपे भवितव्यं शकुन्तलया। तथा हि-

अभ्युन्नता पुरस्तादवगाढा जघनगौरवात्पश्चात्।
द्वारेऽस्य पाण्डुसिकते पदपङ्क्तिर्दृश्यतेऽभिनवा॥३-९॥

यावद्विटपान्तरेणावलोकयामि। (तथा कृत्वा सहर्षम्) अये, लब्धं नेत्रनिर्वाणम्। एषा मनोरथप्रिया मे कुसुमास्तरणशिलापट्टमधिशयाना सखीभ्यामुपास्यते। भवतु। शृणोमि तावदासां विश्रम्भकथितानि। (इति विलोकयन्नवस्थितः)

(ततः प्रविशति सह सखीभ्यां शकुन्तला)

सख्यौ—(उपवीज्य) हला सउन्तले, अवि सुहाअदि दे णलिणीवत्तवादो। (सखी शकुन्तले, अपि सुखायते ते नलिनीपत्रवातः।)

शकुन्तला—(सखेदम्) किं वीअअन्ति मं पिअसहीओ। (किं वीजयतः मां प्रियसख्यौ।)

(उभे सविषादं परस्परमवलोकयतः।)

राजा—बलवदसुस्थशरीरा तत्रभवती दृश्यते। (सवितर्कम्) तत्किमयामातपदोषः स्याद्, उत यथा मे मनसि वर्तते। (विचिन्त्य) अथवा कृतं सन्देहेन।

---

बन्ध० ।। (3-7) बन्धनकोषा वृन्तगर्भाणि क्षीरस्निग्धागलद् दुग्धा इति यावत्। च्छेदाः खण्डाः चिरत्रोटनेन वृन्तसङ्कोचो जायते अगलद्दुग्धतापि। अत्र विपरीतं दृश्यत इति। आचार गतेति भावः। उन्मीलन्तीति प्राचीनः पाठः। अनुमानालङ्कारः। बलिकर्म्मा[न]र्ह[स्य,] कुसुम-किल(स)स(ल) यानां छेदनमतिदुर्ललितम्। शकुन्तलां विना न सम्भवतीत्यर्थः इति शङ्करः। प्रवात: प्रशस्तानिलः।

शक्य० ।। (3-8) अरविन्देति कणेति च। सौगन्ध्य-शैत्ये उक्ते गुणत्रययुक्तमिति शङ्करः। उक्तञ्च, शीतो मन्दः सुगन्धिश्चत्रिविधो मत इति। निर्दयं दृढं। हन्त हर्षे।

अभ्यु० ।। (3-9) अवगाढा निम्ना। एतदपि प्रशस्तलक्षणम्। नान्यस्य इत्यनुमानालङ्कारः। परिसर्प-नामकं प्रतिमुखाङ्कमिदम्। यदुक्तं दृष्ट-नष्टानुसरणं परिसर्पश्च कथ्यत इति। निर्वाणं सुखम्। निर्वाणमपवर्गेऽपि। निर्वाणं निर्वृतिं विदुरिति शाश्वतः। मनोरथेन प्रिया, न तु प्रकारान्तरेण। अत एव चक्षुष एव सुखमनुभूयत इति भावः। कुसुमेति। विस्तृतकुसुमशयनं शिलापट्टं पाषाणखण्डम्। हला शकुन्तले, अपि सुखायते नलिनीपत्रवातः। किं वीजयतो मां प्रियसख्यौ। सविषादमिति, शकुन्तला-ज्ञानलोपात्। उत पक्षान्तरे। कृतं व्यर्थम्।।

अभिज्ञानशकुन्तलम् तृतीयोऽङ्कः 137

स्तनन्यस्तोशीरं प्रशिथिलमृणालैकवलयं प्रियायाः साबाधं तदपि कमनीयं वपुरिदम्। समस्तापः कामं मनसिजनिदाघप्रसरयो- र्न तु ग्रीष्मस्यैवं सुभगमपराद्धं युवतिषु।।३-१०।।

प्रियंवदा-(जनान्तिकम्) अणुसूए, तस्स राएसिणो पढमदंसण्णादो आरम्भिअ पज्जुस्सुअमणा सउन्तला। ण क्खु से अण्णणिमित्तो आदङ्को भवे। (अनुसूये, तस्य राजर्षेः प्रथमदर्शनादारभ्य पर्युत्सुकमनाः शकुन्तला। न खल्वस्या अन्यनिमित्त आतङ्कः भवेत्।

अनुसूया-ममावि एरसी आसङ्का। भोदु। पुच्छिस्सं। सहि पुच्छिदव्वा सि किं पि। बलीओ क्खु अङ्गसंतावो। (ममापि ईदृश्याशङ्का। भवतु। प्रक्ष्यामि। सखि, प्रष्टव्यासि किम् अपि। बलीयान् खल्वङ्गसन्तापः।)

राजा-वक्तव्यमेव।

शशिकरविशदान्यस्यास्तथा हि दुःसहनिदाघशंसीनि। भिन्नानि श्यामिकया मृणालनिर्मांणवलयानि।।३-११।।

शकुन्तला-(पूर्वार्धेन शयनादुत्थाय) हला, भण जं वक्तुकामा सि। (सखि, भण यद्वक्तुकामासि।)

अनुसूया-हला सउन्तले, अणब्भन्तराओ अम्हे मणोगदस्स दे वृत्तन्तस्स। किं तु

---

उशीरं०।। (3-10) वीरणमूलम्। प्रियायाः शरीरं सपीड़मपि मनोहारि। कीदृशं, प्रशिथिलः कोमलो मृणालस्यैव। एकोऽद्वितीयो वलयो यत्र समासारर्थो नियमः वलयान्तरोद्धहनासामर्थ्यात्। कामं निश्चितम्। सुभगं रम्यम्। अपराद्धमपराधः। एतादृशरूपता ग्रीष्मस्य न भवतीत्यर्थः। तथा च स्मरस्यैव विलसितमेतदिति भावः।

स्रजो भूषणगन्धांश्च गृहाण्युपवनानि च।
कामाग्निना हि सन्तप्तः शीतलं वस्तु नेच्छती³⁰ति भरतः।।

एतस्य राजर्षेः प्रथमदर्शनादारभ्य पर्य्युत्सुकमनाः शकुन्तला। न ह्यन्यनिमित्ता शङ्का भवेत्। ममापि एतादृशी आशङ्का। भवतु प्रक्ष्यामि। सखि, प्रष्टव्यासि किमपि, बलीयान् अङ्गसन्तापः।

शशि०³¹।।(3-11) भिन्नानि मिश्रितानि श्यामिका श्यामत्वं। सखि, भण। यद् वक्तुकामासि। सखि शकुन्तले, अनभ्यन्तरे आवाम् एतस्य मनोगतस्य वृत्तान्तस्य। किन्तु यादृशी इतिहासकथानुबन्धेषु कामयमानानां कामुकानामवस्था श्रूयते। तादृशी तवापीति तर्कयामि। अवस्थाश्च दश भरतेनोक्ताः।

अङ्गेष्वसौष्ठवं तापः पाण्डुता कृशताऽरुचिः।
अरतिः³² स्यादनालम्बा तन्मयोन्माद-मूर्च्छनाः। पूर्वानुभवजा ज्ञेयाः एताः स्मर दशा दश।।

---

30. शङ्करटीकायां “सेवते” इति पाठः।
31. शङ्करटीकायां श्लोकोऽयं नास्ति।
32. शङ्करटीकायां “आवृतिः” इति पाठः।

138	चन्द्रशेखरचक्रवर्तिकृतसन्दर्भदीपिकया समलङ्कृतम्

जादिसी इदिहासकधाणुबन्ध्रेसुं कामअमाणाणं अवत्था सुणीअदि तादिसी तुह त्ति तक्केमि। ता कधेहि, किं णिमित्तं दे अअं आआसो। विआरं परमत्थदो अआणिअ अणारम्भो किल पडीआरस्स। (सखि शकुन्तले, अनभ्यन्तरे आवां मनोगतस्य ते वृत्तान्तस्य। किं तु यादृशी इतिहासकथानुबन्धेषु कामयमानानामवस्था श्रूयते। तादृशी तवैति तर्कयामि। तत्कथय किन्निमित्तं ते अयमायासाः। विकारं परमार्थतः अज्ञात्वा अनारम्भः किल प्रतीकारस्य।)

राजा—अनुसूययापि मदीयस्तर्कोऽनुगतः।

शकुन्तला—बलीओ क्खु मे आआसो। ण सहसा सक्कणोमि णिवेदितुं। (बलीयान्खलु मे आयासः। न सहसा शक्नोमि निवेदयितुम्।)

प्रियंवदा—सहि, सुट्ठु क्खु एसा भणादि। किं एदं अत्तणो उवद्दवं णिगूहसि। अणुदिअसं च परिहीअसि अङ्गेसुं। केवलं लावण्णमई छाआ तुमं ण मुञ्चेदि। (सखि, सुष्ठु खल्वेषा भणति। किमेतमात्मनः उपद्रवं निगूहसि। अनुदिवसञ्च परिहीयसे अङ्गेषु। केवलं लावण्यमयी छाया त्वां न मुञ्चति।

राजा—अवितथमाह प्रियंवदा। तथा ह्यस्याः—

क्षामक्षामकपोलमाननमुरः काठिन्यमुक्तस्तनं
मध्यः क्लान्ततरः प्रकामविनतावंसौ छविः पाण्डरा।
शोच्या च प्रियदर्शना च मदनग्लानेयमालक्ष्यते
पत्राणामिव शोषणेन मरुता स्पृष्टा लता माधवी।। ३-१२।।

शकुन्तला—(निःश्वस्य) कस्स वा अण्णस्स कधइस्सं। किं तु आआसइत्तिआ वो भविस्सं। (कस्य वा अन्यस्य कथयिष्यामि। किं तु आयासयित्री वां भविष्यामि।)

उभे—सहि, अदो ज्जेव णो णिव्वन्धो। संविभत्तं खु दुक्खं सज्झवेअणं भोदि। (सखि, अतः एव नौ निर्बन्धः। संविभक्तं खलु दुःखं सह्यवेदनं भवति।)

---

तत् कथय किन्निमित्तं तेऽयमायासा इति। विकारं परमार्थतोऽज्ञात्वानारम्भः किल प्रतीकारस्य। बलीयान् खलु ममायासो, न सहसा शक्नोमि निवेदयितुम्।
सुष्ठु खल्वेषा भणति। किमेतमात्मन उपप्लवं निगूहसि। अनुदिवसञ्च परिहीयसे अङ्गेषु। केवलं लावण्यमयी च्छाया त्वां न मुञ्चति। च्छाया स्याद् आतपाभावे प्रभाप्रतिमयोरपीति शाश्वतः। अवितथं सत्यम्।
क्षाम० ।। (3-12) त्यक्तं त्यक्तं शोषणेन व्यपनायकेन। लतामाधवीति संघात( : ), विगृहीत-विपर्य्यस्तेत्यभिधानिकाः, तेन "माधवीलता, लता माधवी चे"ति नामानि। कस्य वान्यस्य कथयिष्यामि। किन्तु आयासकारिणी युवयोर्भविष्यामि। सखि, अत एव निर्बन्धः।
संविभक्तं खलु दुःखं सह्यवेदनं भवति।
यदाह-न दुःखं पञ्चभिः [सहेति]।

अभिज्ञानशकुन्तलम् तृतीयोऽङ्कः 139

राजा–

पृष्टा जनेन समदुःखसुखेन बाला
नेयं न वक्ष्यति मनोगतमाधिहेतुम्।
दृष्टो निवृत्य बहुशोऽप्यनया सतृष्णम्
अत्रोत्तरश्रवणकातरतां गतोऽस्मि॥ ३-१३॥

**शकुन्तला–**जदो पहुदि सो तवोवणरक्खिदा राएसी मम दंसणपधं गदो। (यतः प्रभृति सः तपोवनरक्षिता राजर्षिः मम दर्शनपथं गतः।) (इत्यर्धोक्ते लज्जां नाटयति।)

**उभे–**कधेदु पिअसही। (कथयतु प्रियसखी।)

**शकुन्तला–**तदो पहुदि तग्गदेण अहिलासेण एदावत्थ म्हि संवुत्ता। (ततः प्रभृति तद्गतेनाभिलाषेणैतदवस्थास्मि संवृत्ता।)

**उभे–**दिट्ठिआ, इदाणिं दे अणुरूवे वरे अहिणिवेसो। अथवा। साअरं उज्झिअ कहिं वा महाणदीए पविसिदव्वं। (दिष्ट्या, इदानीं ते अनुरूपे वरे अभिनिवेशः। अथवा सागरमुज्झित्वा कुत्र वा महानद्या प्रवेष्टव्यम्।)

राजा–(सहर्षम्) श्रुतं यच्छ्रोतव्यम्।

स्मर एव तापहेतुर्निर्वापयिता स एव मे जातः।
दिवस इवाभ्रश्यामस्तपात्यये जीवलोकस्य॥ ३-१४॥

**शकुन्तला–**ता जइ वो अणुमदं तदो तथा पअत्तध जधा तस्स राएसिणो अणुकम्पणीआ होमि। अण्णधा सुमरेध मं। (तद्यदि वां अनुमतं ततः तथा प्रयतेथाम् यथा तस्य राजर्षेः अनुकम्पनीया भवामि। अन्यथा स्मरतं माम्।)

**राजा–**विमर्शच्छेदि वचनम्।

---

पृष्ट०॥ (3-13) समसुखादिना जनेन सखीलोकेनेत्यर्थः। पुंस्याधिर्मानसी व्यथेत्यर्थः। स्निग्धा दृष्टिर्भावसूचिका। यदुक्तम्-लेखप्रस्थापनैः स्निग्धैर्वीक्षितैर्मृदुभाषितैः। दूतीसंप्रेषणैर्नार्य्या भावाभिव्यक्तिरिष्यत इति। कातरतां व्याकुलतां सतृष्णतामित्यन्वयः। यद्यपि दुःखहेतोरवश्यकथनादात्मनि तत् स्निग्धावलोकनाच्च। कातरता न युक्ति सहा तथाप्यतिदुर्ललितप्राप्तौ आधिकरणमहमन्यो वेति चित्तप्रत्ययो न जायत इत्यर्थः। यतः प्रभृति स तपोवनरक्षिता राजर्षिर्मम दर्शनपथं गतः। कथयतु प्रियसखी। ततः प्रभृति तद्गतेनाभिलाषेण एतावदवस्थास्मि संवृत्ता। दिष्ट्या आनन्देन, दिष्ट्या भाग्येन वा। इदानीं तेऽनुरूपे वरेऽभिलाषः, अभिनिवेशो वा। अथवा सागरं वर्जयित्वा कुत्र वा महानद्या प्रवेष्टव्यं, प्रसर्तव्यं वा।

स्मर०॥ (3-14) निर्वापयिता सुखयिता। तपात्यये ग्रीष्मावसाने मेघसम्बन्धार्थमिदमुक्तम्। अत्र हि मेघोदयेऽपि। हि दिवसोऽधिकं तापयित्वा पश्चाद् वृष्ट्या निर्वापयतीति जातिः। केचित्तु मेघाभावे तापयति तत् सम्बन्ध च निर्वापयतीत्याहुः।

140 चन्द्रशेखरचक्रवर्तिकृतसन्दर्भदीपिकया समलङ्कृतम्

प्रियंवदा-(जनान्तिकम्) अणूसूए, दूरगदमम्मधा अक्खमा खु इअं कालहरणस्स। (अनुसूये, दूरगतमन्मथा अक्षमा खल्वियं कालहरणस्य।)

अनुसूया-पिअंवदे, को उवाओ भवे जेण अविलम्बिदं णिहुदं च सहीए मणोरधं सम्पादेमो। (प्रियंवदे कः उपायः भवेत् येनाविलम्बितं निभृतं च सख्याः मनोरथं सम्पादयावः।)

प्रियंवदा-सहि, णिहुदं ति पअत्तिदव्वं। सिग्घं ति ण दुक्करं। (सखि, निभृतमिति प्रयतितव्यम्। शीघ्रमिति न दुष्करम्।)

अनुसूया-कधं विअ। (कथमिव।)

प्रियंवदा-णं सो वि राएसी इमस्सिं जणे सिणिद्धदिट्ठिसूइदहिलासो इमेसुं दिअसेसुं पज्जाअरकिसो विअ लक्खीअदी। (ननु सोऽपि राजर्षिः अस्मिन् जने स्निग्धदृष्टि-सूचिताभिलाषः एषु दिवसेषु प्रजागरकृशः इव लक्ष्यते।)

राजा-सत्यमित्थंभूत एवास्मि। तथा हि-

अशिशिरतैरन्तस्तापैर्विवर्णमणीकृतं
निशि निशि भुजन्यस्तापाङ्गप्रवर्तिभिरश्रुभिः।
अनतिलुलितज्याघाताङ्कान्मुहुर्मणिबन्धनात्
कनकवलयं स्रस्तं स्रस्तं मया प्रतिसार्यते॥३-१५॥

प्रियंवदा-(विचिन्त्य) हला अणूसूए, मअणलेहो दाणिं से करीअदु। तं अहं सुमणोगोविदं कदुअ देवदासेसावदेसेण तस्स रण्णो हत्थं पावइस्सं। (सखि अनसूये, मदनलेखः इदानीम् अस्याः क्रियताम्। तमहं सुमनोगोपितं कृत्वा देवताशेषापदेशेन तस्य राज्ञः हस्तं प्रापयिष्यामि।)

---

तद्यदि वोऽनुमतं ततस्तथा प्रयतेथां यथा तस्य राजर्षेरनुकम्पनीया भवामीति। अन्यथा स्मरत माम्। अन्यथा प्रसीदत, सिञ्चतं इदानीं मे उदकम्, मामुदकैः सिञ्चतमित्यर्थः इति शङ्करसम्मतः पाठोऽर्थश्च। विमर्षे इयमनुरक्ता न वेति परामर्शः। कामफलं येनेदृगवस्थामारोपिता। यत्नेति प्रयत्नः परमवशिष्यत इत्यर्थः। अनुसूये दूरगतमन्मथा प्ररूढकामा अक्षमा खल्वियं कालहरणस्य विलम्बस्य। प्रियम्बदे, क उपायो भवेत्। येनाविलम्बं निभृतञ्च सख्या मनोरथं सम्पादयावः। निभृतमिति प्रयतितव्यं, शीघ्रमिति न दुष्करं। कथमिव। सोऽपि राजर्षिरतस्मिन् जने स्निग्धदृष्ट्या सूचिताभिलाषः। एतेषु दिवसेषु प्रजागरकृश इव लक्ष्यते। "कटाक्षिणी साभिलाषा दृष्टिः स्निग्धाभिधीयते" इति भरतः।

आ(अ)न० / (अशिशिर०) ।। (3-15) कनकवलयं पुनःप्रतिसार्यते, उपरि नीयते। कीदृशं, मणिबन्धनात् करमूलात् वारंवारमधःपतितं स्रस्तं, मणिबन्धनात् प्रतिसार्यत इति वा। अतिकार्श्येन नातिमुदितो ज्याघाताङ्को यत्र क्रियाविशेषणम्। शङ्करस्तु अनतिलुलितो नातिविलुप्तो ज्यायाः य आघातः संघर्षः, स एवाङ्कं चिह्नं किणो यत्र। मणिबन्धनविशेषणमित्याह। कीदृशमन्तस्तापैः करणैरत्यन्ततप्तैरश्रुभिर्विवर्णं मलिनीकृतम्। अश्रुसम्बन्धयोग्यतामाह। निशीति।

अभिज्ञानशकुन्तलम् तृतीयोऽङ्कः 141

अनुसूया–सहि, रोअदि मे सुउमारो एसो पओओ। किं वा सउन्तला भणादि। (सखि, रोचते मे सुकुमारः एषः प्रयोगः। किं वा शकुन्तला भणति।)

शकुन्तला–णिओओ वि विअप्पीअदि। (नियोगोऽपि विकल्प्यते।)

प्रियंवदा–तेण हि अत्तणो उवव्णासाणुरूर्वं चिन्तेहि किं पि ललिदोवणिबन्धणं गीदअं। (तेन हि आत्मनः उपन्यासानुरूपं चिन्तय किमपि ललितोपनिबन्धनं गीतकम्।)

शकुन्तला–चिन्तइस्सं। किं तु अवहीरणाभीरुअं वेवदि मे हिअअं। (चिन्तयिष्यामि। किं तु अवधीरणाभीरुकं वेपते मे हृदयम्।)

राजा–

अयं स ते तिष्ठति संगमोत्सुको विशङ्कसे भीरु यतोऽवधीरणाम्। लभेत वा प्रार्थयिता न वा श्रियं श्रियो दुरापः कथमीप्सितो भवेत्॥३-16॥

अपि च–

अयं स यस्मात्प्रणयावधीरणाम् अशङ्कनीयां करभोरु शङ्कसे। उपस्थितस्त्वां प्रणयोत्सुको जनो न रत्नमन्विष्यति, मृग्यते हि तत्॥३-17॥

सख्यौ–अइ अत्तगुणावमाणिणि। को णाम संतावणिव्वावइत्तिअं सारदीअं जोण्हं आदवतेण वारइस्सदि। (अयि आत्मगुणावमानिनि, को नाम संतापनिर्वापयित्रीं शारदीयां ज्योत्स्नाम् आतपत्रेण वारयिष्यति।)

---

सखि, मदनलेखं इदानीमस्याः क्रियतां। स्मरभावसूचकं लिखनम् अनङ्गलेखः। नृपसंविधगमनयोग्यतामाह-तमहं सुमनोगोपितं कृत्वा देवताशेषापदेशेन तस्य राज्ञो हस्तं प्रापयिष्यामि। सुमनः पुष्पाणि, शेषं निर्माल्यम्। सखि, रोचते मे सुकुमार एष प्रयोगः। किम्वा शकुन्तला भणति। नियोगो³³ऽपि विकल्प्यते। हृदयङ्गम एवायं पक्षो मयेति भावः। तेन हि आत्मन उपन्यासानुरूपं चिन्तय ललितोपनिबन्धं ग(गी)तिः। उपन्यासस्तु वाङ्मुख इत्यमरः। चिन्तयिष्यामि। किन्त्वव-धीरणाभीरुकं नृपकृत-तिरस्कार-त्रस्तं मे हृदयम्।

अय०।। (3-16) प्रार्थयिता जनः श्रियं लभेत वा न वा। लक्ष्म्या ईप्सितस्तु कथं दुर्लभो भवेत्, अपि तु नेत्यर्थः। दृष्टान्तोऽलंकारः। उक्ति पोषमाह।

अय०।। (3-17) प्रणयः प्रेमा। अयं स प्रणयाकाङ्क्षी त्वामुपस्थित इत्यन्वयः। रत्नं कर्तृ, अयमपि दृष्टान्तः।।

---

33. वियोगोपि इति 4118 इत्यत्र पाठः।

142 चन्द्रशेखरचक्रवर्तिकृतसन्दर्भदीपिकया समलङ्कृतम्

शकुन्तला- (सस्मितम्) णिओइद म्हि। (नियोजितास्मि।) (इति चिन्तयति।) राजा- स्थाने खलु विस्मृतनिमेषेण चक्षुषा प्रियमवलोकयामि। तथा हि- उन्नमितैकभ्रूलतमाननमस्याः पदानि रचयन्त्याः। पुलकाचितेन कथयति मय्यनुरागं कपोलेन।।3-18।। शकुन्तला- हला, चिन्तिदा मए गीदिया। असंणिहिदाइं उण लेहसाहणाईं। (सखि, चिन्तिता मया गीतिका। असन्निहितानि पुनः लेखसाधनानि।) प्रियंवदा- णं इमस्सिं सुओदरसिणिद्धे णलिणीवत्ते पत्तच्छेदभत्तीए णहेहिं आलिहीअदु। (नन्वस्मिन् शुकोदरस्निग्धे नलिनीपत्रे पत्रच्छेदभक्त्या नखैः आलिख्यताम्।) शकुन्तला- सुणध दाव णं संगदत्था ण व त्ति। (शृणुतं तावत् सङ्गतार्था न वा इति) उभे- अवहिदाओ म्ह। (अवहिते स्वः।) शकुन्तला- (पठति) तुज्झ ण आणे हिअअं मम उण मअणो दिवा अ रत्तिं च। णिक्किव दावइ वलिअं तुह हुत्तमणोरहाइ अङ्गाइं।।3-19।। (तव न जाने हृदयं मम पुनः मदनः दिवा च रात्रिञ्च। निष्कृप तापयति बलीयः तव अभिमुखमनोरथायाः अङ्गानि)।।3-19।। राजा- (सहसोपसृत्य)

---

अयि०।। आत्मगुणावमानिनि, को नाम सन्तापनिर्वाणकारिणीं शारदीयां ज्योत्स्नाम् आतप{मा}पत्रेण वारयिष्यति। नियोजितास्मि। स्थाने युक्तार्थेऽव्ययम्।

उन्नमि०।। (3-18) उन्नमितेति चिन्तनौपयिकं रूपमुक्तम्। अनेन सात्त्विको भावः उन्नीयते। तदुक्तम् सङ्गमे स्मरणे चैव प्रियस्यालोकने तथा। हेतुत्रयं समासाद्य सात्त्विकः संप्रवर्तते।। ते च स्तम्भः स्वेद३४ इत्यादयः। क्रमनामकं काव्याङ्गमिदम्। तदुक्तम्- भावना लब्धोपलब्धिस्तु३५, क्रमोऽयं परिकीर्तित इति। सखि, चिन्तिता मया गीतिका असन्निहितानि पुनर्लेख-साधनानि। ननु एतस्मिन् शुकोदरस्निग्धे नलिनीपत्रे पत्रच्छेदभक्त्या वचनया नखेनालिख्यताम्। शृणुतं तावत् सङ्गतार्था न वेति। अवहि[ते] स्वः।

तुज्झ०।। (3-19) तव न जाने हृदयं मम पुनर्म्मनो दिवा च रात्रिञ्च। निष्कृप तापयति बलीयस्त्वदभिमुख-मनोरथाया अङ्गानि।। हे निष्कृप,! हुत्तशब्दः प्राकृतेऽभिमुखे वर्तते। उत्तरोत्तराख्यमिदं लास्यम्। तदुक्तं भरतेन यदङ्गा तया स्वस्थे प्रिये सोल्लुण्ठभाषितम्। प्रयुज्यते नायिकया तद् भवेदुत्तरोत्तरम्।।

---

34. शङ्करटीकायाम्- "स्वेदः स्तम्भोऽथ रोमाञ्चः स्वरभङ्गोऽथ वेपथुः। वैवर्ण्यश्रुविलयो इत्यष्टौ सात्त्विकाः स्मृताः" इति।।
35. भावतत्त्वोपलब्धिस्तु इति 4118 इत्यत्र।

अभिज्ञानशकुन्तलम् तृतीयोऽङ्कः 143

तपति तनुगात्रि मदनस्त्वामनिशं मां पुनर्दहत्येव। ग्लपयति यथा शशाङ्कं न तथा हि कुमुद्वतीं दिवसः॥३–२०॥

सख्यौ–(विलोक्य सहर्षमुत्थाय) साअदं जधासमीहिदफलस्स अविलम्बिणो मणोरधस्स। (स्वागतं यथासमीहितफलस्याविलम्बिनः मनोरथस्य।)

(शकुन्तला उत्थातुमिच्छति)

राजा–सुन्दरि, अलमलमायासेन।

संदष्टकुसुमशयनान्यशुविमर्दितमृणालवलयानि। गुरुपरितापानि न ते गात्राण्युपचारमर्हन्ति॥३–२१॥

शकुन्तला–(ससाध्वसमात्मगतम्) हिअअ। तथा उत्तम्मिअ इदाणिं ण किं पि पडिवज्जसि। (हृदय, तथा उत्तम्य इदानीं न किमपि प्रतिपद्यसे।)

अनुसूया–इदो सिलादलेक्कदेसं अणुगेण्हदु महाराओ। (इतः शिलातलैकदेशमनुगृह्णातु महाराजः।)

(शकुन्तला किंचिद् अपसरति।)

राजा–(उपविश्य) प्रियंवदे, कच्चित् सखीं वो नातिबाधते शरीरतापः।

प्रियंवदा–(सस्मितम्) लद्धोसदो संपदं उवसमं गमिस्सदि। महाराअ, दोण्णं पि वो अण्णोण्णाणुराओ पच्चक्खो। सहीसिणेहो उण पुणरुत्तवाइणिं करेदि मं। (लब्धौषधः साम्प्रतमुपशमनं गमिष्यति। महाराज, द्वयोरपि वाम् अन्योऽन्यानुरागः प्रत्यक्षः। सखीस्नेहः पुनः पुनरुक्तवादिनीं करोति माम्।)

राजा–भद्रे, न तत्परिहार्यं यतो विवक्षितमनुक्तमनुतापं जनयति।

प्रियंवदा–तेण हि सुणादु अज्जो। (तेन हि शृणोत्वार्यः।)

राजा–अवहितोऽस्मि।

---

तपति०।। (3–20) हे कृशगात्रि, दहति भस्मसात् करोति। अनिशमित्युभयत्र प्रजिवस्यु-पमालङ्कारः। अर्थान्तरन्यास इति शङ्करः। विलोक्येति, पृष्ठतो दर्शनं यत्तल्लोकनमुदाहृतमिति भरत इति शङ्करः। स्वागतं कुशलं यथा सखी हितफलस्याविलम्बिनो मनोरथस्य भरत इत्यर्थः। मनोरथरूपो भवानेवेत्यर्थः।

सन्दष्ट०।। (3–21) सन्दष्टमाश्लिष्टं विवर्णितं म्लानीभूतं, विमर्दितञ्च पाठः। उपचारं सेवा। हृदय तथा उत्तम्य(मा?) इदानीं न किमपि प्रतिपद्यसे। इतः शिलातलैकदेशमलङ्करोतु, अनुगृह्णातु वा महाराजः। इत इत द्वितीयार्थे तसिः। कच्चित् कामप्रवेदन इत्यमरः। अक्षरं संघातनामकं लक्षणमिदम्। तदुक्तं वर्णनाक्षरसंघात-श्चित्रार्थैरक्षरैर्मितैरिति। लब्धौषध इदानीमुपशमं गमिष्यति।। महाभाग द्वयोरप्य-न्योन्यानुरागः प्रत्यक्षः। सखीस्नेहः पुनर्मां पुनरुक्तवादिनीं करोति। तेन हि शृणोतु महाभागः। आश्रम-वासिनो जनस्य राज्ञार्तिहरेण भवितव्यमिति। नन्वेष धर्मः। तेन हि इयं नः सखी त्वामुद्दिश्य भगवता मदनेनेदमवस्थानं प्रापिता।

144
चन्द्रशेखरचक्रवर्तिकृतसन्दर्भदीपिकया समलङ्कृतम्

प्रियंवदा—अस्समवासिणो जणस्स रण्णा अत्तिहरेण होदव्वं ति णं एसो धम्मो।
(आश्रमवासिनः जनस्य राज्ञा आर्तिहरेण भवितव्यम् इति नन्वेषः धर्मः।)

राजा—अस्मात्परं किं तत्।

प्रियंवदा—तेण हि इअं णो पिअसही तुमं उद्दिसिअ भअवदा मअणेण इमं अवत्थन्तरं पाविदा। ता अरिहसि अब्भुववत्तीए जीविदं से अवलम्बिदुं। (तेन हि इयं नौ प्रियसखी त्वामुद्दिश्य भगवता मदनेनेदं अवस्थान्तरं प्रापिता। तदर्हसि अभ्युपपत्त्या जीवितम् अस्याः अवलम्बितुम्।)

राजा—भद्रे, साधारण एष प्रणयः। सर्वथानुगृहीतोऽस्मि।

शकुन्तला—(सप्रणयकोपस्मितम्) हला, अलं वो अन्तेउरविरहपज्जुस्सुएण राएसिणा उवरुद्धेण। (सखि, अलं वाम् अन्तःपुरविरहपर्युत्सुकेन राजर्षिणा उपरुद्धेन।)

राजा—

इदमनन्यपरायणमन्यथा हृदयसन्निहिते हृदयं मम।
यदि समर्थयसे मदिरेक्षणे मदनबाणहतोऽस्मि हतः पुनः॥३-२२॥

अनुसूया—महाराअ, बहुवल्लहा खु राआणो सुणीअन्ति। ता जधा इअं णो पिअसही बन्धुअणसोअणीआ ण भोदि तथा करिस्ससि।
(महाराज, बहुवल्लभाः खलु राजानः श्रूयन्ते। तद्यथा इयं नौ प्रियसखी बन्धुजन-शोचनीया न भवति तथा करिष्यसि।)

राजा—भद्रे, किं बहुना।

परिग्रहबहुत्वेऽपि द्वे प्रतिष्ठे कुलस्य नः।
समुद्रवसना चोर्वी सखी च युवयोरियम्॥३-२३॥

उभे—णिव्वुदाओ म्ह। (निर्वृते स्वः।)

(शकुन्तला हर्षं सूचयति)

---

तदर्हस्याभ्युपपत्या जीवितमस्या अवलम्बितुम्। सखि, अलं युवयोरन्तःपुरविरहपर्युत्सुकेन राजर्षिणावरुद्धेन। विधुताख्यं प्रतिमुखार्द(ङ्ग)मिदम्। तदुक्तम्-कृतस्यानन्यनस्र्यादौ विधुतं तदुपरिग्रह इति।

इदमिति०।। (3-22) हे हृदयसन्निहिते चित्तारूढे! इदं मम चित्तं नान्याश्रितम्, यद्यन्यथान्यपरायणं समर्थयसेऽवगच्छसि तदा मदनशरहतोऽपि पुनर्हतोऽस्मि। ततोऽप्यधिकदुःखादिति। संप्रत्यपि कामः प्रहरिष्यतीति भाव इत्यन्यः। महाभाग, बहुवल्लभाः खलु राजानः श्रूयन्ते। तद्यथेयं नः प्रियसखी बन्धुजनशोचनीया न भवति, तथा करिष्यसि।

परि०।।(3-23) परिग्रहा दाराः, प्रतिष्ठा उत्कर्षहेतुः। समुद्रेति रसना मेखला सागरावच्छिन्ना सम्पूर्णेत्यर्थः। परिग्रहः कलत्रे चेति शाश्वतः।

अभिज्ञानशकुन्तलम् तृतीयोऽङ्कः 145

प्रियंवदा- (जनान्तिकम्) अणुसूए, पेक्ख पेक्ख, मेहवादाहदं विअ गिम्हे मोरिं खणे खणे पच्चाअदजीविदं पिअसहिं। (अनसूये, प्रेक्षस्व प्रेक्षस्व मेघवाताहतामिव ग्रीष्मे मयूरीं क्षणे क्षणे प्रत्यागतजीवितां प्रियसखीम्।)

शकुन्तला- हला, मरिसावेध लोअवालं जं अम्हेहिं बीसद्धपलाविणीहिं उवआरादिक्कमेण भणिदं। (सख्यौ, मर्षयतं लोकपालं यदस्माभिः विस्रब्धप्रलापिनीभिः उपचारातिक्रमेण भणितम्।)

सख्यौ- (सस्मितम्) जेण तं मन्तिदं सो ज्जेव मरिसावेदु। अणस्स को अच्चओ। (येन तत् मन्त्रितं सः एव मर्षयतु। अन्यस्य कः अत्ययः।)

शकुन्तला- अरिहदि क्खु महाराओ इमं पच्चक्खवअणं विसोढुं। परोक्खं वा किं ण मन्तीअदि। (अर्हति खलु महाराजः इदं प्रत्यक्षवचनं विषोढुं परोक्षं वा किं न मन्यते।)

राजा- (सस्मितम्) अपराधमिमं ततः सहिष्ये यदि रम्भोरु तवाङ्गसङ्गसृष्टे। कुसुमास्तरणे क्लमापहं मे सुजनत्वादनुमन्यसेऽवकाशम्॥३-२४॥

प्रियंवदा- ण एत्तिकेण उण तुट्टी भविस्सदि। (नैतावता तुष्टिः भविष्यति।)

शकुन्तला- (सरोषमिव) विरम दुल्ललिदे। एदावत्थं गदाए वि मए कीळसि। (विरम दुर्ललिते। एतदवस्थां गतयापि मया क्रीडसि।)

अनुसूया- (बहिर्विलोक्य) पिअंवदे, एसो तवस्सिमिअपोदओ इदो तदो दिण्णदिट्ठी णूणं मादरं पब्भट्ठं अणुसरेदि। ता संजोएमि दाव णं। (प्रियंवदे, एषः तपस्विमृगपोतकः इतस्ततो दत्तदृष्टिः नूनं मातरं प्रभ्रष्टमनुसरति। तत्संयोजयामि तावदेनम्।)

---

कुव्याख्या तूपेक्षिता³⁶। अनुनयोऽलङ्कारः। वचसा कर्मणा प्रीतिर्यस्मिन्ननुनयो हि स इति शङ्करः। निर्वृते स्वः। अनसूये, प्रेक्षस्व प्रेक्षस्व मेघवाताहतामिव ग्रीष्मे मयूरीं क्षणे क्षणे प्रत्यागत-जीवितां प्रियसखीम्। सखि, मर्षयतं लोकपालं यद् अस्माभिर्विश्रब्धप्रलापिनीभिरुपचारातिक्रमेण भणितम्। अतिक्रमो भणितो वा। येन तन्मन्त्रितं, स एव मर्षयतु। अन्यस्य कोऽत्ययो भयम्। अर्हति खलु महाराज इदं प्रत्यक्षं वचनं विषोढुम्। परोक्षवचनमिति शङ्करः। परोक्षं वा न मन्यते।

अपरा० ।। (३-२४) कुसुमेति पुष्पशय्यायां स्वजनत्वादात्मीयत्वादवकाशं स्थानम्। नैतावन्मात्रेण तुष्टि-र्भविष्यति। एतेनैव तुष्ट्ये भविष्यतीति वा पाठः।।

विरम दुर्ललिते एतावदवस्थां गतयापि मया क्रीडसि। विदिताभिप्राया च। अथ च परिहाससमयोऽयं न भवति। यथा जीवामि तथैव कर्तुमुचितमिति भावः।।

विजनत्वं चिकीर्षुरनुसूया सव्याजमाह।

---

36. शङ्करेण स्वटीकायां समुद्दरशना इति शब्दस्य या व्याख्या विहिता सा नोचिता, न च ग्राह्येति चन्द्रशेखरस्याभिमतम्।

146	चन्द्रशेखरचक्रवर्तिकृतसन्दर्भदीपिकया समलङ्कृतम्

प्रियंवदा—हला चवलो क्खु एसो। णं णिवारिदुं एआइणी ण पारेसि। ता अहं पि सहाअत्तणं करइस्सं। (सखि, चपलः खल्वेषः। एनं निवारयितुमेकाकिनी न पारयसि। तदहमपि सहायत्वं करिष्यामि।) (इत्युभे प्रस्थिते)

शकुन्तला—इदो अण्णदो ण वो गन्तुं अणुमण्णे जदो असहाइणि म्हि। (इतः अन्यतः न वां गन्तुमनुमन्ये यतः असहायिन्यस्मि।)

उभे—(सस्मितम्) तुमं दाव असहाइणी जाए पुढवीणाधो समीवे वट्टदि। (त्वं तावत् असहायिनी यस्याः पृथिवीनाथः समीपे वर्तते।)

(इति निष्क्रान्ते)

शकुन्तला—कधं गदाओ पिअसहीओ। (कथं गते प्रियसख्यौ।)

राजा—(दिशोऽवलोक्य) सुन्दरि अलमावेगेन। नन्वयमाराधयिता जनस्ते सखीभूमौ वर्तते। तदुच्यताम्।

किं शीकरैः क्लमविमर्दिभिरार्द्रवातं
संचालयामि नलिनीदलतालवृन्तम्।
अङ्के निधाय चरणावुत पद्मताम्रौ
संवाहयामि करभोरु यथासुखं ते॥३–२५॥

---

प्रियम्वदे³⁷, एष तपस्वी मृगपोतक इतस्ततो दत्तदृष्टिर्नूनं मातरं प्रभ्रष्टाम्³⁸ अनुसरति, तत् संयोजयाम्येनम्। तपस्वी तापसे दीन इति कोषः। सखि, चपलः खल्वेष नूनं, निवारयितुमेकाकिनी न पारयि(ष)ष्यसि, तदहमपि सहायत्वं करिष्यामि, तवेत्यर्थः। इतोऽन्यतो युवयोर्गमनं नानुमन्ये, त(य)तोऽसहायिन्यस्मि। त्वम् इदानीमस्यसहायिनी?, यस्याः समीपे पृथिवीनाथो वर्तते। कथं गते प्रियसख्यौ। आवेगः सखीजनोत्कण्ठा।

किं शी०।। (3-25) शीकरोऽम्बुकणाः सृता इत्यमरः। सञ्चारयामि करोमीत्यर्थः। नलिनीदलमेव तालवृन्तं व्यजनम्। उत अथवा, पद्मेति पद्मवल्लोहितौ। एतेन पद्मिनी[त्व]मस्याः [ध्वनितम्]। तदुक्तं-

मुखहस्तौ च पादौ च पद्मतुल्यं बिभर्ति या।
सर्वतः पद्मगन्धाढ्या पद्मिनी सा प्रकीर्तितेति।।

संवाहयामि पीडयामि। हे करभोरु, करभः प्राण्यङ्गं, तदिव ऊरुर्यस्याः शुभलक्षणमिदम्। तदुक्तम्-हस्तिहस्त-निभै-र्वृत्तैरच्छाभैः करभोपमैः। प्राप्नुवन्त्यूरुभिः शश्वत् स्त्रियः सुखम् अनङ्गजामिति।। व्यजनं तालवृन्तक-मित्यमरः। मालाख्यं लक्षणमिदम्। तदुक्तम् माला स्यान्यदभीष्ट्यार्थं नानार्थप्रतिपादनमिति। न माननीये-ष्वात्मानमपराध्यिष्यामि। अपरीति अनपगततीव्रातपः निर्वाण-मस्तङ्गमेनैन निर्वृतो गजमज्जने इति मेदिनी।

---

37. प्रियम्वुदे इति 4117 इत्यत्र पाठः।
38. प्रदृष्टाम् इति 4117 इत्यत्र पाठः।