अणुभाष्य (महाप्रभु वल्लभाचार्य - शुद्धाद्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य प्रकाश टीका सहित)

Here is the precise, line-by-line Devanagari transcription of the page:

५०२ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [ अ० ३ पा० ४ अ० ६ सू० ४५.
मायुक्तिवत्त्वेन निरूपणे हेतुत्वेन तात्पर्यान्तरमप्याह । तस्मै यजमानारब्धकर्म-
साङ्गत्वाय ऋत्विक् परिक्रीयते वरणेन स्वकार्यमात्रोपयोगित्वाय स्वीयः क्रियते,
तथा प्रकृतेऽपि । न च 'कचित् कल्याप्यो दक्षिणा' इति प्रैषवचनात्तदर्थैव तत्प्र-
वृत्तिः, अत्र तु स्वतः पुरुषार्थत्वेन भगवदर्था प्रवृत्तिः, अतो वैषम्यमिति वाच्यम् ।
वीरागस्यापि वरणसमये तत्प्रभस्यावश्यकत्वात्, तथैव दक्षिणादानमपि, अन्य-
था निरङ्गत्वापत्तेः । प्रकृतेऽपि भक्तानां स्नेहादेव प्रवृत्तिर्भगवान् स्वानुभवार्थमेव
ताननुभावयतीति न वैषम्यम् ॥ ४४ ॥
श्रुतेश्च ॥ ४५ ॥
अथर्वणोपनिषत्सु पठ्यते 'भक्तिरस्य भजनं तदिहामुत्रोपाधिनैराश्येनामुष्मिन्
मनःकल्पनमेतदेव च नैष्कर्म्य'मिति ।
भक्तिमार्गप्रचारैकहृदयो बादरायणः ।
मानं भागवतं तत्र तेनैवं ज्ञेयमुत्तमैः ॥ ४५ ॥
इति तृतीयाध्याये चतुर्थपादे षष्ठं बहिस्तूभयथेत्यधिकरणम् ॥ ६ ॥
भाष्यप्रकाशः ।
सूत्रशेषं व्याकुर्वन्ति प्रकृत इत्यादि । तथा प्रकृत इति । चिकीर्षितलीलासाङ्गत्वाय तत्तद्भक्त-
वरणमित्यर्थः । स्मृतिषु याजनस्य वृत्तिमध्ये गणनादार्त्विज्ये स्वार्थमेव प्रवृत्तेर्यजनस्य च भगवद-
र्थत्वेन तदभावात् तद्वैषम्यमाशङ्कय परिहरन्ति न चेत्यादि । नीरागस्येति याजनेन वृत्तिमनिच्छतः।
आवश्यकत्वादिति वैधत्वेनावश्यकत्वात् । तथैवेति वैधत्वेन । अनुभावयतीति लीला
अनुभावयति । तथा च यथा तत्र वैधत्वमेव तादृशप्रैषादिप्रवृत्तिप्रयोजकम्, एवमत्र निरुपधिस्नेहः,
यथा तत्र तद्भावेन कर्मसाङ्गता, तथात्र स्वलीलानुभावनमतो न वैषम्यमित्यर्थः । तथा च भगवदि-
च्छायां सत्यामुद्यमस्य गृहत्यागः कर्तव्यः, अन्यथा तु न कर्तव्यः, यजमानाधीनर्त्विग्वत्तादृशस्य
केवलं प्रम्पषीनत्वादिक्षा चानियता, अतो नोक्त इत्यौडुलोमेराशय इति बोध्यम् ॥ ४४ ॥
रश्मिः ।
महत्त्वे महत्त्वपरिमाणं नास्तीति महत्पदं बाहुलकमित्याशयः । महतो महत्त्वं पूजकत्वं सन्माननमिति
षष्ठीतत्पुरुषे तु न बाहुलकम् । वृत्तिमध्य इति अध्ययनमध्यापनदानप्रतिग्रहयजनयाजन-
ब्राह्मणवृत्तय इति वृत्तिमध्य इत्युक्तम् । स्वार्थमेवेति । न च यजमानकर्मार्था प्रवृत्तिरिति वाच्यम् ।
याजनाय स्ववृत्तये प्रवृत्त्यङ्गीकारेण यजमानकर्मार्थत्वाभावात् । तदभावादिति स्वार्थत्वाभावात् ।
तद्वैषम्यं दृष्टान्तवैषम्यम् । न चेत्यादीति । क्वचित् 'कल्याप्यो दक्षिणा' इति याजने प्रैषवचनात् ।
सार्थदक्षिणार्यैव तत्प्रवृत्तिः ऋत्विक्प्रवृत्तिः । अत्र तु दार्शन्तिके तु । वैषम्यं दृष्टान्तवैषम्यम् ।
भाष्ये तत्प्रभस्येति । कल्यापदक्षिणाविषयकप्रैषस्य । निरङ्गत्त्वेति यागस्येति बोध्यम् । प्रकृते ।
अनुभावयतीति ते लीला अनुभवन्ति तान् लीला अनुभावयतीति हेतुमण्णिच् । स्वलीलेति
सप्रतियोगिनिःप्रतियोगिलीलयोर्मध्ये सप्रतियोगिखलीलानुप्रावनं तेन सप्रतियोगिलीलासाङ्गतेत्यर्थः ।
न वैषम्यं न दृष्टान्तवैषम्यम् ॥ ४४ ॥
2102

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । ५०३
भाष्यप्रकाशः ।
श्रुतेश्च ॥ ४५ ॥ व्याकुर्वन्ति अथर्वणेत्यादि । तथा चात्र विहिताया भक्तेः सन्न्यास-
रूपताया उक्तत्वाद् बुद्धिपूर्वकं तत्करणमावश्यकम्, न तु त्यागस्यापि, श्रुतौ तावन्मात्रस्यैव कथना-
दिति व्यासमतमित्यर्थः । तेनात्र भक्तिमार्गे साधनपरिपाकदशायां द्विविधः सन्न्यासः अत्यन्त-
सिद्धानां विगाढभावस्वाभाव्यादेव प्राप्तः, यथा व्रजभक्तानामतः सोऽवैधः । तत ईषन्न्यूनानां तु
विरहानुभवार्थं कर्तव्यः, यथा श्रीमदुद्धवानाम् । स वैधः । 'त्वं तु सर्वं परित्यज्ये'ति, 'मद्भक्तो-
वाऽनपेक्षश्च, सलिङ्गान्नाश्रमाँस्त्यक्त्वा चरेदविधिगोचर' इत्यादिवाक्यतः प्राप्तत्वात् । द्वावप्येतौ
नाश्रमरूपाविति तूपपादितम्, अतो न कोपि सन्देहः ।
नन्वत्रान्यैः 'परामर्शा'दि सूत्रेष्व

सा->तद्गत-orतद्गत्-? It is तद्गतसाधनान्तरं(the ga has a ta subscript, or just ga-ta:तद्गतसाधनान्तरं). Wait, look at तद्गत: त द्ग त सा-> wait,द्गfollowed byत्? It says तद्गतसाधनान्तरं: wait, look closely: त द्ग त्सा->तद्गत्साधनान्तरं? No, तद्गत+साधनान्तरं->तद्गतसाधनान्तरं. Let's look at the character: तद्गतसाधनान्तरं`.

• Then: शमादिरूपमप्यायातीति तत्व्यवस्थां or तद्व्यवस्थां?
• Look at तत्व्यवस्थां: त त्त्य or तद्व्य? It's तद्व्यवस्थां! Look at द्व्य: द with व subscript: तद्व्यवस्थां!
• Line 16: करणमित्याशयेन तदवतारयन्ति ननु यमेवेत्यादि । व्याकुर्वन्ति मर्यादेत्यादि । नान्यापेक्षेति
• Line 17: `'नायमात्मा बलहीनेन

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । ५०५
कृत्स्नभावात्तु गृहिणोपसंहारः ॥ ४७ ॥ ( ३-४-८ )
ननु 'बहिस्तूभयथे'त्यादिना भगवदीयस्य गृहत्याग आवश्यक इति निरूपि-
तम् ।
छान्दोग्ये तु 'आचार्यकुला'दित्यपक्रम्य, छान्दोग्योपनिषदन्ते 'आचार्य-
कुलाद्वेदमधीत्य गुरोः कर्मातिशेषेणाभिसमावृत्य कुटुम्बे शुचौ देशे स्वाध्यायमधी-
यानो धार्मिकान् विदधदात्मनि सर्वेन्द्रियाणि सम्प्रतिष्ठाप्य अहिꣳसन् सर्वाणि
भाष्यप्रकाशः।
कृत्स्नभावात्तु गृहिणोपसंहारः ॥ ४७ ॥ पूर्वाधिकरणोक्तं दृढीकर्तुं किञ्चिदाक्षिप्य
समाधत्ते, इत्याशयेन सूत्रमवतारयन्ति ननु बहिरित्यादि । तात्पर्यमाहेति । उक्तश्रुतेस्तात्पर्य-
माहेत्यर्थः ।
श्रुत्यर्थस्तु, आचार्यकुलाद् गुरुगृहात्, गुर्वभावे तत्पत्न्यां तत्पुत्रे तद्गोत्रे वा ब्रह्मचर्य-
मिति ज्ञापयितुं कुलपदम् । वेदमधीत्य गुरोः कर्मातिशेषेण गुरोः सेवारूपं यत्कर्म तत्
कृत्वा, ततोऽतिशेषोऽवशेषो यः कालस्तेन कालेन वेदाध्ययनं साङ्गं सरहस्यार्थज्ञानपुरःसरं
कृत्वा, अभिसमावृत्य जिज्ञासाङ्गयज्ञसमापनोत्तरमाचार्यकुलाद्भिगत्य दारानाहृत्य कुटुम्बे
स्थित्वा, गार्हस्थ्यविहिते कर्मणि तिष्ठन्, शुचौ देशे स्वाध्यायमधीयानो विविक्ते
स्वाध्यायब्राह्मणोदितप्रकारे पवित्रे देशे यथावदासीन आवृत्तिसधीतस्य कुर्वन्, धार्मिकान्
विदधत् पुत्रान् शिष्यांश्च शिक्षणेन धर्मशीलान् कुर्वन्, आत्मनि सर्वेन्द्रियाणि सम्प्रति-
ष्ठाप्य हार्देऽन्तर्यामिणि परे ब्रह्मणि बाह्याभ्यन्तरेन्द्रियाणि सम्यक् स्थापयित्वा, 'ईश्वरः सर्वभूतानां
हृद्देशेऽर्जुन तिष्ठती'ति न्यायेन तमेव शरणत्वेन ज्ञात्वा कर्माणि तत्र सन्न्यसेदिति यावत् । अहिं-
रश्मिः ।
कृत्स्नभावात्तु गृहिणोपसंहारः ॥ ४७ ॥ पूर्वेति । बहिस्तूभयथेत्यधिकरणोक्तम् ।
साङ्गमियादि । 'साङ्गो वेदोऽध्येयो ज्ञेयश्चे'ति श्रुतेरुक्तम् । यद्वा । आचार्यपदादार्याचर्यलक्षणनिविहर-
हस्तदङ्गेऽधीतेतिशब्देनोपलक्ष्यते । जिज्ञासाङ्गयार्थगमनरहितं समावर्तनमभिसमावर्तनम् ।
गार्हस्थ्यविहित इति कुटुम्बविशेषणम् । सम्प्रतिष्ठाप्येत्यत्र समुपसर्गार्थमाहुः हार्द इति । जीव
उपासनानिषेधान् मानसीन इत्युक्तम् । हार्दपदेन 'यो मनसि तिष्ठन् मनसोऽन्तरो यं मनो न
वेद यस्य मनः शरीरं यो मनोऽन्तरो यमयति स त आत्मान्तर्याम्यमृत' इतिश्रुत्युक्तेऽन्तर्यामिणि ।
तत्रापि प्रत्येकपर्यवसितरूपव्यावृत्त्यर्थं ब्रह्मणीति तद्व्यावृत्त्यर्थं पर इति । अत्र हार्द इति विशेष्यम् ।
इदं हार्दं प्रकटं बोध्यम् 'धार्मिकान् विदध'दित्युक्तत्वात् धर्मेण चित्तशुद्धौ भक्त्याविर्भावात् ।
सम्यगिति । निरोधलक्षणग्रन्थोक्तरीत्या । अनिरुद्धैस्तु सिद्धान्तमुक्तावत्युक्तरीत्या । तथा च श्रुतिः
'इन्द्रियाणि जुह्वती'ति । गीतापि । यद्यप्येव मुख्यत्वात् तथापि निरोधस्य दानसाध्यत्वादाचार्य
सन्दर्शितागमप्रकारेनाडुः । ईश्वर इति । शरणत्वेनेति । 'शुद्धाश्च सुस्खिनश्चैव ब्रह्मविद्या-
विशारदाः । भगवद्भजने योग्या नान्य इत्यर्थतः फल'मिति प्रथमसुबोधिनीकारिकायां 'ब्रह्मविद्या-
विशारदा' इत्युक्तेरुक्तशमदमादिसूत्रोक्तशमदममुमुक्षावैराग्यप्राप्त्या मुमुक्षुकार्य शरणगमनं श्रुतत्वादत्र
१. छान्दोग्य इत्यारभ्य इदं विषयवाक्यमित्यन्तं श्रीहस्ताक्षरलेखितमूलपुस्तके नास्ति, तथापि प्रकाशकारैर्व्याख्यात-
त्वादस्मदन्वेषणावसरेऽनु दृश्यमानत्वाच्चात्र निवेशितम् ।
६४ ब्र० सू० २ ० 2105

५०६ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ० ३ पा० ४ अ० ८ सू० ४७.
भूतान्यन्यत्र तीर्थेभ्यः स खल्वेवं वर्तयन् यावदायुषं ब्रह्मलोकमभिसम्पद्यते ।
न स पुनरावर्तते न स पुनरावर्तते' । इदं विषयवाक्यम् ।
'ब्रह्मलोकमभिसम्पद्यत' इति गृहिणोपसंहारः कृतः । वाजसनेयिशाखायां
वै 'तद्ध स्म वै तत्पूर्वे ब्राह्मणा अनूचाना विद्वांसः प्रजां न कामयन्त' इत्युपक्रम्य
'अथ भिक्षाचर्यं चरन्ती'ति पठ्यते । एवं सति विकल्पे सम्भवत्युपसंहारस्य तात्प-
र्यग्राहकत्वाद् गृहिण एव यथोक्तकर्तुर्ब्रह्मसम्पत्तिरिति श्रुतेस्तात्पर्यम् । त्यागोक्तिस्तु
ऽसौ तादृशो यदर्थं सर्वं त्यज्यत इति स्तुतिपरेति प्राप्ते, गृहिणोपसंहारे हेतुत्वेन ता-
त्पर्यमाह कृत्स्नेति । त्यागे वाङ्मनसोरेव भगवति विनियोगः, न सर्वेन्द्रियाणाम

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । ५०७
कृतकृत्यता भवतीति तेनोपसंहारः कृत इत्यर्थः । अत एव 'आत्मनि सर्वेन्द्रियाणि
सम्प्रतिष्ठाप्ये'त्युच्यते । अत्र, आत्मपदं भगवत्परमिति ज्ञेयम् । कर्ममार्गीणगृहि-
व्यवच्छेदार्थ तुशब्दः ।
अत्रेदमाकूतम् । 'भक्तिमार्गो बहुविध' इति कपिलदेववाक्यात् केचन भक्ताः
स्वगृहेष्वेव स्नेहेन भगवदाकारे विविधोपचारैः सेवां कुर्वन्तस्तथैव निर्वृत्या मुक्ति-
मपि तुच्छां मन्यन्ते । तदुक्तं 'मधुद्विट्सेवानुरक्तमनसामभवोऽपि फल्गु'रिति ।
तेन भगवद्भजन एव, तत्रापि पुष्टिमार्ग एव, श्रुतेर्भर इति ज्ञायते । पूर्वमुक्तद्भग-
वद्भाववतां तदर्थं त्यागं निरूप्य, गृहिणोपसंहारतात्पर्यं पश्चाद् यन्निरूपितवान्,
तेन तादृग्भाववतैव त्यागः कार्यः, तद्रहितेन तु गृह एवोक्तरीत्या प्रभुभजनं कार्यम्,
तेनैव तल्लाभ इति व्यासहृदयमिति ज्ञायते । उक्तभावाभावे त्यागधर्मानिर्वाहा-
दिति । केचन भक्ता भाषणादिलीलादर्शनं विना स्थातुमशक्ताः प्रादुर्भावविव-
क्षाशाया गृहाँस्त्यक्त्वा वनं गच्छन्ति । आत्रेयौडुलोमिभ्यां तु भगवदवतारसाम-
भाष्यप्रकाशः।
च सार्थक्यम् । तेनेति । गृहिणा । एवं तात्पर्यं गमकमाहुः अत एवेत्यादि । कर्ममार्गी-
णेति । जैमिनीयेतन्त्रविचारितेत्यर्थः ।
ननु पूर्वाधिकरणे त्यागं निरूप्य, यदत्र गार्हस्थ्यं प्रशंसति, तत्किमित्याकाङ्क्षायामाहुः
अत्रेदमित्यादि । भक्तिमार्गो बहुविध इति कपिलदेववाक्यादिति । 'भक्तियोगो बहु-
विधो मार्गैर्भामिनि भाव्यते । स्वभावगुणभेदेन पुंसां भावो विभिद्यत' इति कपिलदेववाक्याद्-
भक्तिमार्गो बहुविध इत्यन्वयः । तदुक्तमिति 'यो दुस्त्यजान् क्षितिसुतस्वजनार्थदारान् प्राच्यां
श्रियं सुरवरैः सदवावलोकाम् । नैच्छन्नृपस्तदुचितं महतां मधुद्विट्सेवानुरक्तमनसामभवोपि
फल्गु'रिति पञ्चमस्कन्धे भवाटवीसमाप्तौ शुकेनोक्तम् । तथा च भरतस्य राज्ञद्दशायां तथाभावस्योक्त-
त्वाद्वन्यस्यापि गृहिणस्तथाविधत्वे तथात्वमित्यर्थः । तेनेति । गृहिणोपसंहारे आत्मनि सर्वे-
न्द्रियसम्प्रतिष्ठापनादिकथनेन । श्रुतितात्पर्यं निरूप्य व्यासतात्पर्यं निरूपयन्ति पूर्वमित्यादि ।
तल्लाभ इति । भगवत्प्राप्तिः । उक्तभावाभावे त्यागधर्मानिर्वाहादिति । विगाढभावाभावे 'स
एवावस्ता'दित्यादिनोक्तस्य सर्वत्र तद्द्वानरूपस्य त्यागधर्मस्य मध्ये विच्छेदेन सर्वदा स्थैर्या-
रश्मिः।
न पुनरावर्तत' इत्यस्य । जैमिनीयेति । पूर्वतन्त्रविचारितगृहिण्व्यवच्छेदार्थ । यद्याहुः महाभाष्ये
'दम्पत्योः सहाधिकार' इति । पाठान्तरमाहुः भक्तियोगो बहुविध इति । भगवदाकार इति ।
भगवत्स्मरणं त्रैधा भवति, 'यमादिभिर्योगपथैरान्वीक्षिक्या च विद्यया । मदर्चोपासनाभिर्वा नान्यैर्योोग्यं
स्मरेन्मन' इत्येकादशे विंशाध्यायवाक्यात् । अत्र 'शङ्खचक्रे मृदा यस्तु कुर्यात् तप्तायसेन वा ।
स शूद्रवद्बहिष्कार्यः सर्वस्माद्द्विजकर्मण' इत्यत्र शङ्खचक्रनिषेधस्य तप्तायसे पर्यवसानवद् योग्यस्म-
रणस्य भगवदर्चोपासनायां पर्यवसानात् । तथात्वमिति । उक्तभाववत्त्वम् । गृहिणोपसंहार
इति । गृहिणा विद्योपसंहारे । पूर्वमित्यादीति । बहिस्तूभयथेत्यधिकरणे । तदर्थमिति । भगवद-
र्थम् । मर्यादां सहलात् त्यक्त्वा पुष्टिमाहुः । विगाढेति । इदं लिङ्गभूयस्त्वाधिकरणे स्पष्टम् ।
त्यागधर्मस्येति । त्यागः सर्वात्मभाव इति श्रीहरिरायजितः । तस्य धर्मश्चरमधूचिस्तस्य ।
2107

यिकभक्तदशोक्ता । एते सर्वे फलमार्गीयाः । वाजसनेय्युक्तास्तु साधनमार्गीया
इति नानुषपत्तिः काचित् ॥ ४७ ॥
मौनवदितरेषामप्युपदेशात् ॥ ४८ ॥
किञ्च । सन्न्यासिन आवश्यका ये धर्मास्ततोऽधिकास्ते गृहिणः सिद्ध्यन्ती-
भाष्यप्रकाशः।
भावात् । ननु यद्येवं दौर्लभ्यम्, तदा तत्कथनमाशक्योपदेशरूपत्वादप्रयोजनकं, अतो न वक्तव्य-
मेवेति किमित्युक्तमत आहुः केचनेत्यादि । तथा च दौर्लभ्येपि तत्सत्तास्तीत्यतस्तदनूदितम् ।
अतस्तादृशाधिकारे भगवत्कृपया सम्पन्ने तत्कर्तव्यताबोधनार्थं तत्कथनमित्यर्थः । नन्वात्रेयौ-
डुलोमिभ्यामेतादृशदशासम्पत्तौ गृहत्याग उच्यते, वाजसनेयके तु 'किं प्रजया करिष्यामो येषां
नो एवायमात्मा नायं लोक' इति श्रावणादात्मलोककामनामात्रे बोध्येते इति ताभ्यामुक्तं श्रुति-
विरुद्धम्, किञ्च, ये लीलादर्शनार्थं वनं गच्छन्ति, ते भगवदागमने पुनरायान्ति, न तु वन एव
स्थित्वा सन्न्यासिसिधर्मानतिष्ठन्तीत्यतोपि तच्छ्रुतिविरुद्धम्, अतः कथं श्रौते विचारे एवं तन्मतो-
पन्यास इत्यत आहुः । आत्रेयेत्यादि । एते सर्वे यदीया दशा ताभ्यामुक्ता, ते सर्वे भक्ताः
फलमार्गीयाः, मार्ग उपायः । फलमेव मार्गो यत्रासौ मार्गः फलमार्गस्तत्सम्बन्धिनः । यथा
गोपालतापनीयोक्ता गान्धर्वीप्रभृतयः । तथा च फलरूपो भगवान्नेव स्वस्वरूपं ताननुभावयतीति
भगवत्कृपाविशिष्टयैवेच्छया तेषां सर्वेन्द्रियव्यापाराः । वाजसनेयिनां कहोडब्राह्मण उक्तास्तु
साधनमार्गीयाः । साधनं शमादिविशिष्टं ज्ञानमेव मार्ग उपायः फलप्राप्तौ यत्रासौ साधनमार्गस्त-
त्सम्बन्धिन इति तत्तदधिकारिभेदेन तथा तथा कथनान्न पूर्वोक्ता श्रुतिविरोधरूपा काप्यनुप-
पत्तिरित्यर्थः ॥ ४७ ॥
मौनवदितरेषामप्युपदेशात् ॥ ४८ ॥ सूत्रमवतारयन्ति किञ्चेत्यादि । व्याकुर्वन्ति
मौनपदमित्यादि । यद्यपि मुनेर्भावो मौनमिति योगेन विचारात्मकं ज्ञानमप्यादातुं शक्यते,
रश्मिः।
अतोऽवक्तव्यमिति । अतः अवक्तव्यमिति छेदः । आत्मेति । आत्मा च लोककामना चात्म-
लोककामने ते एवात्मलोककामनामात्रे बोध्येत । तन्मतेति । आत्रेयौडुलोमिमतोपन्यासः। फलसा-
धनयोः सामानाधिकरण्यमाहुः मार्ग उपाय इति । फलमार्ग इति । प्रमेयबलमिति यावत् ।
गान्धर्वीति । प्रभृतिपदेन व्रजस्त्रियः । 'तासां मध्ये श्रेष्ठा गान्धर्वी ह्युवाचे'ति श्रुतेः । एते
प्रमेयबलेन युक्ता इति प्रमेयबलरूपफलमार्गसम्बन्धिनः, तदाहुः तथा चेति । भगवानेवेति ।
फलमेव, एवकारेण तदतिरिक्तसाधनव्यवच्छेदः । भगवत्कृपेति । भगवदिच्छा, फले साधनांश
इति शेषः । कृपाविष्ठः साधनमित्याचार्योक्तेः । भगवत्कृपाविशिष्टयेच्छयेति न समस्तं पदम् ।
इच्छायां कृपाविशिष्टत्वाभावात् । विशिष्टयेति । ब्रह्मह्रदं नीतानामपि सर्वेन्द्रियव्यापारा भवन्त्विति
विशिष्टेच्छा तया । एवकारेण साधारणेच्छायोगव्यवच्छेदः क्रियते । भक्तमनोरथपूरकत्वेन रूप-
भेदात् । वाजसनेयीति भाष्यं विवृण्वन्ति स्म वाजसनेयिनामिति । साधनमित्यादि ।
'ब्रह्मविदाप्नोति पर'मित्यत्र ब्रह्मविदित्यत्र ज्ञानम् । तत्सम्बन्धिन इति । प्रमाणबलिनः । पूर्वो-
क्तेति । सूत्रारम्भोक्ता । श्रुतिस्तु 'एतद्ध स्म वै' इति ॥ ४७ ॥
मौनवदितरेषामप्युपदेशात् ॥ ४८ ॥ रूढमिति । यौगिकमित्युक्ते विचारात्मकज्ञान-

स्यपि हेतोस्तेनोपसंहारः कृत इत्याशयेनाह मौनवदित्यादि । मौनपदमनीहा-
निलायामादित्रिदण्डधर्मोपलक्षकम् । यथा वागिन्द्रियमात्रदेहमात्रवित्तमात्रनि-
यामकास्ते धर्मा उक्ता न्यासिनः, तथेतरेषामपीन्द्रियनियामकानां धर्माणां
'आत्मनि सर्वेन्द्रियाणि सम्प्रतिष्ठाप्ये'ति श्रुत्या गृहिण उपविश्यन्त इति युक्तो
गृहिणोपसंहार इत्यर्थः । तत्र नियमनमात्रम्, अत्र तु भगवति विनियोगात्
आधिक्यमिति भावः । वस्तुतस्तु केवलनियमनस्याप्रयोजकत्वात् तत्रापि भग-
वति विनियोग एव तात्पर्यमिति ज्ञेयम् ॥ ४८ ॥
अनाविष्कुर्वन्नन्वयात् ॥ ४९ ॥
ननु भगवति सर्वेन्द्रियविनियोगात् गृहिणोपसंहार इति न युज्यते, 'शुचौ
देशे स्वाध्यायमधीयान' इत्यादिकर्ममार्गीयसाधनश्रुतेरित्याशङ्क्य, तत्तात्पर्यमाह
अनाविष्कुर्वन्निति । भगवद्भावस्य रसात्मकत्वेन गुप्तस्य

९१० श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [ अ० ३ पा० ४ अ० ८ सू० ५०.
ऐहिकमप्रस्तुतप्रतिबन्धे तद्दर्शनात् ॥ ५० ॥
वैदिककर्मकरणे तात्पर्यमुक्त्वार्थं लौकिकस्यानावश्यकत्वेऽपि तत्समयमाह ।
प्रस्तुतं प्रभुभजनं तत्प्रतिबन्धासम्भवे एवैहिकं कार्यम् । नन्वैहिकं कर्मारतु,
मा वा, अतस्तत्समयोक्तिर्व्यर्थेत्याशङ्कयाह । तद्दर्शनादिति । 'आचार्यकुला'-
दित्युपक्रम्याग्रे पठ्यते, 'धार्मिकान् विदध'दिति । अतो धार्मिकपुत्राद्युत्पादन-
मैहिकं कर्म श्रुतौ दृश्यते, अतस्तत्समयोक्तिरावश्यकी। अन्यथोक्तावुकमस्तीति
प्रस्तुतबाधेऽपि तत्करणे फलप्रतिबन्धः स्यादिति भावः ॥ ५० ॥
इति तृतीयाध्याये चतुर्थपादेऽष्टमं गृहिणोपसंहाराधिकरणम् ॥ ८ ॥
भाष्यप्रकाशः
ऐहिकमप्रस्तुतप्रतिबन्धे तद्दर्शनात् ॥ ५० ॥ अत्रापि भाष्यं प्रकटार्थम् । एवञ्च
यस्य मर्यादायां वरणं वर्तते, तेन साधनापरियाकदशायां 'आचार्यकुला'दिति श्रुत्युक्तरीत्या गृहे
एव स्थित्वा भगवद्भजनं कर्तव्यम्, सद्धर्मरहस्यं च गोपनीयमिति सिद्धम् ॥
शङ्कराचार्यास्तु, सहकार्यन्तराधिकरणं त्रिसूत्रमङ्गीकृत्य, तस्मात् ब्राह्मणः पाण्डित्यं
निर्विद्य बाल्येन तिष्ठासेत् बाल्यं च पाण्डित्यं च निर्विद्याथ मुनिर्मौनं च मौनं च निर्विद्याथ
ब्राह्मण' इति बृहदारण्यकीयकहोलब्राह्मणे किं मौनं विधीयत उत नेति संशये, मौनं विधीयते ।
यद्यप्यत्र न विधिः, तथाप्यपूर्वत्वाद्विधिराश्रयणीयः । मौनं च पाण्डित्यातिरिक्तं ज्ञानसतिशय-
रूपम् । 'मुनीनामप्यहं व्यास' इति प्रयोगदर्शनात् । अतो मननान्मुनिस्तद्भावो मौनम् । अतो-
रश्मिः।
विरहे विविधभावोत्पत्त्या नवभक्तिरूपाश्रमधर्माणां तादृशे बाधात् । ज्ञापितं तात्पर्यवृत्त्योक्तम् ।
एवमतिरोहितार्थमित्यर्थः ॥ ४९ ॥
ऐहिकमप्रस्तुतप्रतिबन्धे तद्दर्शनात् ॥ ५० ॥ प्रकटार्थमिति । प्रकटोऽर्थो यस्य,
तथाहि । अप्रस्तुतेत्यत्र प्रस्तुतस्य प्रतिबन्धः प्रस्तुतप्रतिबन्धः, न प्रस्तुतप्रतिबन्धोऽप्रस्तुतप्रतिबन्धस्त-
स्मिन्नित्यर्थं मत्वाहुः प्रस्तुतम् इति । कार्यमिति । एतदपीषणा कार्यम् । एकादशे योगीश्वरवाक्ये
'वेदोक्तं नाचरेद्यस्तु ह्यलोर्ध्वमुपैति स' इति दर्शनात् । श्रुतावुक्तमिति । साक्षाद्वाक्येऽश्रुतश्रुता-
दुक्तम् । अधुना प्रस्तुतपदे नञन्वयं कृत्वाहुः प्रस्तुतबाधे इति । नञर्थोऽभावः । तत्करणे
ऐहिककरणे । फलेति । प्रस्तुतभजनरूपसाधनाभावात्तथा । एवं प्रकटार्थम् । साधनेति ।
शमदमादिमुमुक्षुत्ववैराग्यक्रोधाभा( वा )नां परिपाकः अस्वाधीनता । रहस्यमिति । यथा निजहृद्गलि-
तस्तोत्रोक्तम् । 'अहं तदीय इत्येषा तद्वार्ता रूपिता पर'मिति तदीयाधिकारोक्तेः। तस्माद्ब्राह्मण इति ।
यस्मात् पूर्व ब्राह्मणा आत्मानं विदित्वा पुत्राद्येषणाभ्यो व्युत्थाय भिक्षाचर्यं चरन्ति, तस्मादधुनातनो
ब्राह्मणः पण्डाय्ययनज्ञा आपाततो ब्रह्मधीस्तद्वान् पण्डितस्तस्य कृत्यं पाण्डित्यं श्रवणं तन्निर्विद्य
निश्चयेन लब्ध्वा बाल्येन ज्ञानबलभावेन मननेन, शुद्धान्तःकरणत्वेन वा स्थातुमिच्छेत् तद्वयं
लब्ध्वा, अथ श्रवणमननानन्तरं मुनिर्मननशीलो निदिध्यासनपरः स्यान्मौनं श्रवणमनने च मौनं च
निदिध्यासनं लब्ध्वोक्तत्रयस्य ब्रह्मसाक्षात्कारहेतुत्वात् तत्रयानन्तरं ब्रह्मावगच्छतीति ब्राह्मणः साक्षा-
त्कृतब्रह्मा भवतीति श्रुत्यर्थः । मौनमिति । निदिध्यासनम् । ज्ञानातीति । निदिध्यासनमित्यर्थः ।
प्रकाशस्तत्त्वविमर्शिन्यां तथा व्याख्यानात् । तद्भावो मौनमिति । भावे षण् । भावोत्र प्रकृतिजन्यबोधे
2110

) or प्प्सो?
Wait, it looks like सुपो लोपो वा! Wait, no, is it यस्य लोपो वा (Pāṇini 6.4.148 'यस्येति च')?
Look at L24: the first letter has a circle at the top: सु or प्?
Wait, could it be मकारलोपो वा?
No, it's two letters before लोपो:
It has a character, then पो: ...पो लोपो वा ।
Could it be सुपो? Yes, सुपो लोपो वा । or यस्य लोपो वा?
Wait, look at the glyph: looks like सुपो or यस्य?
Wait, why would there be "लोप" here?
Look at the previous page / context:
What was the last sutra/word discussed on the previous page?
On page 510, the end was probably discussing a word form.
If it's about a case ending, सुपो लोपो वा is very common!
Wait, let's look at the character: सु पो? Look at the प with ो (o-matra): पो!
Before पो, is it सु? Yes, सु! So सुपो लोपो वा ।

भाष्यप्रकाशः।
'श्रोतव्यो मन्तव्य' इत्यादिभिश्रवणमनने चार्थप्राप्ते विद्यासहकारित्वेन गृहीते, तथा। तस्मात्
ब्राह्मणः पाण्डित्यमित्यादिना पाण्डित्यं बाल्यं मौनमिति त्रयं विद्यायाः सहकार्यन्तरं विधीयत
इत्युक्तं भवति । मौनं च पाण्डित्यादर्थान्तरमित्याह 'पक्षेणे'ति । इदं च मननं श्रवणप्रतिष्ठार्था-
न्मननादप्यर्थान्तरम् । उपासनालम्बनस्य पुनः शीलनं तद्भावनारूपम् । अतोऽपूर्वत्वादत्र
विध्यश्रवणेपि तदाश्रयणम् । मुनिः स्यादिति । तस्मादेवं वाक्यार्थः । ब्राह्मणो विद्यावान् पाण्डित्यं
निर्विद्य उपासं ब्रह्मतत्त्वं परिशुद्धं परिपूर्णं च विदित्वा श्रवणमननाभ्यां प्राप्तं वेदनेन प्रतिल-
भ्येति यावत् । तच्च भगवद्भक्तिभूतं सत्त्ववृद्धिकृतम् । 'नाहं वेदै'रित्यारभ्य, 'भक्त्या त्वनन्यया
शक्यो ज्ञातु'मिति गीतायामुक्तत्वात्, 'यस्य देवे परा भक्ति

एवं मुक्तिफलानियमस्तदवस्थावधृतेस्तदवस्थावधृतेः ॥ ५१ ॥ (३-४-९)
ननु 'तस्य तावदेव चिरं यावन्न विमोक्ष्येऽथ सम्पत्स्य' इति श्रुतौ मुक्त्यन-
न्तरं ब्रह्मसम्पत्तिः श्रूयते, सा तु पुरुषोत्तमसङ्गे लीलारसानुभवातिरिक्ता वक्तुम-
शक्या, मुक्तोपसृप्यव्यपदेशात्, 'मुक्तानामपि सिद्धानां नारायणपरायणः । सुदु-
भाष्यप्रकाशः ।
न्विचारलक्षणं श्रवणापरपर्यायं पाण्डित्यं निर्विद्य निःशेषं कृत्वा अनन्तरं बाल्येन तिष्ठासेत् ।
श्रवणज्ञानोत्पन्नाशेषपानात्मदृष्टितिरस्करणसामर्थ्यं बलं तस्य भावो बाल्यम्, तेन बाल्येन विष-
यानाकृष्टस्तिष्ठासेन्मननं कुर्यादिति यावत् । बाल्यं च पाण्डित्यं च निःशेषं कृत्वा अथ मुनि-
र्मौनवान् धारावाहिकात्मप्रत्ययप्रवाहवान् तिष्ठासेदित्यनुषज्यते । निदिध्यासने कुर्यादिति यावत् ।
एवम्मौनशब्दवाच्यं श्रवणमननाख्यं मौनशब्दवाच्यं निदिध्यासनं निर्विद्य अथ ब्राह्मणो निरू-
पचरितब्राह्मणवान् ब्रह्मैव स्यात् कृतकृत्यो भवेदित्येवं व्याख्यातम् ।
तत्र मतभेदेन वाक्यव्याख्यानस्य भिन्नार्थत्वेपि मौनस्य प्रकृष्टज्ञानरूपस्यैवाङ्गीकारार्थ-
स्तुल्यप्रायः । सूत्रव्याख्याने तु शाङ्करे भास्करे च मते व्युत्थायिनं प्रति तद्विधिः । रामा-
नुजे तु अपरिपक्वं प्रत्यावश्यकतया विद्यापरिपाकार्थं तद्विधिरिति फलति । सिद्धान्ते तु याव-
न्त्येतानि साधनानि तानि सर्वाणि मर्यादापक्षं नातिचरन्तीत्यत एतद्विहाय स एवादृत इति
बोध्यम् । अग्रे तु न तथा विरुद्धम् । 'गृहिणोपसंहारे' तु बहुकर्मोपदेशं बीजमाहुः । बहुकर्मोपदेशे
तु न किञ्चिदपीति तत्साकाङ्क्षत्वादरुच्यम् । 'मौनव'त्सूत्रे तु विद्यायाः सर्वाश्रमसाधारण्यं व्याकु-
र्व्वन्ति । 'अनाविष्कुर्व'न्नित्यत्र च बाल्यरूपं निश्चिन्वन्ति । तदविरुद्धमित्युपरम्यते ॥ ५० ॥
इत्यष्टमं गृहिणोपसंहाराधिकरणम् ॥ ८ ॥
एवं मुक्तिफलानियमस्तदवस्थावधृतेस्तदवस्थावधृतेः ॥ ५१ ॥ सूत्रमवतारयन्ति
रश्मिः ।
सर्वत्यागं कुर्यात् । अथ ब्राह्मणो गोपालतापनीये यः सः पुरुषोत्तमवित् स्यात् ततः कृतकृत्यो
भवेत् । बहुकर्मेति । कृत्स्नभावः सन्न्यासिनो विशिष्यते । बहुलायासानि हि बहून्याश्रमकर्माणि
यज्ञादीनि तं प्रति कर्तव्यतयोपदिष्टानि आश्रमान्तरकर्माणि च यथासम्भवं अहिंसेन्द्रियसंयमादीनि
यस्य विद्यन्ते, तस्मात् गृहमेधिनोपसंहारो न विरुध्यत इति भाष्येण तथा । साकाङ्क्षत्वादिति
बहुकर्मोपदेशबीजसाकाङ्क्षत्वात् । व्याकुर्व्वन्तीति । इतरेषां चतुर्णामाश्रमाणामुपदेशाविशेषात् ।
मौनवदिति व्याकुर्वन्ति । तेन विद्यायाः सकलाश्रमसाधारण्यं गौणसाधनव्युदासार्थम् । निश्चिन्व-
न्तीति । बाल्येन तिष्ठासेदित्यत्र यथोपपादमूत्रपुरीषत्वादिबालचरितं, अन्तर्गता वा भावशुद्धिः, दम्भ-
दर्पप्ररूढेन्द्रियत्वादिरहितत्वंबाल्यं स्यादिति संशये, यथोपपादमूत्रपुरीषत्वं च प्रसिद्धतरं बाल्यमिति पूर्वपक्षे
आन्तरो भावविशेषो बालस्याप्रकटेन्द्रियत्वादिरिह बाल्यमाश्रीयत इति सिद्धान्त इत्येवं निश्चिन्वन्ति ।
तद्विरुद्धमिति । 'शुद्धभावप्रसादित' इति वाक्यात् प्रसादहेतुत्वेन भेदान्तर्गतत्वात् ॥ ५० ॥
अष्टमं गृहिणोपसंहाराधिकरणम् ॥ ८ ॥
एवं मुक्तिफलानियमस्तदवस्थावधृतेस्तदवस्थावधृतेः ॥ ५१ ॥ सूत्रमिति । वणिङ्क-
६५ ब्र० सू० २० 2113

(is there "मुक्तेः"?)
Wait, look at line 31:
"मुक्तिफलत्व इति मुक्तस्य मुक्तेः फलत्वे" - wait!
Between "मुक्तस्य" and "फलत्वे":
Look at the characters:
म ु क ् त े ः ?
No! Look:
"मुक्तिफलत्व इति मुक्तस्य" then:
Wait, look at the letters:
There is "मुक्तेः"? No!
Wait:
"इति"
"मुक्तस्य"
Then:
"मु" "क्तेः"? No, it's just:
Wait! Let's count characters in line 31:
"ग्रहेण पुष्टौ प्रवेशने भवतीति वक्ष्यमाणभाष्यात् । मुक्तिफलत्व इति मुक्तस्य मुक्तेः फलत्वे साध-"
Wait! Let's look between 'मुक्तस्य' and 'फलत्वे':
Is 'मुक्तेः' there?
Wait:
"म ु क ् ति फ ल त् व इ ति"
"म ु क ् त स्य"
Wait, after 'मुक्तस्य', what is that word?
Is it 'मुक्तेः'?
It has: 'म' with 'ु' (mu), then 'क' with '्' and 'त' with 'े' and visarga (क्तेः)!
Yes! 'मुक्तेः'!
Then 'फलत्वे' (phalatve): 'फ'

भावाद्यौत्सर्गिकी तदवस्था । तत्फलं तु कस्यचिदत्यनुग्रहेण पुष्टौ प्रवेशने भव-
तीति स्वाभिप्रायं प्रकटीकुर्वता बादरायणेन अनियम इत्युक्तम् । एवं सति
भाष्यप्रकाशः ।
चिर'मिति श्वेतकेतूपाख्यानश्रुतावाचार्यवतः पुरुषस्य ब्रह्मज्ञानोत्तरं मोक्षानाप्तिपर्यन्तमेव ब्रह्मसम्प-
त्तिविलम्बः, न तु तदुत्तरमिति श्राव्यते । ब्रह्मसम्पत्तिश्च 'सता सोम्य तदा सम्पन्नो भवती'ति
'परं ज्योतिरुपसम्पद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते, स उत्तमः पुरुष' इत्यादौ सम्परिष्वङ्गरूपैव सिद्धे-
त्येकीभावदशाविरुद्धा । अतस्तदविरोधार्थमेतयोः श्रुत्योर्विशेषात्सौत्सर्गिकभाव आदर्तव्यः । वर-
णेन पुष्टौ प्रवेशने मुक्त्यनन्तरं ब्रह्मसम्पत्तिरूपं फलम्, तदभावे तु मुक्त्यवस्थैवेति । तथा च
वरणस्य भगवदिच्छामात्राधीनत्वात् तस्याश्च पूर्वं ज्ञातुमशक्यत्वाद्वगवता सूत्रकृता

५१६ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [ अ० ३ पा० ४ अ० ९ सू० ५१.
'न स पुनरावर्तत' इति श्रुतिः प्रपञ्चे पुनरावृत्तिं निषेधति, न तु तदतीतेपीति
ज्ञेयम् । समाप्तिज्ञापनायावृत्तिः ।
अथवा । श्रुतौ तदवस्थावधृतेर्हेतोरस्माकमपि तदवस्थावधृतिर्यतोऽतः फला-
नियमनिश्चयोपीत्यर्थः । एवं सति मुक्तिपर्यन्तं साधनं भगवद्भाव इति निर्णयः
सम्पन्नः ॥ ५१ ॥
इति तृतीयाध्याये चतुर्थपादे नवमं मुक्तिफलानियम इत्यधिकरणम् ॥ ९ ॥
इति श्रीवेदव्यासमतवर्तिश्रीवल्लभाचार्यविरचिते ब्रह्मसूत्राणुभाष्ये
तृतीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥ ३ ॥ ४ ॥
समाप्तोयं तृतीयोऽध्यायः ।
भाष्यप्रकाशः।
दृष्टिमापादयन्नुक्तां श्रुतिं विशदयीति शङ्कायामाहुः एवं सतीत्यादि। श्रुतिद्वयस्याविरोधे कर्तव्ये
सत्यनावृत्तिश्रुतिः प्रपञ्चे पुनरावृत्तिं निषेधति । उपकोसलब्राह्मणे 'एतेन प्रतिपद्यमाना इमं मान-
वमावर्तं नावर्तन्त' इति विशेषनिर्देशात् । न तु तदतीतेपि । एतेनैवावृत्तिनिषेधस्य सामान्यत्वनि-
वारणादिति ज्ञेयमित्यर्थः ।
सूत्रस्थपदावृत्तेः समाप्तिमात्रबोधकत्वेऽर्थवत्ता न स्यादित्यतः पक्षान्तरमाहुः अथवेत्यादि ।
अत इति । श्रुत्यन्तरा विरोधात् । सिद्धमाहुः एवमित्यादि । भगवद्भाव इति सप्तमी । तथा च
परप्राप्तौ भगवद्भाव एव परमा साधनकाष्ठेत्यत्र सिद्धमित्यर्थः ।
रश्मिः।
ऋतमां सम्यक् प्राप्य स्वेन रूपेण तत्तन्मुक्त्युचितेन । अभीति । ञिमी भय इत्यादीनां प्रत्यया-
न्तानां तदुचितं रूपम् । उत्तमः पुरुषोत्र पुरुषोत्तमलीलाप्रवेशात् तल्लीलारसानुभविता । अत्यनुग्रहवां-
श्चेत्, उत्तमश्चासौ पुरुषः पुरुषोत्तम इति पुरुषोत्तमपदं कर्मधारयसमासेन निष्पन्नम् । सम्परिष्वङ्गो
भेदघटित इति भक्तिमार्गीयः । इवार्यो भेद इत्युक्तम् । एकीभावो 'न स पुनरावर्तत' इत्यत्र,
इयं दशा मुक्तावस्था नित्यरूपा अनावृत्तिरूपत्वात् । लीलारसानुभवितृत्वरूपा च विरुद्धानेकी-
भावरूपत्वात् । एकीभावेति । पूर्वाधिकरणविषयवाक्योक्ता पुनरावृत्तचैतन्मैकीभावदशाविरुद्धा ।
तदविरोधार्थमिति । विरोधाभावायेति भाष्यविवरणम् । श्रुत्योरिति । 'तस्य तावदेव चिर'मि-
त्यस्याः 'न स पुनरावर्तत' इत्यस्याश्च । विशेषेति विशेषभावः 'यदेकमव्यक्तमनन्तरूप'मिति श्रुत्युक्त-
'तमसःपरस्ता'दित्युक्त्या पुरुषोत्तमः श्रुतिद्वयस्येति मानवमावर्तं नावर्तन्त इति श्रुत्युक्तनित्यलीलाया
अपुनरावृत्तिनित्यरूपः औत्सर्गिकभावो अपुनरावृत्तिनित्यरूपः । पुनरावृत्तिर्मायिकानाम् ।
अमायिकानां पुष्टौ विराजि दोधूयमानानां विशेषपदार्थवद् अपुनरावृत्तिः । पुष्टानिति अत्यनुग्रहसा-
ध्यायाम् । तद्भाव इति । वरणेन पुष्टिप्रवेशसाभावे इत्यर्थः । मुक्त्यवस्थेति । पुष्टानमपि
इत्यन्तभाष्यविवरणम् । अनियम इत्युक्तमिति । उभयोराश्रमयोः । इतरयोस्तदङ्गत्वात् । अत
एवैकादशे सप्तदशाध्याये ब्रह्मचर्यगृहस्थाश्रमयोर्निरूपणम् । भिन्नेऽष्टादशाध्याये तुरीयावनप्रस्थाश्रमयो-
र्निरूपणम् । तस्य तावदेव चिरमित्यस्या न स पुनरित्याश्च । अनावृत्तिश्रुतिरिति ।
'इमं मानवमावर्त'मिति श्रुत्येकवाक्यताप्राप्ता । एतेनेति साधनेन । तदतीत इति मानवावर्तातीते
भगवत्पारवर्जे, बालखोपोषनिषत्सिद्धे, 'सत्यं ज्ञानमनन्तं यत् ब्रह्मज्योतिः सनातन'मित्युपहन्वे ।
एतेनेति उक्तनिर्देशस्य सामान्यान्तर्गतत्वेन । आवृत्तिनिषेधो विषयवाक्येन तस्य, सामान्य-
2116

Here is the accurate Sanskrit text transcription of the provided page:

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । ५१७
भाष्यप्रकाशः।
अन्ये तु 'ऐहिक'सूत्रे साधकस्यैतज्जन्मनि विद्योत्पत्तिरुत, जन्मान्तरे इति सन्देहे, मम
जन्मान्तरे विद्या भवत्वित्यभिसन्ध्यभावादिरिहैव जन्मनीति प्राप्ते, प्रतिबन्धकाभावस्य
कारणतायाः सर्वत्र सिद्धत्वादत्र वा परत्र वा यदैव प्रतिबन्धककर्मादिनिवृत्तिः, तदैव तत्र विद्यो-
त्पत्तिरिति सिद्धान्तयन्ति ।
'एवं मुक्तिफलानियम' इति सूत्रे तु यथा साधनवीर्यविशेषाद्विद्याया ऐहिकामुष्मिकफल-
कृतो विशेषः, तथा विद्याफलभूताया मुक्तेरप्युत्कर्षापकर्षरूपो विशेषो भवेदित्येवं प्राप्ते । उच्यते।
एवं मुक्तिरूपे विशेषनियमो नास्ति । कुतः । तदवस्थावधृतेः । सर्वेषु ब्रह्मरूपतावधारणात्,
'अस्थूलमनणु,' 'स एष नेति नेत्यात्मा', 'यत्र नान्यत् पश्यति' इत्यादिष्वितिम्यो ब्रह्मणि एकलि-
ङ्गत्वस्यैव सिद्धत्वादित्याहुः ।
तद्ब्रह्मन्मते पूर्वकक्षारूपमिति लिङ्गभूयस्त्वाधिकरणे निर्णीतम् । तदवगमिका विद्या च
तत्रैव विभान्वेति निर्णीतं 'अक्षरधिया' मित्यधिकरणे । अतो नास्माभिस्तत्राधिकं किञ्चिद्विचार्यत
इति बोध्यम् ॥ ५१ ॥
इति नवमं मुक्तिफलानियम इत्यधिकरणम् ॥ ९ ॥
इति श्रीमद्वल्लभाचार्यचरणनलचन्द्रनिरस्तहृदयध्वान्तस्य पुरुषोत्तमस्य
कृतौ भाष्यप्रकाशे तृतीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥ ३ ॥ ४ ॥
समाप्तस्तृतीयोऽध्यायः ।
रश्मिः।
त्त्वस्य निर्धारणादिति पाठः । सामान्यत्वेनेति समानपदात् स्वार्थे ष्यञ् । सूत्रस्थपदेति ।
तदवस्थावधृतिपदस्यावृत्तिः समासीति । व्यञ्जनया बोधकत्वे शक्त्यभावात् । अतः तदवस्था-
वधृतिपदसार्थवत्ता नेत्यर्थः । अथवेत्यादीति । श्रुतौ ज्ञानिनां तदवस्थावधृतेरस्माकं भक्तानामपि
तदवस्थावधृतेः । यद्वा श्रुतौ प्रमाणभूतायाम् । अस्माकं प्रामाणिकानाम् । श्रुत्यन्तरेति । 'इमं
मानवं आवर्तं नावर्तन्त' इति श्रुत्यन्तरा विरोधात् । भाष्ये फलानियम इति । तुरीयाश्रम एवेति
नियमो न । यद्वा गृहस्थानुग्रहभाजः स सर्वस्य न लीलानुभवः, कस्यचिदेवालन्तानुग्रहेण पुष्टि-
प्रविष्टस्य । अभिसन्धिः सङ्कल्पः । आदिनेच्छादयौ । भवेदिति । तथा च मुक्तेरेकरसत्वभङ्ग
इति भावः । एकलिङ्गत्वस्येति । विधिनिषेधयोर्निषेधलिङ्गत्वस्य निषेधो लिङ्गं हेतुः प्रमाणं यस्य
तत्तस्य । आरोपापवादात् । पूर्वकक्षेति । 'अरूपवदेव हि तत्प्रधानत्वा' दिल्यत्र स्फुटम् । विद्येति
परा विद्या । 'अथ परा यया तदक्षरमधिगम्यत' इति मुण्डकात् ॥ ५१ ॥
इति नवमं मुक्तिफलानियम इत्यधिकरणम् ॥ ९ ॥
इति श्रीविठ्ठलेश्वरैश्वर्यनिरस्तसमस्तान्तरायेण श्रीगोविन्दरायजित्पौत्रेण
सम्पूर्णवेद्या विट्ठलरायजिद्भातृयगोकुलोत्सवात्मजगोपेश्वरजिता
कृते भाष्यप्रकाशस्य तृतीयाध्यायस्य रश्मौ तृतीयाध्यायस्य
चतुर्थपादः सम्पूर्णतामगमत् ॥ ४ ॥
समाप्तस्तृतीयाध्यायः ॥ ३ ॥
१. एतावतो ग्रन्थस्य श्लोकानां संख्या ८८९७ अष्टसहस्राष्टशतसप्तनवद । अध्यायत्रयस्य श्लोकसंख्या १४२४१ चतुर्दश-
शतसहस्रद्विशतद्विचत्वारिंशत् । श्रीहस्ताक्षरमुकन्ध्ये इदं श्रीगोपेश्वरैः स्वयमेव लिखितम् ।
2117

श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम्
श्रीमद्वल्लभाचार्यचरणप्रणीतम्
AṆUBHĀṢYA
ON
THE BRAHMASŪTRA
WITH THE COMMENTARY
BHĀṢYAPRAKĀŚA
AND
THE SUPER- COMMENTARY
RAŚMI ON THE BHĀṢYAPRAKĀŚA
VOLUME 4
ADHYAYA 4
EDITED WITH INTRODUCTION BY
MULCHANDRA TULSIDAS TELIWALA
WITH A NEW INTRODUCTION BY
GOSWAMI SRI SHYAM MANOHARJI MAHARAJ

Ācārya Śrī Vallabha, the founder of the
Śuddhādvaita school of Vedānta tradition is said
to be of a divine origin imbued with spiritual
insight. His philosophy is called pure-non-dualism
undefiled by Māyā. He was born in Vikram Saṁvat
1535 (1479 A.D.), to Śrī Lakṣmaṇa Bhaṭṭa, a
Telugu Brahmin and Illammāgāru, a family which
had learning towards Vedic rituals and the worship
of Gopālakṛṣṇa. He travelled extensively to the
religious places such as Vijyanagar, Kāśī and Aḍail
(near Prayāga). At these places, he developed his
literary and religious activities. His firm faith in
lord Kṛṣṇa's commandment led him to devote to
the task of a faithful interpretation of the sacred
texts like the Upaniṣad, Gītā and Brahmasūtra.
He found that the essential reality is Śuddha (pure)
unalloyed with māyā, and non-dualism (Advaya).
He advocated the Puṣṭi (divine grace), as the most
powerful and unfailing method for attaining
Supreme Bliss. His Siddhānta is known as
Śuddhādvaita-Brahmavāda-Nirguṇa-Puṣṭibhakti
Mārga.
Ācārya Vallabha has written a commentary on
the Brahmasūtra, known as Aṇubhāṣya which is
available only in the summary form upto III.2.33,
the remaining part was supplemented by his second
son Śrī Viṭṭhalanātha.
Ācārya differs from the earlier Ācāryas viz.
Śaṁkara, Rāmānuja, Madhva, and Nimbārka with
regard to the interpretation of the nature of Reality.
According to Vallabha, Reality is Brahman which
is Sat (existence), Cit (conscious), Ānanda (bliss)
Continued on back flap
ISBN 81-88643-11-4 (Vol.4)
ISBN 81-88643-07-6 (Set) Rs. 3700
(Set of 4 Vols.)

continued from front flap
which is denominated as Rasa (sentiment). He is
Pūrṇa Puruṣottama. Among his divine chara-
cteristics Jñāna and Kriyā are important. He is
Kartā (doer) and Bhoktā (enjoyer). For Līlā, He
creates the universe out of Himself. Vallabha
propagates the path of Puṣṭi Bhakti (Divine grace)
in order to enjoy the union with the Supreme.
The Puṣṭi can be realised as in the case of gopi’s
of Vṛndāvan who, in fact, opened the gateway to
realize everything with lord Kṛṣṇa. He is for
Svarūpānanda, instead of Brahmānanda. Lord is
full of Rasa in which love is most important. This
brings enjoyment of the Bliss of the Union with
Divine.
The present commentaries on Aṇubhāṣya
known as Prakāśa written by Śrī Puruṣottama
Caraṇa, a descendent of Śrī Vallabhācārya and
another on the same known as Raśmi by Śrī Yogi
Gopeśvara, of the same lineage, provide excellent
and appropriate interpretation of the tradition.
In fact, Aṇubhāṣya of Vallabhācārya with these
two commentaries given by Śrī Puruṣottam-
acaraṇa and Gopeśvarajī is the most authentic
text for providing illuminating interpretation of
the Brahmasūtra.
This edition was originally printed by
Nirnaysagar Press, Bombay, an institution known
for publishing and printing the authentic editions.
This work was published some eighty years ago,
now printed again with a new Introduction by one
of the greatest scholars of modern times in the
tradition.

The provided image is completely blank and contains no text to transcribe.