अणुभाष्य (महाप्रभु वल्लभाचार्य - शुद्धाद्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य प्रकाश टीका सहित)

कल्पनमेतदेव नैष्कर्म्य'मिति । एतदत्र विचार्यते । मन्त्रावृत्तिस्तदधिष्ठातृरूपध्याना- देरमृतत्वं फलमुच्यते । भजनस्वरूपं च यावत्फलनैराश्येन भगवत्यात्मनः कल्प- नमित्युच्यते । नच फलनैराश्येन भजनेऽप्यन्ते मुक्तिरेव भवित्रीति वाच्यम् । 'तं यथा यथोपासते तथैव भवति तद्वैतान् भूत्वावती'ति श्रुतेर्मुक्तिसाधनत्वेन ज्ञात्वा भजतः सैव फलम् । स्वरूपस्यैव स्वतन्त्रपुरुषार्थत्वमनुभवन् यो भजते, तस्य तदेव फलमिति यतो निर्णयः सम्पद्यते । 'ये यथा मां प्रपद्यन्ते तांस्तथैव भजाम्यह'मिति भाष्यप्रकाशः। वस्तुत एतदीयस्य जीवस्य इहामुत्रोपाधिनैराश्येनैव ऐहिकामुष्मिकयावत्फलेप्साराहित्येन कल्पनं तदीयत्वसमर्थनम् । अन्तर्बहिःसेवया तद्द्रढीकरणम् । 'कृपू सामर्थ्ये' इति धात्वर्थात् । एतदेव खलु [

भगवद्वाक्याच्च । अत एव रहस्यभजनं लक्ष्यमुक्तम् । तथाच श्रौतत्वभगवत्सम्ब- न्धित्वयोरविशेषात् कतमो गरीयानिति संशये गूढाभिसन्धिः पठति । मुमुक्षोः सकाशाद्रहस्यभजनकर्तैव उपपन्नः उपपत्तियुक्तः। तमेवोद्घाटयति तल्लक्षणार्थोपलब्धेरिति । तल्लक्षणो भगवत्स्वरूपात्मको योऽर्थः स्वतन्त्रपुरुषार्थरूपः, तदुपलब्धेः स्वाधीनत्वेन तत्प्राप्तेरित्यर्थः । यद्यपि पुरुषोत्तमे प्रवेशे तदानन्दानु- भवो भवति, तथापि न प्रभोस्तदधीनत्वम् । भक्तितिरोभावात् । प्रत्युत वैपरीत्यम् । भजनानन्दस्य तत आधिक्यं तु 'मुक्तिं ददाति कर्हिचित् स्म न भक्तियोगम्' भाष्यप्रकाशः। भवती'त्यनेनोच्यते । भजनस्वरूपमित्यारभ्य, भगवद्वाक्याच्चेत्यन्तग्रन्थस्तु स्फुटार्थः । एतन्निगमनायाह अत एवेत्यादि । अत एवेति । स्वरूपस्य फलत्वादेव । 'अस्य भजन'मिति पाठे तु निरुपाधिभजनमेव लक्ष्यम् । उभयथापि 'तद्वैता'नित्यादिभिः सिद्धो निर्णयस्तुल्यः । अतो निरपेक्षभजनेपि मुक्तिरेव फलमिति निर्णयस्य कर्तुमशक्यत्वात् यत् सिद्धं तदाह तथाचे- त्यादि । उक्तहेतुभ्यामुभयोर्भक्तयोः साम्यमेव युक्तमिति पूर्वपक्षरुपे संशये श्रुतिस्थगूढाभिप्रायं प्रकटयन् सूत्रं पठतीत्यर्थः । सूत्रं व्याकुर्वन्ति मुमुक्षोरित्यादि । रहस्यभजनकर्तेति । पाठा- न्तरे तु निरुपाधिभजनकर्ता । तमेवेति । तादृशं भक्तम् । गूढाभिसन्धिर्वा । अग्रे उपपत्तेरेव कथनादिति । ननु पुरुषोत्तमे सायुज्येपि सूत्रोक्तस्य हेतोरुपपद्यमानत्वात् कथं रहस्यभजनकर्तुरे- वाधिक्यस्य सिद्धिरित्यत आहुः यद्यपीत्यादि । ननु मास्तु प्रभोस्तदधीनत्वं सायुज्ये, तथापि स्वरूपानन्दापेक्षया भजनानन्दस्याधिक्ये किं मानम्, अत आहुः भजनानन्दस्येत्यादि । अत्र प्रथमवाक्यं पञ्चमस्कन्धषष्ठाध्याये श्रीशुकैः परीक्षितं प्रत्युक्तम् । 'राजन् पतिर्गुरुर्यं भवतां यदूनां दैवं प्रियः कुलपतिः क्वच किङ्करो वः । अस्त्वेवमङ्ग भगवान् भजतां मुकुन्दो मुक्तिं ददाति कर्हिचित् स्म न भक्तियोग'मिति । अत्र मुक्तिदातुरुपदेयत्वेन भक्तेराधिक्ये सिद्धे तदानन्दस्या- रश्मिः। एतन्निगमनायेति । तस्मात्तथेति निगमनं न्यायशास्त्रे । भाष्ये । रहस्येति । तत्राप्तिसाधनं लक्ष्यम्, 'तदिहामुत्रे'त्यादिलक्षणम् । लक्ष्यं निरुपाधि बोध्यम् । प्रकृते । मुक्तिरेवेति । एवकारः स्वरूपस्य व्यवच्छेदकः । उक्तेति । श्रौतत्वभगवत्सम्बन्धित्वाभ्यां हेतुभ्यां उभयोर्मुक्तिभगवत्स्वरूपार्थं भजतोः । इति पूर्वपक्षेति । मुक्तिसाधनत्वेन भजनं गरीयानुत स्वरूपस्यैव स्वतन्त्रपुरुषार्थत्वमनुभवन् भजनं गरीयानिति संशये उक्तहेतुभ्यामित्यादिपूर्वपक्षे रूपं यस्य तादृशे संशये । उक्तायां 'यो ध्यायति रसति भजति सोऽमृतो भवती'ति श्रुतौ तिष्ठतीति श्रुतिस्थं गूढं मुमुक्षोः सकाशात् रहस्यभजनकर्तवोपपन्न इत्यमृतपदगूढं अभिप्रायम् । गूढाभिसन्धिरितिपाठे उक्ताभिप्रायवान् व्यासो भगवान् गूढोभिसन्धि- र्यस्येति बहुव्रीहेः । सूत्रमिति । बुद्धिस्यत्वात्सूत्रमपठित्वा व्याकुर्वन्तीत्यर्थः । गूढाभिसन्धिरूपे भाष्यीयोर्थव्यतिरिक्ते । अत्र हेतुः अग्र इति । सूत्रेऽग्रे उपपत्तेः उपपन्नरूपतादृशभक्तधर्मस्य । यदि तल्लक्षणार्थो न स्यात्तदा तदुपलब्धिर्न स्यादित्येवमन्यथाज्ञानरूपायाः । ननु स्तादमृतपदगूढोभिप्रायः मुमुक्षोः सकाशाद्रहस्यभजनकर्तैव मुख्य इति उपपन्नरूपतादृशभक्तधर्मस्य तथापि तल्लक्षणार्थोपलब्धेरिति हेतुना कथं प्राप्तिरत उक्त एवेति । अप्यर्थे आकृतौ शक्तेः तदाक्षेप्तव्यक्तेरुपपन्नरूपाया गौणार्थत्वात् । कथनात् तल्लक्षणार्थोपलब्धेरिति पदेन कथनात् । सायुज्य इति । उक्तदीयत्वविलक्षणसायुज्ये । रहस्येति । तदीयस्य । तदानन्दस्येति । भजनानन्दस्य । ननु भजनेनानन्दो भजनानन्दः । अत्र

. Then काःorताः? Wait, compare काinवाक्यम्(line 7) andताinतादृशस्य(line 10). It looks likeकाः! Wait, could it be शेषव्यासाभिप्रायकाः? Yes, शेषव्यासाभिप्रायकाःis a completely valid Sanskrit compound: "having the intention of Śeṣa-Vyāsa" / "intended by Śeṣa and Vyāsa". Wait, orशेषव्यासाभिप्रायता? It ends with :. So काःorताः. Let's look at ताःinभगवल्लीलास्ते: स्तेhasत. In काः: काhas a horizontal bar crossing the vertical line. In the word in footnote: afterभि, there is प्रा(orया?), then सा? Wait, let's look at: १ इतः पूर्वं ( यथा पूर्णा भगवल्लीलास्ते शेषव्यासाभिप्रायकाः ) । Wait, could the footnote be referring to text missing beforeधिक्यम्? Line 7 starts with: धिक्यम् । द्वितीयं तृतीयस्कन्धे... Because line 6 ends with:तद-`! Then in Bhāṣ

३१० श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ० ३ पा० ३ अ० ८ सू० ३०. ज्ञाने खर्गादित्रये तुल्यदर्शित्वासम्भवश्च । 'मुक्तिं ददाति कर्हिचित् स्म न भक्ति- योग'मिति वाक्ये भक्तेराधिक्यं स्पष्टमेवोच्यते । तस्माच्छून्यार्थजिघृक्षोः सकाशात् पूर्णार्थवान् महानिति युक्तमेवास्योपपन्नत्वम् । इममेवार्थं दृष्टान्तेनाह लोकव- दिति । यथा स्वाधीनभर्तृका नायिका तदवस्थाननुगुणगृहवित्तादिकं दीयमान- मपि नोररीकरोति, तथेत्यर्थः । अथवा । स भगवान्नेव लक्षणमसाधारणो धर्मो यस्य स तल्लक्षण उद्भट- भक्तिभावः स एव अर्थः स्वतन्त्रपुरुषार्थरूप इति । अग्रे पूर्ववत् । भगवत्प्राकट्य- वानेव हि भक्तो भक्तत्वेन ज्ञायत इति तथा । एतेन ज्ञाप्यं हि ज्ञापकादधिकं भवति । एवं सति यज्ज्ञापकं परमकाष्ठापन्नं वस्तु पुरुषोत्तमस्वरूपं सर्वफलरूपं तन्महित्वं कथं वक्तुं शक्यमिति सूच्यते ॥ ३० ॥ इति तृतीयाध्याये तृतीयपादेऽष्टममुपपन्नाधिकरणम् ॥ ८ ॥ भाष्यप्रकाशः। काष्ठा सूचिता । तेन फलभक्तौ मुक्तिर्न सन्निपततीति मर्यादाभक्तिफलभूतमुक्तिभाजोपि सकाशात् पुष्टिमक्तोऽधिक इति सिद्धम् । अत्र गोपालतापनीयोक्ते विषयवाक्ये भक्तिविषयतया पुरुषोत्तमस्वरूपस्य सिद्धत्वेन श्यामावदातत्वं प्रतिपादितम् । रश्मिः। (नु)भवविषयीक्रियमाणत्वं न जातिरिति कथं तस्य पदार्थत्वमिति चेत् । न । विशेष्यौदासीन्येन धर्मा- वच्छिन्ने शक्तेः । कलशपदस्य कलशत्वे शक्तस्य कलशत्वधर्मवाचकत्वेप्याकृतौ शक्तेरनिवार्यत्वात् । व्यक्तेरभेदस्य जातिबाधकस्य सत्त्वात् । तदज्ञान इति । तुल्यत्वनिरूपकलौकिकसगुणसुखत्वेनापवर्गा- ज्ञाने । अपवर्गस्य सात्त्विकत्वात्सगुणत्वम् । उत्कृष्टत्वेनापवर्गज्ञाने । पूर्णार्थेति । यथा 'पूर्णा भगव- दीयास्ते शेषव्याप्तामिमारुता' इत्युक्ताः पूर्णार्थवन्तः । 'अत इतरड्याय' इति सूत्रादेवकारः । अस्य मुमुक्षोः सकाशाद्ब्रह्मभजनकर्तुः । तदवस्थेति । भर्तृवस्थेत्यर्थः । एवं स्पष्टमित्यर्थः । स्पष्टमिति । यस्येति । भक्तस्य । उद्भटेति । भक्त इति वक्तव्ये भक्तत्वस्योद्भटभक्तिभावप्रयुक्तत्वादप्रयोजकस्य मुख्यत्वात्तदेवोपात्तम् । अग्र इति । दृष्टान्तांशे । ज्ञाप्यमिति । अत्र भक्तो ज्ञाप्यः । सामान्ये नपुं- सकम् । तन्महित्वमिति । भक्तमहित्वम् । सूच्यत इति । सूत्रेण सूच्यते । एवं स्पष्टमित्यर्थः । काष्ठेति । तदीयत्वरूपा । फलभक्ताविति । 'भक्तिरस्यभजन' मिति श्रुत्युक्तायां मनःकल्पनं मानसी- सेवारूपं तनुवित्तजसेवाफलमिति फलभक्तित्वम् । नेति । 'फलभोगनैराश्येने'त्यत्र मुक्तिरूपफलस्य सत्त्वान्न सन्निपततीत्यर्थः । यद्यपि तदीयत्वस्य सामीप्यमुक्तित्वम्, तथापि सामीप्ये दासत्वेन दासीत्वेन सुहृत्वेन स्थित्यभावान्न प्रायपाठपठितसामीप्यमुक्तित्वम् । तत्र सुहृत्त्वरूपभक्त्यभावात् । वस्तुतस्तु प्रायपाठपठितसामीप्ये दासत्वदासीत्वे सोपाधिके, न तु निरुपाधिके । आत्मकामस्य नोपाधित्वम् । 'अकाम आप्तकाम आत्मकाम' इति श्रुतावकामत्वानन्तरमात्मकामत्वश्रावणात्सकलोपाधिनैराश्यात् । विषयवाक्य इति । 'भक्तिरंहस्य भजन'मित्यादिरूपे तदाक्षिप्त 'एतदत्र विचार्यत' इत्यादिभाष्योक्ते च । भजतीत्युक्त्या भजनविषयतयेत्यादिः । अक्षरस्य ज्ञानविषयत्वात् । श्यामेति । पूर्वमानन्दमय- १. तन्महत्त्वमिति शोधितपाठः । 1846

यहाँ प्रस्तुत पृष्ठ का देवनागरी में पंक्ति-दर-पंक्ति लिप्यन्तरण (transcription) है:

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । ३१३ भाष्यप्रकाशः शंकराचार्यास्तु, 'गतेरर्थवत्त्व'मिति द्विसूत्रमधिकरणमङ्गीकृत्य, क्वचित् पुण्यपापहान- सन्निधौ देवयानः पन्था श्रूयते, क्वचिन्न । स किं सर्वत्र संनिपतेन्न वेति संशये, उपायनवत् सर्वत्रेति प्राप्तम् । तत्राह । गतेः देवयानस्य पथः, अर्थवत्त्वमुभयथा विभागेनेत्युक्त्वा क्वचिदर्थवती गतिः, क्वचिन्नेति विभागस्वरूपं व्याचक्रुः । तन्मन्दम् । एकस्य प्रकारस्य गतिसार्थकथं प्रत्यहेतुतया सौत्रस्योभयथापदस्य विरोधात् । भास्कराचार्यास्तु, उभयथेत्यस्य सुकृतनिवृत्त्या दुष्कृतनिवृत्त्या चेत्यर्थमाहुः । पूर्वव्या- ख्यानादिदमेव समीचीनम् । सूत्रस्थपदसङ्गतेः । वाचस्पतिमिश्रास्तु, यदि पुण्यमपि निवर्तते, किमर्था तर्हि गतिरिति भास्कराचार्योक्तम- वतारणं सूत्रव्याख्यानं चानूद्याहुः । तैरनाशङ्कनीयमेवाशङ्कितम्, विद्याक्षिप्तायां हि गतौ केयमाशङ्का, यदि क्षीणसुकृतः किमर्थमयं यातीति । न हीयं सुकृतनिबन्धना गतिः, अपि तु विद्या- निबन्धनेति । तस्माद्बुद्धोक्तमेवोपवर्णनं साध्विति । तन्मन्दम् । विद्याक्षिप्ताया एव गतेरर्थवत्त्वस्य सूत्रे प्रकारद्वयेन समर्थितत्वात् । तत्र प्रकाराकाङ्क्षायामर्थशब्दस्य पञ्चस्वर्थेषु निवृत्तेरप्युक्तत्वात् तदभिप्रेत्य द्वेधा निवृत्त्यार्थवत्त्वव्याख्याने दोषाभावात् । तद्व्याख्येयवृद्धोक्तौ त्वर्थशब्दस्य प्रयोज- नार्थताया निवृत्त्यर्थताया वा उपगमेऽप्युभयथेति पदासामञ्जस्यं दुर्वारमेव, अतो वृथायमाडम्बरः । किञ्च । मतद्वयेपि देहवियोगकाल एव द्विविधकर्मक्षयस्याङ्गीकृतत्वात् ब्रह्मणश्च व्यापकत्वाद्वति- वैयर्थ्यं तु मतद्वयेपि नापैति । यत्पुनर्भास्कराचार्यैः पर्यङ्कस्थस्य ब्रह्मणः कार्यब्रह्मत्वमुपगतम् । तदपि मन्दम् । हेत्वद- र्शनात् । नच साकारत्वमेव हेतुरिति वाच्यम् । तस्य कार्यासाधारणतायाः प्रागेव बहुधास्माभि- र्निरस्तत्वेनाभिमानमात्रत्वात् । नच 'यजूदरः सामशिरा' इति श्लोकरूपया तत्स्वरूपसंग्राहकश्रु- रश्मिः । निरूपणेन स्मृतविरुद्धधर्मी निरूपितौ । तत्र श्रीनिकेतत्वेन लक्ष्मीसहस्रलीलाभिः सेव्यमान उक्तः, तस्य शृङ्गाररसस्वरूपत्वाच्छायामावदातं त्वं भक्त्यर्थं सौत्रदृष्टान्तेन प्रतिपादितम् । आध्यानाय द्वितीयस्कन्धे इदं रूपं द्रष्टव्यम् । अर्थवत्त्वं पुण्यपापहानवत्त्वम् । उभाववयवौ यस्येत्युभयं तस्मात्प्रकारे थाल् । एतदाह विभागेनेति । एकस्येति । क्वचिन्नेत्युक्तस्य । सूत्रव्याख्यानं पूर्वोक्तम् । अनाशङ्कनीय- मिति । यदि पुण्यमपि निवर्तते, किमर्था तर्हि गतिरित्यनाशङ्कनीयम् । विद्याक्षिप्तेति । विद्याप्रेरिता- याम् । आशङ्केति । पुण्यप्रेरितत्वाशङ्का । यातीतीति । आशङ्केति बोध्यम् । सुकृतेन निबध्यते साध्यसाधनभावसम्बन्धेनेति सुकृतनिबन्धना । 'शाङ्करव्याख्यानापेक्षयेदमेव समीचीन'मित्युक्त्वा- दधोक्षजत्वं विस्मृत्य 'पुण्यः पुण्येन भवती'ति श्रुत्या पुण्यरूपभगवत्प्राप्तिः पुण्येन भवतीत्याशयेनाहुः विद्याक्षिप्ताया इति । सुकृतनिबन्धनाया व्यवच्छेदक एवकारः । अर्थवत्त्वस्येति । व्याख्यात- मिदं पदम् । तत्र प्रकारेति । सुकृतदुष्कृतप्रकारद्वये । प्रकारः निवृत्तसुकृतो निवृत्तदुष्कृत इत्यत्र निवृत्तत्वं निवृत्तिः । पञ्चस्विति । 'अर्थोऽभिधेयैरैवस्तु'त्युक्तेषु । अर्थवत्त्वेति । अर्थवत्त्वमर्य एव निवृत्तिरित्यर्थस्तथार्याने । दुर्वारमिति । एतदुपपादितं पूर्वम् । आडम्बरः समारम्भः । गतीति । व्यापकस्य प्राप्तत्वात्तत्राप्त्यर्थगतिवैयर्थ्यम् । नापैतीति । न आ अप एतीति छेदः । पर्यङ्कस्थस्येति । इयं प्रागुक्ता । पर्यङ्कविद्यायां कार्यब्रह्मप्राप्तिरित्यत्र तद्भाष्यम् । तस्येति । साकारत्वस्य । प्रागेवेति । सर्ववेदान्तप्रत्ययाधिकरण एव । न चेति । 'यजूदरः सामशिरा असावृमूर्त्तिरव्ययः । स च ब्रह्येति 1847

orभ्र? Wait! Let's examine ग्निinवायोरग्नि-: Look at वायोर...: वा-यो-र-ग्नि-रौ-दर्या-दिः? Wait, is that a रौ? रौदर्यादिः->औदर्यादिःwith sandhi fromवायोरग्निः->वायोरग्निरौदर्यादिः! Wait, औदर्यादिः? Agni in the stomach is "औदर्यः" (audarya / jatharagni)! "वायोरग्निरौदर्यादिः" = "वायोः अग्निः औदर्यादिः" (from Vayu comes Agni, which in the body is the gastric fire etc.)! BRILLIANT! वायोरग्निरौदर्यादिः! And then: अग्नेरापः शरीरे दृश्यमानाः! Wait, is that अग्नेरापः? Look at the glyph for ग्ने: it looks like ग्ने! (A ligature of गandनwithे). Wait, let's look at वायोरग्निरौदर्यादिः: Letters: वा यो र ग्नि रौ द र्या दिः` Wait,

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । ३१३ अनियमः सर्वासामविरोधः शब्दानुमानाभ्याम् ॥ ३१ ॥ (३-३-९) अथर्वणोपनिषत्सु पठ्यते ‘परब्रह्मैतत् यो धारयति रसति भजति ध्यायते प्रेमति शृणोति श्रावयत्युपदिशत्याचरति सोऽमृतो भवति सोऽमृतो भवती’ति । तत्र धारणादीनां समुदितानामेवामृतसाधकत्वम्, उत प्रत्येकमपीति भवति संशयः । अत्र धारणादिसाधनकलापमुक्त्वा फलमुच्यत इति समुदितानामेव मुक्तिसाधकत्वम् । उपलक्षणं चैतत् । श्रवणादिनवविधभक्तीनामप्येवमेव तथा- त्वमिति पूर्वपक्षे, सिद्धान्तमाह अनियम इति । समुदितानामेव तेषां फलसा- धकत्वमिति नियमो नास्तीत्यर्थः । अत्रोपपत्तिमाह सर्वासामविरोध इति । ‘चिन्तयँश्चेतसा कृष्णं मुक्तो भवति संसृते’रिति श्रुत्या चिन्तनमात्रस्य तथात्व- भाष्यप्रकाशः । अनियमः सर्वासामविरोधः शब्दानुमानाभ्याम् ॥ ३१ ॥ एवं पुष्टिभक्तेः फलरूपत्वं तादृशभक्तस्य स्वरूपं च निरूप्य ततो न्यूनाया अपि मर्यादाभक्तेर्ज्ञानमार्गादुत्कर्षं विषयोत्कर्षात् बोधयितुं मर्यादाभक्तिसाध्यायां मुक्तौ सर्वा भक्तयः सन्निपतन्ति, किं वा प्रत्येकमेवेतरनिरपेक्षाः मुक्तिं साधयन्तीति विचारयितुमधिकरणमारभत इत्याशयेन विषयादिक- माहुः अथर्वणेत्यादि । अत्र सर्वाङ्गे मनोधारणं करोतीति धारयतिपदार्थः । रसति कीर्तयति जपतीत्यर्थः । भजति शारीरादिना सेवते । ध्यायते एकाङ्गं लीलां वा चिन्तयति । प्रेमति युधिष्ठिरादिवत् स्निह्यति । शृणोति श्रावयतीति प्रकटार्थम् । उपदिशति मन्त्रद्वारा बोध- यति । आचरति भगवद्धर्मानिति शेषः । एवमत्र नवोक्ताः । अयं च शाखान्तरीयः पाठः । प्रसिद्धपाठे तु ‘ध्यायति रसति भजती’ति त्रयमेवोच्यते, तदाप्युपलक्षणविधया अन्या अन्यत्रोक्ता अपि समायान्ति । संशयपूर्वपक्षौ स्पष्टौ । सिद्धान्तं वक्तुं सूत्रं व्याकुर्वन्ति समुदितानामि- त्यादि । अत्रेति । अनियमे । रश्मिः । अनियमः सर्वासामविरोधः शब्दानुमानाभ्याम् ॥ ३१ ॥ फलभक्तौ मुक्तिनैर- पेक्ष्यमुक्तम्, तदग्रे मुक्तिविचारं विरुणद्धीत्यालोच्याहुः एवं पुष्टीति । गतिसूत्रे उक्तायाः उपपन्नसूत्रे फलरूपत्वम् । स्वरूपं दासदासीसुहृद्रूपम् । मर्यादेति । गतिसूत्रोक्ता या मर्यादाभक्तिस्तत्साध्यायाम् । इतरेति । स्वेतरभक्तिनिरपेक्षाः एकैकेत्यर्थः । धारयतीति । धारणां करोतीत्यर्थः । कीर्तयतीति । ‘रस शब्द’ इति धातुपाठात् । मानसं कीर्तनमित्याहुः जपतीति । ‘जप मानसे’ । सेवत इति । ‘भज सेवायाम्’ । एकाङ्गमिति । ध्यायतीत्यस्य ध्यानं करोतीत्यर्थाद्ध्यानस्वरूपमुक्तम्, ‘वैकुण्ठलीला- मिध्यान’मिति तृतीयस्कन्धादाहुः लीलां वेति । ‘ध्यै चिन्ताया’मिति धातुपाठादाहुः चिन्तयतीति । भगवदिति । मध्यमाधिकारे भगवद्धर्माचरणम् । अन्या इति । भक्तयः । अन्यत्रेति । श्रुत्यन्तरेषु । संशयेति । पूर्वपक्षस्तु अत्रेत्यादि । तथात्वं फलसाधकत्वम् । एवमेवेति । धारणादिकलापवदेव समुदितानां तथात्वं फलसाधकत्वम् । एवाहेति । केवलैति भावविशेषणादेवकारः । तथाच पुष्टि- १ तथात्वम् । २ तत्र । 1849 ४० ब्र० सू० २०

मुच्यते । 'पञ्चपदीं जप'न्नित्याद्युक्त्वा 'ब्रह्म सम्पद्यते ब्रह्म सम्पद्यत' इति श्रुत्या कीर्त्तनमात्रस्य तथात्वमुच्यते । तथाच प्रत्येकपक्ष एव सर्वासां श्रुतीनामविरोधः स्यात् । एवं सति 'परब्रह्मैतत् यो धारयती'त्यादिषु 'सोऽमृतो भवती'ति पदं प्रत्येकं सम्बध्यत इति ज्ञेयम् । ननु यथा दण्डादीनां प्रत्येकं घटहेतुत्वोक्तावपि नैकस्यैव तज्जनकत्वम्, एवमत्राप्येकैकस्य चिन्तनादेस्तथात्वोक्तावपि फलसाधकत्वं समुदितानामेव तेषामिति चेत् । मैवम् । योऽर्थो यत्प्रमाणैकसमधिगम्यः, स तेन प्रमा- णेन यथा सिध्यति, तथा मन्तव्यः । दण्डादेस्तथात्वं प्रत्यक्षेण गृह्यत इति तन्न तथास्तु, प्रकृते तु तेषां तथात्वमलौकिकशब्दैकसमधिगम्यम् । श्रुतिस्तू- क्तैव । नचोक्तन्यायः श्रुतिष्वपि तात्पर्वनिर्णायको भवती

यहाँ प्रस्तुत पृष्ठ का देवनागरी में पंक्ति-दर-पंक्ति लिप्यन्तरण (transcription) दिया गया है:

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम्। ३१५ सर्वासां श्रुतीनां मिथोऽविरोधः। तर्ह्यकत्र तथात्वे सर्वत्रैव तथास्त्वित्याशङ्क्य तत्र बाधकमाह शब्दानुमानाभ्यामिति। पूर्ववत्। तन्न प्रत्येकपि मुक्तिहेतुत्वमु- च्यत इति न तथेत्यर्थः। यत्र प्रत्येकमपि तथात्वम्, तत्र किमु वक्तव्यं समुदि- तानां तथात्व इति भावः। तेन श्लिष्टः प्रयोगोऽयमिति ज्ञेयम् ॥ ३१ ॥ इति तृतीयाध्याये तृतीयपादे नवममनियमाधिकरणम् ॥ ९ ॥ यावदधिकारमवस्थितिराधिकारिकाणाम् ॥ ३२ ॥ (३-३-१०) पूर्वं मुमुक्षुभिर्मुक्तिसाधनत्वेन क्रियमाणानां भगवद्धर्माणामुक्तिसाधन- प्रकारो विचारितः, अधुना तु भगवान् स्वविचारितकार्यं लौकिकैश्वर्याद्यशक्यं ज्ञात्वा, स्वैश्वर्यादिकं दत्त्वा, येन जीवेन तत् कारयति, स जीवस्तैर्धर्मैर्मुक्तो भवति, न वेति विचार्यते। भाष्यप्रकाशः। बाधकमाहेत्यर्थः। तत्रेति। श्रुतौ स्मृतौ च। तथाच श्रुतेरुपचारसहिष्णुत्वेपि स्मृतौ 'केवलेन हि भावेने'ति केवलपदान्नोपचारसहिष्णुत्वम्, अतस्तदुपबृंहितश्रुतावपि यथाश्रुतमेवादरणीयमित्यर्थः। ननु तर्हि पूर्वं विकल्पितस दोषस्य कथं परिहार इत्यत आहुः यत्र प्रत्येकमित्यादि। तथाच तादृशस्थले सर्वासां भक्तीनां सन्निपातात् फलशैघ्यं बोध्यमित्यर्थः। श्लिष्ट इति। 'अनियम' इत्यनेन एकमेव कर्तव्यम्, न द्वयं त्रयमित्यस्याप्यनियमस्य संग्रहानानार्थसंश्रय इत्यर्थः। अत्र भगवदभिज्ञानद्वारा मुक्तिजनिकानां भक्तीनां विचारेण ताभिर्ज्ञेयस्य भगवतो निर्मलत्वबोधकं विरजमिति विशेषणं प्रतिपादितं बोध्यम्। अन्ये तु अचिरादिगतिः सर्वासु विद्यासु, उत यत्र श्रूयते तत्रेति संशये, सर्वत्रेति सिद्धा- न्तयन्ति। अस्मिन् सिद्धान्ते तु यत्रातिकृपा, तत्र सद्योमुक्तिः। इतरत्र त्वर्चिरादिगतिरिति विशेषो गतिसूत्रादेव सिध्यतीति बोध्यम् ॥ ३१ ॥ इति नवममनियमाधिकरणम् ॥ ९ ॥ यावदधिकारमवस्थितिराधिकारिकाणाम् ॥ ३२ ॥ पूर्वाधिकरणसङ्गतिं वदन्तोऽ- धिकरणप्रयोजनमाहुः पूर्वमित्यादि। मुक्तो भवति, न वेति। सायुज्यं प्राप्नोति, न वा। तथाच यदि तैः प्राप्नोति, तदा भक्तित्वम्, न मुक्तिजनकतावच्छेदकम्। तेषु भक्तित्वाभावात्। रश्मिः। चारेणेति। हेतुतृतीयायाः करणे उपचारः फलात्मकज्ञानस्य साधनज्ञान उपचारः तेन। पूर्वमिति। भाष्येऽन्यानुशयपक्षं विकल्पितस्य समुदिताभिर्मुक्तिः श्रुतीनां मिथो विरोध इत्यैकैकस्या मुक्तिर्वेति विक- ल्पितप्रायस्य दोषस्य साधनाज्ञानस्य संशयग्रन्थोक्तस्य वा साधनाज्ञानस्य। यत्र प्रत्येकमित्यादीति। तथात्वमिति। तृणारणिमणिन्यायेन मुक्तिसाधकत्वम्। भाव इति। कैमुतिकन्याये भावः। एकमे- वेति। भजनम्। संग्रहात् सूचनात्। अनियमादिपदद्वये नानार्थसंश्रय इत्यर्थः। 'भक्त्या मामभी'- तिवाक्यादाहुः अत्रेति। विरजमिति। 'प्रवर्तते यत्र रजस्तम' इति द्वितीयस्कन्धनवमाध्यायवाक्यान्नि- र्मलपदसामानाधिकरण्यम्। विशेषणमिति। एकमेत्यस्य विशेषणम्। 'अद्राक्षमकमासीन'मिति तृती- यस्कन्धवाक्ये। अस्मिन्निति। प्रत्यक्षेऽस्मत्सिद्धान्ते। गतिसूत्रादिति। भक्तिमार्गस्य भगवदङ्गीका- रक्तवाद्भक्तेच्छया यत्रातिकृपारूपलीला, तत्र सद्योमुक्तिरित्यादि सिध्यतीत्यर्थः ॥ ३१ ॥ इति नवमम- नियमाधिकरणम् ॥ ९ ॥ यावदधिकारमवस्थितिराधिकारिकाणाम् ॥ ३२ ॥ न मुक्तीति। किंतु भगवद्धर्मत्वं १ (ननु प्रत्येकपक्ष इत्यादिनाक्तोभयोः कारणत्वाभावस्य) इतः पूर्वमेव सिद्धान्तर्गतम्। 1851

३१६ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ० ३ पा० ३ अ० १० सू० ३२. तत्र जीवकृतभगवद्विषयकधर्माणां यत्र तत्साधकत्वम्, तत्र भगवदीयानां धर्माणां तत्साधकत्वं सुतरामेव । तेषां स्वकृत्यसाध्यत्वेनाविधेयत्वात्तत्साधनेष्व- प्रवेशोपीति सन्देहे निर्णयमाह यावदित्यादि । यस्मिन् जीवे यत्कार्यसाधनार्थमधिकारो भगवता दत्तः, तत्कार्यसाधनक्ष- मास्तस्मिन् ये स्वधर्मा भगवता स्थापिताः, त आधिकारिका इत्युच्यन्ते । तत्का- र्यसम्पत्तिरेव तदधिकारप्रयोजनमिति तावदेव तेषां तस्मिन् स्थितिरित्यर्थः । एवं सति तत्सम्पत्तौ सोऽपि निवर्तत इति तत्सम्बन्धिनो धर्मा अपि निवर्तन्त इति मुक्तिपर्यन्तं न तेषां व्यापारसम्भवः । भगवता तथैव विचारितत्वात् । भाष्यप्रकाशः। यदि न प्राप्नोति, तदा भगवद्धर्मत्वमपि न तथा ।

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । ३१७ मुक्तिस्तु भक्त्यैवेति भावः । यच्च 'ब्रह्मणा सह ते सर्वे सम्प्राप्ते प्रतिसञ्चरे । परस्यान्ते कृतात्मानः प्रविशन्ति परं पद'मिति वाक्यम्, तत्स्वाकल्पान्तं येषा- मधिकारः सप्तर्षिप्रभृतीनां तद्विषयकमिति ज्ञेयम् । अन्यथा भगवद्दत्ताधिकार- सामर्थ्यस्य भरतस्य स्वाधिकारसमाप्तौ मुक्तिर्न वदेत् । 'कृतात्मानः' इति भाष्यप्रकाशः । कारसमाप्त्यनन्तरं भक्तिः फलोन्मुखीभवतीति न भक्तित्वस्य मुक्तिजनकतावच्छेदकत्वहानिरिति मुक्तिस्तु भक्त्यैवेति भाव इत्यर्थः । ननु यद्याधिकारिकाणां न मुक्तिपर्यन्तो व्यापारः, तर्हि 'ब्रह्मणा सह ते सर्वे' इति वाक्ये अधिकारान्ते मुक्तिकथनं विरुद्धं स्यादित्यत आहुः यच्चेत्यादि । तथाच तद्भक्तेस्तदानीमेव फलोन्मुख्यस्य भगवता विचारितत्वात्तदापि तयैव तन्मुक्तिः, न त्वाधिकारिकै- र्गुणैरित्यदोषः । अत्र गमकमाहुः अन्यथेत्यादि । तथाच यद्याधिकारिकैरेव गुणैर्मुक्तिः स्यात्, तदा 'स भुक्तभोगां त्यक्त्वेमां निर्गतस्तपसा हरिम् । उपासीनस्तत्पदवीं लेभे वै जन्मभिस्त्रि- भि'रिति तादृशोपासनया तथा मुक्तिं न वदेत् । अत एतदनुरोधेन पूर्वोक्तवाक्येपि साधनान्तरेणैव मुक्तिर्बोध्येत्यर्थः । तत्रापि गमकमाहुः कृतेत्यादि । तथाचात्रापि तथेत्यर्थः । एतेन प्रशान्ता- रुणलोचनत्वं विचारितम् । प्रशान्तं ज्ञानम्, अरुणं क्रिया, रजोरूपत्वात् । तदुभयविचारात्मकं लोचनम् । तेषु तेष्वधिकारिषु ज्ञानक्रिययोः कार्यार्थं प्रदानादिति बोध्यम् । अन्त्ये त्वत्र अपान्तरतमवसिष्ठप्रभृतीनां पूर्णज्ञानवतां दृष्टपरतत्त्वानांमपि व्यासमैत्रावरुणा- दिरूपजन्मान्तरदर्शनाद्विद्याया न मुक्तिहेतुत्वमित्याशङ्क्य, तन्निरासायाधिकारस्य प्रतिबन्धकत्वा- त्तत्समाप्तौ पूर्वया विद्ययैव मुक्तिमाहुः । रश्मिः । नात्र भगवद्धर्मेषु तेषां लय उक्तः । प्रकृतेः स्वरूपालिकायाः प्रणवत्वेन नवीनभावजनकत्वात्तत्र लयेपि भगवद्धर्मत्वाभावप्रसङ्गाभावात् । 'शब्दार्थरसरूपधृ'गिति द्वादशस्कन्धात् । ॐकारस्य शब्दत्वात् । यच्चेत्यादीति । सप्तर्षीति । प्रभृतिशब्देन चतुर्दशमन्वन्तराणि दिवाभिमानिदेवता(नि) च ग्राह्याणि । तदानीमिति । अधिकारसमाप्तिकाल एव । पूर्वोक्तेति । 'ब्रह्मणा सह ते सर्वे' इति वाक्ये 'स भुक्तभोगा'मित्यस्मिन्वाक्ये वा साधनान्तरेण भक्त्या । उपासनेन वा । तथेति । साधनान्तरेणैव व्यापिवैकुण्ठे प्रवेश उच्यते, नत्वाधिकारिकगुणैरित्यर्थः । प्रशान्तेति । सूत्रेऽधिकारशब्दात्साधनाध्याये साधनानां पादे भगवद्धर्माणां विचारादधिकार उत्तमोत्तमः साधनं भक्त्यादिरध्यायार्थः भगवद्धर्मी आनन्दमयादेः तत्र 'आनन्दादयः प्रधानस्यो'क्ताः अन्येऽधिकारशब्दात्तृतीयस्कन्धीयाधिकारप्रकरणस्मर- णात् 'आध्यानाये'ति सूत्रस्मारितध्यानादिविषयाणां तृतीयस्कन्धादाहुः प्रशान्तेति । तेन पूर्वत्रोत्तरत्र च तृतीयवाक्योक्तधर्माणामान्यत्रिकाणां भगवत्परत्वविचार इति पदार्थस्य नाव्याप्तिः । तृतीयवाक्यानि तु 'अद्राक्षमेकमासीनं विचिन्वन् दयितं पतिम् । श्रीनिकेतं सैरखत्यां कृतकेतमकेतनम् । श्यामावदातं विरजं प्रशान्तारुणलोचनम्' इति षड्द्विशेषणानि विचारितानि । षष्ठी कला च । अन्यास्तत्रतत्र वक्ष्यन्ते । तेषु तेष्विति । भगवद्व्यासाचार्यादिषु ज्ञानकार्यार्थं प्रदानं ज्ञानस्य । एवं क्रियावतारेषु क्रियाकार्यं प्रथमसुबोधिन्यां स्पष्टम् । अपान्तरतमेति वेदाचार्यनाम । स व्यासो जातः । मैत्रावरुणी वशिष्ठपितरौ । आदिना मनस्तो नारदः । व्यासमैत्रावरुणादिभी रूप्यते व्यवह्रियते तादृशं 1853

त्वाधिकारिकगुणैः ॥ ३२ ॥ Wait, in : "प्रवेश उच्यते, न त्वाधिकारिकगुणैः ॥ ३२ ॥" इति तृतीयाध्याये तृतीयपादे दशममाधिकारिकाधिकरणम् ॥ १० ॥ अक्षरधियां त्ववरोधः सामान्यतद्भावाभ्यामौपसदवत्तदुक्तम् ॥ ३३॥ (३-३-११) Notice on L5: "॥ ३३॥ (३-३-११)" - there is no space between ३३ and ॥, or maybe there is: "॥ ३३॥ (३-३-११)". ननूक्ताथर्वणोपनिषद्वाक्यैर्भगवद्धर्माणामुक्तिसाधनत्वमुच्यते, श्रुत्यन्तरेषु Wait, let's look at L6 again: "ननूक्तार्थवणोपनिषद्वक्यैर्भगवद्धर्माणामुक्तिसाधनत्वमुच्यते," or "ननूक्तार्थवणोपनिषद्वाक्यैर्..."? Look at 'द्वा': it is 'द्वा' with 'ा': "वाक्यैर्". And "ननूक्तार्थवण": yes, the repha is on 'थ': "ननूक्तार्थवणोपनिषद्वाक्यैर्". Wait, look at L7: 'तमेव विदित्वातिमृत्युमेति

त्वान्मुक्तौ च तदसम्भवात् 'भक्त्या मामभिजानाती'ति वाक्याद्भक्तौ ज्ञानस्यापि सम्भवाज्ज्ञानेनैव मुक्तिरिति पूर्वपक्षे, ज्ञानसाधनत्वनिरूपकश्रुतितात्पर्यं निरू- पयन् पुरुषोत्तमप्राप्तेरेव मुक्तिपदवाच्यत्वात्तज्जनस्यैव तत्प्रापकत्वमिति हृदि कृत्वाह अक्षराद्धियामित्यादि । तुशब्दः पूर्वपक्षनिरासे । वाजसनेयके श्रूयते

सर्वमायान्निवृत्त्यात्मकत्वेन तस्यां वैजात्यासम्भवात्, ज्ञानकारणत्वबोधकश्रुतेः सावधारणत्वेन भक्तिकारणत्वबोधिकायां च तदभावेन 'भक्त्या मामभी'ति गीतावाक्याद्भक्तौ ज्ञानस्य सम्भवात् 'गतेरर्थवत्त्व'मित्यतीताधिकरणे मर्यादामार्गे ज्ञानस्य मुक्तिसाधनताप्रतिपादनाच्च भक्तेः परम्परया कारणतामादाय भक्तिकारणतावाक्यानां समर्थनीयतया ज्ञानेनैव मुक्तिरिति पूर्वपक्षे, ज्ञानसाधन- त्वनिरूपकश्रुतितात्पर्यं निरूपयन् उक्तं हृदि कृत्वा अक्षरज्ञानस्य तां प्रति स्वरूपयोग्यतासम्पा- दकत्वेन कारणत्वमाहेत्यर्थः । सूत्रं व्याकुर्वन्ति तुशब्दः पूर्वेत्यादि । पूर्वपक्षनिरास इति । पूर्वोक्तरीत्या सावधारणवाक्यसिद्धत्वाज्ज्ञानेनैव मुक्तिरिति पूर्वपक्षनिरासे । तं ज्ञानकारणत्वनि- रूपकश्रुतितात्पर्यंनिरूपणमुखेनोपपादयन्ति वाजेत्यादि । अयमर्थः । अस्थूलादिवाक्योपसंहारे 'य एतद्विदित्वा प्रैति स ब्राह्मण' इत्यक्षरवेत्तुर्ब्रह्म- त्वमुक्तम् । 'अथ परे'ति वाक्ये च परविद्याया अक्षरज्ञानजनकत्वमेवोक्तम् । तेन ज्ञानरूपे मार्गे इष्टप्राप्त्युपाये अस्थूलत्वादृश्यत्त्वादिगुणकं यदक्षरं तद्विषयकाण्येव ज्ञानानीष्टप्रापकतया निरूप्यन्ते, न तु पुरुषोत्तमविषयकाणीति ज्ञानविषयविशेषणबलान्निश्चीयते । तत्फलविचारे च 'ब्रह्मविदाप्नोति पर'मिति श्रुतावक्षरब्रह्मविदोऽक्षरात् परस्य प्राप्तिः फलत्वेनोच्यते । नचाक्षरमेव पुरुषोत्तम इति वाच्यम् । परपदप्रयोगवैयर्थ्यापत्तेः । 'दिव्यो ह्यमूर्त' इति मन्त्रे 'अक्षरात् परतः पर' इत्येतस्यापि विरोधापत्तेः । नच तत्राक्षरपदेन प्रकृतिर्वा, जीवात्मा वा ग्राह्य इति युक्तम् । प्रकृतविरोधात् । जगत्कारणभूतस्य चेतनस्यैव तत्राक्षरत्वेन प्रकृतत्वात् । अतस्तत्र 'अव्यक्तोऽक्षर इत्युक्तस्तमाहुः

ज्ञानरूपसाधनवैजात्यस्य । ज्ञानं भक्तिर्वा साधनमिति संशयः । भक्तिज्ञानप्रतिपादकश्रुतिद्वयं संशयबीजम् । वैजात्येति । पूर्वपक्षत्वाद्वैजात्यासंभव उक्तः । अयं समर्थनीयतयेत्यस्य । भक्तौ ज्ञानस्येति । इदमपि पूर्वपक्षत्वात् । ज्ञानं तु फलात्मकम् । परम्परयेति । फलात्मकज्ञानद्वारा । तामिति । भक्तिं प्रति । ज्ञानेनैवेति । एवकारो भक्तिव्यवच्छेदकः । तमिति । पूर्वपक्षम् । ज्ञानविषयेति । विशेषणमस्थूलत्वा- दृश्यत्वादिगुणकत्वम् । ब्रह्मविदितिभाष्यं विवृण्वन्ति स्म तत्फलेति । भाष्यमुपबृंहणपरमिति मत्त्वोपबृंहणं वक्तुमाहुः नचेत्यादि । सगुणगुणानां विशेषदर्शनोत्तरमभावात्तर्कः । वाच्यमित्यस्य तर्कितव्यमित्यर्थात् । परपदेति । परिणामाद्वैतत्वा द्विशेषदर्शनोत्तरमपि परत्वादिरूपपुरुषोत्तमगुणानां विशेषदर्शनोत्तरं भावात् । एवं परपदेत्यादिः । पुरुषोत्तमपदाभावादत्राह्मुः दिव्य इति । 'दिव्यो ह्यमूर्तः पुरुष' इत्यत्र नामैक- देशग्रहणादस्ति पुरुषोत्तमपदमिति । 'विष्णुर्नाम महायोगी महामायो महातपाः । तत्त्वमार्गे यथा दीपो दृश्यते पुरुषोत्तम' इति । यस्तु 'अर्धमात्रा तु निश्चले'त्युक्त्वा 'शुद्धस्फटिकसंकाशं किंचित्सू- र्यमरीचिवत् । लभते योगयुक्तात्मा पुरुषोत्तमतत्पर' इति योगतत्त्वोपनिषदि । 'अर्धमात्रात्मकः कृष्णः' तस्य लाभसाधकत्वेनोक्तः पुरुषोत्तमः सोऽभेदाच्छब्दाभेदेन साध्यसाधनभावः । ग्राह्य इति । एवमक्षरपरं परपदमिति भावः । प्रकृतेति । प्रकृतमक्षरं न प्रकृतिर्न जीवात्मेति भावः । नत्रेति । मुण्डके । प्रकृतत्वा- दिति । 'तथाक्षरात् विविधाः सौम्य भावाः प्रजायन्ते तत्र वैवापियन्ती'तिश्रुत्या तथा । तत्रेति । मुण्डके ।

३२० श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [ अ० ३ पा० ३ अ० ११ सू० ३३. 'एतद्वै तदक्षरं गार्गि ब्राह्मणा अभिवदन्त्यस्थूल'मित्यादि । तथाथर्वणे च 'अथ परा यया तदक्षरमधिगम्यत' इति । तेन ज्ञानमार्गेऽक्षरविषयकाण्येव ज्ञानानि निरूप्यन्ते, पुरुषोत्तमविषयकाणि नेति निश्चीयते । 'ब्रह्मविदामोति पर'मिति श्रुतावक्षरब्रह्मविदोऽक्षरात् परस्य प्राप्तिरुच्यते । 'अक्षरादपि चोत्तम' इति भग- वद्वाक्याच्चाक्षरातीतः पुरुषोत्तमः । 'भक्त्या मामभिजानाती'ति वाक्ये 'मा'मिति पदात् पुरुषोत्तमविषयकं ज्ञानमुच्यते, न त्वक्षरविषयकम् । किञ्च, ब्रह्मभूतस्य भक्तिलाभोक्तेस्तस्य चानन्दांशाविर्भावात्मकत्वात्तस्य चाविद्यानाशजन्यत्वात्तस्य चाक्षरज्ञानजन्यत्वात् पूर्वकक्ष्याविश्रान्तमेवाक्षरज्ञानम् । एवं सत्यक्षरविषयिणीनां भाष्यप्रकाशः । परमां गतिम्, य

Here is the complete, line-by-line transcription of the Sanskrit text from the image into clean Markdown in Unicode Devanagari:

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । [३२१] धियां श्रुतौ मुक्तिसाधनेषु यः अवरोधः प्रवेशर्न गणनेति यावत्, स सामान्यत- द्भावाभ्यां हेतुभ्याम् । पुरुषोत्तमसम्बन्धिसम्बन्धे मुक्तिरिति सामान्यम् । मर्या- दामार्गेऽङ्गीकृतानां 'ब्रह्मभूतः प्रसन्नात्मा न शोचति न काङ्क्षति । समः सर्वेषु भाष्यप्रकाशः । दुच्यते । तेनावधारणमपि जीवस्य पुनरावृत्यभावेन मृत्वतिक्रमेण कैवल्येनाक्षरप्राप्तेर्ब्रह्मभावात्म- कत्वेन चोपपद्यमानं न विरुध्यत इति ज्ञानकारणत्वनिरूपकश्रुतिमिरुच्यत इत्यर्थः । तेन सिद्धमाहुः एवमित्यादि । एवं तद्विरोधे सति अक्षरविषयिणीनां धियां तैत्तिरीयादिश्रुतौ योऽवरोधो मुक्तिसाधनेषु गणना, स सामान्यतद्भावाभ्यां हेतुभ्याम् । तत्र किं सामान्यमित्यपेक्षायां पुरुषोत्तमसम्बन्धिसम्बन्धे मुक्तिरिति भक्तसङ्गे सिद्धम् । 'सत्सङ्गलब्धया भक्त्या मयि मां य उपासिता । स वै मे दर्शितं सद्भिरञ्जसा विन्दते पद'मित्ये- कादशस्कन्धे । स च पुरुषोत्तमसम्बन्धिसम्बन्धस्त(त्त)द्धामरूपाक्षरज्ञानेऽप्यस्तीति तदेव सामान्यम् । तथा, 'मर्यादामार्ग' इत्याद्युक्तरीत्या तद्भावो ब्रह्मभावः ताभ्यां हेतुभ्यां अक्षरज्ञानानां मुक्तिसाधनेषु प्रवेशः । मर्यादामागिणां पुरुषोत्तमप्राप्तौ स्वरूपयोग्यतासम्पादकत्वेन प्रवेश इत्यर्थः । रश्मिः । रसत्वेनातिसुन्दरत्वात्परमं धाम पीठं चरणौ पुच्छं वृन्दावनम् । तदविनाभावात् । भक्तैः सह निगूढ- भावकरणे पीठाद्यन्यतमापेक्षा । न तु युगपत् । 'तं पीठस्थं येऽनुयजन्ति धीरास्तेषां सुखं शाश्वतं नेतरेषा'मिति श्रुतेः । 'अथ परे'त्यस्या अर्थकथने भाष्ये एवकाराच्छ्रुतौ 'ज्ञानादेव तु कैवल्य'मिति सावधारणे- केस्तदेकवाक्यतापन्नायामवधारणमित्याशयो ज्ञेयः । 'ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवती'त्यत्रोक्तश्रुतावेवकारविरोध- माशङ्क्याहुः तेनावेत्यादि । ब्रह्मभावेति । ब्रह्मभावो ब्रह्मत्वं 'बुद्ध्या विशुद्धया युक्त' इति गीतोक्त आत्मा स्वरूपं यस्याः । भावे त्वः । हलोपपुंवद्भावौ पूर्ववत् । तेन । ज्ञानेति । 'ज्ञानादेव तु कैवल्य'- मित्याद्युक्ताभिः । तद्विरोधेति । पुरुषोत्तमाक्षरज्ञानप्रतिपादिकयोः श्रुत्योर्विषयभेदादविरोधे सति । पुरुषोत्तमेतिभाष्यमुक्तसूत्रार्थभाष्यप्रपञ्चं विवरीतुमपेक्षामाहुः तत्र किमिति । विवृण्वन्ति स्म पुरुषोत्तमेति । सम्बन्धिनोऽक्षरभक्तप्रमेयबलानुग्रहाः । तेषां सम्बन्धोंशांशिभाव एकस्वामित्व- माधाराधेयभावौ । तन्निष्ठभगवद्भावब्रह्मभावयोर्जन्यजनकभावः सम्बन्धः । एकस्वामित्वं भगवद्वीर्यसं- विजननैकैकाधिकरणयं सम्बन्ध इत्याशयेनाहुः भक्तसङ्ग इति । भक्तसङ्गे सिद्धं सामान्यम् । केत्यतो वाक्यं पठन्ति स्म सत्सङ्गेति । पदं मुक्तिः । स चेति । अस्यार्थः पुरुषोत्तमेति । पुरुषोत्तम- सम्बन्धिभक्तः भगवद्वीर्यसंविजनकः (भगवद्भावजनकः) तस्य भगवद्भावस्य सम्बन्धोऽक्षरज्ञाने जन्य- जनकभावः । अन्यत्राप्याहुः तद्धामेति । तद्धाम पुरुषोत्तमसम्बन्धि तद्रूपाक्षरं तस्य ज्ञाने । परम- मुक्तिजनके । मम पुरुषोत्तमाधिष्ठानं हृदयमक्षरमिति ज्ञानेऽप्यस्ति । अपिनोक्तोदाहरणं तस्मिन् । तदेवेति । विधेयलिङ्गम् । उक्तसम्बन्ध एव सामान्यमित्यर्थः । मर्यादेति भाष्यं विवृण्वन्ति स्म तथा मर्यादेति । इति वाक्यादिति ब्रह्मभावानन्तरं भगवद्भावसम्भवादित्यत्र हेतुः, न तु ब्रह्मभावा- नन्तरमित्यत्र । तेनेति वाक्याद्ब्रह्मभावस्तदनन्तरमिति नान्वेतव्यम् । परम्परोपयोगे तु प्रवेशादित्यन्तो हेतुः। साध्यार्थकमाष्येणैव सत्यक्षरेत्याद्युक्तेन सह युवन्ति स्म अक्षरज्ञानानामिति । भाष्यीयप्रवेशन- मित्यर्थः । कार्यभूतहेतुना साध्यमुक्तं प्रवेशमाहुः मर्यादामार्गिणामिति । इदमुक्तं मर्यादामार्ग इत्यादिभाष्येण । स्वरूपेति । स्वरूपयोग्यतासम्पादनेन कार्येण हेतुना प्रवेशोऽक्षरज्ञानानां मुक्तिसाधनेषु ४१ ब्र० सू० २० 1857

। ध्रौव्येति पाठः । उत्सेढं । ध्रुवमेव ध्रौवं Wait:उत्सेढंorउस्सेढं? Look at line 34: उस्सेढं- wait, it hasउ+स्से+ढं->उस्सेढं! Wait, what does the footnote say? Footnote line: १. अतिथ्याया इति पाठः । २. घ्र. वात, ध्रौवाग्यादिति पाठौ । Wait, let's read footnote 2 carefully: २. घ्र. वात, ध्रौवाग्यादिति पाठौ ।-> Wait,२. ध्र. वात,orध्र. वातं? Look at footnote 2: २. ध्र. वात, ध्रौवाण्यादितिorध्रौवाग्यादिति? Wait! In line 34: ध्रौव्याम् । ध्रौव्येति पाठः । Look at footnote 2: २. ध्र. वात, ध्रौवाग्यादिति पाठौ ।wait, is thatध्र. वातorध्रौवात, ध्रौव्यादिति`? Let's zoom in on footnote 2:

समवमृशन्ति, 'अनु मे दीक्षा' मिति मन्त्रेण यजमानः 'तत् समवमृशन् यं ऋत्विजं कामयेत, अयं यज्ञयशसमृच्छेदि'ति तं प्रथममवमर्शये'दिति श्रूयते श्रुतौ कल्पे च । अत्र सर्वेषामृत्विजां तानूनप्त्रत्वाविशेषेऽपि यस्मिन् स्नेहातिशयेन तथेच्छा, तत्रैव तथा कृतिः, नेतरेषु । न हि तन्त्राविशिष्टेषु कथमेवं कृतिरिति पर्यनुयोगः सम्भवति, एवमिहापीत्यर्थः । ननु श्रवणादेर्यथा पुरुषोत्तमसम्बन्धित्वेन तत्प्राप्तिहेतुत्वम्, एवमक्षरस्या- प्यस्त्वित्याशङ्का तु निखिलासुरजीवतमःपुञ्जनिरासकेन यदुवंशोदयाचलचूडाम- णिनैव निरस्तेति न स्वतो वक्तुमुचितेत्याशयेन आह तदुक्तमिति । भगवद्गीता- खिति शेषः । तत्र 'यदक्षरं वेदविदो वदन्ती'त्युपक्रम्य, 'स याति परमां गति'मि- त्यन्

३५४- श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ० ३ पा० ३ अ० ११ सू० ३३. अत्र पूर्वं क्षरस्वरूपमुक्तमिति 'परस्तस्मात्त्वि'त्यत्र क्षरादेव परत्वमुच्यते । तच्छ- ब्दस्य पूर्वपरामर्शित्वात्तस्यैव पूर्वमुक्तत्वात् । अत एवाक्षरव्यावर्तकस्तुशब्द उक्तः । एतेन नित्यत्वेन क्षरणाभावादक्षरशब्देन जीव एवोच्यते, न तु पुरुषोत्‍त- माधिष्ठानभूतो जीवातीत इति निरस्तम् । 'यं प्राप्य न निवर्तन्त' इति वाक्यात् जीवे तथात्वासम्भवात् । नित्यमुक्तत्वापत्त्या शास्त्रवैफल्यापत्तेश्च । इत एव ज्ञानमार्गीणां तत्प्राप्तिरेव मुक्तिरिति ज्ञेयम् । ततोऽनिवृत्तेः । 'पुरुषः स परः पार्थ'- त्यनेनाक्षरात् परस्य स्वस्य भक्त्येकलभ्यत्वमुक्तम् । तेन ज्ञानमार्गीयाणां न पुरुषो- त्तमप्राप्तिरिति सिद्धम् । 'यस्यान्तःस्थानि'त्यनेन परस्य लक्षणमुक्तम् । तच्च मृत्स्ना- दिप्रसङ्गे श्रीगोकुलेश्वरे स्पष्टमुच्यते । तेनाक्षरोपासकानां न पुरुषोत्तमोपासक- त्वम्। तद्विषयकश्रवणादेरभावादिति भावः। 'अव्यक्तोऽक्षर इत्युक्तस्तमाहुः परमां गति'मिति वाक्यात् 'स याति परमां गति'मित्यत्राक्षरमेव यातीत्यर्थो ज्ञेयः । भाष्यप्रकाशः। तच्छब्देन संनिहितपरामर्शाच्च स्वस्य वक्तुम् । अत्रेति । 'सहस्रयुगे'त्यादिग्रन्थे । अत्र मता- न्तरमुद्भाव्य परिहरन्ति एतेनेत्यादि । एतेनेति । 'क्षरः सर्वाणि भूतानी'ति वाक्यान्तरसिद्धं भूतग्रामं व्यक्तकोटौ निवेश्य ततः परत्वकथनेन । हेत्वन्तरमाहुः यमित्यादि । तथाच भूतग्रामपदेन जडान् गृहीत्वा अक्षरपदेन जीवग्रहणे एतौ दोषौ प्रसञ्जयेताम्, अतस्तन्मतम- युक्तमित्यर्थः । अस्मादेव सन्दर्भादर्थचतुष्टयं यदन्यत् सिद्धं तदाहुः इत एवेत्यादि । ज्ञेय इत्यन्तम् । इत एवेति । अक्षरस्य भगवद्धामत्वादेव । इत्यर्थो ज्ञेय इति । एकशब्द्याज्ज्ञेयः । तथाचाक्षरस्य पुरुषोत्तमसम्बन्धित्वे सत्यपि पुरुषोत्तमप्राप्तिं प्रति न हेतुत्वम् । तद्धेतुतावच्छेद- कस्थानन्यभक्तित्वस्य तत्राभावादित्येवमेतेन सन्दर्भेण सा शङ्का निवारितेत्यतो न कार्येत्यर्थः । रश्मिः। ममे'त्यस्मत्पदार्थस्य परामर्शान्न स्वस्य वक्तुमन्यथा त्वक्षरस्य वक्तुम् । एताविति । तथात्वासम्भवादिति भाष्योक्तं मुक्तित्वं शास्त्रवैफल्यापत्तिश्चेत्येतौ । अर्थचतुष्टयमिति । ज्ञानमार्गीणामक्षरप्राप्तिः १ । अक्षरात्परस्य स्वस्य भक्त्येकलभ्यत्वम् २ । 'समान एवं चाभेदा'दिति सूत्रोक्तावतारे श्रीगोकुलेश्वरेप्य- क्षरोपासकानां न पुरुषोत्तमोपासकत्वम्, पुरुषोत्तमविषयकश्रवणादेरभावात् ३ । 'स याति परमां गति'मित्यत्राक्षरमेव यातीत्यर्थः ४ । इत्यर्थचतुष्टयम् । एकेति । उभयोर्वाक्ययोरेकः शब्दः परमामिति गतिमिति च ययोस्ते एकशब्दे वाक्ये तयोर्भाव एकशब्द्यं तस्मात् । ननु गणनादेवार्थचतुष्टये लब्धे तदुपादानस्य किं प्रयोजनमत आहुः तथाचेति । अनन्येति । नन्ववयवावयविभावसम्बन्धे मास्तु अनन्यभक्तित्वम्, स्वस्वामिभावसम्बन्धे तु स्यादिति चेत् । न । ज्ञानमार्गस्य भिन्नत्वात् । 'उत्तमः पुरुषस्त्वन्य' इति पुरुषोत्तमस्य भिन्नत्वे तत्प्रापकस्यापि भेदात् । नन्वेवं सति पुष्टिभक्तावप्यनन्यभक्तित्वं न स्यात्, प्रतिकृतिकसम्बन्धिन्याः मूलरूपातिरिक्तविषयत्वादिति । चेत् । न । अनन्यभक्तेर्मर्यादामार्गी- यत्वात् । 'मयि चानन्ययोगेन भक्तिरव्यभिचारिणी'ति गीतावाक्यस्य 'अमानित्वमदम्भित्वमहिंसा क्षान्तिरार्जव'मित्यादिसाधनप्रायपाठपठितत्वेन साधनसाध्यत्वेन तथावसायात् । तत्रेति । अक्षरसम्वन्धे । एतेनेति । अर्थचतुष्टयप्रतिपादकेन । सेति । एतेन नित्यत्वेनेत्यादिभाष्योक्ताक्षरधीपदेन जीवधी- र्ग्राह्या, न तु पुरुषोत्तमाधिष्ठानभूतजीवातीतोऽक्षरधीपदेन ग्राह्य इत्याशङ्का । निवारितेति । अक्षरत्वेन 1860

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । ३२५ किञ्च । तैत्तिरीयोपनिषत्सु पठ्यते 'यस्मिन्निदं सञ्च विचैति सर्वं यस्मिन् देवा अधि विश्वे निषेदुः । तदेव भूतं तदु भव्यमा इदं तदक्षरे परमे व्योमन् । येनावृतं खं च दिवं महीं च येनादित्यस्तपति तेजसा भ्राजसा च । यमन्तःसमुद्रे कवयोऽवयन्ति यदक्षरे परमे प्रजा' इति । अत्राक्षरात्मकत्वेन क्षरात्मकादाका- शात् परमे व्योम्नि भक्तानां हृदयाकाश इति यावत् । तत्र प्रकाशमानमित्यर्थात् । अत एव 'ब्रह्मविदाप्नोति पर'मित्युपक्रम्य, 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म यो वेद निहितं गुहायां परमे व्योम'न्नित्येतदुपनिषत्स्वेव पठ्यते । 'यदक्षरे परमे प्रजा' इति पदं 'अवयन्ती'त्यनेन सम्बध्यते । अत्र प्रजापदात् व्याप्तिवैकुण्ठात्मको लोकोऽक्षरप- देनोच्यते इत्यवगम्यते । अत एव 'न यत्र माये'त्यादिना श्रीभागवते तत्स्वरूप- मुच्यते । एतेनाक्षरस्य पुरुषोत्तमाधिष्ठानत्वं निश्चीयते । इतोप्यक्षरात्तीतः पुरुषो- त्तम इत्यवगम्यते । एवं सति सामान्यं भगवद्विभूतिरूपत्वम्, तद्भावस्तस्य भाष्यप्रकाशः। ननु श्रुतावक्षरात् परत्वमेव पुरुषस्योक्तम्, न तु तत्र स्थितत्वम्, तथोक्तौ परस्य स्वप्रति- ष्ठत्वं च हीयेतेति गीतास्मृतिवाक्यमन्यथा नेतव्यमित्याशङ्कयाहुः किञ्चेत्यादि । अस्यां श्रुतौ सर्वाधारत्वं सर्वदेवनिषदनस्थानत्वं सर्वात्मकत्वं च पादत्रयेणोच्यते, तुरीये तदाधार उच्यते, तस्यार्थमाहुः अत्रेत्यादि । भक्तहृदयाकाशमेवात्र परमव्योमपदे परामृश्यत इत्यत्र मानमाहुः अत एवेत्यादि । ननु भवतु भक्तहृदयाकाशे प्रकाशमानत्वमक्षरस्य, तथापि कथं लोकात्म- कत्वम्, अत आहुः यदि त्यादि । तथाच प्रजाप्रजातादक्षरस्य लोकात्मकत्वमित्यर्थः । एतमर्थं पुराणेनोपबृंहयन्ति अत एवेत्यादि । इतोपीति । शुकवाक्यादपि । तथाच श्रुतौ पुराणे च तथा सिद्धत्वाद्रीतावाक्यं नान्यथा नेतुं शक्यमित्यर्थः । स्वप्रतिष्ठताहानिं परिहरन्ति एवं सतीत्यादि । तथाच छान्दोग्ये 'स्वे महिम्रि प्रतिष्ठित' इति श्रवणात्, तैत्तिरीये 'ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठे'ति श्रावणाच्चाक्षरब्रह्मणो भगवद्विभूतिरूपत्वेन चरणरूपतया स्वाभिन्नत्वेन च भक्तिसामान्या- द्भगवतस्तत्र स्थितावपि न स्वप्रतिष्ठत्वहानिरित्यर्थः । एवमत्र मुक्तिस्वरूपमस्थूलत्वादयो धर्माश्च रश्मिः। रूपेण पुरुषोत्तमभेदात् मार्गान्तरत्वात् । श्रुताविति । 'पुरुषात्र परं किंचित्सा काष्ठा सा परा गति'रित्यादिश्रुतौ । गीतास्मृतिवाक्यमिति । ननु पुराणवन्नेतिहासः श्रुतिबाध्य इत्यत उक्तं स्मृतीति । इतिहासस्य स्मृतित्वपक्षे बाध्यत्वमिति भावः । आहुरिति । अक्षरस्य पुरुषोत्तमाधारत्व- प्रतिपादिकां श्रुतिमाहुरित्यर्थः । सर्वाधारत्वमिति । यस्मिन् ब्रह्मणि इदं विश्वं समेति च व्येति चेति जगल्लयस्थानत्वं विरुद्धमेतीत्युत्पत्तिस्थानमित्युक्तेस्तथा । सर्वदेवेति । यस्मिन्ब्रह्मणि विश्वस्मिन् इति अधिविश्वं तत्र । सर्वेति । तृतीयपादे तत् ब्रह्म । स्पष्टमन्यत् । तस्यार्थमिति । सर्वाधारेऽक्षरा- धारत्वस्य बाधात्तुरीयस्यार्थमाहुरित्यर्थः । भक्तिसामान्यादिति । भक्त्या सामान्यं भगवद्विभूतित्वं भक्तिसामान्यं तस्मात् । भक्ताक्षरयोर्भक्तिसामान्यं तदत्रापीति ज्ञेयम् । स्वसमवायाधारसम्बन्धेन् भक्तिरक्षरात्मकभक्तहृदय इति स्वं भक्तिस्तत्समवायान्दो भगवान् तदधिकरणं भक्तहृदयमक्षरात्मक- मिति । चरणरूपतया स्वाभिन्नत्वेन च भगवतस्तत्राक्षरे भावः सत्ता उक्तरीत्या 'तद्धाम परमं ममे'- त्युक्तरीत्या स्थितावपि । अपिना 'स आत्मा स्वाश्रयाश्रय' इत्युक्तस्वप्रतिष्ठत्वेन सह छान्दोग्योक्त- स्वमहिमप्रतिष्ठत्वं समुच्चीयते । न स्वेति । योगिवदनेकरूपत्वाद्भक्तहृदयगामित्वं स्वप्रतिष्ठत्वमिति । तस्य हानिनेत्यर्थः । भाष्यं स्फुटार्थम् । पादाध्यायार्थौ सङ्गमयन्ति स्माव्याप्तिवारणाय एवमत्रेति । अत्राधिकरणेऽक्षरधीरुपमपि न जन्यमुक्तिस्वरूपम्, विषयवाक्ये चास्थूलत्वादयो धर्माश्चाक्षरधर्मी अपि 1861

or "शोभत्वेन" in the print: The letter has a loop on the left like 'ध' in 'सङ्गतिप्रासङ्ग्यमाहुः' or 'भगवद्धर्म'. It is 'ध'! So "शोधत्वेन".

Let's check line 32: "कर्मेल्यत्र कर्तरि मन् । क्रियेत्यत्र मावेशः ड्यद् ।" Wait, let's look at "कर्मेल्यत्र": is it 'ल्य' or 'त्य'? In 'कर्मेत्यत्र' (like 'क्रियेत्यत्र' right after it!), look at 'त्य' in 'क्रियेत्यत्र': it has a 'त' and 'य'. In 'कर्मेल्यत्र', the letter has two loops? No, it looks like a damaged 'त्य', where the right stroke is weak, or a typesetter mistake for 'कर्मेत्यत्र'. In many prints it's 'कर्मेत्यत्र'. Let's write 'कर्मेत्यत्र' or 'कर्मेल्यत्र'? It clearly has the shape of 'ल्य' or broken 'त्य'. Let's keep it as 'कर्मेत्यत्र' if it's meant to be that, but looking at image: it really looks like 'ल्य'. Wait, no, look at 'ल' in 'लोकप्रसिद्धा': 'ल' has two arches. In 'कर्मेल्यत्र', it has the 'त' arch, but the top is connected. Let's look at 'त्य'