भारतकोश
संग्रह पर लौटें

बौधायन धर्मसूत्र (विवरण टीका व हिन्दी अनुवाद)

Baudhayana Dharmasutra Hindi

महर्षि बौधायन द्वारा

स्रोत: Baudhayana Dharmasutram with Vivarana & Hindi Translation by Dr. Umesh Chandra Pandey (उद्गम)

DevanagariHindipublished486 पृष्ठ
२७८बौधायन-धर्मसूत्रम्[ ऋणापाकरणम्

आयुश्शब्देन तत्करणं लक्ष्यते। तच्च विधिवत्सन्ध्योपासनं विप्रापवादा- भाव इत्यादि। आह च— ऋषयो दीर्घसन्ध्यत्वाद्दीर्घमायुरवाप्नुयुः। आयुर्विप्रापवादेन सन्ध्यावन्दनहानतः॥ अतिथिपूजाहानाच्च नश्यत्यायुरपि ध्रुवम्। नाधितिष्ठेत केशांस्तु न भस्मास्थिकपालकान्। न कार्पासास्थि न तुषान् दीर्घमायुर्जिजीविषुः॥ इति ॥

तथा— न हीदृशमनायुष्यं लोके किञ्चन विद्यते। यादृशं पुरुषस्येह परदारोपसेवनम्॥ लोष्टमर्दी तृणच्छेदी नखखादी च यो नरः। स विनाशं व्रजत्याशु सूचकोऽशुचिरेव ॥

इत्येवमादि द्रष्टव्यम्। तपो दानम् । 'एतत्खलु वाव तप इत्याहुर्यत्सर्वं ददातीति' इति श्रुतेः। वक्ष्यमाणं वा ब्रह्मचर्यादि। स्वाध्यायेज्ये तु प्रसिद्धे एव। स्वे इति स्वे स्वे वर्णे ब्राह्मणो ब्राह्मण्यामित्यादि। इन्द्रियमिहोपस्थमभि- प्रेतं पुत्रकारणत्वात्। तज्जयः परदारादिवर्जनम्, स्वदारेष्वप्यकालवर्जनं च। एते प्रजोत्पत्त्युपायाः यथाविधानं क्रियमाणाः प्रजोत्पत्त्युपाया भवन्तीत्य- भिप्रायः॥ ३ ॥

ब्राह्मणस्यर्णसंयोगस्त्रिभिर्भवति जन्मतः। तानि मुच्याऽऽत्मवान् भवति विमुक्तो धर्मसंशयात् ॥ ४ ॥

**अनु०—**ब्राह्मण जन्म से ही तीन प्रकार के ऋणों से युक्त होता है। उन ऋणों को चुकाकर वह धर्म के आचरण विषयक संशय से मुक्त हो जाता है॥ ४॥

ब्राह्मणग्रहणात् स्वमूलश्रुतिप्रमाणं द्रष्टव्यम् । त्रिभिः अवश्यकर्तव्यैरिति शेषः। जन्म उपनयनं ततः प्रभृति ऋणवान् भवति। ततः प्राक् शूद्रसमत्वात्। तानि कर्माणि ऋणानि विमुच्य यथाविधि सम्पाद्य आत्मवान् स्वतन्त्रो भवति। यस्मादयं धर्मसंशयात् किमेतानि यथावत् सम्पादयितुं शक्ष्यामो न वेत्येवंरूपसंशयाद्विमुक्तो भवति ॥ ४ ॥

केन कर्मणा तदृणमपाक्रियत इत्याह—

'स्वाध्यायेन ऋषीन् पूज्य सोमेन च पुरन्दरम् । प्रजया च पितॄन्पूर्वाननृणो दिवि मोदते ॥ ५ ॥


१. cf. मनु. ३. ८१.

षोडशः खण्डः ] द्वितीयप्रश्ने नवमोऽध्यायः २७९

अनु०—वेद के स्वाध्याय द्वारा ऋषियों की पूजा कर, सोमयज्ञ के सम्पादन से इन्द्र की पूजा कर, प्रजा उत्पन्न कर अपने पूर्वज पितरों को प्रसन्न कर वह ऋणों से मुक्त हो स्वर्ग में सुख प्राप्त करता है ॥ ५ ॥

सोमेन सोमयागेन ॥ ५ ॥

आयुषा युक्तः प्रजामुत्पादयेदित्य उक्तम् । तत्राह— 'पुत्रेण लोकान् जयति^२ पौत्रेणाऽमृतमश्नुते । अथ पुत्रस्य पौत्रेण नाकमेवाऽधिरोहतीति ॥ ६ ॥

अनु०—पुत्र की उत्पत्ति से पुरुष इन लोकों को जीत लेता है, पौत्र के माध्यम से अमृत प्राप्त करता है, और पुत्र के पौत्र को देखकर वह परम स्वर्ग ही प्राप्त करता है, ऐसा श्रुति में कहा गया है ॥ ६ ॥

पुत्रेण दृष्टेन । तत्पुत्रेण तत्पौत्रेण इत्यत्रापि दृष्टेनेति शेषः । अमृतं देवैस्सा- युज्यम् । नाकं कमिति सुखम्, तदभावो दुःखम् । एतत्प्रतिषिध्यते । दुःखाननु- विद्धं सुखं ब्रह्मणः पदमिति यावत् । 'दिवि मोदते' इति सिद्धे पुनरुपादानं बहुपुत्रोत्पादनार्थम् । यथाहः पौराणिकाः—

एष्टव्या बहवः पुत्राः यद्येकोऽपि गयां व्रजेत् । ^३यजेत वाऽश्वमेधेन नीलं वा वृषमुत्सृजेत् ॥ इति ॥ ६ ॥

अथेदानीं ऋणसंयोगतदपाकरणे श्रुतिप्रमाणं इत्याह—

विज्ञायते च—^४'जायमानो वै ब्राह्मणस्त्रिभिर् ऋणवा जायते ब्रह्मचर्येणर्षिभ्यो यज्ञेन देवेभ्यः प्रजया पितृभ्य इति । एवमृणसंयोगं वेदो दर्शयति ॥ ७ ॥

अनु०—वेद के अन्तर्गत कहा गया है कि जन्म से ही ब्राह्मण तीन प्रकार के ऋणों से युक्त होकर उत्पन्न होता है, ऋषियों के लिए ब्रह्मचर्य के ऋण से, देवों के लिए यज्ञ के ऋण से तथा पुत्रोत्पत्ति के लिए पितरों के ऋण से ऋणी होता है । इस प्रकार वेद ने भी ऋणों का संयोग दिखाया है ॥ ७ ॥

तदपाकरणं चेति शेषः ॥ ७ ॥


१. cf. मनु. ९. १३७.
२. ह्यानन्त्यमश्नुते. इति. आ. इ. ग. पुस्तकेषु, मनावपि ॥
३. गौरीं वा वरयेत्कन्याम् इति घ. पु.
४. See. तै. सं. ६. ३. ११.

२८०बौधायन-धर्मसूत्रम्[ ऋणापाकरणम्

किञ्च— सत्पुत्रमुत्पाद्याऽऽत्मानं तारयति ॥ ८ ॥

अनु०— उत्तम आचरण वाला पुत्र उत्पन्न कर पुरुष अपनी रक्षा करता है॥८॥

सत्पुत्रस्साधुपुत्रः अध्ययनविज्ञानानुष्ठानसम्पन्नो यथा भवति तथोत्पादनीयः पुत्र इत्यर्थः । ‘अनुशिष्टं लोक्यं पुत्रमाहुः तस्मादेनमनुशास्ति’ इति श्रुतेः ॥ ८ ॥

इदं चाऽन्यत्— सप्ताऽवरान् सप्त पूर्वान् षडन्यानात्मसप्तमान् । सत्पुत्रमधिगच्छानः तारयत्येनसो भयात् ॥ ९ ॥

अनु०— उत्तम पुत्र प्राप्त करने वाला पुरुष अपने बाद के सात पीढ़ी के पुरुषों को, अपने पूर्व के सात पुरुषों को, दोनों ओर छः अन्य पुरुषों को तथा सातवें स्वयं को पाप के भय से मुक्त कर देता है ॥ ९ ॥

अधिगच्छानः प्राप्नुवानः सप्तपूर्वापरान्नात्मपञ्चदशान् एनसस्तारयतीति सम्बन्धः । अन्यानसत्पुत्रानौरसानधिगच्छानः त्रीन् प्राचस्त्रांन् प्रतीचः आत्मसप्तमान् तारयति ॥ ९ ॥

तस्मात्प्रजासन्तानमुत्पाद्य फलं प्राप्नोति ॥ १० ॥

अनु०— अतएव पुत्र उत्पन्न कर वह फल प्राप्त करता है ॥ १० ॥

तस्माद्यत्नवान् प्रजामुत्पादयेत् ॥ ११ ॥

अनु०— इसलिए यत्नपूर्वक पुत्र उत्पन्न करे ॥ ११ ॥

औषधमन्त्रसंयोगेन ॥ १२ ॥

अनु०— इसके लिए औषध तथा मन्त्रों की सहायता ले ॥ १२ ॥

ओषधिसंयोगेन हि प्रजा भवति, शुक्रपानां क्रिमीणामपनयनात् । तथा मन्त्रसंयोगेनाऽपि रक्षःपिशाचाद्यपनयनात् । ‘तस्माद्यत्नवान् प्रजामुत्पादयेत्’ इत्यस्य विस्तरः ॥ १०–१२ ॥

न चैतावता— या वेदबाह्याः स्मृतयो याश्च काश्च कुदृष्टयः । सर्वास्ता निष्फलाः प्रेत्य तमोनिष्ठा हि ताः स्मृताः ॥

इत्येवमाशङ्कनीयमित्याह— तस्योपदेशः श्रुतिसामान्येनोपदिश्यते ॥ १३ ॥

सप्तदशः खण्डः] द्वितीयप्रश्ने दशमोऽध्यायः २८१

अनु०—उस (पुत्रोत्पत्ति के इच्छुक) व्यक्ति के लिए उपदेश श्रुति के वचनों के अनुसार ही दिया गया है ॥ १३ ॥

तस्य प्रजोत्पादने यत्नवतः औषधाद्युपदेशोऽस्माभिरुपदिश्यते । केन मूलज्ञानेनेति ? श्रुतिसामान्येन श्रुतेस्समानभावस्तुल्यता ऐकरूप्यं श्रुतिसामान्यं तेन । किमुक्तं भवति ? प्रजामुत्पादयेदित्यस्याः श्रुतेः पुत्रकामेष्ट्याः, औषध-मन्त्रादिषु चैकरूपेणाऽऽपेक्षितत्वादिति ॥ १३ ॥

इदानीमृणश्रुतौ ब्राह्मणग्रहणं क्षत्रियवैश्ययोरपि प्रदर्शनार्थमेतदित्याह— सर्ववर्णेभ्यः फलवत्त्वादिति फलवत्त्वादिति ॥ १४ ॥

इति बोधायनीये धर्मसूत्रे द्वितीयप्रश्ने षोडशः खण्डः ॥

अनु०--क्योंकि यह सभी वर्णों के प्रयोजन सिद्ध करने से फल प्रदान करता है ॥ १४ ॥

फलवत्त्वात् प्रयोजनवत्त्वात् । फलमिहोपनयनस्याऽध्ययनम्, तच्च वेदार्थ-ज्ञानाद्युपयुक्तत्वात् त्रैवर्णिकानामित्यर्थः । यद्वा—फलवत्त्वात् औषधमन्त्रा-देरपि ॥ १४ ॥

इति श्रीगोविन्दस्वामिकृते बौधायनीयधर्मविवरणे द्वितीयप्रश्ने नवमोऽध्यायः ॥


द्वितीयप्रश्ने दशमोऽध्यायः

सप्तदशः खण्डः

अथाऽतस्सन्न्यासविधिं व्याख्यास्यामः ॥ १ ॥

अनु०—अब हम यहाँ से संन्यास के नियमों की व्याख्या करेंगे ॥ १ ॥

सम्यक् न्यासः प्रतिग्रहाणां सन्न्यासः । विधिर्विधानमितिकर्तव्यता ॥ १ ॥

सोऽत एव ब्रह्मचर्यवान् प्रव्रजतीत्येकेषाम् ॥ २ ॥

अनु०—कुछ आचार्यों का मत है कि ब्रह्मचर्याश्रम समाप्त करने के बाद ही संन्यास ग्रहण किया जा सकता है ॥ २ ॥

टि०—गर्भाधानादि संस्कार से संस्कृत, वेदाध्ययन से सम्पन्न, ब्रह्मचर्यव्रत के नियमों का पालन कर गृहस्थाश्रम में प्रवेश करने योग्य व्यक्ति भी संन्यास आश्रम में प्रवेश कर सकता है यह विचार इस कारण है कि ब्रह्मचर्याश्रम में ब्रह्म के विषय

२८२बौधायन-धर्मसूत्रम्[ संन्यासविधिः

में ज्ञान प्राप्त कर, नियमों के आचरण से संयमित इन्द्रियों वाला व्यक्ति ही संन्यास के योग्य हो सकता है, अन्य नहीं ।

प्रव्रजन का तात्पर्य है प्रकर्षरूप से जाना, अर्थात् पुनः न लौटने के लिये जाना।

स इति सर्वनाम्ना निर्दिश्यते । स च गर्भाधानादिसंस्कारैस्संस्कृतः अधीतवेदः चीर्णव्रतो गृहस्थाश्रमप्राप्तियोग्यो गृह्यते । तत्राऽपि दृष्टानुश्रविक-विषयवितृष्णस्य ब्रह्मविदो ब्रह्मचर्यादेव सन्न्यासेऽधिकारो नाऽन्यस्य । इदम्परं तस्य विशेषणं ब्रह्मचर्यवानिति । अतश्च विप्लुतब्रह्मचर्यस्याऽपि चरितनि-र्वेशस्य गृहस्थसन्न्यासवनाश्रमाधिकारः । प्रव्रजति प्रकर्षेण व्रजति न प्रत्याव-र्तते इत्यर्थः । तत्र दोषमाह—

चाण्डालाः प्रत्यवसिताः परिव्राजकतापसाः ।
तेषां जातान्यपत्यानि चाण्डालैस्सह वासयेत् ॥

संवासात्तत्र प्रायश्चित्तं संवर्त आह—
सन्न्यस्य दुर्मतिः कश्चित्प्रत्यापत्तिं व्रजेत्तु यः ।
स कुर्यात्कृच्छ्रमश्रान्तं षाण्मासात्प्रत्यनन्तरम् ॥ इति ।

एतदेकेषां मतम् ॥ २ ॥

अथ परेषामाह—

अथ शालीनयायावराणामनपत्यानाम् ॥ ३ ॥

अनु०—कुछ अन्य आचार्यों का मत है कि संन्यास उन शालीन और यायावर गृहस्थों के लिए है जिनके सन्तान नहीं हो ॥ ३ ॥

टि०—शालीन और यायावर आगे तृतीय प्रश्न के प्रथम अध्याय में स्पष्ट किया गया है।

शालीनयायावरा इति च गृहस्थानामेव केनचिद्वृत्तिविशेषेण संज्ञामुत्तर-स्मिन्नध्याये वक्ष्यति । अनपत्याश्चेदेतेऽपि प्रव्रजेयुः ॥ ३ ॥

एवमथ सापत्यानामपि—

विधुरो वा ॥ ४ ॥

अनु०—अथवा विधुर पुरुष संन्यास ग्रहण करे ॥ ४ ॥

स्वस्मिन् सञ्जात इति शेषः । विधुरो मृतभार्यः भार्यान्तरोपादानासमर्थश्च गृह्यते ॥ ४ ॥

साम्प्रतमविधुरस्याऽपि सापत्यस्याऽऽह—

प्रजाः स्वधर्मे प्रतिष्ठाप्य वा ॥ ५ ॥

सप्तदशः खण्डः ] द्वितीयप्रश्ने दशमोऽध्यायः २८३

अनु०—अथवा अपने पुत्रों को भलीभाँति अपने धर्म में लगाकर संन्यास ग्रहण करे ॥ ५ ॥

स्वयमसमर्थस्याऽग्निहोत्रादिषु समर्थापत्यस्याऽधिकारः ॥ ५ ॥
अयमपरः कालनियमः पूर्वैस्समुच्चीयते विकल्पार्थो वैराग्यापेक्षया—

सप्तत्या ऊर्ध्वं सन्न्यासमुपदिशन्ति ॥ ६ ॥

अनु०—अथवा सत्तर वर्ष की अवस्था के बाद संन्यास ग्रहण करने का उपदेश देते हैं ॥ ६ ॥

प्रायशस्सप्तत्या ऊर्ध्वमेव भार्यान्निवृत्तरजस्का गार्हस्थ्यधर्मानुष्ठानासामर्थ्यं वा भवतीति मत्वोक्तं सप्तत्या ऊर्ध्वमिति ॥ ६ ॥

वानप्रस्थस्य वा कर्मविरामे ॥ ७ ॥

अनु०—अथवा वानप्रस्थ अपने सभी विहित कर्मों को पूरा करके संन्यास ग्रहण करे ॥ ७ ॥

विरामोऽवसानम् । असामर्थ्यमाश्रमविहितधर्मानुष्ठाने । अस्यामवस्थायां प्रव्रज्याऽप्रव्रज्य वा वानप्रस्थेनाऽपि ध्यानपरायणेन भवितव्यं वानप्रस्थान्तरेभ्य एव भैक्षमाददानेन । उक्तावस्थान्यतिरिक्तावस्थासु कृतोऽपि संन्यासोऽकृत एव भवति ॥ ७ ॥

सम्प्रत्युक्तलक्षणानामप्यनात्मविदां संन्यासाधिकाराभावं दर्शयितुमृचं पठति—

^१एष नित्यो महिमा ब्राह्मणस्य न कर्मणा वर्धते नो कनीयान् ।
तस्यैवाऽऽत्मा पदवित्तं विदित्वा न कर्मणा लिप्यते पापकेनेति ॥ ८ ॥

अनु०—ब्रह्म की यह शाश्वत महिमा कर्मों के करने से न तो बढ़ती है और न घटती है। आत्मा ब्रह्म के माहात्म्य को जानती है और इस कारण जो ऐसा जानता है, वह पाप कर्मों से युक्त नहीं होता ॥ ८ ॥

सैषाऽऽश्रमचातुर्विध्यप्रस्तावेऽस्माभिर्व्याख्याता । तं विदित्वेत्येतदत्रोपयुज्यते ॥ ८ ॥

अस्यामृचि नित्यो महिमेति पदद्वयमस्ति । तत्तावदुपपादयति—

अपुनर्भवं नयतीति नित्यः ॥ ९ ॥

अनु०—यह पुनर्जन्म को समाप्त कर देता है ॥ ९ ॥


१. See. तै. ब्रा. ३. १२. ९.

२८४ बौधायन-धर्मसूत्रम् [ संन्यासविधिः

पुनर्भवः पुनर्जन्म तदभावं नयतीति नित्यः, पदविन्यासेनेत्यर्थः ॥ ९ ॥
'महदेनं गमयतीति महिमा ॥ १० ॥
अनु०— यह मनुष्य को महान् महिमा के स्थान पर पहुँचाता है ॥ १० ॥
स्पष्टार्थमेतत् ॥ १० ॥
विधिं व्याख्यास्याम इत्युक्तं, तमाह—
केशश्मश्रुलोमनखानि वापयित्वोपकल्पयते ॥ ११ ॥
अनु०— केश, दाढ़ी, मूंछ, शरीर के रोम तथा नखों को काटकर संन्यास के लिए तैयारी करे ॥ ११ ॥
पूर्वाह्ने वपनं कृत्वा अपराह्ने उपकल्पयते आर्जयति ॥ ११ ॥
यष्ट्यशिक्यं जलपवित्रं कमण्डलुं पात्रमिति ॥ १२ ॥
अनु०— दण्ड, शिक्य (रस्सी से बना हुआ भिक्षापात्र लटकाने का छीका) जल छानने के लिए वस्त्र, कमण्डलु तथा भिक्षापात्र—
यष्टयो दण्डाः द्वितीयार्थे प्रथमा । शिक्यं रज्जुनिर्मितं भिक्षापात्रधारणम् । जलपवित्रं आचमनार्थोदकस्य पावनहेतुभूतं वस्त्रम् । तच्चाऽभिनवं केशादिरहितं च द्विगुणं त्रिगुणं वाऽष्टाङ्गुलं प्रादेशमात्रं भवति । उक्तः कमण्डलुः । पात्रं भैक्षाचरणार्थम् । तत्र विकल्पः--'अलाबुं दारुपात्रं वा मृन्मयं वैणवं तथा' इति । इति शब्दः पादुकाद्युपलक्षार्थः । तथा हि—
पादुकामजिनं छत्रं तथा सूत्रमुपानहौ ।
सूचीपल्लववल्कं च त्रिविष्टब्धं कमण्डलुम् ॥
विस्रमासोऽन्यतमाभावेऽपि दोषाभावख्यापनार्थः ॥ १२ ॥
एतत्समादाय ग्रामान्ते ग्रामसीमान्तेऽग्न्यगारे वाऽऽज्यं पयो दधीति त्रिवृत्प्राश्योपवसेदपो वा ॥ १३ ॥
अनु०— इन उपकरणों को लेकर गाँव के छोर पर, या ग्राम की सीमा के अन्त स्थान को जाकर अथवा जिस भवन में अग्नि का आधान किया गया हो उसमें जाकर घृत, दूध और दही तीनों के मिश्रण का भक्षण करे और उसके बाद उपवास करे, अथवा जल पी सकता है ॥ १३ ॥
टि०— 'यष्ट्यशिक्यम्' आदि सूत्र के अन्त में 'इति' शब्द से गोविन्द स्वामी


१. "महत्वं गमयति" क. ख. ग. पु.

सप्तदशः खण्डः ] द्वितीयप्रश्ने दशमोऽध्यायः २८५

ने यह अर्थ किया है कि पादुका भी ग्रहण करे। घृत, दूध, दधि के मिश्रण का भक्षण करे अथवा जल का पान करे, इस विषय में विकल्प के नियम का निर्बंध है।

आपरिसमाप्तेर्न भुञ्जीत । अपां त्रिवृता सह विकल्पस्सम्भवापेक्षः ॥ १३ ॥

तस्य प्राशनमन्त्रः— ओं भूर्सावित्रीं¹ प्रविशामि तत्सवितुर्वरेण्यम् । ओं भुवस्सावित्रीं प्रविशामि भर्गो देवस्य धीमहि । ओं३ँसुवस्सावित्रीं प्रविशामि धियो यो नः प्रचोदयादिति । पच्छोऽर्धर्चशतस्तस्समस्तया च व्यस्तया च ॥ १४ ॥

अनु०—निम्नलिखित मन्त्रों से प्राशन करे— ओं भूर्सावित्रीं प्रविशामि तत्सवितुर्वरेण्यम् । ओं भुवस्सावित्रीं प्रविशामि भर्गो देवस्य धीमहि । ओ३ँसुवस्सावित्रीं प्रविशामि धियो यो नः प्रचोदयात् ।

इस प्रकार प्रणव और व्याहृति के साथ सावित्री के प्रत्येक पाद का अलग-अलग तथा प्रत्येक अर्धर्च का पृथक्-पृथक् तथा सम्पूर्ण का एक साथ और अलग-अलग उच्चारण करे ॥ १४ ॥

पच्छः प्रणवव्याहृतिसावित्रीपादः सावित्र्याः विहरणमेतदित्यर्थः । अर्धर्चशतस्तस्समस्तया च व्यस्तया च । अर्धर्चशः सावित्र्याः प्रणवव्याहृत्योर्विहरेत् । ततस्समस्तयाऽनयोन्र्मुच्चरितया ता एव विहरेत् । व्यस्तया पच्छोऽन्ते विरम्योच्चरितया विहरेत् ॥ १४ ॥

एवमात्मानमात्मना— ²आश्रमादाश्रममुपनीय ब्रह्मपूतो भवतीति विज्ञायते ॥ १५ ॥

अनु०—एक आश्रम से दूसरे आश्रम में प्रवेश करते हुए पुरुष ब्रह्म के साथ एक हो जाता है, ऐसा वेद में कहा गया है ॥ १५ ॥

³आश्रमान्तरमितिबचनात्त्रिवृत्प्राशनेनैव संन्यासः कृत इत्येतदेकीयं दर्शनम् ॥ १५ ॥


१. 'प्रवेशयामि' इति घ. पुस्तक एव पाठः ।
२. आश्रमादाश्रममुपनीय ब्रह्मभूतः इति क. पु. एवमाक्षमा......ब्रह्मभूत इति, घ. पु. 'ब्रह्मभूतो ब्रह्मपूतः' इति स्मृतिमुक्ताफले ।
३. 'आश्रममुपनीय' इत्येव सर्वत्र सूत्रपाठः ॥ आश्रमान्तरमिति तु न कुत्राऽपि ।

२८६बौधायन-धर्मसूत्रम्[ संन्यासविधिः

अथाऽपरेषाम्—
अथाऽप्युदाहरन्ति —

आश्रमादाश्रमं गत्वा हुतहोमो जितेन्द्रियः ।
भिक्षावलिपरिश्रान्तः पश्चाद्भवति भिक्षुक इति ॥ १६ ॥

**अनु०—**उस सम्बन्ध से निम्नलिखित पद्य उद्धृत करते हैं—
जिसने एक आश्रम से दूसरे आश्रम में प्रवेश किया है, हवन किया है और जितेन्द्रिय है, वह भिक्षा और बलि अर्पित करने से श्रान्त होकर स्वयं भिक्षुक अर्थात् संन्यासी बन जाता है ॥ १६ ॥

न केवलं त्रिवृत्प्राशनादेव भिक्षुकः । किं तर्हि ? वक्ष्यमाणैर्होमादिभिरपि । भिक्षुकः इति 'संज्ञायां कन्' इति कन्प्रत्ययः ॥ १६ ॥

स एष भिक्षुरानन्त्याय ॥ १७ ॥

**अनु०—**इस प्रकार का संन्यासी ब्रह्म के साथ सायुज्य प्राप्त करता है ॥ १७ ॥

अनन्त एवाऽऽनन्त्यम् , स चाऽऽत्मा तद्भावाय भवतीत्यर्थः ॥ १७ ॥

हुतहोम इत्युक्तम् , तदिदानीं प्रपञ्चयति—

पुराऽऽदित्यस्याऽस्तमयाद्गार्हपत्यमुपसमाधायाऽन्वाहार्यपचनमा-
हृत्य ज्वलन्तमाहवनीयमुद्धृत्य गार्हपत्ये आज्यं विलाप्योत्पूय स्रुचि
चतुर्गृहीतं गृहीत्वा 'समिद्धत्याऽऽहवनीये पूर्णाहुतिं जुहोति 'ओं स्वाहे'-
ति ॥ १८ ॥

**अनु०—**सूर्य के अस्त होने से पहले गार्हपत्य अग्नि प्रज्वलित करे, उस स्थान पर अन्वाहारपचन अग्नि लाकर जलते हुए आहवनीय अग्नि को निकाल कर गार्हपत्य अग्नि में घृत को पिघलावे, उसे ( कुश से ) शुद्ध करे स्रुक् से उसमें से चार बार अंश ग्रहण करे और समिध् रखकर प्रज्वलित किये गये आहवनीय अग्नि पर चार बार 'ओं स्वाहा' कहते हुए पूर्णाहुति करे ॥ १८ ॥

नाऽत्र तिरोहितं किञ्चिदस्ति ॥ १८ ॥

एतद्ब्रह्मान्वाधानमिति विज्ञायते ॥ १९ ॥

**अनु०—**इसी क्रिया को वेद में ब्रह्मान्वाधान कहते हैं ॥ १९ ॥


१ सप्त ते अग्ने समिधस्सप्त जिह्वास्सप्तर्षयस्सप्त धाम प्रियाणि । सप्तहोत्रास्सप्तधा त्वा यजन्ति सप्त योनीरा पृणस्वा घृतेन .। (तै०सं० १. ५. ३. २.) इति समिद्धती ॥

सप्तदशः खण्डः ] द्वितीयप्रश्ने दशमोऽध्यायः. २८७

यथा ¹दर्शपूर्णमासयोरन्वाधानं तथैतदपि ब्रह्मप्रवेशस्य ॥ १९ ॥

अथ सायं हुतेऽग्निहोत्र उत्तरेण गार्हपत्यं तृणानि संस्तीर्य तेषु द्वन्द्वं न्यञ्चि पात्राणि सादयित्वा दक्षिणेनाऽऽहवनीयं ब्रह्मायतने दर्भान् संस्तीर्य तेषु कृष्णाजिनं चाऽन्तर्धायैतां रात्रिं जागर्ति ॥२०॥

**अनु०—**सायंकाल अग्निहोत्र हवन करने के बाद गार्हपत्य अग्नि के उत्तर तृणों को बिखेर कर उन पर जोड़ों में तथा उलट कर पात्रों को रखे, आहवनीय अग्नि के दक्षिण ब्रह्मान् नाम के ऋत्विज् के बैठने के स्थान पर कुशों को बिखरे, उसे काले मृग चर्म से ढंके और उस रात जागता रहे ॥ २० ॥

आहवनीयशब्दः परिगृहीताग्निपरिग्रहार्थः। तेनौपासनाग्निकेनाऽपि तत्संन्निकाश इदं कर्तव्यम्। जागर्ति बुध्यते। एषा हि ब्रह्मरात्रिः। अन्यदसंवृतम् ॥ २० ॥

य एवं विद्वान् ब्रह्मरात्रिमुपोष्याऽग्नीन् समारोप्य प्रमीयते सर्वं पाप्मानं तरति तरति ब्रह्महत्याम् ॥ २१ ॥

**अनु०—**इस प्रकार जानने वाला जो ब्राह्मण ब्रह्मरात्रि में उपवास करने के बाद अपने में पवित्र अग्नियों को धारण किए हुए मृत्यु को प्राप्त करता है, वह सभी पापों से ब्रह्महत्या के पाप से भी मुक्त हो जाता है ॥ २१ ॥

अग्नीन् समारोप्य आत्मनीति शेषः। वक्ष्यमाणस्याऽऽत्मसमारोपणस्याऽस्मिन्नप्यवसरे पाठोऽस्मिन्नपि क्रमेऽग्निसमारोपणाभ्यनुज्ञानार्थः। एतदवस्थापन्नस्य मृतस्याऽऽश्रमफलावाप्तिर्भवतीत्यभिप्रायः ॥ २१ ॥

अथ ब्राह्मे मुहूर्त उत्थाय काले एव प्रातरग्निहोत्रं जुहुयात् ॥ २२ ॥

**अनु०—**ब्राह्म मुहूर्त में उठकर उचित समय पर प्रातःकालीन अग्निहोत्र हवन करे ॥ २२ ॥

रात्रेः पश्चिमो यामः पञ्चघटिकावशेषो ब्राह्मो मुहूर्तः। उषःप्रभृत्योदयादित्येके। तत्र शक्त्यपेक्षो विकल्पः। कालग्रहणं उपोदयाभ्युषितोदयकालानां यस्य योऽङ्गीकृतः कालस्तत्प्रदर्शनार्थम् ॥ २२ ॥


१. दर्शपूर्णमासारम्भेऽग्निविहरणानन्तरं अन्वाधानं नाम विहृतेष्वग्निषु काष्ठाधानं विहितम्। तच्च “ममाग्ने वर्चः” इत्यादिमन्त्रैः कर्तव्यम्। तच्च श्वो यक्ष्यमाणानां देवतानां परिग्रहार्थम्।

२८८बौधायन-धर्मसूत्रम्[ संन्यासविधिः

अथ पृष्ठ्याँस्तीर्त्वाऽपः प्रणीय वैश्वानरं द्वादशकपालं नि 'पति सा प्रसिद्धेष्टिसन्तिष्ठते ॥ २३ ॥

अनु०—इसके उपरान्त वेदी के पृष्ठ्या नाम के भाग को ढंक कर जल लाकर अग्नि वैश्वानर के लिए द्वादश कपालों में चरु तैयार करे । यह प्रसिद्ध इष्टि ही अन्तिम इष्टि है ॥ २३ ॥

अग्निर्वैश्वानरो देवता अस्य । औपासननिष्ठ आत्मसमारोपञ्चेत् तद्देवत्यश्चरुः । अन्यत्प्रसिद्धम् ॥ २३ ॥

आहवनीयेऽग्निहोत्रपात्राणि प्रक्षिपेदमृन्मया^१न्यनायसानि ॥ २४ ॥

अनु०—अग्निहोत्र के उन पात्रों को जो मिट्टी या पत्थर के न हों, आहवनीय अग्नि में डाले ॥ २४ ॥

उत्तरत्र मन्त्रविधानात् तूष्णीमेवाऽत्र प्रक्षेपः ॥ २४ ॥

गार्हपत्ये अरणी^२ "भवतं नस्समनसा" विति ॥ २५ ॥

अनु०—'भवतं नस्समनसो' (तुम हमारे मन के साथ एक होओ) कहते हुए दोनों अरणियों को गार्हपत्य अग्नि में डाले ॥ २५ ॥

प्रक्षीपतीत्यनुवर्तते ॥ २५ ॥

अथाऽऽत्मन्यग्नीन् समारोपयते "^३या ते अग्ने यज्ञिया तनू" रिति त्रिस्त्रिरेकैकं समाजिघ्रति ॥ २६ ॥

अनु०—अपने में पवित्र अग्नियों का समारोपण करे और 'या ते अग्ने यज्ञिया तनू ।' कहते हुए तीनों अग्नियों के धुएं को तीन-तीन बार खींचे ॥ २६ ॥

एकैकमग्नि सभ्यावसथ्यावपि यदि विद्येते, तथा औपासनमपि । जिघ्रतिः गन्धोपादाने वर्तते । ततश्च धूमायमाने नाग्नेराघ्राणं कर्तव्यमिति गम्यते । सर्वत्राऽयमात्मसमारोपणप्रकारः ॥ २६ ॥

अथाऽन्तर्वेदि तिष्ठन् ओं भूर्भुवस्सुवः संन्यस्तं मया संन्यस्तं मया संन्यस्तं मयेति त्रिरुपांशुक्त्वा त्रिरुच्चैः ॥ २७ ॥

अनु०—तब यज्ञवेदि के भीतर खड़े होकर तीन बार मन्द स्वर से तथा तीन बार उच्च स्वर से कहे 'ओं भुर्भुवस्सुवः संन्यस्तं मया' ( मैंने संन्यास आश्रम में प्रवेश किया ) ॰॰॰॥ २७ ॥


१. अनश्ममयानि, इति सर्वत्र पाठः ।
२. भवतं नस्समनसौ समोकसावरेपसौ । मा यज्ञं हिंसिष्टं मा यज्ञपतिं जातवेदसौ शिवौ भवतमद्य नः ॥ (तै० सं० १. ३. ७.)
३. तैत्तिरीयादौ श्रूयमाणमिदं वाक्यम् ॥ तै. सं. ६. ३. १०. १.

सप्तदशः खण्डः] द्वितीयप्रश्ने दशमोऽध्यायः २८९

ब्रूयादिति वाक्यसमाप्तिः। संन्यस्तं त्यक्तम् ॥ २७ ॥

'त्रिषत्या हि देवा इति विज्ञायते ॥ २८ ॥

अनु०—वेद में कहा गया है कि देवता तीन बार कहने पर सत्य मानते हैं॥२८॥

त्रिषत्याः। सुषामदिषु पाठात् षत्वम्। देवा हि सकृद्द्विर्वोक्तावनृतमिति मन्वते, अनृतसम्मित्ता मनुष्याः' इति श्रुतेः। त्रिरुक्तैः प्रतियन्ति श्रद्दधति॥२८॥

“अभयं सर्वभूतेभ्यो मत्तः” इति चाऽपां पूर्णमञ्जलिं निनयति ॥२९॥

अनु०—'मुझसे सभी जीवित प्राणियों को अभय हो' ऐसा कहते हुए जल से पूरी अंजली भरकर गिराए ॥ २९ ॥

अस्मत्तः निर्भयानि भूतानि सन्त्विति मन्त्रार्थः। अपां पूर्णः अद्भिः पूर्णः। अञ्जलिः द्विहस्तसंयोगः ॥ २९ ॥

अथाऽप्युदाहरन्ति— अभयं सर्वभूतेभ्यो दत्त्वा यश्चरते मुनिः। न तस्य सर्वभूतेभ्यो भयं चाऽपि ह जायते इति ॥ ३० ॥

अनु०—इस सन्दर्भ में भी निम्नलिखित उद्धृत करते हैं— जो संन्यासी सभी प्राणियों को अभय प्रदान कर विचरण करता है, उसे भी किसी प्राणी से कोई भय नहीं होता ॥ ३० ॥

अभयदानप्रशंसैषा एतदन्तश्च संन्यासविधिः। ये पुनरनग्नयो विधुरादयः तेषामप्युपकल्पनप्रभृति दानान्तः प्रयोगोऽग्निकार्यरहितो द्रष्टव्यः ॥ ३० ॥

संन्यासाश्रमधर्मविधानायोत्तरः प्रपञ्चः— स वाचंयमो भवति ॥ ३१ ॥

अनु०—इसके बाद वाणी पर नियन्त्रण रखे ॥ ३१ ॥

य एवं कृतसंन्यासः स वाचंयमस्स्यात् आत्यन्तिकमेतद् व्रतमन्यत्र स्वाध्यायान्मन्त्रोच्चारणाच्च। उक्तं च—'स्वाध्याय एवोत्सृजमानो वाचम्' इति ॥ ३१ ॥

'सखा मे गोपाये' ति दण्डमादत्ते^२ “यदस्य पारे रजस” इति


१. या ते अग्ने यज्ञिया तनूस्तयेह्यारोह ॥ इति समग्रो मन्त्रः ॥
२. यदस्य पारे रजसश्शुक्रं ज्योतिरजायत । तन्नः पर्षदति द्विषोजने वैश्वानर स्वाहा ॥ ( तै. सं. ४. २. ५. २. )

२२ बौ०ध०

२९०बौधायनधर्मसूत्रम्[ संन्यासविधिः

शिक्यं गृह्णाति ^१"येन देवाः पवित्रेणे" ति जलपवित्रं गृह्णाति^२ "येन देवा ज्योतिषोर्ध्वा उदाय'न्निति कमण्डलुं गृह्णाति सप्तव्याहृतिभिः पात्रं गृह्णाति ॥ ३२ ॥

अनु०—'सखा मे गोपाय' ( तुम मेरे मित्र हो रक्षा करो ) ऐसा कहते हुए दण्ड ग्रहण करे । 'यदस्य पारे रजसः' मन्त्र का पाठ कर शिक्य ग्रहण करे । 'येन देवा पवित्रेण' कहकर जल छानने का पवित्र ग्रहण करे । 'येन देवा ज्योतिषोर्ध्वा उदायन्' मन्त्र कहकर कमण्डलु ग्रहण करे तथा सात व्याहृतियों का उच्चारण कर भिक्षा पात्र ग्रहण करे ॥ ३२ ॥

टि०—'यदस्य पारे रजसः' मन्त्र तैत्तिरीय संहिता ४. २. ५. २. का है । 'येन देवाः पवित्रेणाऽऽत्मानं पुनते सदा । तेन सह्र सुधारेण पावमान्यः पुनन्तु मा । तैत्तिरीय ब्राह्मण १. ४. ८ का तथा 'येन देवा ज्योतिषोर्ध्वा उदायन् येनाऽऽदित्या वसवो येव रुद्राः । येनाऽङ्गिरसो महिमानमानशुस्तेनैतु यजमानस्स्वस्ति ।' तैत्तिरीय संहिता ५. ७. २. २ का मन्त्र है ।

अविरोहितमेतत् ॥ ३२ ॥

यष्ट्यशिक्यं जलपवित्रं कमण्डलुं पात्रमित्येतत्समादाय, यत्राऽऽपस्तद्गत्वा स्नात्वाऽप आचम्य सुरभिमत्याऽब्लिङ्गाभिर्वारुणीभिर्हिरण्यवर्णाभिः पावमानीभिरिति मार्जयित्वाऽन्तर्जलगत्तोऽघमर्षणेन षोडश प्राणायामान् धारयित्वोत्तीर्य वासः पीडयित्वाऽन्यत् प्रयतं वासः परिधायाऽप आचम्यों भूर्भुवस्सुवरिति जलपवित्रमादाय तर्पयति—ॐ भूर्स्तर्पयाम्यों भुवस्तर्पयाम्योँ सुवस्तर्पयाम्यों महस्तर्पयाम्यों जनस्तर्पयाम्योँ तपस्तर्पयाम्यों सत्यं तर्पयामीति ॥ ३३ ॥

**अनु०—**अपने साथ दण्ड, शिक्य, जलपवित्र, कमण्डलु, भिक्षापात्र लेकर जहाँ जल हो वहाँ जाकर स्नान करे, जल से आचमन करे, सुरभिमती, जलदेवता, वरुण देवता के हिरण्य वर्ण और पवमान मन्त्रों से स्नान करे, जल के भीतर प्रवेश कर


१. येन देवाः पवित्रेणाऽऽत्मानं पुनते सदा । तेन सहस्रधारेण पावमान्यः पुनन्तु मा ॥ ( तै. ब्रा. १. ४. ८. )
२. येन देवा ज्योतिषोर्ध्वा उदायन् येनाऽऽदित्या वसवो येन रुद्राः । येनाऽङ्गिरसो महिमानमानशुस्तेनैतु यजमानस्स्वस्ति ॥ ( तै. सं. ५. ७. २. २. )

सप्तदशः खण्डः ] द्वितीयप्रश्ने दशमोऽध्यायः २९१

मन से अघमर्षण सूक्त का जप करते हुए सोलह प्राणायाम करे, किनारे पर आकर वस्त्रों को निचोड़कर दूसरे शुद्ध वस्त्रों को पहने और फिर आचमन करे। 'ओं सुर्भुव स्सुवः' कहकर जल पवित्र ग्रहण करे। 'ओं भूस्तर्पयामि' ओं भुवस्तर्पयामि ओं सुव-स्तर्पयामि ओं महस्तर्पयामि ओं जनस्तर्पयामि ओं' तपस्तर्पयामि 'ओं सत्यं तर्पयामि' कहकर तर्पण करे ॥ ३३ ॥

आश्रमन्तरसाधारणविहितानां स्नानादीनामनुक्रमणं षोडशप्राणायामाना-मपि विधानार्थं तर्पणान्तरविधानार्थं च । तर्पणञ्च जलपवित्रनिस्स्रुतेन जलेन ॥ ३३ ॥

पितृभ्योऽञ्जलिमुपादाय ओं भूस्स्वधों भुवस्स्वधों सुवस्स्वधों भूर्भु-वस्सुवर्महर्नम इति ॥ ३४ ॥

अनु०—पितरों के लिए अंजलि भर जल लेकर 'ओं भूस्स्वधा ओं भुवस्स्वधा ओं सुवस्स्वधा' 'ओं भूर्भुवस्सुवर्महर्नमः' कहकर तर्पण करे।

टि०—यह तर्पण उसी प्रकार होता है जिस प्रकार देवों के लिए तर्पण किया जाता है अर्थात् प्राचीनावीती न होवे ।

तर्पयतीति प्रकृतम् । देववदिति प्राचीनावोतनिवृत्त्यर्थम् । मन्त्रा अपि स्व-धाकरणमात्राः, न चतुर्थीनमस्कारान्ताः ॥ ३४ ॥

एवं तर्पणे कृते—

अथो ऽदुत्यं चित्रमिति द्वाभ्यामादित्यमुपतिष्ठते ॥ ३५ ॥

अनु०—इसके बाद 'उदुत्यं चित्रम्' आदि दो मन्त्रों से सूर्य की पूजा करे ॥ ३५ ॥

एतदपि वैशेषिकमुपस्थानम् ॥ ३५ ॥

ओमिति ब्रह्म ब्रह्म वा एष ज्योतिः य एष ज्योतिः य एष तर्पत्यैष वेदा य एव तर्पयति वेद्यमेवैतद्य एष तर्पयति एवमेवैष आत्मानं तर्प-यत्यात्मने नमस्करोत्यात्मा ब्रह्माऽऽत्मा ज्योतिः ॥ ३६ ॥

अनु०—'ओम्' अक्षर ब्रह्म है, ब्रह्म ही यह ज्योति है, जो यह ज्योति है जो तर्पण करता है वही जानता है जो तर्पण करता है। यह जानने योग्य है जो तर्पण करता है इस प्रकार वह अपना ही तर्पण करता है। इस प्रकार वह अपना ही तर्पण करता है, अपने को ही नमस्कार करता है आत्मा ही ब्रह्मा है, आत्मा ही ज्योति है।


१. मन्त्रद्वयमिदं १६० पृष्ठे टिप्पण्यां द्रष्टव्यम् ॥

२१२बौधायन-धर्मसूत्रम्[ संन्यासविधिः

प्रणवप्रशंसैषा । प्रणवो ब्रह्मणो नेदिष्ठमभिधानम् । वेदयतीति प्रणवोवेदः वेद्यं वेदितव्यम् । एष इत्यपरोक्षनिर्देशः , सर्वदा आदित्यप्रणवब्रह्मतादात्म्य-प्रतिपत्त्यर्थः । एवमादित्योपस्थानवेलायां मनस्समाधानं कर्त्तव्यमित्यर्थः । तथा च पातञ्जलसूत्रम्-‘तस्य वाचकः प्रणवः । तज्जपः तदर्थभावनम्' इति च । तदन्यथाऽप्ययमेव समागमप्रकारः । एवमेवैष भिक्षुरात्मानं तर्पयति नमस्करोति ब्रह्मज्योतिश्शब्दाभ्यामात्मैवोच्यते इत्याह–आत्मा ब्रह्मा ज्योतिः ब्रह्म परिवृढः सर्वतः ज्योतिः द्युतेर्दीप्तिकर्मणः ॥ ३६ ॥

सावित्रीं सहस्रकृत्व आवर्तयेच्छतकृत्वोऽपरिमितकृत्वो वा ॥ ३७ ॥

अनु०— सहस्रवार, सौ बार या अनगिनत बार सावित्री मन्त्र का जप करे ॥

विवृतमेतत्तत्र ॥ ३७ ॥

अथ कमण्डलूदकग्रहणार्थमाह—

ओं भूर्भुवःस्सुवरिति पवित्रमादाय।ऽपो गृह्णाति ॥ ३८ ॥

अनु०— 'ओ ' भूर्भुवः सुवः' कहते हुए पवित्र लेकर उससे जल ग्रहण करे॥३८॥

पवित्रं जलपवित्रं पावयेत् जन्तुमारणार्थम् ॥ ३८ ॥

न चाऽत ऊर्ध्वमनुद्धृताभिरद्भिरपरिस्रुताभिरपरिपूताभिर्वाऽऽचामेत् ॥ ३९ ॥

अनु०— उसके बाद से कभी ऐसे जल से आचमन न करे जो कुए आदि से निकाला गया हो, जो छाना न गया हो और पूरी तरह साफ न किया गया हो ॥ ३९ ॥

अनुद्धृताभिः अन्तर्जलाशयात् । अपरिस्रुताभिः अपरिमित्ताभिः पवित्रा-न्ते नवाऽपरिपूताभिः ॥ ३९ ॥

न चाऽत ऊर्ध्वं शुक्लं वासो धारयेत् ॥ ४० ॥

अनु०— उसके बाद से कभी श्वेत वस्त्र न धारण करे ।

शुक्लप्रतिषेधात् कुङ्कुमकुसुममञ्जिष्ठारक्तमनुज्ञातमेव ॥ ४० ॥

इति द्वितीये प्रश्ने सप्तदशः खण्डः ।

अष्टादशः खण्डः ] द्वितीयप्रश्ने दशमोऽध्यायः २९३

अष्टादशः खण्डः

एकदण्डी त्रिदण्डी वा ॥ १ ॥

**अन०—**सन्यासी एक या तीन दण्ड लेकर चले ॥ १ ॥

उक्तेऽपि दण्डत्रित्वे विकल्पाभिधानं किमर्थम् ? उच्यते-सकलाश्रमधर्मानुष्ठाने सति दण्डसंख्यायां नाऽभिनिवेशः कर्तव्य इत्यभिप्रायः ॥ १ ॥

भिक्षोर्हि द्विविधानि व्रतानि भवन्ति-महाव्रतान्युपव्रतानि च । तत्र महाव्रतान्याचष्टे—

अथैमानि व्रतानि भवन्ति-अहिंसा सत्यमस्तेन्यं मैथुनस्य च वर्जनं त्याग इत्येव ॥ २ ॥

**अनु०—**संन्यासी के निम्नलिखित व्रत होते हैं—अहिंसा अर्थात् वाणी, मन और कर्म से किसी को आघात न पहुँचाना, सत्य भाषण, अस्तेन्य अर्थात् बलपूर्वक या छल से दूसरे का धन न लेना, मैथुन अर्थात् स्त्री से हर प्रकार के कामुकतापूर्ण सम्बन्ध का त्याग तथा दूसरों को उदारता पूर्वक दान देना ॥ २ ॥

अहिंसा वाङ्मनःकायैर्भूतानां दुःखानुत्पादनम् । उक्तेऽप्यभयप्रदाने पुनरभिधानमतिक्रमे प्रायश्चित्तगौरवार्थम् । सत्यं यथाभूतार्थवादित्वम् । स्तेन्यं पुनः छलेन वञ्चनया चौर्येण वा परद्रव्यादानम् । मैथुनवर्जनन्तु स्त्रिया सह सम्भाषण, सहासन, तत्स्पर्शन' निरीक्षणादीनां वर्जनम् । त्यागो दानम् । यद्यप्यनिचयो भिक्षुस्तथाऽपि औषधपुस्तकादिपरिग्रहोऽस्त्येव ! तथा च तत्सिद्धवत्कारेण गौतमो 'दशवर्षभुक्तं परैस्सन्निधौ भोक्तु' रित्यभिधायाऽभिधत्ते “न श्रोत्रियप्रव्रजितराजन्यपुरुषै”रिति ।

याज्ञवल्क्योऽपि— 'वानप्रस्थयतिब्रह्मचारिणां रिक्थभागिनः' इति ॥ २ ॥

उक्तानि पञ्च महाव्रतानि ॥

पञ्चैवोपव्रतानि भवन्ति-अक्रोधो गुरुशुश्रूषाऽप्रमादश्शौचमाहारशुद्धिश्चेति ॥ ३ ॥

**अनु०—**इसी प्रकार पाँच उपव्रत भी होते हैं—क्रोध न करना, गुरु की सेवा, प्रमाद का त्याग, पवित्रता और आहार की शुद्धि ॥ ३ ॥

**टि०—**गोविन्द स्वामी के अनुसार प्रसाद का अर्थ है बिना सोचे-समझे कार्य

२५४ | बौधायन-धर्मसूत्रम् | [ संन्यासिनियमाः

करना यहाँ गुरु की सेवा से माता-पिता या विद्यागुरु की सेवा का भी अर्थ हो सकता है।

गुरुशुश्रूषा पित्रोः परिचरणम्, विद्यागुरोर्वा। यद्यपि विदितवेदितव्यस्य संन्यासेऽधिकारः। तथाऽपि संशयस्तिरोधानं वा सम्भाव्यत इति गुरुशुश्रूषया भवितव्यम्। असमीक्ष्यकारित्वं प्रमादः तदभावोऽप्रमादः। आहारदोषोऽपि त्रिधा भवति-जात्याश्रयनिमित्तैर्लशुनपतितकेशादिभिस्तदाहारशुद्धिः। चशब्दस्सन्तोषादिपरिग्रहार्थः। व्रतोपव्रतयोर्भेदेन विधानं प्रायश्चित्तगुरुलघुत्वख्यापनार्थम् ॥ ३ ॥

अथ भैक्षचर्या-ब्राह्मणानां शालीनयायावराणामपवृत्ते वैश्वदेवे भिक्षां लिप्सेत ॥ ४ ॥

अनु०—अनेक घरों से भिक्षा मांगने का नियम बताया जायगा वैश्वदेव के उपहार दिये जाने के बाद शालीन या यायावर ब्राह्मणों के घर से भिक्षा पाने की इच्छा करे ॥ ४ ॥

भिक्षाणां समूहो भैक्षं तच्चर्या तदर्जनम्। ब्राह्मणानां गेहेष्वित्यध्याहारः। भिक्षां भिक्षितद्रव्यं लिप्सेत याचेत ॥ ४ ॥

अथ भिक्षामन्त्रः—

'भवत्पूर्वां प्रचोदयात् ॥ ५ ॥

अनु०—'भवत्' शब्द का पहले प्रयोग करते हुए भिक्षा देने के लिए कहे ॥ ५ ॥

'भवति भिक्षाम्' इत्यादि सिद्धे सत्यारम्भात्क्षत्रियवैश्यभिक्षुकयोरयमेव मन्त्रः। तयोरपि संन्यासेऽधिकारोऽस्तीति ज्ञापितं भवति। तत्पुनर्ब्राह्मणपरिव्राजकन्यायकृतोपमादिकं प्रसिद्धि समीक्ष्य युक्तायुक्ततया विचारणीयम् ॥ ५ ॥

गोदोहनमात्रमाकाङ्क्षेत ॥ ६ ॥

अनु०—गाये दुहने में जितना समय लगता है उतना ही समय में भिक्षा मांगने की इच्छा करे ॥ ६ ॥

मन्त्रमुक्त्वेति ॥ ६ ॥

अथ भैक्षचर्यादुपावृत्तः शुचौ देशे न्यस्य हस्तपादान् प्रक्षाल्याऽऽदित्यस्याऽग्रे निवेदयेत्—२'उदुत्यं चित्र' मिति ब्रह्मणे निवेदयेते३ 'ब्रह्म जज्ञान' मिति ॥ ७ ॥


१. भवत्पूर्वमिति. ख. पू.
२. मन्त्राविमौ १६७ पृष्ठे टिप्पण्यां द्रष्टव्यौ।
३. ब्रह्म जज्ञानं प्रथमं पुरस्ताद्वि सीमतस्सुरुचो वेन आवः। स बुध्निया उपमा अस्य विष्ठास्सत्तश्च योनिमसत्तश्च विवः (तै. सं. ४. २. ८. २.) ॥

अष्टादशः खण्डः] द्वितीयप्रश्ने दशमोऽध्यायः २९५

अनु०—भैक्षचर्या से लौटकर भिक्षा को पवित्र स्थान पर रखकर हाथ पैरों को धोए और प्राप्त भिक्षान्न को 'उदुत्यं चित्रम्' आदि मन्त्र का उच्चारण करते हुए सूर्य को निवेदित करे तथा 'ब्रह्मजज्ञानम्' आदि मन्त्र का उच्चारण करते हुए ब्रह्मन् को निवेदित करे ॥ ७ ॥

टि०—ब्रह्म जज्ञानं प्रथमं पुरस्ताद्वि सीमतस्सुरुचो वेन आवः । स बुध्निया उपमा अस्य विष्ठा स्सतश्च योनिमसतश्च विवः । तै० सं० ४. २. ८. २

पृथगेतौ ^१पिटकस्थौ शुचौ देशे निधाय ॥ ७ ॥
अथाऽस्य प्राणाहुतय एवाऽग्निकार्ये इत्यस्मिन्नर्थे श्रुतिं दर्शयति—
विज्ञायते—आधानप्रभृति यजमान एवाऽग्नयो भवन्ति तस्य प्राणो गार्हपत्योऽपानोऽन्वाहार्यपचनो^३ व्यान आहवनीय उदानसमानौ सभ्यावसथ्यौ ॥ ८ ॥

अनु०—वेद से यह ज्ञात होता है कि ब्रह्माधान के समय से यजमान में ही सभी यज्ञाग्नि आहित होते हैं । यजमान के प्राण गार्हपत्य अग्नि हैं, अपान वायु अन्वाहायपचन है, व्यान आहवनीय अग्नि है, उदान और समान सभ्य तथा आवसथ्य अग्नि हैं ॥ ८ ॥

आधीयन्तेऽग्नय आत्मनीत्यात्मसमारोपणमाधानं तत्प्रभृतीत्यर्थः ॥ ८ ॥

पञ्च वा एतेऽग्नय आत्मस्थाः ॥ ९ ॥

अनु०—ये पाँच अग्नि आत्मा में स्थित हैं ॥ ९ ॥
उक्तानुवादोऽयम् । पञ्चसंख्या सभ्यावसथ्यकरणपक्षमाश्रित्य । अकरणपक्षेऽपि तत्सङ्कल्पोऽस्त्येव; 'आहवनीये सभ्यावसथ्ययोस्सङ्कल्पः' इत्याधानपरिभाषावचनात् ॥ ९ ॥
यस्मादेवं तस्मात्—
आत्मन्येव जुहोति ॥ १० ॥

अनु०—इस प्रकार यजमान आत्मा ही हवन करता है ॥ १० ॥
एवशब्दः 'यस्याऽग्नौ न क्रियते यस्य चाऽन्नं न दीयते न तद्भोक्तव्यम्, इत्येवमाशङ्कानिवृत्त्यर्थः ॥ १० ॥


१. पृथगेतौ पिण्डौ, इति. घ. पु २. इतः प्रभृति सूत्रत्रयमेकसूत्रतया परिगणितं इ. पु.
३. अन्वाहार्यं नाम दर्शपूर्णमासयोर्दक्षिणात्वेन देय ओदनः, स यत्र पच्यतेऽग्नौ स दक्षिणाग्निरन्वाहार्यपचनः ॥

२९६बौधायन-धर्मसूत्रम्[ संन्यासिनियमाः

स एष आत्मयज्ञ आत्मनिष्ठ आत्मप्रतिष्ठ आत्मानं क्षेमं नयतीति विज्ञायते ॥ ११ ॥

अनु०—यह यज्ञ आत्मयज्ञ है, यह आत्मा में निहित है, आत्मा में प्रतिष्ठित है और आत्मा को कल्याण देने वाला है, ऐसा वेद से ज्ञात होता है ॥ ११ ॥

एवं सत्यात्मयज्ञता भवति आत्मनिष्ठः यथाविध्यात्मोपासकः आत्मसुखप्राप्त्यर्था यस्यकरूपा बुद्धिः आसावात्मप्रतिष्ठः । सैषा पूर्वोक्तोपासनायाः प्रशंसा ॥ ११ ॥

भूतेभ्यो दयापूर्वं संविभज्य शेषमद्भिरुपस्पृश्यौषधवत् प्राश्नीयात् ॥ १२ ॥

अनु०—दयापूर्वक प्राणियों को अपने भोजन का अंश देकर, अवशिष्ट अन्न पर जल छिड़क कर औषधि के समान उसका भक्षण करे ॥१२॥

भूतानि पक्षिसरीसृपादानि । दया अनुकम्पा । तत्पूर्वं संविभज्य प्रदायाऽद्भिरुपस्पृश्य शुक्लान्नं दृष्टार्थमेतत् । औषधवदिति विरसं विवक्षितम् । तथा सति रसोपलब्धिनं भवतीत्यभिप्रायः ॥ १२ ॥

प्राश्याऽप आचम्य १ 'वाङ्म आसन्नसोः प्राण' इति जपित्वा ज्योतिष्मत्याऽऽदित्यमुपतिष्ठते २'उद्वयं तमसस्परि'ति ॥ १३ ॥

अनु०—भोजन और आचमन करने के बाद 'वाङ्म आसन्नसोः प्राण' (तैत्तिरीय संहिता ५. ५. ९. २) का जप करे और ज्योतिष्मती मन्त्र से सूर्य की प्रार्थना करे ॥ १३ ॥

टि०—वाङ्म आसन्नसोः प्राणोऽक्ष्योध्श्चक्षुः कर्णयोः श्रोत्रं बा वोर्बलं मूरुषोरोजोऽरिष्टा विश्वाम्यङ्गानि तनूस्तनुवा मे सह नमस्ते अस्तु मा मा हिं सीः ॥ तै० सं० ५. ५-९-२
भैक्षभोजनादन्यत्राऽप्येतद्वेदितव्यम् ॥ १३ ॥

अथ भिक्षाप्रकारः—
अयाचितमसंकॢप्तमुपपन्नं यदृच्छया ।
आहारमात्रं भुञ्जीत केवलं प्राणयात्रिकमिति ॥ १४ ॥


१. वाङ्म आसन्नसोः प्राणोऽक्ष्योश्चक्षुः कर्णयोःश्रोत्रं बाहुवोर्बलमूरुषोरोजोऽरिष्टा विश्वाम्यङ्गानि तनूस्तनुवा मे सह नमस्ते अस्तु मा मा हिंसीतः ॥ तै. सं. ५.५.९.२.
२. 'उद्वयं तमसस्परि' इतीयमेव ज्योतिष्मती, ज्योतिःपदवत्त्वात् ॥

अष्टादशः खण्डः ] द्वितीयप्रश्ने दशमोऽध्यायः २९७

अन०-जो अन्न बिना मांगे मिला हो, जिसके विषय में पहले से निश्चय न किया गया हो, जो संयोगवश अपने आप ही उसे मिल गया हो उस अन्न से केवल उतना ही भोजन करे जितने से जीवन यात्रा चल सके ॥ १४ ॥

अयाचितमप्रार्थितम् । असंक्लृप्तमनवधृतं मनसाऽपि । यदृच्छयोपपन्नं नाम केनचित् प्रयोजनान्तरवशादानीतम् आहारमात्रं सूपोपदेशादिविस्ताररहितम् । प्राणयात्रिकं यथा प्राणो नाऽपगच्छति ॥ १४ ॥

अथाप्युदाहरन्ति- अष्टौ ग्रासा मुनेर्भक्ष्याः षोडशारण्यवासिनः । द्वात्रिंशतं गृहस्थस्याऽपरिमितं ब्रह्मचारिणः ॥१५॥

अनु०-इस विषय में निम्नलिखित उद्धृत करते हैं- संन्यासी का भोजन आठ ग्रास का होता है-ओर वानप्रस्थ का भोजन सोलह ग्रास का। गृहस्थ का भोजन बत्तीस ग्रास का होता है, किन्तु ब्रह्मचारी का भोजन अपरिमित होता है ॥ १५ ॥

अल्पाभ्यवहारार्थोऽयं नियमः ॥ १५ ॥ भैक्षं वा सर्ववर्णेभ्य एकान्नं वा द्विजातिषु । अपि वा सर्ववर्णेभ्यो न चैकान्नं द्विजातिष्विति ॥ १६ ॥

अनु०-द्विजातियों में सभी तीन वर्ण के व्यक्तियों के यहाँ से भिक्षान्न लिया जा सकता है अथवा उनमें एक ब्राह्मण का ही अन्न भिक्षा में प्राप्त कर भक्षण करे। अथवा सभी वर्णों से प्राप्त अन्न का भक्षण करे, द्विजातियों में केवल ब्राह्मण से प्राप्त भिक्षान्न को न खाये ॥ १६ ॥

सर्ववर्णग्रहणात् शूद्रान्नमध्येवाभ्युपगतम् । अतश्चैकान्नपक्षेऽपि द्विजातिग्रहण मुख्यस्यैव' ॥ १६ ॥

अथ यत्रोपनिषदमाचार्या ब्रुवते तत्रोदाहरिन्त- स्थानमौनवीरासनसवनोपस्पर्शनचतुर्थषष्ठाष्टमकालव्रतयुक्तस्य ॥१७॥

अनु०-इस संबन्ध में आचार्य उपनिषद् का विवेचन करते हैं और निम्नलिखित विशेष नियम उद्धृत करते हैं। दिन में खड़ा रहे, वाणी का संयम करे, (रात्रि में) एक ही आसन में बैठे, (प्रातः, सायंकाल और मध्याह्न) तीनों सवनों के समय स्नान करे, केवल चौथे, छठे या आठवें भोजन की वेला में भोजन करे ॥ १७॥

यत्र ग्रहणं चित्तप्रणिधानार्थं तत्रोपनिषद्रहस्यं कर्तव्यतयाऽऽचार्या ब्रुवते ।