भारतकोश
संग्रह पर लौटें

भैषज्य रत्नावली (गोविन्ददास सेन - सान्वय भाषा टीका सहित)

Bhaishajya Ratnavali Hindi

कविराज गोविन्ददास सेन (टीकाकार: वैद्य शंकरलाल) द्वारा

स्रोत: Bhaishajya Ratnavali with Hindi Translation by Vaidya Shankar Lal (1942) (उद्गम)

DevanagariHindipublished1,416 पृष्ठ

चिकित्सा ] भाषाटीकासहिता । १२५३

दुःखित हो जो स्त्री ऋतुमती न होती हो या जिसके ऋतुकालमें पीडा होती हो, जिसके बारंबार सन्तान होकर मरजाती हो वा मरीहुई हो तथा अनेक प्रकारकी औषधियोंके प्रयोगसे अथवा यन्त्र, मन्त्रादिके करनेसे और नाना प्रकारके कठिन व्रतादिकोंके करनेसेभी जिनके पुत्र उत्पन्न नहीं होता हो उनके इस घृतको पान करनेसे कामदेवकी समान और दीर्घायुषी पुत्र उत्पन्न होते हैं ॥

एतद् घृतं गृहे यस्य न तस्य कुलिशाद्भयम् ।
न राक्षसैः पिशाचैश्च गृह्यते तस्य बालकः ॥
नोपसर्पति सर्पोऽपि दर्पात्तस्य गृहान्तरम् ॥ ७८ ॥

जिसके घरमें यह घृत हो उसको वज्रसे भय नहीं करना चाहिये । उसका बालक राक्षस और पिशाचादिकोंसे ग्रसित नहीं होता एवं सर्पभी उसके घरमें भयसे प्रवेश नहीं करता ॥ ७८ ॥

इति भैषज्यरत्नावल्यां योनिव्यापच्चिकित्सा ।


लोमशातनविधिः ।

हरितालचूर्णकणिकालेपात्तप्तेन वारिणा सद्यः ।
निपतन्ति लोमनिचयाः कौतुकमिदमद्भुतं मन्ये ॥ १ ॥

हरिताल और चूनेको गरम पानीमें मिलाकर लेप करनेसे तत्काल बाल गिरजाते हैं । इसको मैं अद्भुत कौतुक मानता हूँ ॥ १ ॥

दग्ध्वा शङ्खं क्षिपेद्रम्भास्वरसे तच्च पेषितम् ।
तुल्यालं लेपनं हन्ति लोम गुह्यादिसम्भवम् ॥ २ ॥

शङ्खको दग्धकर उसकी भस्मको केलेके स्वरसमें डालकर और शंखभस्मकी बराबर हरितालका चूर्ण डालकर पीसकर लेप करनेसे गुह्यस्थानोंके बाल गिरजाते हैं ॥ २ ॥

रक्ताञ्जनपुच्छचूर्णयुक्तं तैलं तु सार्षपम् ।
सप्ताहमुषितं हन्ति मूलाद्रोमाण्यसंशयम् ॥ ३ ॥

लाल अञ्जनीकी पुच्छके चूर्णको सरसोंके तेलमें ७ दिनतक भिगोकर रक्खे । फिर उसको पीसकर लेप करनेसे जड़सहितबाल गिरजाते हैं ॥ ३ ॥

१२५४भैषज्यरत्नावली।[लोमशातन-

पलाशभस्मान्विततालमूलै रम्भाम्बुमिश्रैरुपलिप्य भूयः।
कन्दर्पगेहे मृगलोचनानां रोमाणि रोहन्ति कदापि नैव ४
ढाककी छालकी भस्म और हरिताल इन दोनोंको बराबर भाग लेकर केलेकीं जडके रसमें पीसकर लेप करनेसे स्त्रियोंकी योनिपर कभी भी रोम उत्पन्न नहीं होतें हैं ॥ ४ ॥

एकः प्रदेयो हरितालभागः पञ्चप्रदेया जलजस्य भागाः ।
रक्षस्तरोर्भस्मन एव पञ्च प्रोक्ताश्च भागाः कदली-
जलाद्रीः ॥ ५ ॥ संमिश्र्य पात्रे मुनि (सप्त) घस्रमात्रं
कृत्वा स्मरागारविलेपनं च । रोमाणि सर्वाणि विला-
सिनीनां पुनर्न रोहन्ति कदाचिदेव ॥ ६ ॥
हरिताल १ भाग, शंखभस्म ५ भाग और ढाककी छालकी भस्म ५ भाग इन सबको यथाविधि लेकर केलेके रसमें एकत्र खरल करके किसी बर्त्तनमें भरकर ७ दिनतक रक्खा रहनेदेवे । रोमस्थानपर उसका लेप करे तो विलासिनी स्त्रियोंकें बाल गिरजाते हैं। फिर आजन्म कदापि बाल उत्पन्न नहीं होते ॥५॥६॥

रम्भाजले सप्तदिनं विभाव्य भस्मानि कम्बोरमसृणानि
पश्चात् । तालेन युक्तानि विलेपनेन लोमानि निर्मू-
लयति क्षणेन ॥ ७॥
शंखभस्म और हरितालको समान भाग ले केलेके रसमें सात दिनतक भावना देकर फिर उसका लेप करे तो क्षणमात्रमेंही सब बाल निर्मूल होजाते हैं ॥ ७ ॥

कुसुम्भतैलाभ्यङ्गो वा रोम्णामुत्पाटकोऽन्तकृत् ॥
कुसुम्भ (कसूम) के तेलकी मालिश करनेसे रोमकूप नष्ट होते हैं ॥

कर्पूरभल्लातकशङ्खचूर्णं क्षारो यवानां च मनःशिला च ।
तैलं सुपक्वं हरितालमिश्रं रोमाणि निर्मूलयति क्षणेन ॥८॥
कपूर, भिलावे, शंखभस्म, जवाखार और मैनासिल इन सबके चतुर्थांश कल्कद्वारा ३ सेर कडवे तेलको पकाकर उसमें हरितालका चूर्ण मिश्रित करलेवे । फिर उस तेलका लेप करे तो तत्क्षण समस्त रोम समूल नष्ट होजाते हैं ॥८॥

आरग्वधाद्यतैल ।

आरग्वधमूलपलं कर्षद्वितयं शंखचूर्णस्य ।
हरितालस्य च मूखरजत्रप्रस्थेन कटुतैलम् ॥ ९.॥

चिकित्सा ] भाषाटीकासहिता । १२५५

पक्वं तैलं तदथ शंखहरीतालचूर्णितं लेपात् ।
निर्मूलयति रोमाण्यन्येषां सम्भवो नैव ॥ १० ॥

अमलतासकी जड चार तोले, शंखभस्म दो तोले और हरिताल दो तोले इनके कल्कद्वारा एक प्रस्थ गधेके मूत्रमें एक सेर कडवे तेलको विधिपूर्वक पकावे । फिर उस तेलमें शंखभस्म और हरितालका चूर्ण दो दो तोले मिलाकर उसका लेप करनेसे सकल रोम निर्मूल होते हैं । यह कोई असम्भव नहीं ॥

क्षारतैल ।
शुक्तिशम्बूकशङ्खानां दीर्घवृन्तात्समुष्ककात् ।
दग्ध्वा क्षारं समादाय खरमूत्रेण गालयेत् ॥ ११ ॥
क्षाराष्टभागं विपचेत्तैलं वै सार्षपं बुधः ।
इदमन्तःपुरे देयं तैलमात्रेयपूजितम् ॥ १२ ॥
बिन्दुरेकः पतेद्यत्र तत्र लोमापुनर्भवः ।
मदनादिव्रणे तैलमश्विभ्यां परिकीर्तितम् ॥ १३ ॥
अर्शसां कुष्ठरोगाणां पामादद्रुविचर्चिकाम् ।
क्षारतैलमिदं श्रेष्ठं सर्वक्लेदरुजापहम् ॥ १४ ॥

सीपी, घोंघा, शंख, शोनापाठा और मोखा इन सबको समान भाग लेकर अन्तर्धूम की विधिसे दग्धकर क्षार करलेवे । उस क्षारको एक सेर प्रमाण लेकर अठगुने गधेके मूत्रमें भावना देकर २१ बार उस क्षार जलको टपकावे । पश्चात् उक्त क्षारजलके द्वारा सरसोंके तेलको यथाविधि सिद्ध करे । यह तेल आत्रेयकरके पूजित है । इसको अन्तःपुरमें लोमनाशनाथ देना चाहिये । इस तेलकी एक बूँद जिस किसी स्थानमें गिरजाती है फिर वहाँ बाल उत्पन्न नहीं होते । इस तेलको अश्विनीकुमारोंने निर्माण किया है । यह क्षार तेल मदनादि व्रणरोगमें प्रयोग करना चाहिये । यह बवासीर, कुष्ठ, खुजली, दाद, विचर्चिका और सर्व प्रकारके क्लेदयुक्त रोगोंको नष्ट करनेके लिये सर्वोत्तम है ॥ ११-१४ ॥

इति भैषज्यरत्नावल्यां लोमशातनविधिः।

१२५६ भैषज्यरत्नावली । [ वन्ध्या-

वन्ध्याकी चिकित्सा ।

पुष्योद्धतं लक्ष्मणायाश्चक्रङ्गायास्तु कन्यका ।
पिष्टं मूलं दुग्धघृतमृतौ पीतं तु पुत्रदम् ॥ १ ॥

पुष्यनक्षत्रमें लक्ष्मणाकी मूलको उखाडकर उसको घीग्वारके रसमें पीसकर दुग्ध और घृतके साथ मिश्रित करके ऋतुकालमें स्नानानन्तर पान करनेसे पुत्रोत्पत्ति होती है ॥ १ ॥

सुवर्णस्य रूप्यकस्य चूर्णे ताम्रस्य चाज्यसंमिश्रे ।
पीते शुद्धे क्षेत्रे भेषजयोगाद्भवेद्गर्भः ॥२ ॥

रजस्वला स्त्री स्नान करके सुवर्णभस्म, रूप्यकभस्म और ताम्रभस्मको घृतमें मिलाकर सेवन करे तो इससे गर्भोत्पत्ति होती है ॥ २ ॥

कृत्वा शुद्धौ स्नानं विलङ्घ्य दिवसान्तरे ततः प्रातः ।
स्नात्वा द्विजाय दत्त्वा भक्त्या सम्पूज्य लोकनाथेशम् ३
श्वेतबलाङ्घ्रियष्टिकं कर्षं पलं तु शर्करायाः ।
पिष्टैकवर्णजीवद्वत्साया गोस्तु दुग्धेन ॥ ४ ॥
समधिकघृतेन पेयं नात्र दिने देयमन्यच्च ।
समदिवसे शुभयोगे दक्षिणपार्श्वावलम्बिनी धीरा ॥५॥
त्यक्तरुच्यन्तरसङ्गप्रहृष्टमनसोऽतिवृद्धधातोश्च ।
पुरुषस्य सङ्गमात्राल्लभते पुत्रं ततो नियतम् ॥ ६ ॥

ऋतुमती स्त्री ऋतुकालके तीन दिनोंको बिताकर चौथे दिन शुद्ध स्नान करके व्रत करे। फिर पाँचवें दिन प्रातःसमय भगवान्‌का पूजनकर और ब्राह्मणोंको दान देकर सफेद खिरैंटीकी जड दो तोले, मुलहठी २ तोले और मिश्री ४ तोले इनको एकत्र पीसकर एकवर्ण और जीवितबछडेवाली गौके दूधमें बराबर भागसे कुछ अधिक घी और उक्त औषधिको मिलाकर पान करे। उस दिन और किसी प्रकारके खाद्यको भक्षण नहीं करे। केवल दूध भात खावे। इसके अनन्तर सम-तिथि और शुभयोगमें दहिने भागसे स्थित होकर धैर्यचित्ता स्त्री बलवान् प्रसन्न-चित्तवाले और जिसने अन्य स्त्रीसे संगम न करता हो ऐसे पतिके साथ समागम करे। इस योगके प्रभावसे पुरुषके सङ्गम करतेही निश्चय गर्भ रहजाता है और पुत्रकी प्राप्ति होती है ॥ ३-६ ॥

चिकित्सा ] भाषाटीकासहिता । १२५७

गोष्ठजातवटस्य प्रागुदक्शाखाभवे शुभे ।
शुङ्गे माषौ तथा गौरसर्षपौ दधियोजितौ ॥
पुष्यपीतौ द्रुतापन्नसत्त्वायाः पुत्रकारकौ ॥ ७ ॥
बड़के वृक्षकी ईशान कोणमें स्थित शाखाके दो अंकुर, उड़द दो और सफेद सरसोंके दाने दो इनको एकत्र पीसकर दहीमें मिलाकर पुष्यनक्षत्रमें पान करनेसे पुत्रजन्म होता है ॥ ७ ॥

पत्रमेकं पलाशस्य गर्भिणीपयसाऽन्वितम् ।
पीत्वा च लभते पुत्रं रूपवन्तं न संशयः ॥ ८ ॥
स्त्री गर्भिणीके दूधमें ढाकके एक पत्रको पीसकर पीवे तो रूपवान् पुत्रको पाती है । इसमें सन्देह नहीं ॥ ८ ॥

क्वाथेन हयगन्धायाः साधितं सघृतं पयः।
ऋतुस्नाताऽबला पीत्वा गर्भं धत्ते न संशयः ॥ ९ ॥
असगन्धकी जडके क्वाथके साथ घृत मिलाकर दूधको सिद्ध करलेवे । उस दूधको ऋतुमती स्त्री स्नान करनेके अनन्तर पान करे तो निस्सन्देह गर्भको धारण करती है ॥ ९॥

पिप्पली शृङ्गवेरं च मरिचं नागकेशरम् ।
घृतेन सह पातव्यं वन्ध्याऽपि लभते सुतम् ॥ १० ॥
ऋतुकालमें स्नान करके पीपल, सोंठ, कालीमिरच, नागकेशर इनके समानभाग मिश्रित चूर्णको घृतके साथ सेवन करनेसे वन्ध्या स्त्रीभी पुत्रवती होतीहै ॥

कृष्णापराजितामूलं बस्तक्षीरेण संपिबेत् ।
ऋतुस्नाता त्रिधा या तु वन्ध्या गर्भवती भवेत् ॥ ११ ॥
काली अपराजिताकी जडको बकरीके दूधमें पीसकर रजस्वला स्त्री तीन दिनतक पीवे तो वन्ध्यास्त्री गर्भवती होती है ॥ ११ ॥

काकोल्यौ लक्ष्मणामूलं तथा षष्टिकतण्डुलम्।
नार्यैकवर्णापयसा पीत्वा गर्भवती ऋतौ ॥ १२ ॥
काकोली, क्षीरकाकोली, लक्ष्मणाकी जड और सांठीके चावल इन सबको एकत्र पीसकर एकरंगवाली गौके दूधके साथ ऋतुकालमें सेवन करनेसे वन्ध्या स्त्री गर्भवती होती है ॥ १२ ॥

१२५८ भैषज्यरत्नावली । [ गर्भिणीरोग-

गोक्षुरस्य तु बीजं तु पिबेन्निर्गुण्डिकारसैः । त्रिरात्रं सप्तरात्रं वा वन्ध्या भवति पुत्रिणी ॥ १३ ॥ गोखरूके बीजोंको निर्गुण्डीके रसमें पीसकर ऋतुस्नानके पश्चात् तीन दिन अथवा सात दिनतक पान करे तो बाँझ स्त्री पुत्रवती होती है ॥ १३ ॥

पुष्यार्कयोगोद्धृतलक्ष्मणाया मूलं तथा वज्रतरोश्च पिष्ट्वा । अप्येकवर्णापयसा निपीतं स्त्रियाः स्मृतं पुत्रकरं मुनीन्द्रैः १४ पुष्यनक्षत्रयुक्त रविवारके दिन लक्ष्मणाकी जड अथवा सफेद खिरैंटीकी जडको उखाडकर एक रंगवाली गौके दूधमें पीसकर जो ऋतुमती स्त्री पान करे तो निश्चय पुत्र उत्पन्न होता है, ऐसा मुनियोंने कहा है ॥ १४ ॥

पुष्योद्धृतं लाक्ष्मणमेव चूर्णं पुंसा निपिष्टं सघृतं निपीय । क्षीरौदनं प्राश्य पतिप्रसङ्गाद्गर्भं विदध्यात्तरुणी न चित्रम् ॥ पुष्यनक्षत्रमें लक्ष्मणाकी जडको उखाडकर उसका चूर्ण करलेवे । फिर घृतमें खरल करके उसको भक्षण करे । फिर इसपर दूध भात भोजन कर पतिके साथ प्रसङ्ग करनेसे वन्ध्या स्त्री निश्चयही गर्भको धारण करती है ॥ १५ ॥

इति भैषज्यरत्नावल्यां वन्ध्याचिकित्सा ॥

गर्भिणीरोगकी चिकित्सा ।

प्रथमे मासि गर्भे तु यदा भवति वेदना । चन्दनं शतपुष्पा च शर्करा मदयन्तिका ॥ १ ॥ एतानि समभागानि पिष्ट्वा तण्डुलवारिणा । पाययेत्पयसाऽऽलोड्य गर्भिणीं मात्रया भिषक् ॥ २ ॥ तथा तिलान्पद्मकं च शालूकं शालितण्डुलान् । क्षीरेण पिष्ट्वा क्षीरेण सिताक्षौद्रान्वितेन च ॥ ३ ॥ आलोड्य पाययेन्नारीं ततः सम्पद्यते शुभम् । तस्मिन्सुजीर्णे दातव्यं भोजनं क्षीरसंयुक्तम् ॥ ४ ॥

गर्भवती स्त्रीके यदि पहले महीनेमें पीडा हो तो सफेदचन्दन, सोया, खाँड और मैनफल इनको समान भाग लेकर चावलोंके जलके साथ पीसकर और दूधमें मिलाकर उचितमात्रासे गर्भिणीको पान करावे । एवं तिल, पद्माख,

चिकित्सा ] भाषाटीकासहिता । १२५९


भसींडा और शालिचावल इनको सम भाग ले दूधमें पीसकर मिश्री और शहद मिलेहुए दूधके साथ पान करावे तो उक्त वेदना दूर होती है । औषधिके पचजानेपर स्त्रीको दुग्धमिश्रित अन्नका भोजन कराना श्रेष्ठ है ॥ १-४ ॥

द्वितीये मासि गर्भे तु यदा भवति वेदना ।
तदोत्पलस्य कल्कं तु शृङ्गाटककशेरुकम् ॥ ५ ॥
तण्डुलोदकपिष्टं तु पाययेत्तण्डुलाम्बुना ।
निवार्य गर्भशूलं च स्थिरं गर्भं करोति च ॥ ६ ॥

यदि द्वितीय मासमें अकस्मात् गर्भिणीके वेदना उत्पन्न हो तो कमल, सिंघाडा और कसेरू इनको समानांश ले चावलोंके जलमें पीसकर चावलोंके जलके साथ पान करनेसे गर्भशूल दूर होकर गर्भ स्थिर होजाता है ॥ ५ ॥ ६ ॥

तृतीये क्षीरकाकोलीं काकोल्यामलकीफलम् ।
पिष्टमुष्णोदकेनैतत् पाययेद्गर्भिणीं भिषक् ॥ ७॥
शाल्यन्नं पयसा जीर्णे भोजयेत्तु गर्भिणीम् ।
तथा पद्मोत्पलं कुष्ठं शालूकं च समांशिकम् ॥ ८ ॥
सितोदकेन पिष्ट्वा तु क्षीरेणालोड्य पाययेत् ।
तेन शूलं निवर्त्तेत न गर्भो व्यथते ध्रुवम् ॥ ९ ॥

तीसरे महीनेमें गर्भवती स्त्रीके पीडा उत्पन्न हो तो वैद्य, क्षीरकाकोली, काकोली और आमले इनको समान भाग लेकर गरम जलके साथ पीसकर उक्त स्त्रीको पान करावे और औषधिके पचजानेपर शालिचावलोंका भात दूधके साथ भोजन करावे अथवा नीलकमल, पद्माख, कूठ और भसींडा इनको बराबर भाग ले मिश्रीके शर्बतद्वारा पीसकर दूधमें मिलाकर पान करावे । इस प्रकार करनेसे उपर्युक्त पीडा शान्त होजाती है, फिर गर्भ व्यथित नहीं होते ॥ ७-९ ॥

चतुर्थे तु विधानज्ञः पाययेदिदमौषधम् ।
पिष्टोत्पलं च शालूकं कण्टकारीं त्रिकण्टकम् ॥ १० ॥
यथाग्नि मात्रया काले गर्भिणीं पयसा सह ।
तथा गोक्षुरकं सिंहीं बालकं नीलमुत्पलम् ॥
पिष्ट्वा क्षीरेण पातव्यं गर्भशूलनिवारणम् ॥ ११ ॥

चौथे महीनेमें गर्भिणीके पीडा होनेपर वैद्य नीलकमल, भसींडा, कटेरी और गोखुरू इन औषधियोंको समान भाग लेकर सबको दूधमें खरल करके अग्निका

१२६० भैषज्यरत्नावली । [ गर्भिणीरोग-


बलाबल विचारकर उचित मात्रासे प्रातःसमय गर्भिणीस्त्रीको पान करावे । एवं गोखुरू, कटेरी, सुगन्धवाला और नीलकमल इनको एकत्र दूधमें पीसकर पान करानेसेभी गर्भका शूल निवृत्त होता है ॥ १० ॥ ११ ॥

पञ्चमे मासि गर्भे तु यदा भवति वेदना ।
तत्र नीलोत्पलं वीरां पिष्ट्वा क्षीरेण पाचनम् ॥१२॥
घृतक्षौद्रान्वितं पीत्वा गर्भस्य च रुजं हरेत् ।
तथा नीलोत्पलं नारीं काकोलीं समभागिकाम् ॥१३॥
शीततोयेन पिष्ट्वा च क्षीरेणालोड्य पाययेत् ।
अनेन विधिना गर्भः स्थिरः स्याद्रुक् प्रशाम्यति ॥१४॥

जो पाँचवें महीनेमें गर्भवतीके गर्भवेदना हो तो नीलकमल और क्षीरकाकोली इनको दूधके साथ पीसकर घृत और शहदमें मिलाकर पान करानेसे गर्भकी पीडा दूर होती है तथा नीलकमल घीग्वार और काकोली इन तीनोंको समान भाग लेकर शीतल जलके साथ पीसकर और दूधमें मिलाकर गर्भवती स्त्रीको पान करावे । इससे गर्भ स्थिर होजाता है, समस्त पीडा शमन होती है ॥

षष्ठे मासि यदा गर्भे वेदना जायते तदा ।
मातुलुङ्गस्य बीजानि प्रियङ्गुं चन्दनोत्पलम् ॥
क्षीरेणालोड्य पातव्यं गर्भशूलनिवारणम् ॥ १५ ॥
तथा पियालबीजानि मृद्वीका लाजसक्तवः ।
एतत्सुशीतलं काले पीत्वा च सुखमश्नुते ॥ १६ ॥

यदि छठ्ठे मासमें गर्भिणीके वेदना हो तो बिजौरेंनींबूके बीज फूलप्रियंगु, लालचन्दन और नीलकमल समान भाग मिश्रित इनको एकत्र पीसकर दूधके साथ मिलाकर पीवे अथवा चिरौंजी, दाख और खीलोंके सत्तू शीतल दूधमें पीसकर प्रातःसमय पीवे तो गर्भकी पीडा दूर होती है और सुख प्राप्त होता है ॥

सप्तमे शतपुत्रीं च मृणालसहितां पिबेत् ।
पिष्ट्वा क्षीरेण शूलार्त्ता गर्भिणी या सुखार्थिनी ॥१७॥
कपित्थकमुकान्मूलं सलाजं शर्करायुनम् ।
शीततोयेन संपिष्टं क्षीरेणालोड्य पाययेत् ॥
पीत्वा हन्त्यबला शीघ्रं शूलं गर्भसमुद्भवम् ॥ १८ ॥

[चिकित्सा ] भाषाटीकासहिता । १२६१


सातवें महीनेमें गर्भकी पीडासे पीडित, सुखकी इच्छा करनेवाली गर्भवती स्त्री शतावर और भर्त्तौंडेको समान भाग ले दूधमें पीसकर अथवा कैथकी जड सुपारीकी जड, खीलें और चीनी इनको बराबर लेकर शीतल जलमें पीसकर दूधमें मिश्रित करके पान करे तो गर्भजन्य शूल शीघ्र नष्ट होता है ॥ १७ ॥ १८ ॥

अष्टमे तु यदा मासे गर्भे भवति वेदना ।
तदा पिष्ट्वा तु धन्याकं पाययेत्तण्डुलाम्बुना ॥
शूलं निवर्त्तते तेन गर्भः सन्धार्थ्यते स्त्रियाः ॥ १९ ॥
एवं पलाशस्य दलं सुपिष्टं संपीय तोयेन सुशीतलेन ।
अत्यन्तघोराष्टममासगर्भव्यथातुरा यान्ति सुखं तरुण्यः ॥ २०

आठवें महीनेमें गर्भिणीस्त्रीके किसी प्रकारकी पीडा हो तो उसको धनियों चावलोंके जलमें पीसकर पान कराना चाहिये । इससे पीडा दूर होती है और गर्भ स्थिर होजाता है। एवं ढाकके पत्तोंको शीतल जलमें पीसकर पीनेसे आठवें महीनेकी अत्यन्त घोर पीडासे दुःखित स्त्रियें तत्काल आनन्दित होती हैं ॥ १९ ॥ २० ॥

गर्भिण्या नवमे मासे यदा भवति वेदना ।
एरण्डमूलं काकोलीं पिष्ट्वा शीतोदकेन च ॥ २१ ॥
पीत्वा शूलाद्विमुच्येत तदा नारी न संशयः ।
तथा पलाशबीजं च सकाकोलीकुरुण्टकम् ॥
भक्तेन वारिणा पिष्ट्वा गर्भशूलं व्यपोहति ॥ २२ ॥

नववें महीनेमें जो गर्भवती स्त्रीके वेदना हो तो अण्डकी जड और काकोलीको समान भाग लेकर शीतल जलमें खरल करके पान करावे तो वह स्त्री निश्चय उक्त पीडासे मुक्त होजाती है अथवा ढाकके बीज, काकोली और पीलीकटसरैया इनको काँजीमें पीसकर पान करे तो गर्भगत शूल दूर होता है ॥ २१ ॥ २२ ॥

अथवा दशमे मासि वेदना जायते यदा ।
तथा नीलोत्पलं यष्टिमधुकं मुद्गसंयुतम् ॥ २३ ॥
ससितं चाम्भसा पिष्ट्वा क्षीरेणालोड्य पाययेत् ।
दोषं च नाशयेदेषा शूलं गर्भसमुद्भवम् ॥ २४ ॥

दशवें महीनेमें यदि गर्भिणीके अकस्मात पीडा उत्पन्न होजाय तो उसको नीलकमल, मुलहठी, मूँग और मिश्री ये औषधियाँ समान भाग लेकर शीतल जलमें

१२६२ भैषज्यरत्नावली। [गार्भिणीरोग-


पीसकर और दूधमें मिलाकर पिलानी चाहिये। इससे गर्भोत्पन्नशूल और तत्सम्बन्धी दोष नष्ट होता है ॥ २३ ॥ २४ ॥

तथा चैकादशे मासि गर्भे भवति वेदना ।
मधुकं पद्मशं चैव मृणालं नीलमुत्पलम् ॥ २५ ॥
शीततोयेन पिष्ट्वा तु क्षीरेणालोड्य पाययेत् ।
तेनैव वेदनाऽतीव नाशमायाति सत्वरम् ॥ २६ ॥
क्षीरिकाञ्चोत्पलं कुष्ठं समङ्गामूलकं सिताम् ।
पिबेदेकादशे मासि गर्भिणी शूलशान्तये ॥ २७ ॥

ग्यारहवें महीनेमें जो गर्भमें पीडा हो तो उसमें मुलहठी, पद्माख, कमलकी नाल और नीलकमल ये औषधिये समानांश मिलित ले शीतल जलमें पीसकर और दूधमें मिलाकर गर्भिणी स्त्रीको पान करावे। इससे उक्त मासकी दारुण पीडा तत्काल शमन होती है तथा गर्भशूलको निवारण करनेके लिये गर्भवती स्त्री क्षीरकाकोली, नीलकमल, कूठ, वराहक्रान्ताकी जड और मिश्री इनको एकत्र पीसकर दूधके साथ मिलाकर पान करे ॥ २५-२७ ॥

सिता विदारी काकोली तथा क्षीरविदारिका ।
गर्भिणी द्वादशे मासि पिबेच्छूलघ्नमौषधम् ॥ २८ ॥

बारहवें महीनेमें गर्भवाली स्त्री गर्भकी पीडाको निवारणार्थ मिश्री विदारीकन्द, काकोली और क्षीरकाकोली इन औषधियोंको समान भाग लेकल जलमें पीसकर पान करे ॥ २८ ॥

मधुकं शाकबीजं च पयसा सुरदारु च ।
अश्मन्तकं कृष्णतिलस्ताम्रवल्ली शतावरी ॥ २९ ॥
वृक्षादनी पयस्या च तथैवोत्पलशारिवा ।
अनन्ता शारिवा रास्ना मधुकं पद्ममेव च ॥ ३० ॥
बृहतीद्वयकाश्मर्यक्षीरिशुङ्गास्त्वचो बिसम् ।
पृश्निपर्णी बला शिग्रु श्वदंष्ट्रा मधुयष्टिका ॥ ३१ ॥
शृङ्गाटकं बिसं द्राक्षा कशेरु मधुकं सिता ।
मासेषु सप्त योगाः स्युरर्द्धश्लोकसमापकाः ॥
यथाक्रमं प्रयोक्तव्या गर्भस्रावे पयोऽन्विताः ॥ ३२ ॥

चिकित्सा ] भाषाटीकासहिता । १२६३

पहले महीनेमें-मुलहठी, सागौनके बीज, क्षीरकाकोली और देवदारु इनको समान भाग लेकर जलमें पीसकर दूधके साथ पान करावे । एवं दूसरे महीनेमें अम्लोट, कालेतिल, मंजीठ और शतावरका, तीसरे महीनेमें-बाँदा, क्षीरकाकोली, नीलकमल और अनन्तमूल, चौथे महीनेमें-अनन्तमूल, श्यामलता, रास्ना, कमलनाल और मुलहठी, पाँचवें महीनेमें-बडीकटेरी, कटेरी, कुम्हेर, बडादिक्षीरीवृक्षोंके अंकुर और छाल तथा भसींडा, छठे महीनेमें-पिठवन, खिरेंटी, सहिंजना, गोखुरू और मुलहठी, सातवें महीनेमें- सिंघाडा, भसींडा, दाख, कसेरू, मुलहठी और मिश्री ये सात प्रयोग आधे आधे श्लोकोंमें जो समाप्त किये गये हैं इनकी प्रत्येक औषधिको समान भाग लेकर जलमें बारीक पीसकर दूधके साथ मिलालेवे । फिर इन मेंसे हरएक प्रयोग प्रत्येक मासमें क्रमानुसार उत्तम रीतिसे सात महीनेतक गर्भिणी स्त्रीको सेवन करावे ! ये प्रयोग गर्भस्रावमें अत्यन्त हितकारी हैं ॥ २९-३२ ॥

कपित्थबिल्वबृहतीपटोलेक्षुनिदिग्धिकाः ।
मूलानि क्षीरपिष्टानि दापयेद्भिषगष्टमे ॥ ३३ ॥

आठवें महीनेमें-गर्भस्राव हो तो वैद्य कैथकी जड, बेलकी जड, बडी कटेरीकी जड, परवल, ईखकी जड और कटेरीकी जड इन सबको दूधमें पीसकर गर्भिणीस्त्रीको सेवन करावे । इससे गर्भस्राव होना दूर होता है ॥ ३३ ॥

नवमे मधुकानन्तापयस्याशारिवाः पिबेत् ॥ ३४ ॥

नवमें महीनेमें-गर्भ पतित होता जान पडे तो गर्भवती स्त्री मुलहठी, अनन्तमूल, क्षीरकाकोली और उसवा इन सबको समान भाग लेकर एकत्र पीसकर दूधके साथ पान करे तो गर्भस्राव होना दूर होता है ॥ ३४ ॥

पयस्तु दशमे शुण्ठ्याः शृतं शीतं प्रशस्यते ।
सक्षीरा वा हिता शुण्ठी मधुकं देवदारु च ।
एवमाप्यायते गर्भस्तीव्रा रुक् च प्रशाम्यति ॥ ३५ ॥

दशवें महीनेमें-सोंठ एक तोला और दूध ८ तोले लेकर ३२ तोले जलमें पकावे । जब पकते पकते दूधमात्र शेष रहजाय तब उस दूधको शीतल कर पान करावे अथवा सोंठ, मुलहठी और देवदारु इनको समान भाग लेकर इनके द्वारा उक्त विधिसे दूधको पकाकर और शीतल करके गर्भिणीस्त्री पान करे तो गर्भस्राव होना और उसकी तीव्र पीडा शमन होती है ॥ ३५ ॥

१२६४ भैषज्यरत्नावली । [ गर्भिणीरोग-

कुशकाशोरुबूकानां मूलैर्गोक्षुरकस्य च । शृतं दुग्धं सितायुक्तं गर्भिण्याः शूलनुत्परम् ॥ ३६ ॥ कुशा, काँस, अण्ड और गोखुरू इनकी जड़ोंको समान भाग मिलित दो तोले लेवे। फिर इनके द्वारा आठ तोले दूधको ३२ तोले जलमें पकावे । जब दूध मात्र अवशिष्ट रहजाय तब शीतल होनेपर मिश्री डालकर गर्भिणीको पान करावे। इससे गर्भशूल निवारण होता है ॥ ३६ ॥

कशेरुशृङ्गाटकजीवनीयैः पद्मोत्पलैरण्डशतावरीभिः । सिद्धं पयः शर्करया विमिश्रं संस्थापयेद्गर्भमुदीर्णवेगम् ॥३७॥ कसेरू, सिंघाडे, जीवनीगणकी औषधियें, कमलकेशर, नीलोफर, अण्डकी जड और शतावर इनके द्वारा विधिपूर्वक दूधको सिद्ध कर उसमें मिश्री मिलाकर शीतल करके गर्भवतीस्त्रीको पान करावे तो इससे गर्भपातका दारुण वेग रुक जाता है और गर्भ स्थिर होजाता है ॥ ३७ ॥

कशेरुशृङ्गाटकपद्मकोत्पलं समुद्रपर्णीमधुकं सशर्करम् । सशूलगर्भस्रुतिपीडिताऽङ्गना पयोविमिश्रं पयसाऽन्नभुक्पिबेत् कसेरू, सिंघाडे, पद्माख, नीलकमल, मुगवन, मुलहठी और मिश्री इनको समान भाग लेकर सबको एकत्र पीसकर दूधके साथ पानकरे और दूध, भातका भोजन करें तो गर्भस्रावकी पीडासे पीडित स्त्री सुखी होती है ॥ ३८ ॥

गर्भे शुष्के तु वातेन बालानां चापि शुष्यताम् । सितामधुककाश्मर्यैर्हितमुत्थापने पयः ॥ ३९ ॥ वातदोषके कारण गर्भिणी अथवा गर्भमें बालक सूखता हो तो मुलहठी और कुम्मेरके कल्कद्वारा दूधको पकाकर शीतल होजानेपर उसमें मिश्री डालकर पीना हितकारी है। इससे गर्भ पुष्ट होता है ॥ ३९ ॥

आम्रजम्बुत्वचः क्वाथं लेहयेल्लाजसक्तुभिः । अनेन लीढमात्रेण गर्भिणी ग्रहणीं जयेत् ॥ ४० ॥ आमकी छाल और जामुनकी छाल इनके क्वाथको यथाविधि बनाकर उसमें, खीलोंके सतुओंको मिलाकर चाटनेसे ही गर्भिणीकी संग्रहणी दूर होती है ४०

“ अत्र सामान्यज्वरोक्ताः कषायाश्च बुद्ध्या देयाः । ” सिंहास्यादिर्गूडूच्यादिः पञ्चमूलीरसोऽपि वा । मधुना शमयन्त्येते गर्भिण्या ज्वरमाशु च ॥ ४१ ॥

चिकित्सा ] भाषाटीकासहिता । १२६५

गर्भिणीस्त्रीको ज्वर हो तो सामान्यज्वरमें कहेहुए क्वाथ विचारपूर्वक देवे । ज्वराधिकारोक्त सिंहास्यादि, गुडूच्यादि अथवा पंचमूली आदिके क्वाथको शहदके साथ किंवा पंचमूलके द्वारा सिद्ध किया हुआ शृतित दूध गर्भवती स्त्रीको पान करावे । ये सब ज्वरको तत्काल नष्ट करते हैं ॥ ४१ ॥

रोमराजी भवेद्यस्या वामपार्श्वे समुच्छ्रिता ।
कन्यां तस्या विजानीयाद्दक्षिणे च तथा सुतम् ॥ ४२ ॥

जिस गर्भिणीस्त्रीके बाईं पसलीमें रोमपंक्ति उत्पन्न हो उसके कन्या और जिसके दाहिनी पसलीमें रोम उत्पन्न हों उसके पुत्र होना जानना चाहिये ॥ ४२ ॥

धन्वन्तरिमतेनैव साध्वाज्ञातश्च शास्त्रवित् ।
सम्प्राप्ते चाष्टमे मासे मैथुनं परिवर्जयेत् ॥ ४३ ॥
यदि गच्छति दुर्मेधाः काममोहादचेतनः ।
विपद्यते तदा गर्भो गर्भिणी च विनश्यति ॥
अन्धमूकद्विबधिरो जायते कुब्ज एव वा ॥ ४४ ॥

धन्वन्तरिके मतसे शास्त्रके जाननेवाला विद्वान् आठवें महीनेके उपस्थित होनेपर मैथुनको सर्वथा त्यागदेवे । यदि दुष्टबुद्धि पुरुष कामके मोहसे असावधान होकर स्त्रीके पास गमन करता हैतो गर्भ और गर्भिणी दोनों नष्ट होजाते हैं अथवा अन्धी, गूँगी, बहिरी और कुबड़ी सन्तान होती है ॥ ४३ ॥ ४४ ॥

पाठालाङ्गलिसिंहास्यमयूरकजटैः पृथक् ।
नाभिवस्तिभगालेपात्सुखं नारी प्रसूयते ॥ ४५ ॥

पाठ, कालिहारीकी जड, अडूसेकी जड और चिरचिटेकी जटा इनमेंसे किसीएक वस्तुको पीसकर गर्भिणीकी नाभि, वस्ति और भगमें लेप करनेसे सुखपूर्वक प्रसव होता है ॥ ४५ ॥

मातुलुङ्गस्य मूलानि मधुकं मधुसंयुतम् ।
घृतेन सह पातव्या सुखं नारी प्रसूयते ॥ ४६ ॥

बिजौरैनींबूकी जड और मुलहठीको पीसकर शहद और घीके साथ मिलाकर गर्भिणीको पान करानेसे सुखसे प्रसव होता है ॥ ४६ ॥

अथोभयपञ्चदशकं दर्शयेत्—

यथा वसुगुणाब्ध्येकबाणनवषट्सप्तयुगैः क्रमात् ।
सर्वपञ्चदशं द्विस्तु त्रिंशकं नवकोष्ठके ॥ ४७ ॥

८०

१२६६भैषज्यरत्नावली ।[ गर्भिणीरोग-

नाडीऋतुवसुभिः सहपक्षदिगष्टादशभिरेव च ।
अर्कभुवनाब्धिसहितैरुभयत्रिंशकमाश्चर्यम् ॥
उभयोरेकतरं शरावे लिखित्वा प्रदर्शयेत् ॥ ४८ ॥

जब प्रसवकालमें जीवितगर्भके प्रसव होनेमें बिलम्ब होतो गर्भिणी स्त्रीको उल्लिखित उभय पञ्चदशक उभय त्रिंशकयन्त्र नवीन सकोरेमें लिखकर दिखावें ।

प्रथम नौ कोठोंमें लिखित वसु ८, गुण ३, वेद ४, इन्दु १, बाण ५, अंक ९, षडानन ६, समुद्र ७, मिथुन २ इन अङ्कोंवाला कोष्ठक उभय पंचदशक और दूसरे नव कोष्ठकमें लिखित नाडी १६, ऋतु ६, वसु ८, पक्ष २, दिशा १०, अङ्ग १८, आदित्य १२, भुवन १४ और समुद्र ४ अङ्कोंवाला यन्त्र उभयत्रिंशक कहलाता है । ये दोनों आश्चर्यप्रद यन्त्र अलग अलग सकोरेंमें लिखकर दिखावे और निम्नलिखित श्लोकका पाठ करे ॥

उभयपञ्चदशक.

उभयत्रिंशक.

१६
१०१८
१२१४

प्रसवमन्त्र ।

गङ्गाया उत्तरे तीरे जम्भला नाम राक्षसी ।
तस्याः स्मरणमात्रेण सद्यो नारी प्रसूयते ॥ ४९ ॥

श्रीगंगाजीके उत्तर तटपर जम्भलानामावाली राक्षसी है । उसके स्मरण करनेसे स्त्रीकी तत्काल सन्तान उत्पन्न होतीहै । ऊपर लिखे यन्त्रोंकी क्रिया और श्लोक पाठ किसी सदाचारी और विद्वान् ब्राह्मणद्वारा कराना चाहिये ॥ ४९ ॥

गृहाम्बुना गृहधूमपानं गर्भापकर्षणम् ॥ ५० ॥

काँजीके साथ घरके धूमको पान करनेसे विघ्नरहित शीघ्र प्रसव होताहै ॥ ५० ॥

पुटदग्धसर्पकञ्चुकमसृणमसीकुसुमसारसहिताक्षी ।
झटिति विशल्या जायते गर्भिणी मूढगर्भापि ॥ ५१ ॥

साँपकी केंचलीको अन्तर्धूमकी रीतिसे दग्ध करके उस भस्मको शहदमें मिलाकर गर्भवती स्त्रीके नेत्रोंमें आँजनेसे मूढगर्भभी तत्काल उत्पन्न होताहै ॥ ५१ ॥

स्नुहीक्षीरं तथा स्तोकं गर्भिण्याः शिरसि क्षिपेत् ।
मृतगर्भं तथा सूते गर्भिणी रमणी द्रुतम् ॥ ५२ ॥

गर्भिणीस्त्रीके शिरपर थोडासा थूहरका दूध डालेतो मृतगर्भ बिनाक्लेशके बहुत जल्द प्रसव होजाता है ॥ ५२ ॥

चिकित्सा १ भाषाटीकासहिता । १२६७


गृहाम्बुना हिङ्गुसिन्धुपानं गर्भापकर्षणम् ॥

काँजीके साथ हींग और सेंधेनमकको मिलाकर पान करनेसे सुखपूर्वक प्रसव होता है ॥

करिदमनदहनमूलं पिष्टं सलिलेन पीतं सद्यः ।

चिरमचिरजं गर्भं मृतममृतं वा निपातयति ॥ ५३ ॥

नागदौनकी जड और चीतेकी जड इन दोनोंको जलमें पीसकर पीनेसे (पूर्णगर्भा- या अपूर्णगर्भा ) स्त्रीके मृत अथवा जीवित सन्तान निर्विघ्नतापूर्वक शीघ्र पतित होती है ॥ ५३ ॥

पोतकीमूलकल्केन तिलतैलयुतेन वा ।

योनेरभ्यन्तरं लिप्त्वा सुखं नारी प्रसूयते ॥ ५४ ॥

पोईशाककी जडको तिलके तेलमें पीसकर स्त्रीकी योनिके भीतर लेप करनेसे स्त्री सुखपूर्वक प्रसववती होती है ॥ ५४ ॥

वातेन गर्भसंकोचात्प्रसूतिसमयेऽपि वा ।

गर्भं न जनयेन्नारी तस्याः शृणु चिकित्सितम् ॥ ५५ ॥

कुट्टयेन्मुसलेनैषा कृत्वा धान्यमुलूखले ।

विषमं चाशनं पानं सेवेत प्रसवार्थिनी ॥ ५६ ॥

वायुके कारण गर्भके संकोच होनेसे निर्दिष्ट समयमें सन्तान उत्पन्न न हों तो ओखलीमें मूसलसे धान कूटकर गर्भिणी स्त्रीको सेवन करावे और विषम अन्न पानका व्यवहार करावे ॥ ५५ ॥ ५६

प्रसवस्य विलम्बे तु धूपयेदभितो भगम् ।

कृष्णसर्पस्य निर्मोकैस्तथा पिण्डीतकेन वा ॥ ५७ ॥

प्रसव होनेमें बहुत देर होजाय तो काले साँपकी केंचली अथवा मैनफलके द्वारा योनिके चारों ओर धूप देवे ॥ ५७ ॥

ह्रीबेरातिविषामुस्तामोचशक्रैः शृतं जलम् ।

दद्याद्गर्भे प्रचलिते प्रदरे कुक्षिरुज्यपि ॥ ५८ ॥

सुगन्धवाला, अतीस नागरमोथा, मोचरस और इन्द्रजौ इनका यथोविधि क्वाथ बनाकर उसको शीतल करके चलायमानगर्भ, प्रदर और कुक्षिशूलमें पान कराना चाहिये ॥ ५८ ॥

१२६८ भैषज्यरत्नावली [नेत्ररोग-

उपकुञ्चिकां पिप्पलीं मदिरां लाभतः पिवेत् ।
सौवर्चलेन संयुक्तां योनिशूलनिवारिणीम् ॥ ५९ ॥
कालीजीरा, पीपल और काला नमक इनके चूर्णको मदिरामें मिलाकर पान करनेसे गर्भवती स्त्रीकी योनिका शूल निवारण होता है ॥ ५९ ॥

कटुतुम्ब्यहिनिर्मोककृतबोधनसर्षपैः ।
कटुतैलान्वितैर्धूपो योनौ पातयतेऽमराम् ॥ ६० ॥
कड़वीतोंबी, साँपकी केंचली, तोरईके फल और सरसों इनको सरसोंके तेलमें मिलाकर इनके द्वारा योनिमें धूप देवे तो इससे अमरा पतित होती है ॥

कचवेष्टितयाऽङ्गुल्या घृष्टे कण्ठे पतत्यमरा ।
मूलेन लाङ्गलिक्याः सँल्लिप्ते पाणिपादे च ॥ ६१ ॥
अंगुलिमें गर्भिणीके बालोंको लपेटकर उससे कण्ठमें घर्षण करे तो जेर गिर जाती है अथवा कलिहारीकी जडको पीसकर हाथ, पैरोंमें मलनेसे जेर आदि पतित होती है ॥ ६१ ॥

अमरापतनं मद्यैः पिप्पल्यादिरजः पिवेत् ।
शालिमूलाक्षमात्रं वा मद्येनाम्लेन वा प्लुतम् ॥ ६२ ॥
पिप्पल्यादिगणकी औषधियोंके चूर्णको मदिराके साथ पान करनेसे अथवा शालिधानोंकी जडको दो तोले लेकर मद्य या काँजीमें मिलाकर पीनेसे जेर पतित होजाती है ॥ ६२ ॥

एरण्डादि ।
एरण्डमूलममृता मञ्जिष्ठा रक्तचन्दनम् ।
दारुपद्मयुतः क्वाथो गर्भिण्या ज्वरनाशनः ॥ ६३ ॥
अण्डकी जड, गिलोय मंजीठ, लालचन्दन, देवदारु और पद्माख इनका क्वाथ गर्भिणीस्त्रीके ज्वरको नष्ट करता है ॥ ६३ ॥

मधूकादि ।
मधूकचन्दनोशीरसारिवापद्मपत्रकैः ॥
शर्करामधुसंयुक्तैः कषायो गर्भिणीज्वरे ॥ ६४ ॥
मुलहठी, लालचन्दन, खस, अनन्तमूल, पद्माख और तेजपात इनके द्वारा बनाये हुए क्वाथको शर्करा और शहदके साथ मिलाकर पान करनेसे गर्भिणीका ज्वर दूर होता है ॥ ६४ ॥

चिकित्सा] भाषाटीकासहिता । १२६९

लवङ्गादिचूर्ण ।

लवङ्गं टङ्कणं मुस्तं धातकी बिल्वधान्यकम् ।
जातीफलं सर्जकं च शताह्वा दाडिमं तथा ॥ ६५ ॥
जीरकं सैन्धवं मोचं नीलोत्पलरसाञ्जनम् ।
अभ्रकं वङ्गकं चैव समङ्गा रक्तचन्दनम् ॥ ६६ ॥
विश्वं चातिविषा शृङ्गी खदिरं बालकं समम् ।
एतच्चूर्णं पाययेत संग्रहग्रहणीहरम् ॥
छागीदुग्धेन मतिमान् गर्भिणीमनुपानतः ॥ ६७ ॥
नानावर्णमतीसारं ज्वरं चैव नियच्छति ।
आमरक्तातिसारघ्नं शूलशोथनिषूदनम् ॥ ६८ ॥

लौङ्ग, सुहागा, नागरमोथा, धायके फूल, बेलगिरी, धनियाँ, जायफल, राल, सोया, अनारका वल्कल, जीरा, सैंधानमक, मोचरस, नीलकमलकी जड, रसौत, अभ्रक, वङ्ग, वराहक्रान्ता, लालचन्दन, सोंठ, अतीस, काकडासिंगी, खैर, सुगंधवाला इनके चूर्णको समान भाग लेकर एकत्र करलेवे । बुद्धिमान् वैद्य गर्भिणीस्त्रीको यह चूर्ण बकरीके दूधके साथ सेवन करावे । यह स्त्रियोंकी संग्रहणी, अनेक प्रकारके अतीसार, ज्वर, आमरक्त, शूल और शोथको शीघ्र नष्ट करता है ॥ ६५-६८ ॥

गर्भविलासरस ।

रसगन्धकतुत्थं च त्र्यहं जम्बीरमर्दितम् ।
त्रिर्भावितं त्रिकटुना देयं गुञ्जाचतुष्टयम् ॥ ६९ ॥
गर्भिण्याः शूलविष्टम्भज्वराजीर्णेषु केवलम् ।
तुत्थस्थाने यदि स्वर्णं चिन्तामणिरसः स्मृतः ॥ ७० ॥

शोधित पारा, गन्धक और तूतिया इनको एकत्र जम्बीरीनींबूके रसमें तीन दिनतक खरल करे फिर त्रिकटुके क्वाथमें तीन बार भावना देकर चार चार रत्तीकी गोलियाँ बनालेवे ।। यह रस गर्भवतीस्त्रीके शूल, विष्टम्भ, ज्वर और अजीर्णादि विकारोंमें प्रयोग करना चाहिये । इस औषधिमें यदि तूतियेकी जगह सुवर्ण डाला जाय तो यही रस “गर्भचिन्तामणि” कहलाता है ॥ ६९ ॥ ७० ॥

गर्भविनोदरस ।

देयं त्रिभागं त्रिकटु चतुर्भागं च हिङ्गुलम् ।
जातीकोषं लवङ्गं च प्रत्येकं च त्रिकार्षिकम् ॥ ७१ ॥

१२७० भैषज्यरत्नावली । [ गर्भिणीरोग-

सुवर्णमाक्षिकं चैव पलार्द्धं प्रक्षिपेद् बुधः । जलेन मर्दयित्वा च चणमात्रा वटी कृता ॥ निहन्ति गर्भिणीरोगं भास्करस्तिमिरं यथा ॥ ७२ ॥

सोंठ, मिरच, पीपल प्रत्येक एक-एक तोला और सिंगरफ चार तोले, जावित्री तीन कर्ष, लौंग तीन कर्ष एवं सोनामाखी दो तोले इन सबको एकत्र जलके साथ खरल करके चनेकी बराबर गोलियाँ बनालेवे । यह रस यथाविधि सेवन करनेसे गर्भवतीस्त्रीके समस्त रोगोंको नष्ट करता है ॥ ७१ ॥ ७२ ॥

गर्भचिन्तामणि ।

जातीफलं टङ्कणं च व्योषं दैत्येन्द्ररक्तकम् । तच्चूर्णं समभागेन मर्दितं प्रहरद्वयम् ॥ ७३ ॥ जम्बीररसयोगेन वटीं कुर्याद्विचक्षणः । गुञ्जाद्वयप्रमाणां तु खलु वैद्यः प्रयत्नतः ॥ ७४ ॥ आर्द्रकस्य रसेनैव भक्षयेदुष्णवारिणा । निहन्ति सर्वरोगं च भास्करस्तिमिरं यथा ॥ ७५ ॥

जायफल, सुहागा, सोंठ, मिरच, पीपल और सिंगरफ इनको समान भाग लेकर जम्बीरीनींबुके रसमें दो प्रहरतक उत्तम प्रकार खरल करे, फिर इसकी दो दो रत्तीकी सुन्दर गोलियाँ प्रस्तुत करे । प्रतिदिन एक एक वटी अदरखके रस अथवा गरम जलके साथ भक्षण करे तो इससे गर्भिणीस्त्रीके अशेषरोग निश्चय नाश होते हैं ॥ ७३-७५ ॥

गर्भचिन्तामणिरस ।

रसं तारं तथा लौहं प्रत्येकं कर्षमात्रकम् । कर्षद्वयं तथा चाभ्रं कर्पूरं वङ्गताम्रकम् ॥ ७६ ॥ जातीफलं तथा कोषं गोक्षुरं च शतावरी । बलातिबलयोर्मूलं प्रत्येकं तोलकं शुभम् ॥ ७७ ॥ वारिणा वटिका कार्या द्विगुञ्जाफलमानतः । सन्निपातं निहन्त्याशु स्त्रीणां चैव विशेषतः ॥ गर्भिण्या ज्वरदाहं च प्रदरं सूतिकामयम् ॥ ७८ ॥

रससिन्दूर, रूपा और लोहा ये प्रत्येक एक एक कर्ष, अभ्रक दो कर्ष, कपूर, वङ्ग, ताम्रभस्म, जायफल, जावित्री, गोखुरू, शतावर तथा खिरेंटी और कंधी

चिकित्सा ] भाषाटीकासहिता । १२७१


इन दोनोंकी जड ये प्रत्येक द्रव्य एकएक तोला लेवे । सबको जलके द्वारा एकत्र खरल करके दो दो रत्ती प्रमाण गोलियाँ बनालेवे । यह रस गर्भवाली स्त्रियोंके सन्निपात ज्वर, दाह, प्रदर और सूतिकारोगको तत्काल नष्ट करता है ॥७६-७८॥

बृहद्गर्भचिन्तामणिरस ।

सूतं गन्धं तथा स्वर्णं लौहं रजतमाक्षिकम् ।
हरितालं वङ्गभस्माप्यभ्रकं समभागिकम् ॥ ७९ ॥
भावना खलु दातव्या रसैरेषां पृथक् पृथक् ।
ब्राह्मी वासा भृङ्गराजं पर्पटं दशमूलकम् ॥ ८० ॥
सप्तधा भावयेद्वैद्यो गुञ्जामात्रां वटीं चरेत् ।
गर्भचिन्तामणिरसः पूर्ववद् गुणकारकः ॥ ८१ ॥

शुद्ध पारा, शुद्ध गन्धक, सुवर्ण, लोहा, चाँदी, सोनामाखी, हरिताल, वङ्ग और अभ्रक इनकी भस्मोंको समान भाग लेवे । फिर सबको ब्राह्मी, अडूसा, भाँगरा, पित्तपापडा और दशमूल, इनके क्वाथमें अलग अलग क्रमशः सातवार भावना देवे । पश्चात् रत्ती रत्ती भरकी वटी बनाकर सेवन करे तो यह बृहच्चिन्तामणिरस पूर्वोक्त रसके समान ही गुण करता है ॥ ७९-८१ ॥

इन्दुशेखररस ।

शिलाजत्वभ्रसिन्दूरप्रवालायोरजांसि च ।
माक्षिकं च तथा तालं समभागानि मर्दयेत् ॥ ८२ ॥
भृङ्गराजस्य पार्थस्य निर्गुण्ड्या वासकस्य च ।
स्थलपद्मस्य पद्मस्य कुटजस्य च वारिणा ॥ ८३ ॥
भावयित्वा वटीं कृत्वा कलायपरिमाणतः ।
यथादोषानुपानैन गर्भिणीषु प्रयोजयेत् ॥ ८४ ॥
गर्भिणीनां ज्वरं घोरं श्वासं कासं शिरोरुजम् ।
रक्तातीसारग्रहणीं वान्तिं वह्नेश्च मन्दताम् ॥ ८५ ॥
आलस्यमपि दौर्बल्यं हन्यादेव न संशयः ।
कलेरादौ ससर्जैमं भगवानिन्दुशेखरः ॥ ८६ ॥

शिलाजीत, अभ्रक, रससिंदूर, मूँगा, लोहा, सोनामाखी और हरिताल इनको समानांश लेकर भाँगरा, अर्जुनकी छाल, निर्गुण्डी, अडूसा, गेंदा, कमल और

१२७२भैषज्यरत्नावली ।[ गर्भिणीरोग-

कुडकी छाल इन सबके क्वाथमें यथाक्रम भावना देकर मटरकी बराबर गोलियाँ बनालेवे । इस रसको दोषोंके अनुसार अनुपान कल्पितकर गर्भिणीके रोगोंमें प्रयोग करे । यह गर्भवती स्त्रियोंके ज्वर, घोरतर श्वास, खाँसी, शिरोरोग, रक्तातीसार, संग्रहणी, वमन, अग्निकी मन्दता, आलस्य, दुर्बलता आदि विकारोंको निस्सन्देह नष्ट करता है । इस रसको कलियुगके आदिमें कलियुगी स्त्रियोंकी रक्षाके लिये चन्द्रमौलि भगवान् शङ्करने बनाया है ॥ ८२-८६ ॥

गर्भिणीरोगमें पथ्य ।

शालयः षष्टिका मुद्गा गोधूमा लाजसक्तवः ।
नवनीतं घृतं क्षीरं रसाला मधु शर्करा ॥ ८७ ॥
पनसं कदलं धात्री द्राक्षाऽऽम्रं स्वादु शीतलम् ।
कस्तूरी चन्दनं माल्यं कर्पूरमनुलेपनम् ॥ ८८ ॥
चन्द्रिका स्नानमभ्यङ्गो मृदुशय्या हिमानिलः ।
सन्तर्पणं प्रिया वाचो विहाराश्च मनोरमाः ॥ ८९ ॥
प्रियङ्करं चान्नपानं गर्भिणीभ्यो हितं भवेत् ॥ ९० ॥

शालिधानोंके और सांठीके चावल, मूँग, गेहूँ, खीलोंके सत्तू, नैनीघी, घी, दूध, रसाला, शहद, चीनी, कटहल, केला, आमले, दाख, आम, मीठे और शीतल पदार्थ, कस्तूरी, चंदन, फूलमाला, कपूरका लेप, चाँदनी, स्नान, अभ्यंजन, कोमल-शय्या, शीतलवायु, संतर्पण, प्रियवाक्य, मनोहरविहार और रुचिकर अन्नपान ये सब वस्तुएँ गर्भवती स्त्रियोंके लिये हितकारी हैं ॥८७-९०॥

गर्भिणीरोगमें अपथ्य ।

स्वेदनं वमनं क्षारं कलहं विषमाशनम् ।
असात्म्यं नक्तसञ्चारं चौर्यं चाप्रियदर्शनम् ॥ ९१ ॥
अतिव्यवायमायासं भारं प्रावरणं गुरु ।
अकालजागरस्वप्नकठिनोत्कटकासनम् ॥ ९२ ॥
शोकक्रोधभयोद्वेगवेगश्रद्धाविधारणम् ।
उपवासाध्वतीक्ष्णोष्णगुरुविष्टम्भिभोजनम् ॥ ९३ ॥
नक्तं निरशनं श्वभ्रकूपेक्षां मद्यमामिषम् ।
उत्तानशयनं यच्च स्त्रियो नेच्छन्ति तत्त्यजेत् ॥ ९४ ॥

स्वेदप्रदान, वमन करना, खारीपदार्थोंका सेवन, वाद विवाद, विषम-भोजन, असात्म्यद्रव्योंका सेवन, रात्रिमें टहलना, चोरीकरना, अप्रिय वस्तुके